cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
• «քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։
• «կարճ սուսեր» ՋԲ կամ «դաշոյն» ԱԲ. չունի ՆՀԲ. թուի թէ պէտք է կարդալ դան, որ տե՛ս։
• . ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։
Դոյզն. դոյն ինչ. խուն ինչ, սուղ. եւ Սակաւագիւտ. պ. տուն.
Աչք ի յերկրէ ի դուն ժամու հասանեն յերկին։ Ի դուն ժամանակի։ Եւ ոչ դուն մի ժամ. (Փիլ.։)
Ընդ զօրութիւն տեառն միաբանեալ հաւատք կնոջն, որ ակն է մտացն, փրկութիւն եղեւ հրաշալի, եւ (ի) դուն ամանակի. (Երզն. մտթ.։)
Դուն ինչ դրութիւնս. (Նար. խչ.։)
Մի՛ զդուն ինչ եւ եւ զանօսր ի մէջ բերեր. (Ոսկ. ես.։)
Եթէ դուն ինչ երեւիցի օրինակ այլաբանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Դուն ուրեք կարեմք ընդ աղօտ նկատել. (Լմբ. սղ.։)
kidney-bean.
chin.
• «քիթը, բերանը և ծնօտը միասին» Մաղաք. աբ. 6. Քուչ. 52, 73. ունին միայն ԱԲ և ՓԲ լաւել. (իսկ ՆՀԲ յիշում է իբր գաւա-ռական բառ), որից դնչիկ Քուչ. 44. 5Ո.
• = Հմմտ. վրաց. თუჩი տուչի «շրթունք, մռութ, դունչ»։
• ԳՒՌ.-Տփ. դունչ, Ախց. Երև. Ջղ. Սչ. դ'ունչ, Մշ. դ'ունչ, Հմշ. Շմ. տունչ, Հճ. Ննխ. Ռ. թունչ, Ակն. դ'իւնչ, Ղրբ. տիւնչ, Ոզմ. դ'օնչ, Զթ. դ'ը՛նչ։ Նոր բառեր են՝ դնչաման, դնչավար, դնչուց։
coat, dress.
• «ասիական իշխանների լայն և հաստ հագուստը» Լմբ. առ Լև. տա. Վենետ 1865, էջ 239. Երզն. քեր. -ըստ իս այսպէս պէտք է ուղղել նաև Դաշանց թղթի դուղայ ձևը, որ տե՛ս վերը։
• = Արաբ. [arabic word] durrā'a «բրդեայ մի տե-սակ հագուստ, այն է արաբական լայն ֆա-ոաջան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 570). թուի թէ սրանից ձևափոխուած է պրս. ❇ durrāja «լօդիկ»։-Հիւբշ. 264։
• Հներից Մագ. քեր. 229=Երզն. քեր. արդէն գրում է. «Իսկ մեր ի Պարսից բա-զում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս, որպէս դուռայ և ռիտդէ»։ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բառ ռմկ. դիւռէ, թէօրէ, ձև, կերպ զգեստուց»։ Նոյնը կրկնում է Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 դնելով թրք. թէօրէ «ձև, կերպ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը
Բառ ռմկ. դիւռէ, թէօրէ. Ձեւ. կերպ զգեստուց. հանդերձ.
Զգեցի՛ք դուռա լայն եւ թաւ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Իսկ մեր ի պարսից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս. որպէս դուռնայ, եւ ռիտդէ. (պ. ռիտա, ուսանոց) (Երզն. քեր.։)
heat-cock;
venison.
