high-born, of good birth, noble, illustrious.
որ եւ ՔԱՋԱՏՈՀՄ. εὑγενής nobilis, generosus εὑπατρίδης patricius. Քաջազգի. բարետոհմիկ. ազնուատոհմ. ազնուական. առաքինի.
Քաջատոհմիկդ ընդ վատթարազգոյն։ Ամենայն քաջատոհմիկ է, որ պահեաց զնա առաքինութեամբ. (Ածաբ. մկրտ. եւ Առ որս. ՟Ը։)
Իբր թէ քաջատոհմիկ ընդ վատթարազգւոյ բնակէ։ Ի քաջատոհմիկ եւ ի գլխաւոր աշխարհէն։ Վասն քաջատոհմիկ ազգին պահլաւկաց. (Խոր. ՟Բ. 69. 18։ ՟Գ. 51։)
Ի քաջատոհմիկ ազգէն պալհաւունի. (Ճ. ՟Ը.։)
Քաջատոհմիկ էր ըստ յոբայն։ Հոգ արար աբրահամ քաջատոհմիկ միածնին յաղագս ամուսնութեան՝ ազնուական լծակցութեան։ Զի մի՛ ժանտանայցէ քաջատոհմութիւնն՝ փոխանորդութեամբ ծառայական ազգին խառնակեալ. (Նիւս. թէոդոր. եւ Նիւս. երգ.։)
plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.
յն. խարատրիօ՛ս. χαραδριός charadrius. (վրիպակաւ գրի եւ Քաղադր, Քաղարդ, Քարարդ) եբր. էնաֆա. Հաւ վայրենի, կամ թռչուն ագեղ՝ բարձր սրունիւք՝ դեդերեալ ի հեղեղատս. լինի մեծ եւ փոքր, եւ այն՝ պէսպէս գունով. ունի ձայն անախորժ, եւ է ի գիշերահաւուց. կարծեալ լինէր առ նախնիս՝ բժշկական ունել ազգումն առ հիւանդս. Որպէս եւ պլինիոս յարմարէ զայն այլում թռչնոյ, որ կոչի դալուկն, ἵκτερος galgulus, galbula.
cf. Քարաթոթոշ.
stallion, newt.
cross-shaped distaff.
Ի տեղի արօտական ըզտուցն գտանէր զհնացեալ ստեւն, եւ առեալ զայն փայտիւ նիւթէր քարամանիւ, եւ տայր ի խորանաբնակ հովիւսն. եւ նոքա արարին զնիւթն զայն նմա հանդերձ զօրէն քրձի. եւ ի նմին հատեալ օձիս՝ ագանէր քրձազգեաց լինելով. (Եպիփ. ծն.։)
to turn to or become stone, to be changed into stone, to be petrified;
to be stoned, hardened, obdurate.
Որք ըստ մարմնոյ պարծին յաբրահամ, յոհաննէս մարգարէանայ զնոցա քարանալն եւ զլուծանելն, եւ զհեթանոսաց կոչումն, որ քարանց եւ փայտից ազգայից ծառայէին. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Քարաբոյս;
morphew.
aspic, basilisk, cockatrice.
cf. Քարեղէն.
Պատկերք ձեռաց ճարտարի, ոմն փայտեայ, ոմն քարեայ։ Իբրեւ զարձանս քարեայ տապանի։ Իբրեւ զպարիսպ քարեայ։ Թէ քարեայք էին՝ պարտ էր ի զգայութիւն գալ. (Ագաթ.։ Ածազգ. ՟Զ։ Զենոբ.։ Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
made of stone, stony, stone.
Պատկերք ձեռաց ճարտարի, ոմն փայտեայ, ոմն քարեայ։ Իբրեւ զարձանս քարեայ տապանի։ Իբրեւ զպարիսպ քարեայ։ Թէ քարեայք էին՝ պարտ էր ի զգայութիւն գալ. (Ագաթ.։ Ածազգ. ՟Զ։ Զենոբ.։ Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
*favus.
