an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
Հայրապետքն (այսինքն պատրիարգունք), կաթողիկոսն, արքեպիսկոպոս, մետրապօլիտք. եպիսկոպոսք, քահանայք. (Մխ. այրիվ.։)
Ըստ այսմ յաջորդն պետրոսի՝ է միանգամայն կաթողիկոս արեւմտեայց, եւ պապ՝ եկեղեցւոյ։
pertaining to the Catholicos, patriarchal.
Զտունն կաթողիկոսական. (Խոր. ՟Գ. 64։ Փարպ.։ այսինքն կաթողիկոսարանն հանդերձ կալուածովքն։)
dropping, trickling;
drop;
apoplexy.
Օգուտն է ծորումն եւ կաթուած գեղեցկին (այսինքն լաւին). (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։)
that thrashes or treads out corn, thrasher.
Տպաւորէ զնոցայսն եզանց կալոտեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
Տասն միայն առն կալուածոց (ժամանակի իշխանութեան) այնչափ բիւրս ամաց համարեցան։ Դատաւորացն կալուածոց (ժամանակ)։ Ամենայն յիշատակս կանգնեաց զիւրաքանչիւր ազգաց կալուածոց (այսինքն տիրելոյն). (Եւս. քր. ՟Ա։)
to take, to layhold of, to seize;
to arrest;
to subjugate, to rule over;
to succeed.
Ցանկալի եղեալ օրինապահն կալեօք (այսինքն կալմամբ). (Ագաթ.։)
Դնէ զօրէնս ի քաղաքի յամենայն ժամ կալօղն ( այսինքն իշխօղն). (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բաւական լիցի ձեզ այսչափ, որ չափ կալէքդ. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Ոչ իբրեւ զմի ինչ ի կալեցելոցն. այսինքն յընդ ձեռամբեղելոց եղականաց. (Կիւրղ. գանձ.։)
the seizing, taking, laying hold on;
detention;
relation, dipendance;
constitution, composition.
Եվ այս ըստ ներտաղական երից ծայրիցն կալմանց. (Անան. եկեղ։)
Աստուած ո՛չ ըստ կալման, որպէս մեք, այլ առանց կալման ունի զբարերութիւնն. իսկ մեք կալմամբ։ Կալմունք նոցա են չարք, այսինքն սրտմտութիւն, ցանկութիւն եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Բնակեաց ի նմա ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս. այսինքն ո՛չ ըստ հաղորդութեան կամ կալման։ Ո՛չ փոխադրութեամբ, կամ կալմամբ, այսինքն տրով շնորհի, այլ մարմնապէս, որ է էապէս. (Պրպմ. ՟Ի՟Ա. ՟Լ. եւ այլն։)
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
(իբր կախարդանս արարօղ, կամ կախարդասարաս, եւ կամ գիտակ կախարդութեան սարօք իւրովք, այս ինքն ամենայն հանգամանօք) վարի իբր Կախարդ, եւ կախարդական. յն. τὰ περιέργα πράσας curiosa faciens.
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
Կախեցին ի վերայ ջրբղխին։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր։ Զկապարճս կախէին ի պարիսպս քո։ Կախեցին զգլուխն ի պարսպէ անտի։ Կախիցի երկան իշոյ ընդ պարանոց նորա։ Յայս երկուս պատուիրանս կախեալ կան։ Ի մեզ են կախեալ ոգիք նոցա։ Կախել ընդ պատուհանն, ընդ պարիսպն։ Ի ցուոցն կախեցին զնոսա.եւ այլն։
Յայսքան վտանգս կախէ զանհաւատսն։ Զանարգ զարդս կախիցես ի դեմս քո. (Ոսկ. յհ.։)
to pass through narrow ways.
Ի յոյս նշողից գնասցէ հոգւոյն բանս՝ կածանելով ինչ ի խաւարչուտ տեղիս յայս. (Վրդն. երգ.։)
sweet-spoken.
Սուտակասպաս կոչէ զկակղաբան հրէայսն. (Համամ առակ.։)
cf. Կակղացուցանեմ.
Զլուսինն եդ աստուած լոյս տալ ի գիշերի, եւ զխաւարի զմթագինն կակղել. այսինքն մեղմել. (Կիւրղ. ծն.։)
softness, tenderness, delicacy;
flessibility, pliability;
mildness;
effeminacy.