• (գրուած նաև տուռեն) «սա-ւամբ թոչունը. tetrao francolinus» (ըստ Russell, The natural history of Aleppo, տպ. London 1794, հտ. II. էջ 193, տե՛ս Seidel, Մխ. Հերացի, ծանօթ. 58). մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 228=Երզն. քեռ. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճու-ռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և զդահուճն՝ դահուծ»։ Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. 11 տուռայճ ձևով։
• = Արաբ. [arabic word] durrāj «սալամբ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), պրս. [arabic word] ︎ durrāj (ըստ ԳԴ), որոնցից փոխառեալ են նաև չաղա-թայ. [arabic word] turaǰ «մի տեսակ փոքր շահէն» թրք. turaǰ «սալամբ», վրաց. დურაჯი դու-րաջի, დურეჯი դուրեջի, თურაჯი թուրաջի, თურეჯი թուրեջի «лecная куроnaткa, ան։ տառային կաքաւ» (Չուբ2. 481)։
• ՆՀԲ հասկանում է բառս «երէ». ուս-տի և համեմատում է յն. ϑήρ «վայրի կենդանի»։ Այսպէս է հասկանում նաև ՋԲ (կասկածով)։ ԱԲ դնում է «սալամռ». Վերի մեկնութիւնը տուաւ Նորաւռ. Բառ. ֆր. (տե՛ս francolin բառի տակ)։
Յորջորջեն զորմոցն զդուռէճն՝ դուռէծ. (Երզն. քեր.։)
door, entrance;
sluice;
— մեծ, portal;
— or — արքունի, the Ottoman or Sublime Port;
the Court;
դրան մարդիկ, the courtiers;
դրան երէց, almoner, chaplain;
արտաքին դրունք, porch, portico;
դրանց ի դուրս, դրանէ ի —, from door to door;
գրօք փակելովք, with closed doors;
դուրք դրանն, the street door, the gate, portal;
ի դուրս, out;
ի դուրս մերձեալ, եկեալ, հասեալ, impending, very near;
առ դուրս մահու, at death's door;
դրունք դժոխոց, the gates of Hell.
յն. թի՛ռա. պ. տէ՛ռ. սանս. տվա՛ռա. θύρα, πύλη porta, ianua, ostium, vestibulum դուռ. Մուտ եւ ել բնակարանի. մասն շինուածոյ փակելի եւ բանալի ի պէտս անցից ներքուստ արտաքս.
Դուռն քաղաքի, տան, խորանի։ Փակեցաւ դուռնն։ Զդուրս տապանի։ Առ դուրս կամ առ դրան խորանի։ Դրանէ ի դուռն բանակիդ։ Դրօքն փակելովք։ Կափարիչ դրան գերեզմանին։ Դուռն կամ դրունք երկնից։ Մերձ է առ դուրս։ Դրունք դժոխոց.եւ այլն։
Ել դուռնն կենաց ի դրաց անտի մահու. (Եփր. համաբ.։)
Ի բախել զդուրս դրանն. (իմա՛ զարտաքին դուռն. Գծ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Ի դուրս ի դուրս երերեալ եւ դադարեալ կառանչէ. իբր ռմկ. դռնէ դուռ. (Մանդ. ՟Ե։)
Եմուտ թագաւորն, եւ եդաւ դուռն. այսինքն փակեցաւ. (Գանձրն.։)
Դրացն (կամ դրանցն) փակելոց՝ եմուտ։ Դրօքն փակելովք. (Ոսկ. ՟Բ. 40. (ուր առաջինն է ոճ յն. եւ երկրորդն՝ լտ։))
Ի դուռն եկեալ հասեալ էր այնուհետեւ յոյսն հեթանոսաց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 5։)
Մեք ոչ ուսաք փակել զդուռն փայտի, այլ եւս առաւել զդուռն լեզուի։ Բանից նոցա դրունք ոչ գոն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Է։)
Որ դրունք են ամենայն բարութեանց, կամ բարկութեան եւ սրտմտութեան. (Յճխ. ՟Ը։)
ԴՈՒՌՆ ԱՐՔՈՒՆԻ կամ ԻՇԽԱՆԻ. Պալատն. արքունիք՝ հանդերձ բնակչօքն.
Ի դուռն կոչեցան. յն. յարքայէ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։)
Ի դուռն եկեսցէ։ Առաքեցի ի դուռն արքունի. (Խոր. ՟Գ. 34. 57։)
Բողոք ի դուռն կարդային. (Եղիշ. ՟Է։)
Զինուորեալ ի դուռն։ Ի դրանն մարդկանէ։ Զբազմութիւն դրան իւրոյ։ Դրամբ եւ ընտանեօք. այսինքն իշխանօք եւ սպասաւորօք. (Փարպ.։)
ԴՐԱՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ. Այն՝ որ կայ ընդ հայրապետին ի հայրապետանոցի։ (Ուռհ.։)
ԴՐԱՆ ԵՐԷՑ. որ եւ ՎԱՆԵՐԷՑ, ԵՐԷՑ ՎԱՆԱՅ. Քահանայ՝ որ կայ ի պալատան։ Իշխանի, յեպիսկոպոսարանի, եւ այլն։ (Փարպ.։ Բուզ.։ Կիր.։ Վրդն.։)
daughter, girl;
— եղբօր or քեռն;
niece;
— որգւոյ or դստեր, grand daughter;
դստերք քաղաքի, villages, suburbs;
— Սիոնի, the old and new church;
— վերին Սիոնի, the church triumphant.
