to be ill, to suffer.
ԱԽՏԱԿՐԻՄ. πάσχω patior Ախտակիր լինել. կրել զմարդկային կիրս եւ զչարչարանս. քաշել չարչարուիլ. չէքմէք. ինճինմէք.
Զոր ի յաչաց բանիդ քո արտօսր՝ առ որ մերովս ի յիւրն ախտակրեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ախտակրեցան մասնաւորքն ի բոլորին։ Ամենայն զգայութիւնք ախտակրեալք՝ գողացեալ եղեն ընդ հեշտութեանն. (Եղիշ. դտ.։)
Ամբարհաւաճութեամբ ընդվզեալ թուիս, եւ վասն այնորիկ ախտակրեալ սրտիւ՝ ոչ տեսեր զմեզ. (Յհ. կթ.։)
illness, sickness, distemper;
suffering.
Քստմնելի ախտակրութիւն։ Հոգւոյ եւ մարմնոյ, կամ աստեաց ախտակրութիւն։ Ի վեր է (Աստուած) Քրիստոս զամենայն ախտակրութիւնս ... Հոգիք սրբոցն հեռի են յայսպիսի ախտակրութեանց։ Մարդկեղէն մտաց ախտակրութիւն է. (Մագ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։ Իգն.։)
Սիրեմ բնաւորապէս, եւ մոլիմ յախտակրութիւն։ Ձայնից քաղցրութիւն ի բազում ախտակրութիւնս ցնդեաց. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Դ։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
Ո՞վ մեզ օգնեսցէ՝ ախտակցելով ասիցս։ Ախտակցեցաւ հիւանդութեանն՝ ողորմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Լմբ. սղ.։)
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
compassion, pity;
vice, passion.
Ախտակցութեանն յուզումն ... Մարդ՝ առ ի նմանապէս ախտակցութեանց։ Զանմարդութիւնն իբրեւ զազատութիւն ողջունեմք, իսկ զախտակցութիւնն իբրեւ զգարշելի ինչ անպատուեմք։ Սէրն շարժի ի յախտակցութիւն միմեանց։ (Աթ. ՟Դ։ Ածաբ. աղքատ.։ Շ. մտթ.։)
Առ մարմնական ազգակցութիւնս այսպիսի ախտակցութիւնս ունիմք։ Ողորմութիւնն է ախտակցութիւն, յորժամ ոք ի գթոյն ստիպի. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
that drives away or cures diseases.
Ախտահալած բժշկութեամբ մերձաւորս արարեալ։ Տո՛ւք զվարձ իմ՝ զախտահալած բժշկութեանցն։ Անդ գտանին ախտահալած սպեղանիք. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։) (Յհ. տար.։ Փարպ.։)
concupiscence, luxury.
Ո՛չ է վասն որդէծնութեան, այլ ախտամոլութեան. (Կանոն.։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
Կրել զհիւանդութիւն հոգւոյ. զառածանիլ ի մոլութիւն.
νοσέω, ἁλγέω, ἁσθενέω, μονέω, πάσχω morbo laboro, doleo, aegroto, patior Նեղիլ ախտիւք ցաւոց. խօթանալ. ցաւագնիլ. տկարանալ. ցաւ քաշել, հիւընդնալ. աղրը սըզը չէքմէք, խասթա օլմագ.
Հիւանդ որ յերկար ախտանայ։ Ախտանամք յանձն եւ ի մարմին. (Եղիշ. դտ.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Ի մարդկային իմն ախտէ ախտացեալ էին յայն։ Համբոյրն պղծութեան, որով ախտանայ հոգին. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. 12։)
ախտացեալ, ցելոյ, ոց. ա. Խօթ. հիւանդ. ախտաժէտ. մարազլը. խասթա.