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
Զի նա քարոզ հեթանոսաց էր։ Զձկնորսս քարոզս արար։ Ամենայն ծագաց եւ ազանց քարոզք եւ առաքեալք եղեն։ Առ քարոզս Աստուածութեան նորա։ Որ քարոզդ էք ընդհանուր տիեզերաց։ Քարոզք բանին ճշմարտութեան։ Երեւեալ տրտմազգեստիցն՝ առաքեն լինել քարոզ քարոզացն աշխարհի. (Եւս. պտմ.։ Յճխ.։ Սարգ.։ Իգն.։ Շար.։ Սկեւռ. յար.։)
preaching;
—ն, proclaimer, herald.
uncle (mother's brother).
Ժառանգէ մայրն, եւ քեռիքն եւ նոցին որդիքն ոչ մօտին ի ժառանգել, որչափ մայրն եւ հայրենի ազգն կայ. (ապա թէ չկան, գան ի ժառանգել քեռիքն. Մխ. դտ.։)
nephew.
Յովհաննէս (աւետարանիչ) կոչի քեռորդի փրկչին. իմա՛, որպէս քեռորդի կամ ազգական մօր տեառն։
horn of, or descended from Keturah.
grey hound.
cf. Քթթելիք.
Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)
cf. Քթթելիք.
Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)
fond of examination, desirous or eager to know how, curious.
Քննասէր է ազգ մարդկան. (Վանակ. յոբ.։)
sister;
nun.
ἁδελφή soror. (որ է լծ. ընդ հյ. եւ պ. խուհէր, խահէր . Էգ ծննդակից, դուստր ծնողաց եւ քոյր կոչեցեալ եղբարց եւ քերց իրոց. լայնաբար ասի եւ զայլոց կականց ազգականա. որպէս եւ այրն առ պարկեշտ սիրոյ՝ քոյր կոչէ զիւր կին. քուր, քուրուկ, քուրիկ.
cf. Քեռորդի.
Որ եւ ըստ մարմնոյն եւս ազգակից տեառն՝ քուեր որդիք. (Տօնակ.։)
Եթէ դստերան ազգն հատեալ է, քուերորդւոցն (ազգ) մտանէ Մխ. (դտ.։)
tale-bearer, informer, tell-tale, slanderer, backbiter.
որոյ բանից իրազգած եղեալ նենգաւոր քսուին, կալեալ կապեցին. (Փարպ.։)
christian.
Պարտ է մեզ ոչ միայն անուամբ կոչեալ քրիստոնեայ, այլ գործովք։ Ոչ միայն քրիստոնեայք, այլեւ հեթանոսք եւ մոգք գիտեն։ Օծ եւ զմեզ, եւ օծեալս արար, եւ քրիստոնեայս արար եւ անուանեաց. (Ածազգ. ՟Դ։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
christianism, christianity;
christendom.
Մեծ ինչ է քիստոնէութիւնն, յորժամ ատեայ զնա աշխարհ. (Ածազգ. ՟Զ։)
professing the faith of J.-C., christian.
Ուշիմ իշխանութիւն ի վերայ ամենայն ազգաց քրիստոսադաւանից Թղթ. (դաշ.)
having received J.-C.;
bound up in J.-C.
Որոյ ընկալեալ է յինքն զքրիստոս. քրիստոսակիր. աստուածընկալ. Զի հոգելից եւ քրիստոսազգեաց եւ քրիստոսընկալ լինիցիս։ Սա առնէ զքրիստոնեայս եւ քրիստոսընկալս։ Զքրիստոսընկալ սուրբ խաչն. (Մանդ. ՟Ի՟Բ։ Լմբ. ստիպ.։ Յհ. կթ.։)
having or bearing J.-C. in the heart.
ողջոյն տամ քրիստոսունակ կուսանաց. (Ածազգ. ՟Ը։)
heathen pontiff.
Զոր առեալ քրմապետացն, որ էին յազգէ վահունաց։ Մեհեանս շինեալ՝ զեղբայր իւր երուազ քրմապետ կացուցանէ։ Քրմապետ կարգեր վնդոյ զորդին իւրոյ շերոյ. (Խոր. ՟Բ. 11. 37։ Յհ. կթ.։)
to moan, to howl, to sigh;
to be agitated, confused;
to laugh out loud;
cf. Քրքուիմ.