• (դստեր, -երք, -երաց կամ -երց) «աղջիկ զաւակ» ՍԳր. նմանութեամբ դստերք քաղաքի «քաղաքի գիւղերը» Յես. ժե. 11. Բ. մն. ժգ. 19, որից՝ դստերագիր կամ դստրա-գիր «հոգեզաւակ առնուած աղջիկ» Մխ. ա-պար., դստրասէր ԱԲ, դստրիկ Վրք. հց. Ճա-ռընտ., խոստովանադուստր Ոսկիփ., արքա-յադուստր (արդի գրականում)։
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակից հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ գտնում ենք սանս. [other alphabet] duhitár-, թոխար. ckacar, քուչ. tkacer, զնդ. duγδar-, հզնդ. dugədar-, պրս. [arabic word] duxtar, [arabic word] duxt, քրդ. duxt, ditt, մինջ. ləγdá, աֆղան. lur, յն. ϑνγά́τηი լիթ. dukté, գոթ. dauhtar, հբգ. tohter, անգլ. daughter, գերմ. tochter. հհիւս. շվէդ. dotter,ζհսլ. düšti, հպրուս. duckt, ռուս. дочь, սեռ. дбчepи, բուլգար. düšterá, լեհ, cora ևն. հնդևրոպականներից փոխառռթե-ամբ նաև ֆին. վօտյ. tytār, էստ. վէպս. tütar, լիվ. tūdār, չերեմ. adər, մորդվին, štir «աղջիկ»։ Հնխ. մայր ձևն էր dhughə-tér-և սրանից թեթևացած՝ dhughtr-, dhughdr-։ Երկու բուների յարմարութեամբ և միւս -ter յանգող ազգականական անուն-ների ազդեցութեամբ (հմմտ. հնխ. pətér-«հայր», māter-«մայր» ևն) յառաջ եկաւ նախնացոյն հլ. եզ. ուղ. *dhuktér, յգ. *dhuktères, որից նախնի հյ. եզ. ուռ. *դուստիր, յգ. *դուստերք, որից հյ. դուստը, դստերք։-Առաջ ենթադրում էին թէ հնխ. dhughətér-ծագում է հնխ. dhugh-«կթել» արմատից և թէ «դուստը» նշանակում է բուն «կաթ կթող». այժմ այս մեկնութիւնը ոչ ոք չի ընդունում. հմմտ. Berneker, 243. Trautmann, 62, Boisacq, 355, Horn, § 541, Kluge, 490, Bartholomae, 748, Po-korny, 1, 868.-Հիւբշ. էջ 440։
• Հներից Առաքել Սիւնեցի բառախա-ղով ստուգաբանում է «դուրս տալ» բայից. այսպէս՝ Առամ. էջ 138-4 «Դարձեալ ասեն դուստր նորին, զի դուրս երետ զմարդն ի դրախտին. այս-պէս և այժմ ամենայն կին զմարդն հանէ կամաց Փրկչին» -Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polyg. էი 105 և Mémoires 1, 425, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, Windisch. 10 ևն։ Էմին, Ист. A-coxикa 1864, էջ 53 դ մասնիկով ուս-տըր բառից կամ վերի ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Սչ. դ'ուստրը (սեռ. դ'ըսդեր) կամ դ'րուսդ (սեռ. դ'ըրըսղեր) «աղջիկ զաւակ». ու-րիշ ամեն տեղ փոխանակուած է աղջիկ բա-ռով. և այս հին հնդևրոպական բառը, ինչպէս լատիներէնում, նոյնպէս և մեզ մօտ, գոյու-թիւնից զրկուած է. այնպէս որ հայերէնի մէջ «աղջիկ» մասնաւոր և ընդհանուր իմաստով միևնոյնն է (Հօրեղբորս աղջիկը. Մի աղջիկ տեսայ). «իշտ ինչպէս ասում ենք՝ Կինս և Մի ինչ որ կին. (գերմ. Welu և Frau, Tocht r և Mádchen)։
