cf. Տղմալից;
—ք, bog, quagmire, marshy land.
Յորժամ երկիր տղմուտ լինի, ոչ կարէ բխել ջուր յստակ եւ սրբահամ. (Անան. զղջ.։)
like a poor man;
cf. Տնանկաբար.
Տնանկօրէն կրիւք տխրաւոր, ընդդէմ վշտաց մահու ահաւոր. (Նար. մծբ.։)
guardian, door-keeper, porter;
a stay-at-home.
Պահապան տան. եւ ըստ յն. ոճոյ՝ Տնարար, տնաշէն (կին).
homely, sedentary, retired.
Սահմանեալ հարկապահանջութիւն ի մեծամեծաց մինչեւ ի փոքունս, եւ ի անարգել աղջկանց. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
housewife.
οἱκουρός Տնակալ. տնարար. տնասպասեակ. տնապան. տանտիկին, պահապան.
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
Օրէնքն մարդիկ տկար տնկէին ի քահանայութիւն. (Եփր. եբր.։)
cf. Տնապան.
οἱκουρός custos domus եւ materfamilias Պահապան տան. տնապան. տնասպասեակ. եւ Տնարար. տանտիկին.
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
Արդ զայս տնօրինէ ինքն, զի մի՛ ընկալցին, եւ երկայնամիտ լիցի առ նոցա ստահակութիւն. (Իգն.։)
to extort usury, to lend upon usury.
Ընդ տոկոսեօք արկանել. վաշխ պահանջել.
Չտոկոսեմ զպարտապանդ, չպահանջեմ զպարտսն, չարկանեմ խեղդ. (Եփր. զղջ.։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)
genealogy, pedigree.
γενεαλογία genealogia. Ազգահամար, ազգաբանութիւն. տոհմագիրք. ճիւղադրութիւն. ճուղագրութիւն.
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Ո՞ ոչ ընկալցի այնպիսի քաղցր հատուցանօղ ի ժամանակի հանդերձ տոհմականաւն զփոխն։ Պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Ածաբ. աղք.։ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Տոհմային.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
chief of a family or race.
Պետ տոհմի. ցեղապետ. նահապետ. տոհմագլուխ.
cf. Տողական;
continual;
in series, by order, successively.
Որ պարառաջն էր պարծանաց քում տողանի տէրութեան։ Խրատականս զկնի եկելոց իբրու զտողանի ի վերջ նահանջեալ բարբառի։ Որ եւ ի մեզ հասանէ տողանի։ Ի վերայ գլխոց իւրեանց զարիւնն աստուծոյ ոչ շատանան, ոյլեւ տողանի յորդիս իւրեանց ձգեցին. (Մագ.։)
to descend or arrive in order;
to be classified, arranged methodically.
Ո՞ւր մերն տրդատ ... արշակ, եւ վերջին վաղարշակ. թէպէտեւ ղկնի կցորդաբար ի մեզ տողանի սեր եւ նահապետութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
descendants of Astyages.
ՎԻՇԱՊԱԶՈՒՆՔ. Որք են յազգէ վիշապին, այսինքն աժդահակայ մարաց արքայի.
Յոր շարին բանք երգոց եւ զզարմիցն աժդահակայ՝ վիշապազունս զնոսա անուանելով. զի աժդահակդ ի մեր լեզուս է վիշապ։ իբր տռփանք սաթինկան ընդ վիշապազունսն առասպելաբար։ Վիշապազունք գողացան զմանուկն արտաւազդ. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 46. 58։)
to become a dragon, to change into a serpent.
Իսկ վիշապացն բուսումն, կամ կատարելապէս վիշապանալն բիւրասպեայ (աժդահակայ), որ ասի, է այս. քանզի անբաւ մարդիկ սկսաւ զոհել դիւաց. (Խոր. ՟Ա. 33։)
Կոխէ զվիշապացեալ փարաւովն։ Վիշապացելա եւ ահարկուք երեւեսցին։ Ոչ ձուկն վիշապացեալ ի խորս խաւարի մնալով. (Արշ.։)
dragon-slaying, hydra-killing.
δρακοντολέτης draconis vel anguillae interfector Որ քաղէ զկեանս վիշապին, կամ հիդրայի. օձասպան. մակդիր հերակլի՝ վահագն կոչեցելոյ, որ ասի սատակեալ զհիդրայն բազմագլխի.
Ութերորդ պաշտօն հռչակեալ վիշապաքաղն վահագնի. (Ագաթ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ժ՟Դ.։)
narrating history.
Արտաքին վիպապատմացն աշխատասէր եւ մտահարուստ արանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
cf. Վիրաւոր.
Վիրածն յորժամ տեսանիցէ զբժիշկն, զի կտրել զվէրսն կամիցի, ահագին համարի։ Մի՛տ դիր այնոցիկ՝ որք անձանց մեղացն զգայցեն, զիա՛րդ քան զվիրածսն դառնագոյնս պաղատին. (Սեբեր. ՟Թ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
oubliette, dungeon of death;
խոր —, deep dungeon, profound gulf, bottomless pit.
λάκκος fovea, puteus. Հոր. ջրհոր ցամաք. գուբ. պիիր, գույու, գանլը գույու, որ է գուբ մահապարտաց.
wonder.
Զթիկունս իմ ետու ի հարուածս. ակիւղաս ասէ, վիրաւորչաց. այլքն՝ գանահարաց ասեն. (Ոսկ. ես.։)
martyrology.
Այլ առաւել՝ Պատմութիւն սրբոց վկայից. ճառ նահատակութեան մարտիրոսաց. μαρτυρολογείον, μαρτύριον martyrologium, martyrium, acta martyrum.
testifying, testimonial;
belonging to martyrs;
certificate, diploma.