Ախտացեալս ոչխար։ Ախտացեալք տեսանելեօք, կամ մեղօք։ Ախտացելոց դեղ առողջութեան. (Նար.։)
Վա՛յ ախտացելումն յախտէ, որ խոցի՝ եւ ոչ ընդոստնու. (Շ. թղթ.։)
Եւ այսահար. որ ըստ յն. ներգործեալ ասի, այս ինքն նեղեալ յայսոյն պղծոյ, հարեալ ի դիւէ. ἑνεργούμενος energumenus
Արտաքս ելանեն երեխայքն, եւ ընդ նոքօք ախտացեալքն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբ են։ Զերեխայսն, եւ զախտացեալսն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբն։ Զախտացելոցն բազմութիւն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
that loves vices, vicious, devoted to passions.
φιλοπαθής, φιλήδονος indulgens affectibus, amans voluptatis Սիրօղ հեշտախտութեան. ցանկասէր. մարմնապաշտ. հէվայի նէֆսէ դապի.
Շնայիր ասէ՝ ախտասէր (կամ ախտասիրի) դիւին հաւանեալ։ Շունք, ոյք ախտասէրք են. (Լմբ. սղ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
sensuality, love of vice, dishonest desires.
Զախտասիրութիւնն ընտրեալ քան զաստուածսիրութիւնն։ Զոր յախտասիրութենէ իւրմէ գտանելոց էր մարդն։ Յանասնական ախտասիրութենէն դարձուսցէ. (Փիլ. այլաբ.։ Խոսրովիկ.։ Երզն. լուս.։)
morbific.
Զախտարար պատճառս մաղձիցն ի բաց լուանամք ի մարմնոյս։ Հարցանելով ցհիւանդն զախտարար պատճառսն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ստէպ։)
that excites illness, bad passions;
— կերպարան, voluptuous image.
Արծարծիչ ախտից. գրգռիչ ցանկութեան. մարազը դեփրէտէն.
horoscope, nativity, stars.
գրի եւ ԱՂԹԱՐՔ. ի պրս. ախթէր, որ է աստղ. ὠροσκόποι qui natalem horam observant, γενεθλιαλόγοι qui praedictiones e natali die faciunt Ժամագէտք. աստղահմայք, ծննդաբան աստեղագէտք. գուշակք, գէտք, որք զբախտս սուտս գուշակեն ի դրից աստեղաց ըստ ժամու ծննդեան ուրուք. դալի թութուճու միւնէճճիմլէր.
Իսկ այլ ախտարք եւ ապախտարք ըստ երկոտասանիցդ ասեն բաժանեալ։ Այսուհետեւ լքցուք որ ինչ յաղագս ախտարաց եւ ապախտարաց են ասացուածք. (Շիր.։)
Սիրեցեր զդեւս, եւ զախտարս, եւ զտարերաց նմանութիւնս։ Զախտարաց եւ ժամուց տուրեւառիկ գեղազանակս. (Եփր. ի ծաղկազարդ.։ Տօմար.։)
to make one ill.
νοσίζω aegrotum facio Տալ ախտանալ. խօթացուցանել. հիւանդացնել. տէրտլի մարազլը էթմէք.
Յառաջ քան զմարմինս՝ զոգիս ախտացուցաք։ Ընդէ՞ր ախտացուցանեմք զանձինս ախտիւ՝ առաւել քան զմարմնոցս դժուարագունաւ. (Եղիշ. խր.։ Ածաբ. աղքատասիր.։)
Կարօղ էին ախտացուցանել զնոսա ախտ մարդկեղէն։ Ախտացուցի զՅուդա արծաթսիրութեամբն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Ճ. ՟Ա.։)
vicious, passionate;
ill, infirm;
morbid.
Եւ ընդ միւսոյ ախտաւորին, ի քղանցս տեառնըդ հպողին. (Յիսուս որդի.։)
Ախտաւորն ի տրտմութենէ յանդիմանեալ. (Նեղոս.։)
Որքան ի բնութիւնս եմք ախտաւոր։ Ոչ ըստ մարդկան ծննդեան ախտաւոր եւ հոսանուտ. (Շ. թղթ.։)
Ախտաւոր եւ անարժան համբուրիցն ... Յախտաւորս յայս անկանիցի համբոյր։ Առանց ախտաւոր հեշտութեանց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. երգ.։)
Ոչ ախտաւոր էր արտօսրն տէրն, այլ վարդապետական. (Բրս. գոհ.։)
illness, malady;
bad disposition, vice, passion.