Կակղութիւն ընդ հոծութեան զայս ինչ գործէ. (Պղատ. տիմ.։)
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
Շինեցաւ կինն՝ կակուղ կենդանի. այսինքն փափուկ եւ թոյլ. (Մաշկ.։)
to limp, to be or go lame, to halt, to hobble;
to hesitate, to water;
յերկուս հետս —, to halt between two opinions
Յարուեստիցս յայսցանէ կաղացեալ եմք. (Մագ. քեր.։)
weather-almanack;
calendar, almanack.
Մասն տումարական գիտութեանն, որ ըստ մտի գուշակէ զհանգամանս տարւոյն, երբ կաղանդն հանդիպի ի կիւրակէ, ի ՟Բշբի. եւ այլն։ Տօմար.։ Իսկ այռք կաղանդացոյց կոչեցին առ մեօք զտոմարն տարեկան, եւս եւ ամսացոյց, լուսնացոյց. որպէս եւ յայսմիկ Օրացոյց ասի։
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
cf. ԳԱՂԱՓԱՐ. յորմէ ռմկ. կաղպար. ... այսինքն օրինակ եւ չափ եւ կանոն՝ իրական կամ բարոյական.
Զառաջնոց վարսն իբրեւ զկաղապար արկանէին, թէ օրինակ առէք։ Զկաղապարն արկանէր, թէ այսպէս հալածեցին զմարդարեսն. (Ագաթ.։)
hazel-nut;
acorn;
hazel-tree;
արքայական —, filbert.
Կաղին ծամէր. ուր յն ունի, κύαμος , այսինքն բակլայ։
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
Զկաղնին յաղագս պատճառին ոմանք պաշտեցին. ի յն. δυναστία այսինքն զօրութիւն, կարողութիւն. որպէս եւ ի լտ. robur, է կաղնի, եւ ոյժ։
Էր կաղնի մի սրբազանեալ զեւսի. (եւ այլն.) անդ. ըստ յն. այսինքն դիոսի կամ արամազդայ կաղնի։
lameness, hobbling.
Խօսեցաւ պարզ առանց կաղութեան (լեզուի). այսինքն անսայթաք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
Քաղաքացն կաճառք, եւ խմբեալ երջանկութիւնք։ Ի կաճառս ատենիցն։ Յայսմ իրաւազարդ կաճառի կամ կաճառէ։ Եւ ո՛չ ի քաղաքս կաճառաւ միաբանին ի խօսակցութիւնս բանաւոր մարդկան. (Պիտ.։)
to assemble, to reunite, to meet together.
Եւ զմարմնոյն պարտ է հատուցանել շարժութիւնն՝ կաճառելով ընդ կրթականաւն. այսինքն ի հանդէս մրցական. (Պղատ. տիմ.։)
to gnaw, to nibble;
to corrode, to canker;
to eat, to consume, to destroy;
to take or carry away.
Հանապազ կրծելով զշղթայսն. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Նախ ընդ երկուս բաժանել (զաշխարհն հայոց) երկու թագաւորօքս արշակունօք՝ զորս կացուցաք. ապա եւ ընդ նոսա կրծել ջանսցուք՝ աղքատացուցանել։ Բազում գաւառք կրծեալք հատեալք այսր անդր. (Բուզ. ՟Ե. 1։)
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
Արծաթ կրկին առէ՛ք ի ձեռս ձեր։ Կրկին պատմուճանս։ Կրկին շրթայիւք։ Կրկին պատուոյ արժանի եղիցին։ Տացէ ինձ զայրն կրկին։ Առ կրկնով այրիւն։ Ի կրկնումն այրի. (այսինքն այր ի մէջ այրի. կամ կրկնայարկ։) Եղիցի կրկին քան զայն, կամ քան զքոյն։ Կրկին գործեաց զտախտակն։ Եղիցի կրկին ոգիդ քո ի վերայ իմ։ կրկին բեկմամբ բե՛կ զնոսա, եւ այլն։
Ի կրկնումն թագաւորեալ ամ մի. այսինքն յերկրորդում նուագի. (Խոր. ՟Գ. 5։)
տասն կրկին գան արբցէ։ Քառասուն կրկին գան արբցեն. (Կանոն. այսինքն քսան, եւ ութսուն։)
first Sunday after Easter, Domenica in albis.
Օրս այս յարաբարդեալ անուն յինքեան բերէ, նոր կիւրակէ, եւ կրկնազատիկ։ Կրկնազատիկ ասի եւ այլն. (Տօնակ.։)
repeated.
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
ԿՐԿՆԱԿ. ա.գ.մ. Կրկնապատկեալ. Ծալեալ. եւ Ծալք. կուղ. կրկնուած. եւ Կրկնելով. կրկնակի. եւ Կրկին, այսինքն դարձեալ.