Զի ունիցիք զօրինակ՝ որպէս նահատակութեան, նոյնպէս եւ բանիցն վկայականաց ի յայնպիսի ժամանակս. (Ածաբ. մակաբ.։)
bearing witness with another;
fellow-martyr;
— լինել, to attest together, to vouch for with another.
σύμμαρτυς, -υρ socius testimonii, vel martyrii. Կցորդ վկայութեան կամ ի վկայութեան. եւ Նահատակից.
to witness, to bear witness, to give evidence, to testify, to depose, to attest, to vouch, to certify;
to acknowledge, to own;
to approve;
to be martyrized, to suffer martyrdom;
սուտ —, to give false evidence, to bear false witness, to perjure;
վկայ անիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, he has perjured himself, he has borne false witness;
վկայեմ օրինացն թէ բարւոք են, as the law is good I approve it;
պետրոս եւ պօղոս վկայեցին յամս ներոնի, Peter and Paul were tortured in Nero's reign;
վկայեն միտք իմ, I am convinced, I am conscientiously persuaded.
ՎԿԱՅԵՄ կամ իմ. μαρτυρέομαι, -ροῦμαι, -ρομαι martyrium subeo. Մարտիրոսանալ. նահատակիլ.
to beat off, to drive or beat back, to rout, to scatter, to disperse, to defeat, to crush, to discomfit.
Վանել վանդել՝ խորտակել. յաղթահարել. նուաճել. ընկճել.
to discourage, to dishearten, to cast down, to dispirit, to deject, to unnerve. cf. Վհատիմ.
Վհատեցուցանել. ահացուցանել. լքուցանել.
sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.
Լուսինն վճիտ երեւեսցի։ Ջահաւորէ վճիտ եւ մաքուր լուսով։ Վճիտ իմն միտս։ Մաքրագոյնս եւ վճիտս խոկան յարմարել. (Շիր.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա։)
hurtfulness, damage, prejudice, danger;
— օդոյ, inclemency of the weather.
Վնասակարութիւն սպանմանն ի քահանայն կրթի. (Կանոն.։)
cf. Չարատեաց.
Կամեցան առնել վնաս պարկեշտ զուգակցին աբրահամու. զոր ոչ թողացոյց վնասատեացն եւ բարեսէրն աստուած. (Վրդն. ել.։)
to be afflicted, sorry, concerned, pained or grieved at, to take to heart.
Իսկ այժմ ահա յարուցեալ, է՞ր աղագաւ վշտագնէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
cf. Վշտալից.
full of affliction, sorrowful, anxious, very afflicted;
perplexing, afflicting, vexatious.
suffering, patient;
severe.
Նա՝ որ սուրբն էր, այնպէս վշտաբեր լինէր։ Իբրեւ մարդք՝ որ վշտամբերք լեալ իցեն անդստին ի շինական սովորութեանցն։ Լինել վշտաբեր եւ տարահանգիստ։ Ճառէ զբազմապատիկ վշտամբերն լինելոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ Եղիշ. ՟Ը։ Սարկ. քհ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
cf. Վշտակիր.
Որք մահացու եւ վշտաչարչարն մարմնով մարտուցեալ պսակեցան. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
in distress, in pain, plagued, discomposed, suffering.
յն. ὀ ἑν ἁνάγκῃ (որ է ի կարիս). qui est in necessitate ταλαίπωρος miser ἑπίμοχθος laboriosus, aerumnosus. Որ տեսանէ յանձին կամ կրէ ուստեք զվիշտս. վշտակիր. վշտահար. վշտացեալ. տառապեալ. կարօտեալ.
sublime in thought, sublime genius;
high-hearted.
Տեառն իմոյ գերահռչակելոյ եւ վսեմախոհ դատաւորի բազմասցի ողջոյն։ Վստահանալով ի քո վսեմախոհ գիտութիւնիդ, տալով պատճառս՝ իմաստնոյդ, զի իմաստնագոյն եւս լիցիս. (Ճ. ՟Ա.։ Արշ.։)
extraordinary wit, great sagacity, acumen, genius.
φρόνησις prudentia, sapientia, intelligentia. Գերահանճար խորհուրդ՝ մտածութիւն. իմաստութիւն.
cf. Վսեմ.
ՎՍԵՄԱԿԱՆ կամ ՎՍԱՄԱԿԱՆ. ἰερός sacer, sacerdotalis ἰερότατος augustissimus. Վսեմ. վեհ. վեհական. բարձրապատիւ. գերագոյն. ծայրացեալ. երկնային. սրբազան, քահանայական.
Մեծաւ բարձրութեամբ, վսեմական գովութեամբ։ Վսեմական վարուց նախընթաց եւ յառաջաշաւիղ։ Պէտք եւ գլխաւորք, նահապետք վսեմականք. (Նար.։)
to rise above, to excel, to surpass.
Զհայրն իմ եւ զքահանայապետ. (զմիտսն վսեմացեալս (կամ վսամացեալս), եւ այլն. Խոր. ՟Գ. 68։)
head, chief, excellency, eminence.
ՎՍԵՄԱՊԵՏ կամ ՎՍԱՄԱՊԵՏ. Վսեմ պետ. վեհապետ. իշխան կամ քահանայ.
principality, chief power, highest dignity.
ἰεραρχία hierarchia. Վսեմապետութիւն. սրբազնապետութիւն. քահանայապետութիւն.
Սարկաւագունք դասակցեալք ընդ քահանայս իսկ եւ իսկ զկնի քահանայականն վսեմապետութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վսեր.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
cf. Վստահանամ.