θυγάτηρ filia Էգ զաւակ. որպէս արուն Ուստր ասի. աղջիկ զաւակ. յ. թիղա՛դիր
Դուստր առանայ։ Ուստերս եւ դստերս։ Դստերք դստերաց նորա։ Ուստերօք եւ դստերօք մերովք. եւ այլն։ Իսկ Դուստր Սիոնի կոչի ի հնումն Տունն իսրայէլի, եւ ի նորումս Նորս իսրայէլ։ (Շար. եւ այլն։)
Բեթսան, եւ աւանք նոցա. եւ ամբղան, եւ դստերք նորա. (Յես. ՟Ժ՟Է. 11։)
Զանա, եւ զգեօղս նորա. եւ զեփրոն, եւ զդստերս նորա. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 19։)
ԴՈՒՍՏՐ ասի ըստ յն. եւ լտ. ոճոյ, Ծնունդ նմանական, երբ բառն է յիգական սեռի յայն լեզուս.
Համբերութիւնն առաջին դուստր է սիրոյ. (Զքր. ծործոր.։)
cf. Դստրիկ.
carpenters tool, plane;
auger;
— պայտառաց, butteris, horse-picker.
• , ո հլ. «հիւսնի կտրոց» Ես. խդ. 12 13. Եփր. նին. 114. Գէ. ես. էլ. արիստ. 20. մստև 7Ո. 138. «համառօտագրութեան նշան, պատիւ» (յետինների մօտ), որից դրածակ Վրդն. ծն.։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] durāy «խարտոց» բառի հետ։ Գաբրիէլեան, ՀԱ, 1910, 117 դիւր «հարթ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. դուր, Ալշ. Ախց. Ակն, Խրբ. Մշ. Կր. Ջղ. Սեբ. դ'ուր, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. տիւր, Ոզմ. դ'օր, Կալաջուղ (գիւղ Մարաղայի) տէօր։ Նոր բառ է դրթակ «փայտէ երկգլխի թակ՝ որով զարնում են դու-րի գլխին»։
• «հողի չա՞փ է». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. 157 «Սահմանք Դա-րատափոյ այս են, որ յիւր ձեռնագրիդ գրած են, և Աղբնոյն շինին առաջև էր երեք դուր երկիր»։-Թերևս և նշանակում է «հարթ, տափարակ» և այն ժամանակ միանում է դիւր բառի հետ։
Դրով գործեաց, եւ դրօշեաց զնա. (Ես. ԽԴ. 12. (եւ 13. որ չիք առ այլս։))
Դրօշեալն դրով յօրինեալ ի հիւսանց պատկերն է. (Գէ. ես.։)
Ձայն ուրագին եւ ձայն դրին (կամ դրոյն) զջրհեղեղն գուշակէր։ Զձայն ուրագին արհամարհեցին, եւ զձայն դրոյն այպն առնէին. (Եփր. ի նին.։)
Դրով ճղքէ՛ զտնկի բազուկ. բայց լաւն այն է, որ ի կաղնի փայտէ շինես զդուրն. (Վստկ.։)
Ոչ գիտէ զկերպարանս իւր. սպեաւ խորացեա՞լ, եթէ դուր. (Սարգ. յկ. Ե։) ԴՈՒՐ կոչի առ յետինս եւ Դրաձեւ պատուանշանն.() զոր օրինակ տէր, յիսուս, քրիստոս, աստուած։
potter's wheel.