Եւ անդ ախտաւորութիւն է, եթէ մարմնաւորապէս առեալ լինիցի։ Ի բաց մերժել (ի հրեշտակաց) զնիւթեղէն ախտաւորութիւնսն. (Առ որս. ՟Գ։ Դիոն. երկն.։)
Աճումն մեր, եւ ախտաւորութեամբ ի վերայ երկրի բազմանալ։ Անբանիցն ըստ ժամանակի ընդունել զայսպիսի ախտաւորութիւն. (Զքր. կթ.։ Պիտ.։)
Եւ խօթութիւն. հիւանդութիւն.
shooting, slip, cutting.
Ածս որթոյ գտանել կենդանատնկեալս. (Փիլ. լին. Բ. 67։)
Պատուաստս, եւ ածս, եւ արմատս արուեստիւ հանեալ տնկեն մարդիկ։ Սերմանել կուտս, կորիզս, արմատս, եւ ածս, որ սերմանական զօրութիւնս ունին պէսպէսս։ Իբրեւ ածս ոստոց ծառոց, եւ կամ մատունս որթոյ. (Վրդն. ծն.։)
adjective.
Եղական. զգալի. ոչ միայն լինելութեամբ՝ այլ եւ ծննդեամբ ի լոյս ածեալ. մարմնաւոր. հողեղէն. փոփոխական.
Ի նմանէ են յառաջացեալք ածականքս, եւ միեղինացն դասք. (Մագ. ՟Ե։)
ըստ քերականաց յետին դարուց, հակադրեալ գոյական անուան՝ յոր յենու. վասֆ։ cf. ՄԱԿԱԴՐԱԿԱՆ, կամ cf. ՄԱԿԴԻՐ. ἑπίθετον (այս ինքն վերադրական). adjectivum (այս ինքն յաւելուածական, յարողական)։
Դրական, ածական. այս ինքն գրութեամբ յաւելեալ որպէս մակդիր յիսկն, այս ինքն ի գոյականն։
derivative.
παράγωγος derivativus, deductus Ըստ քերականաց՝ նոյն ընդ ածանցս. այս ինքն բառ ծագեալ ի նախագաղափարէ, յոր յարեալ է մասնիկ ինչ աննշան՝ փոփոխիչ յայլ վիճակ, որպէս եւ նոյն իսկ մասնիկն պատճառ այլափոխութեան. միւշթագ.
Ածանցական է, որ յէէն (այս ինքն ի նախեղակ բառէ) ունի զգոյութիւնն. որպէս ի մարդոյ՝ մարդկայինն, ի ծովէ՝ ծովայինն. Երզն. քեր.։ Իսկ ի բայս՝ ըստ յն. եւ լտ. չի՛ք անցողական, որպէս ի հյ. եւ ի տճկ. փախչիմ, փախուցանեմ, եւ այլն. այլ կայ ածանցական, այս ինքն բայ՝ որ կազմի միջանկեալ թարմատար մասնկամբ իւիք բաղդատութեան, որ ոչ այնչափ փոխէ զնշանակութիւնն, որչափ պճնազարդէ.
Նախագաղափարէ, ո՛րդոն՝ ոռոգեմ եւ ածանցական է՝ ոռոգանեմ։ (ἅρδω, ἁρδεύω rigo, irrigo ) (Թր. քեր.։)
Որ ինչ ընդ ածիլն եւ ընդ երեւիլն՝ իսկ եւ իսկ անցանէ. վաղանցուկ. վայրկենական. թէզ կելիճի.
to be derived from, to come from.
Որ ի հողոյս ածանցին կենդանական սերմանք, ի հասարակաց երկրէ ածանցելոց կենդանեաց. (Պիտ.։)
Ըստ քերականաց՝ յառաջ գալ կամ ծագիլ ածանցաց ի նախագաղափարաց, եւ բաղադրելոց ի պարզից.