Մի՛ քքուել կարի ընդ պէսպէս եւ ազգի ազգի հանդերձս։ Զմորթս դեսպակացն օծանեն, յորում նստինն եւ քքուինն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Յայտ է ի վախճանի, զի որք սկսանն նախ քան զաւուրս իսկ լամբրոնացւոյն գրել օ՛, իբր աւ, ոչ մուծին նոր հնչիւն, այլ նոր նշանադիր համառօտեալ. գիտելով՝ թէ ամենայն ժողովուրդն գիտէ զնշանակութիւն բառիցս՝ օր, օրհնութիւն, օգնել. հօր, մօր, եղբօր եւ այլն. եւ ոչ ոք այլազգ ընթեռնոյր զգրեալսն յառաջնոց՝ աւր, աւրհնութիւն, աւգնել, հաւր, մաւր, եղբաւր եւ այլն։
shoe-maker.
Արհամարհեալ (էք հրէայքդ) ի մէջ ազգաց, գործել զանարգանաց արուեստս ... լինել նարօտաներկս եւ օդագործս, եւ որ այլ այսպիսիս. (Պիտառ.։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
cf. Քաղաքավարիմ.
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
to behave well, to conduct oneself honestly;
to rule with wisdom.
Բարւոք քաղաքավարեաց ըստ հաճոյից կամցն Աստուծոյ։ Անմեղկելի վարուք քաղաքավարէր։ Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. (Վրք. հց.։ Շ. բարձր.։)
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
Զէգ ազգն ի քաղքավարութիւն անկար համարեալ։ Է որ քաղքավարութիւն է տնտեսութիւն առ ի քաղքա։ Արկանել զիս ի մեծալայնութիւն ծովու ի քաղաքավարութեան հոգս։ Պատրաստ առնելով զքաղաքավարութեան քանունսն. (Փիլ.։)
Chaldaic, astrological.
χαλδαϊκός chaldaicus. Որ ինչ անկ է ազգի եւ աշխարհի քաղդէացւոց, կամ քաղդեայց.
Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
χαλδαῖος chaldaeus. Որ է յաշխարհէն քաղդէաստանի կամ բաբելացւոց. եւ Որ ինչ հայի յայն ազգ. զորմէ տե՛ս բռ. յակ. ան։
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
adorned with fine flowers.
Ըստ հաւատի ազգաբանութեան՝ քաղցրածաղիկ ծառոյն բարետիպ պտուղ. (Նար. խչ.։)
sweet-voice. melody, harmony, euphony, music;
քաղցրաձայնութեամբ իւրով, by his harmonious voice.
Երաժշտական երգոցն քաղցրաձայնութիւն։ Ազգի ազգի նուագաւոր հընչմանցն քաղցրաձայնութիւնք։ Ի քաղցրաձանյութիւն հոգեւոր օրհնութեամբ։ Քաղցրայայնութեամբ օրհնէին զԱստուած. (Լմբ. սղ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ.։)
to become or grow sweet, mild;
to soften down, to relent.
Զմահացու կերակուրն փոխանակ օգտակարին ջամբեալ՝ քաղցրանան։ Դնէ առաջի ազգ մի կերակրոյ. քաղցրանաս ի նոյն առաւել՝ քան ի սոսկ հացն։ Ունկանն յերաժշտական ձայնսն քաղցրանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
wind;
flatulency;
cf. Հողմ.
Բակլայն՝ ազգի ազգի քամիք ընծայեցնէ ի մարմինն. (Վստկ. ՟Ի՟Դ։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
cf. Քանասարիկ.
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
cf. Քանասարիկ.
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
wolf-like, ferocious, fierce.
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
Որք յիւրաքանչիւք ազգս քաջք երեւեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զրուանն իսկ մարդ լեալ է՝ այր մի քաջ առ տիտանօքն. եւ որպէս սովոր են յոյնք եւ արիք եւ ամենայն ազգք հեթանոսաց զքաջս առ դիւց ազունս ունել. (Եզնիկ.։)
cf. Քաջազուարճ.
Որպէս եւ տեսանէք իսկ ամենայնիւ քաջազուարճ զծաղկեալ զազգս. (Պիտ.։)
flourishing, full-blown;
cheerful, brisk, joyous, merry-looking.
Որպէս եւ տեսանէք իսկ ամենայնիւ քաջազուարճ զծաղկեալ զազգս. (Պիտ.։)