• (սեռ. դրգան, բց. դրգանէ) «բրուտի անիւ» Սիր. լը. 32. Իմ. ժե. 7. Երեմ. ժը. 3. Մխ. երեմ.։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. dhrōgh-արմատից. հմմտ. յն. τρυχύς «անիւ-բրուտի անիւ, դուրգն», հիռլ. droch «անիւ». այս երկու ձևերը ծագում են հնխ. dhroghe-նախաձևից, որ չի կարող տալ հյ. դուրգն։ Հայերէն ձևը բացատրելու համար պէտք Լ ընդունիլ թէ շրջուած է հնխ. dhrōgh-ձևից (երկար ձայնաւորով), որի վրայ աւելացել է յետոյ հայկական ն ածանցը. այսպէս dhrōgh-> ղրուգ>ղուրգ>դուրգն։ (Բառիս ձևի համար աւելի ընդարձակ տե՛ս SA, 2, 122)։-Կարծւում է, որ վերոյիշեալ ձևերի հետ պետք է կապել նաև յն. τρόχος «վազք. ասպարէզ». τρέχω, դոր. τράχω «վազել», τρόχις «սուրհանդակ», τρογίλος «ճախարակ 2. մի տեսակ թոչուն», լեթթ. dräst, լիթ. pa-droszti «վաղել, արագ ընթանալ», զոթ. pragjan, անգլսք. brčzan «վազել», հսլ. tru-ku «վաղք». նսլ. trčati «վազել», ռուս. дорora «ճամբայ», հիռլ. tricc «արագ», trēn «հա-մարձակ, յանդուգն» են ևն, որոնք են-թադրել են տալիս հնխ. dhregh, threqh, treq ևն ձևերով և «վազել» նշանակութեամս արմատները։ (Տե՛ս Pokorny, 1, 875, Ber-neker, 226. վերջինս նշանակութեան տար-բերութան պատճառաւ չի ընդունում կցել ռուս. дорora «ճամբայ» բառը, իսև Pokor-nǰ չի յիշում այն)։-Հիւբշ. 440։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ (անիւ բառի տակ) լծորդ է դնում յն. τσογός ձևը։ Pictet, 2, 162 լտ. torquao «շըր-ջել, դարձնել» ևն։ Հիւնք. յն. τροχός։ Osthoff, SA, 2, 115 և 122 կարծում է որ դուրզն ուղղականը շինուած է յետ-նաբար *դրուգն, սեռ. դրզան ձևից նմանողութեամբ։ Աւելի երկար մի բա-ցատրութին տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 21-22։ (Վերի համեմատո-թեանց վրայ տե՛ս Walde. z88. Boi sacq, 983)։ Karst, Յուշարձան 414 ծիր բառի հետ՝ մոնգոլ. togorin «շուրջը», togori «դառնալ», թունգուզ-մանչ. to-*oro «անիւ, շրջանակ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 145 պրս. [arabic word] turkān կամ [arabic word] turk-i-falak «մոլորակների ծիրը»։ Հմմտ. նաև Petersson. Ar. u. Arm. Stud. էջ 79 ուր հնդևրոպական արմատին տալիս է նաև «դառնալ. դարձնել» նշանակութիւնը և ըստ ալսմ միացնում է նրան զանազան նոր բա-ռեր։
Բրուտ՝ որ նստիցի ի գործ իւր, շրջիցէ ոտիւք իւրովք զդուրգն. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 32։)
Բրտի լմեալ զկակուղ կաւն՝ դնէ ի վերայ դրգան, եւ ստեղծանէ անօթ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Իջի ի տուն բրտին, եւ ահա նա գործէր ի վերայ վիմաց. ի լուսանցս դնի յոմանց, դրգան. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 3.)
Ոչ ըստ պատահման անկաւ ի դրգանէն։
cf. Դուռն.
Ի ԴՈՒՐՍ. մ. ἕξω extra, foras Արտաքոյ քան զդուրս, այսինքն քան զդրունս. դռնէ դուրս. եւ պարզապէս՝ Արտաքոյ. արտաքս. ի բաց. անդր. յետս. յառաջ. դո՛ւրս, դէպ ի դուրսը.
Տո՛ւք ի դուրս զքաղաքս եւ զգաւառս։ Տո՛ւր ի դուրս։ Ի դուրս կորզեցից։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 30։ Ես. ՟Խ՟Բ. 22։ Սղ. ՟Կ՟Է. 23։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 39։)
Ի դուրս բերել (զբան, զզօրութիւն)։ Ի դուրս հանել ընկենուլ։ Ի դուրս ելանել (ի տապանէ)։ Ուղէշքն ի ծառոյ ի դուրս բուսեալք. (Փիլ.։)
Բանն ի հօրէ ի դուրս եկեալ. (Մամբր.։)
Ի դուրս ելեալ ի սրահն արքունի. (Եղիշ. ՟Բ։)
duke;
general, chief.