Ածանցականք են, զի նախագաղափարն իմանալի՛ է նախօրինակ ինչ, յորմէ ածանցին, իբրեւ յերկրէ բոյսք եւ կենդանիքն. իսկ սա սոսկակի ի վերայ ձայնի միոջ վանգիւ ածանցեալ. (Երզն. քեր.։)
Ածանցականք դերանուան ածանցին այսպէս։
Թրէսկէլն ածանցեալ է ի դիովդերկելոյն. (Նոննոս.։)
cf. Ածանցումն.
Գոյութիւն ի գոլոյն ասի. իսկ գոլն՝ ածանցութեան իրիք մտածութիւն ենթագրէ. (Մաքս. ի դիոն.։ Յորմէ եւ Մագիստր. լ. եւ ՟Կ՟Ը.)
Յորմէ եւ գոյքս ածանցութեան իրիք մտածութիւն ենթագրէ։ Գոլն՝ ածանցութեան իրիք ենթադատութիւնն նշանակէ։
razor.
to burn like coal.
ԱԾԽԱԿԷԶ ԱՌՆԵԼ. Հրկէզ առնել. յածուխ եւ յաճիւն դարձուցանել.
to become coal.
Յածուխ կամ յաճիւն դառնալ. քէօմիւր՝ քիւլ քեսիլմէք.
nation, people;
bed of a garden;
parterre.
Թէպէտեւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
filled, full;
— պտղովք ծառք, trees loaded with fruit.
ԱԿԱՂՁԵԱԼ. ԱԿԱՂՁՈՒՆ. գրի եւ ԱԿԸՂՁԵԱԼ. լի (բեռամբք). լցեալ, խռկեալ. խճողեալ. լիուլի. լեփ լեցուն. տօփտօլու. Ըստ Հին բռ. դիզեալ կամ լցեալ։
cf. Ակաղձեալ.
ԱԿԱՂՁԵԱԼ. ԱԿԱՂՁՈՒՆ. գրի եւ ԱԿԸՂՁԵԱԼ. լի (բեռամբք). լցեալ, խռկեալ. խճողեալ. լիուլի. լեփ լեցուն. տօփտօլու. Ըստ Հին բռ. դիզեալ կամ լցեալ։
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
involuntary;
forced, constrained.
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Չկամութիւն. բռնադատութիւն. անյօժարութիւն. հարկ ինչ, կամ առ հարկի եղեալն.
Եթէ ակամայութեամբ իցէ զոհելն, եւ ոչ կամօք։ Զամենայն բարեկենդանութիւն իբրու զսպիս խոցուածոց ի խռովութեան ակամայութեամբ եկեալ. (Կանոն.։ Մաշկ.։)
mine, moat;
— հատանել, to mine.
διόρυγμα fossa. perfossio Փոս կամ ծակ իբրեւ ակն՝ փորեալ ընդ երկրաւ կամ յորմս առ գողութեան եւ յայլ պէտս, որ եւ վիհ. նկուղ. ալ, քենտի, տելիք, խէնտէգ, լազըմ.
Որ ոք ական հատանիցէ զտուն վասն գողութեան, մահապարտ է յօրինացն. (Մխ. դտ.։)
Նմանութեամբ՝ հնարիլ գողանալ զպարկեշտութիւն կամ զամուսնութիւն այլոյ. ապականել. դաւել.
ornamented or inlaid with precious stones, worked in jewels.
Գործել զոսկին եւ զարծաթ ... եւ զականակապն ի լրութիւն գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Ա. 5. իմա՛ ըստ յն. գործ ականագործաց. Զարդ ակամբք յօրինեալ.)
Հրամայեաց մերկացուցանել ի պատուոյն, եւ զականակապ ոսկի մանեակն հանին ի պարանոցէ նոցա։ (Ուր Տէր Իսրայէլ. եւ Կիր. դնեն)
limpid, clear.
Մի՛ խառնեսցի պղտոր ուսումն ընդ յստակ եւ ականակիտ վարդապետութիւն Գրիգորի. (Փարպ.։)
miner;
thief, a body snatcher.
Գողոց ականահատաց. (Մխ. դտ.։)
Այս հանդերձք եւ ո՛չ յականահատաց գողացեալ լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
propolis.