Այլ եւ եօթնիցըս չափ կրկնակ, դարձցի ի ծոց իւր հակառակ. այսինքն եօթնապատիկ. (Շ. եդես.։)
ԿՐԿՆԱԿ, կամ ԿԸՐԿԸՆԱԿ" ըստ քերականաց, որ եւ ԿՐԿՆԱՒՈՐ, են Բաղաձայնք կիսաձայնք, որք փակեն յինքեանս զզօրութիւն երկուց տառից. զոր քրինակ են ըստ թրակացւոցն ի յն. ζ, ξ, ψ . ուր հայ թարգմանն յարմարեալ է ի մեզ այսպէս.
Կրկնակք են ութ. զ. լ. խ. չ. ջ. ռ. շ. ց։ Եւ կրկնակք ասին, զի մի մի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց ձայնակցաց (այսինքն բաղաձայնից) բաղկացեալ է. քանզի բաղկանայ զայ ի սէէ եւ ի գայէ. եւ այլն. ուր այլք ի մեկնչաց յաւելուն եւ զսոսա. ժ. ձ. ղ. ճ. եւ այլն։ Այլ տիրապետ խօսելով՝ ի մեզ չի՛ք կրկնակ, եթէ ոչ գուցէ ռ, իբր կրկին րր. եւ ց, իբր ձս, կամ սձ։ Բայց յայլ լեզուս իրաւամբք կրկնակ կարծին եւ շ, խ, ղ, ձ, ժ, եւ այլն. զի կրկին տառիւք հնչեն եւ գրեն, զոր օրինակ ի լտ. sc, ch, ll, ts, zz եւ այլն։ Թող զտառդ փ, իբր բհ. որ ի լտ. ph, հնչեալ ֆ, ի յունական բառս։
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
Կրկնակի ծննդեամբ. (շար. այսինքն ի մկրտութեան, որ եւ վերստին ծնունդ աւազանին։)
twice given.
Ձրի բժշկութիւն, կրկնաձիր առողջութիւն (հոգւոյ եւ մարմնոյ)։ Որ կրկնաձիր նշանաւս այսու (ժամահարի յետ սրբոյ խաչի) նետս արձակեցեր հեռաձիգս ձայնաւորականս. (Նար. ՟Գ. եւ ՟Ղ՟Բ։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
նոսին կրկնեսցին նետք իւրեանց. այսինքն՝ որ երթեալն էր նա. կրկնեցաւ եկն նա յաղեքսանդրիա. այսինքն դարձաւ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 16։)
Կրկնեալն, այսինքն է պատասխանեալ. քանզի ոմանք ի թարգմանացն այսպէս եդին։ Բայց կրկնեալ յիրաւի եւ ի բարիոք ժամու ասացաւ. վասն զի իբրեւ ի մրցմանաց ի տեղ դնէ զպատասխանիս ... պատասխանէ ճգնութեամբ. (Իսիւք.։)
Եբաց զբերանն կրկնել ոչ կարաց (այսինքն տալ պատասխանի). (Կաղանկտ.։)
boiled up or again.
Եղիցի հուրս այս ... մուխ (մխումն) կրկնեռաց եւ բարեփափաք ջերմութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
fold, plait;
joint, articulation, juncture;
— ցաւ, relapse return of unfavourable symptoms.
ԿՐԿՆՈՒԱԾ. ա. որպէս ռմկ. այսինքն Կրկնեալ. երկրորդեալ.
circumcised;
castrated;
mutilated.
Իսկ առ կրճատականսն՝ որ ի թլփատութեան անտի են, այսպէս պատահեսցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
Եթէ կրճատեսցի երկոտանին. այսինքն կարեսցին կամ ծայրաքաղ լիցին ոտք նորա. (Պորփ.։)
Զպարարտսդ կրճատէք. այսինքն զենուք. (Մծբ. ՟Ժ։)
cf. Կրճատական.
Որդիք կրճատելոցն. այսինքն հրէից. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. բարձր.։ Երզն. մտթ.։)
interval, space, bar, division;
difference, distinction;
objection, resistance, embarrassment, let, hinderance, obstacle, hitch;
ի — մեծ արկ զանձն, to bring oneself into trouble, into a scrape, to be in an intricate, embarrassed or entangled state.
Բազում կրճիմ ի միջի ընդ այս եւ ընդ այն ոգի կայ։ Կրճիմքն ի միջոյ բարձրեալ։ Ոչինչ այնչափ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ իցէ երեսացն եւ երեսաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 5. 18։)
Բազում կրճիմն կայ ի մէջ այսոցիկ (ընդ շնորհս եւ ընդ օրէնս, ընդ քրիստոս եւ ընդ մովսէս). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
cf. Կրճիւն.