• (սեռ. դքսի). «իշխան» Վրք. հց. Լմբ. մատ. 545. Թէոփ. խ. մկ., «մահմետա-կան կրօնի պետ, շէյխիսլամ» Զքր. սարկ. Բ. 102 (Ետ բերել զդուքսն՝ որ է շխիսլամ), ո-րից՝ դքսութիւն Վրդն. պտմ. Ճառընտ., դըք-սուհի, ղքսական ևն (նոր բառեր))
• = Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,
• Ինճիճեան, Հնախ. Բ. 230 և ՆՀԲ դր-նում են լտ. dux։
Բառ լտ. տո՛ւքս. dux Առաջնորդ. զօրավար. պետ. իշխան. բդեաշխ.
Զչորից պատրկաց նորա, զիպատիոսէ դքսէ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յաղթել սատանայի, եւ դուքսին, եւ դատաւորին. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to tap, to stamp with the foot.
ψοφέω strepo, sono Բախել ոտամբ զերկիր, տրոփել. դրնդել. դռնչել, կայթել. կաքաւել.
Ծա՛փս հար ձեռամբ, եւ դոփեա՛ ոտամբ։ Դոփեցեր ոտամբ քով. (Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ե. 6։)
Ոտիւքն դոփէ. (Լմբ. սղ.։)
Ուրախ եղեւ, դոփեաց ոտիւք ի վերայ (տառապանաց) նոցին. (Լմբ. ամովս.։)
Ձանձրացկոտն ի ծունր կրկնելն՝ յօժարի հարկանել եւ դոփել ոտիւքն. (Կլիմաք.։)
Եթէ մի անգամ միայն դոփիցէ ոտամբ, ընդոստուցանէ զամենեսին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Ի թոպելդ, ի դոփելդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
stamping of feet.
ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)
Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)
cf. Դոփիւն.
ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)
Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)
lecturer;
scholar, one brought up at a seminary;
transcriber;
notary;
scribe, copyist;
արքունի or յիշատակաց —, chancellor;
հրովարտակաց —, secretary of State.
• , ի-ա հլ. «գրագէտ, ատենադպիր. պաշտօնական թղթերը կարդացող պաշտօն-եան, հրէից մէջ օրէնսգէտ մարդ» ՍԳր, «ե-կեղեցական պաշտօնէութեան մէջ տիրա-ցուից վերև գտնուած աստիճանը» Նար. գնձ Շար. Կանոն., որից՝ դպրութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն., դպրապետ ՍԳր, ոպրանոց Ոսկ. յհ. բ. 24, դպրոց Փարպ. Պիտ., դիւա-նադպիր Վրդն. սղ., ատենադպիր ԱԲ։ Նոր գրականի մէջ՝ դպրատուն, դպրոցաւարտ, դպրանոցաւարտ ևն։
• = Պհլ. [arabic word] dipir «քարտուղար, գրա-գիր», dipirih «գրչութիւն», dipīrān me-hist «դպրապետ», մազդէական պհլ. dpyr Թուրֆանի մանք. պհլ. [hebrew word] dbīr (Salem Manich. Stud. ЗAH, 8, 65), պազենս diverī (իմա՛ divīrr) «գրչութիւն», պրս. [arabic word] dabīr կամ dibir «գրագիր», [arabic word] dabīristān կամ dibiristān և [arabic word] ︎ dabis-tān կամ dibistān «դպրոց, վարժարան»։ Այս բոլորի արմատն է հպրս. dipi-«գրու-թիւն, արձանագրութիւն», որ բնիկ իրա-նեան չէ, այլ թերևս սեմական փոխառու-թիւն։ Հնագոյն աղբիւրներն են ելամ. tup. pi «արձանագրութիւն» և սումեր. dub «գրութեան տախտակ, tablette», որից փո-խառեալ է աքքադ. tuppu, duppu, dappu «տախտակ, գրուած բան, տեղեկութիւն, նա-մակ» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. 