ԱԿԱՆԱՄՈՄ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆՄՈՄ. πρόπολις propolis, cera sacra Նիւթ ինչ իբր սոսինձ՝ դեզին խառն ընդ կանաչ՝ անուշահոտ ծանր, եւ դառնահամ, որով մեղուք ծեփեն զամենայն խնդբունս փեթակին եւ զեզերս բջջաց, եւ նովիմբ մածուցանեն զբնակութիւն իւրեանց զմոմակերտ ընդ փեթակի. վասն որոյ ըստ յն. նախաքաղաք ասի. եւ ի մեզ իբր ակն մոմոյ կամ մոմ ական. որ եւ իբրեւ դեղ ի վերայ ուռուցեալ աչաց եւ այլն. փիրապօլու, կիրապօլու.
Մեղուաց զդուրս մեղուանոցացն՝ յառաջ քան զցուրտն՝ ականամոմով խնլոյ. (Եզնիկ.։)
trap;
— մկանց, rat-trap, mouse-trap.
ԱԿԱՆԱՏ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆԱՏ. Որոգայթ վասն ըմբռնելոյ զմկունս եւ զայլ կենդանիս. կափանճա, տուզագ.
ocular, witnessed by the eye;
visible, apparent;
— վկայ, eye-witness;
— ճշմարտութիւն, an evident truth;
visibly, seeing with one's own eyes.
Որք ականատեսք եւ սպասաւորք եղեն բանին։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն։ Ականատես եւ ականջալուր արդարն բնակեալ ի մէջ նոցա. (Ղկ. ՟Ա. 2։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 8։)
Վէմն անուանեալ հաւատոյ եւ զորդիսն որոտման ի մերձաւոր ականատեսացն իւրոց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ինքնին թագաւորն ականատես լինէր իրացն յանդիմանութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
ὁφθαλμοφανής oculis conspicuus Երեւելի ինչ՝ տեսանելի աչօք. ընդ տեսութեամբ ական անկեալ. ակներեւ. աչօք տեսնըւելու. կէօզէ կեօրիւնիւր.
Անտեսանելին՝ եղեւ ի միաւորութենէ անտի ականատես մարդկան. (Խոսրովիկ.։)
act of seeing with ones own eyes.
Որդին քո գայ առ քեզ աստուածային փառօք իւրովք յանդիման լինել ականատեսութեամբ. (Պտտառ։)
that has eyes;
signal, illustrious, famous.
Զգաւառն Այրարատու զհռչակաւորն եւ զականաւորն։ Եւ զայլ ականաւոր եւ քաջ արս։ Ականաւորք ի խորհրդի. (Փարպ.։)
to look at, to see, to cast eyes upon.
Որ ականէ զքահանայն Յեսու. (Վրդն. սղ.։)
that has eyes, that sees.
the eyes, the looks.
Կախեցէ՛ք զդա, եւ քերեցէ՛ք յականողաց մինչեւ ի ծնօտս. (Ճ. ՟Ա.։)
ear;
— ծովու, cove, creek;
— ձկան, mussel;
ձգել զականջ ուրուք, to pinch the ear of some one;
to rub his ears;
խնուլ զականջս, to stop one's ears;
ասել՝ խօսել յականջս, to speak in one's ear;
ցաւ ականջաց, ear-ache;
գէջ ականջաց, ear-wax.
Որ ոչ իցէ հատեալ ականջիւ։ Ընդունի եւ դրոշմ յականջի իւրում։ Քերթեցին զճակատն յականջէ յականջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Եփր. ել.։ Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Գ.։)
Զգալի ականջ։ Զականջ մարմնոյն։ Զոր ականջովն լուաւ. (Լմբ. էր ընդ.։ եւ առկ։)
Արեգակն եւ լուսինն առանց ականջաց լուան։ Հրամայեաց զերկոցունց ականջսն մօտ կտրել։ Անպիտանս առնէր յաչաց եւ յընչաց եւ յականջաց։ Խլացեալ ականջօք։ Թէ զականջացս դրունս խցցես. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Քսութիւն յականջս արջամայ հասուցանէր։ Սաստելով յականջս խորհրդոց իմոց. (Յհ. կթ.։ Յհ. իմ. ատ.։)
Ծանրացուցանէ զականջս առ ի չլսելոյ զդատաստան։ Ծանրացուցին զականջս իւրեանց առ ի չլսել. (Ես. ՟Լ՟Գ. 15։ Զքր. ՟Է. 11։)
Ի հարաւոյ ականջն (ովկիանոսի) գնացք մարդկան. (Շիր.։ եւ Վրդն. ծն.։)
auricular;
that has heard;
that is heard;
— վկայ auricular witness;
յականջալուրս, auricularly;
յականջալուրս լսել, to hear with one's own ears;
յականջալուր գալ, to be heard.