Ձեռնագէտական է, յորժամ պարզելով զձեռս, վասն կրճմանցն (կամ կորճմանցն) որ ի նոսա, ասիցեմք, այս ինչնմա կայ եւ մնայ. (Նոննոս.։)
heel;
back, hind part;
ընդ — դառնալ, դարձ ընդ — առնել, to fall or go retreat back, to recede, to go backwards, to retreat;
յետս ընդ — դառնալ, to turn back, to retrace one's steps;
cf. Կորանամ.
Իսկ եւ իսկ ապա ի կրուկն (այսինքն զկնի) ամբարհաւաճ բարբառոյն՝ յորդունս զեռեալ. (եւ այլն. Ոսկ. գծ.։)
younger;
— յոյժ քան զժամանակս նորա, much prior to his time.
ԿՐՏՍԵՐԱԳՈՅՆ կամ ԿՐՍԵՐԱԳՈՅՆ. νεώτερος , ἑλάχιστος, μικρότατος minor, minimus. cf. ԿՐՏՍԵՐ. այսինքն Կրտսեր քան զաւագ եղբայրն. յետին յիմիք կարգի. նուազագոյն. յետնագոյն.
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
Եթէ մովսէսի ասացեալ էր զայս կամ այլոյ մարգարէի, ի դէպ էր ի խնդիր եւ ի կրօնս առնուլ ... եւ զկարծիսն չէ պարտ ի կրօնս առնուլ։ Թէ մարգարէութիւն էր, ի դէպ էր զասացեալս ի կրօնս առնուլ. իսկ եթէ պատմութեամբ ասացաւ, եւ այլն. (Կիւրղ. թագ.։)
coreligionary.
այսպիսի հրամանօք վարժեալքս եղբարք. այսչափ զգուշութեամբ խրատեալ կրօնակիրք. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Մենաստան.
Ի վանորայս եւ ի կրօնաստանս. (Լմբ. պտրգ.։)
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
Կրօնաւորութիւնն ժուժկալութեան անուն է ... ահա զայս ամենայն ի կրելոյն՝ է կրօնաւոր.
cf. Կրօնաւոր լինիմ;
to accustom oneself to the monastic life;
to deprive oneself, to abstain.
Անարատ վարուք կրօնաւորեալք յայսմ աշխարհի։ Կրօնաւորեալք բարեպեշտութեամբ. (Ժմ.։)
monastic life;
religion, piety;
թողուլ զ—, to throw off the cowl.
Գտանի ի նոսա եւ ողջախոհութեան իմն կրօնաւորութիւն. այսինքն ժուժկալութիւն. (Պիտ.։)
patched up, botched, adventitious, forged, invented, contrived, fictitious, borrowed.
Յայսմ ի կցկցոտ պատութիւն աստ չի՛ք ինչ այն. ո՞րչափ եւսս առաւել յանարատ իսկութեանն յայնմիկ, ուր կցկցոտ ինչ ոչ կայ. տպ. կցկտուր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
Եդի ի մտի զնա ածել ինձ կենաց կցորդն էր. այսինքն լծակից. (Ուռպ.։)
Պարգեւէ ... որպէս ոտերմաց եւ արեան կցորդաց. այսինքն արենակցաց, ազդականաց. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)
cf. Կցորդ.
Կցորդակից եւ հաղորդ կայսեր. (Յհ. կթ.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
Տարագրեաց զնա ի հաղորդութենէ կցորդութեան։ Կցորդութիւն սրբութեան, կամ օրհնութեան, հոգւոց, արեան, բնութեան, մարմնոյ, եւ այլն։ Կցորդութեամբ ժողովրդեանն, կամ կցորդութեամբ դպրի իմոյ պօղոսի (այսինքն միաբան, զոյգ ընդ), եւ այլն. (Եւս. պտմ.։ Ագաթ.։ Նար. Լմբ.։ ՃՃ.։)
to make head against, to cope with, to withstand, to face, to dare, to brave, to beard, to set at defiance;
ընդդէմ —, to oppose, to resist, to withstand;
թշնամի —, to declare oneself enemy, to bear enmity.
Քաղաքն կորեաւ, եւ արդ այսուհետեւ երթեալ կքրեալ (գուցէ կըքեալ) նստիցիս ընդ արուք հովանովք. (Ոսկ. ես.։)