262-3) և սրանից էլ արամ. [hebrew word] dappā, հպրս. dipi, սանս. dipi, lipi «գրութիւն» (տե՛ս MSL, 23, 214 ծան., Nyberg, Hilfsb. 2. 55, Autran, Sumer. etind 153)։ Այս ար-մատո իրանեանների մէջ աճելով -bar մաս-նիկով՝ տուէլ է dipibar. հմմտ. պհլ. dpvu գրչութիւնը, որ գտնում ենք մի հին փորա-գրութեան մեջ։ Նոյն իրանեան ձևից փո-խառեալ են այնուհետև սանս. dlvira «դր-պիր», divirapati «դպրապետ», առաևա-dipi-, lipi-«գրոթիւն, գրուածք», արաբ. [arabic word] dalr «գիր գրել» (Կամուս, թրք. թրգմ Ա. 850), թալմ. [hebrew word] dabīr, քրդ. debir «հաշուակալ» (Bartholomae, 747, Horn, § 540)։-Հիւրշ. 145։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Böttich. Rudimenta, 37, 65, Lag. Ge-sam. Abhd. 216 ևն։ Մառ. ZВO, 25 33 խալդ. dup բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառեալ ձևեր են միայն Երև. տպիր, տպրօց, Մշ. դ'բիր, Խրբ. դ'ըբրօց, դ'ըրբադուն, Ակն. դ'ըրբօց, Մրղ. տրպըքր, Պլ. դռբօց, դոբադուն (հին լեզ-ւով), թըբրօց (նոր լեզւով), թբիր «ժամու տի-րացու», Սեբ. դ'ըբրէօց, Ասլ. դ'ըրբէօ՝ ց, դ'ըր-բէօ՞՝ս, դ'ըրբադիւն ևն։
γραμματεύς scriba պ. տիպիյր, տիւպիր. Գրիչ. ընթերցօղ. գրագէտ. եւ Նօտար. ատենադպիր. եբր. սօֆէր։
Լեզու իմ որպէս գրիչ արագագիր դպրի։ Հրովարտակաց, յիշատակաց դպիր։ Դպիր արքունի։ Գործավարք ժողովրդեանն, եւ դպիրք նորա։ Հրամայեաց յեսու դպրաց ժողովրդեանն։ Գաւազանաւ պատմութեան դպրի։ Դպրաց եւ փարիսեցւոց.եւ այլն։
ԴՊԻՐ. յեկեղեցական կարգի է Փոքր աստիճանաւոր. մանաւանդ ընթերցօղն, եւ երգիչն. ἁναγνώστος յորմէ Անագանոս. lector
Ի սարկաւագս, եւ ի կէս սարկաւագս, եւ ի դպիրս. (Լմբ. պտրգ.։)
Սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. (Շար.։ Ժմ.։)
Ի դպրաց կարգին կայցէ. (Կանոն.։)
Սարկաւագօք, դպրօք։ Զվարդապետս դպրօք եւ բնաւին իսկ պաշտօնէիւք եկեղեցականօք. (Նար. գանձ.։)
cf. Դպրոց.
Իբր ի դպրանոց տան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։)
Ուղղիչ դպրանոցի, այսինքն է ուսուցիչ տղայոց. (Մարթին.։)
protonotary;
chancellor;
chief lecturer.
Գլուխ դպրաց, եւ գրչաց. ատենադպիր. տե՛ս (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 17։ ՟Ի. 25։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։ ՟Ի՟Բ. 3։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 32։)
school;
college;
տալ (զոք) ի —, to send to a boarding-school.
cf. Դպրատուն.
σχολή, διδασκαλεῖον schola, gymnasium որ եւ ԴՊՐԱՆՈՑ, ԴՊՐՈՑԱՏՈՒՆ. Տեղի ուսման. աշակերտանոց. վարդապետանոց. վարժարան. դիւան. դարատուն.
Կարգեաց աստուած զաշխարհս որպէս դպրոց. (Յճխ. ՟Է։)
Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթեալ։ Դպրոցք իմաստութեան եւ առաքինութեան. (Փիլ.։)
Ի դպրոցս իմաստասիրաց. (Պիտ.։)
Սահակ սեւադայ՝ եղեւ իշխան, եւ խնդրող իսկ գրագիտութեան, եւ դպրոցս ի տան իւրում կարգեաց. (Կաղանկտ.։)
Ի գիր մատենի վերնում դպրոցիդ. այսինքն դպրութեան, դիւանի. (Նար. կուս.։)
school;
of a scholar, of a school-boy.