Ոչ զինքենէ ճառէ գոլ ականատես եւ ականջալուր՝ որ ի Քրիստոսէ նշանքն եւ վարդապետութիւնքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ականատես եւ ականջալուր (յն. տեսութեամբ եւ լսողութեամբ) արդարն բնակեալ ի մէջ նոցա. (Բ. Պետ. ՟Բ. 8։)
Լինել ունկնդիր ամենայն հրամանաց նորա, եւ ականջալուր լինել ամենայն լուսաւոր վարդապետութեան նորա. (Ուռհ.։)
pavilion (of the ear).
Աման ականջաց. ընդունարան լսելեաց.
Աման խեցեղէն են ականջամանքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու լինել. (Նար. երգ.։)
to listen, to hear, to be attentive.
ԱԿԱՆՋԵԼ կամ ԱԿԱՆՋՆԵԼ. Ունկն դնել. անկաճ դնել, մտիկ ընել. մտիկ ընել. գուլագ ասմագ. cf. ՇԱԿԱՆՋԱՆԵԼ, ՍԿԱՆՋՆԵԼ.
garrison;
the inhabitants of the citadel.
Բնակիչք յակառն. բերդեանք. ամրականք. բերդը եղօղները. գալէլիլէր. յն. ոյք յակառն. οἰ τῆς ἅκρας
Տիրէր ի վերայ կողմանցն Գաղիրոնայ եւ Բեթսովրայ եւ ակառանց։ Ետ ածել զամրապահ միջնաբերդին ակառանց. (Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 31։)
sole of the foot;
յակճիռս կալ, յաթիռս եւ յակճիռս կալ, to listen, to look at with admiration, attention, to be all eyes, all ears, in suspens, enchanted.
ԱԿՃԻՌ յակճիռս. որ եւ ԱԹԻՌ, ԱՅԹԻՌ. Վարի ընդ բայս՝ Կալ, լինել եւ այլն. գրի եւ ՅԱԿՃԻՒՌՍ, կամ ՅԱՃԻՒՌ. Ունկն դնել ուշի ուշով, միտ դնել հետաքննութեամբ եւ հիացմամբ. յապուշ կրթիլ, մանաւանդ կարկառմամբ անձին՝ եւ ի ծայրս մատանց ոտից յենլով. որպէս յն. ἁκροβατέω summis pedibus incedo եւ ἁκροάομαι audio discendi causa կամ προσέχω attendo
Յակճիռս կալով, եւ զականջս ուղղեալ շականջանէր։ Ամենայն բազմութիւն հրապարակին յակճիռս կալով։ Յորժամ ծնծղայքն եւ տաւիղքն բարբառեսցին, առաւել եւս յաթիռս եւ յակճիռս կան ընկճեալք։ Խաւար պատեալ էր, եւ նոքա յակճիւռս կային, զի մի՛ այլ որոգայթ ընդ խաւարն հասցէ ի վերայ ինքեանց։ Նստուցանել իբր ի սեղանի՝ յակճիռս ետ կալ ամենեցուն, թէ կերակրելոց է զնոսա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Խոր. ՟Գ. 65։ Վեցօր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
Մահապարտն յակճիռս կայ լսել բան մխիթարութեան։ Յակճիռս եղեալ ի նկատելն։ Մի ձայնս զբազմութիւն ժողովրդեան յակճիռս արար առ դասս քահանայիցն. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ընթանային ամենեքեան յակճիռ տեսանել զնոսա, թէ զիա՛րդ ի գլուխ ելանիցէ ատեանն. (Արծր. ՟Գ. 5։)
assembled in a circle.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
precious stone, jewel, gem;
pearl;
cameo;
— բազմագունի, cf. Բազմագունի;
— վանի, cf. Վանի.
Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։
Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)
Ակն զծագումն լուսոյ ընդունելով զգայ եւ ճանաչէ. (Գր. հրահ.։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.
ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.
Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.
Իսկ նա առ նորա ականէ գնայ ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ եւ այլն. (Բուզ. Ե. 43։)
Կամ յանդիման աչաց.
Գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ՝ լեզուակապք կան առաջի. (Մանդ. Դ։)
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ եւս յաւելցես դու անկանել յակն իմ. (Եփր. ել.։)
ՅԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Բերել յանդիման աչաց այլոց. երեւցնել. կէօզիւնէ կէօսթերմէք.
Աղաչեմ զամենեսեան՝ որ զգիրսդ յակն արկանիցէք. (Բ. Մակ. Զ. 12։)
ԶԱԿՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπερόπτομαι despicio Զաչս ի բաց դարձուցանել. անտես առնել. աչքէ՝ երեսէ ձգել, անհոգ ըլլալ. էիւզ չէվիրմէք.
ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.
Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)
Յակն առեալքդ եւ սիրեցեալքդ տեառն. (Ագաթ.) որ է կր. որպէս ռմկ. աչքը մտած։
ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.
Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)
Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)
Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)
Ա՛ռ զդա, եւ ա՛կն ած ի վերայ դորա ... Ե՛կ, եւ ածից ի վերայ քո ակն. (Երեմ. ԼԹ. 12։ Խ. 4։)
Զիա՛րդ ի վերայ չգոյացելոյն Աստուած ակն ածիցէ. (Իսիւք.։)
ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.
ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.
Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։
Մի՛ ակն առնուցու որդի՝ հօր պատուոյ. (Եղիշ. Գ։)
Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)
Ոչ ոք իցէ՝ որ ակն դնիցէ երկրին քում։ Զի իւր ակն եդեալ էր տէրութեան նորա։ Ակն եդ նոցա հայեցուածովք աչաց. (Ել. ԼԴ. 24։ Ա. Մակ. ԺԱ. 11։ Եզեկ. ԻԳ. 16։)
Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)
Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)
ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.
Տո՛ւք ակն բանդարգելոց, եւ գնացէ՛ք ի տես հիւանդաց. (Եղիշ. յես.։)
ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.
Զագահս չկամիմ ասել, գուցէ ընդ ոմանց՝ որ աստ իսկ կայցեն՝ ընդ ակն խոցիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)
Տարադիր առնէ, չտեսանէ յական. (Սարգ. բ. յհ. Բ։) ռմկ. երեսը չո՛ւզէր տեսնել.
ԱՌ ԱԿԱՆ ԴԻՊԻԼ. Պատահել աչաց. տեսանել ըստ դիպաց. աչքին զարնել՝ հանդիպիլ. կեօզիւնէ տօգանմագ՝ իլիշմէք.
Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)
Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)
Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)
Ձեզ ընդ ակամբ էաք. (իբր խիթալի կամ ատելի։)
Միթէ աղբիւր անդստին ի միոյ ականէն բղխիցէ՞ քաղցր եւ դառն։ Եւ էին յեղիմ երկոտասան ակն ջրոց։ Եւ ել Եղիսէէ յականս ջրոցն։ Հասեա՞լ իցես յակն ծովու. եւ այլն։
Ծով է ակն գլխաւոր՝ ջուրցն օդոց։ Ակն ջուրց։ Ելանելն Եղիսէի յականս ջուրցն. (Վեցօր. Դ։)
Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)
Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)
Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։
Պատուական ակունքն։ ակունս մեծագնիս. (շ. ընդհանր.։ յճխ. ժ։ վրք. հց. բ։) (տօնակ.։)
Բացեալ պատուհանօք լուսաբերօք ի տապանի, ասեն եւ ակունս լուսարձակս դնել ընդ պատուհանօքն. (վրդն. պտմ.։)