σχολαστικός scholaris Ուսեալն ի դպրոցի. գիտնաւոր.
Դպրոցական մանկուկք. (աշակերտք. Ճ. ՟Զ.։ Վրդն. սղ. եւ քարոզ։ Տօնակ.։)
Հրաման ետ եւ զդպրոցականսն կոտորել. այսինքն զիմաստունս եւ զգէտս. (Վրդն. դան.։)
school-fellow.
Ուսումնակից ի դպրոցի. աշակերտակից.
Ուսուցանէր մամաս զդպրոցակիցսն (կամ զդպրոցակից մանկունսն) ի բաց կալ ի սնոտի կռապաշտութենէն. (Հ. կիլիկ.։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Բ.։)
office of notary;
literature, letters;
book, register;
lecture, study;
order of lecturers;
այր առանց դպրութեան, an idiot, ignorant, unlettered, illiterate person;
գեղեցիկ —ք, the belles lettres, or polite literature.
γραμματεία, γράμμα, γραμματική litteratura, litera Ուսումն դպրաց. գրագիտութիւն. եւ Գիր, իբրեւ ուսումն, կամ կարդացողութիւն. Տե՛ս (Ես. ՟Ի՟Թ. 12։ Դան. ՟Ա. 4. 17։ Գծ. ՟Դ. 13։ ՟Ի՟Զ. 24։)
Յոյն դպրութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քրիստոսական կամ աշխարհական դպրութիւն։ Արուեստ դպրութեան. (Ագաթ.։)
Որպէս ի դպրութենէ դպիր կոչի. (Եզնիկ.։)
Զաքարիա առանց շրթանց դպրութեան խօսեցաւ. (Եփր. համաբ.։)
Ջնջել ի դպրութենէ. (Ել. ՟Լ՟Բ. 32։ Սղ. ՟Կ՟Ը. 29։)
Դպրութիւնք բացան։ Գրեալ ի դպրութեան. (Դան. ՟Է. 10։ ՟Ժ՟Բ. 1։)
Ի հինգ գլուխ դպրութեան։ Որ առաջնորդ եղեւ այնց դպրութեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 24. 31։)
Այսպէս ասէ երրորդ դպրութիւն թագաւորութեանցն։ Ի դպրութիւն ծննդոց՝ որ վասն քրիստոսի, զոր գրեցին մատթէոս եւ ղուկաս. (Եւս. քր. ՟Ա։ եւ պտմ. ՟Զ. 31։)
Որպէս եւ պատմութիւն նորին Եւսեբի բաժանի ի դպրութիւն առաջին, երկրորդ, եւ այլն։
Կնքեալ ի դպրութիւն աստուծոյ. (Փարպ.։)
Դպրութիւն կենաց մատենից։ Դպրութիւնք հրաշիցն զարմանալեաց։ Ի գիր մատենի վերին դպրութեան. (Նար.։)
ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ. ἁνάγνωσις lectoratus Իբրու դաս կղերիկոսաց, կամ պաշտօն փոքր աստիճանաւորաց. ընթերցողութիւն.
Զի՞նչ դպրութիւն եւ գործ նորին։ Թէ ի դպրութեանն, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։ Կանոն.։)
wicket;
door of a carriage, etc.
Դռնակ մի երկբացիկ քանդակագործ, յորում կայր խաչ մի արծաթեղէն. (Կաղանկտ.։)
knocker of a door.
porter, usber, door-keeper.
Կոտորէր զգիշերապահ դռնապահսն (կամ դռնապանսն). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Ո՞ւր դռնապահքըն տաճարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Բարկութիւն հոգւոյն դռնապահ կացեալ՝ կատաղել ընդդէմ օտարին սատանայի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Մտանէին ընդ դուռն քաղաքին. հարցին դռնապահքն, եւ նոքա զճշմարիտն ասացին. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Զ.)
Յընտիր հեծելոց թիկնապահաց եւ դռնապահաց իւրոց. (Կաղանկտ.։)
cf. Դռնապահ.
θυρωρός janitor, ostiarius պ. տէրպան. Պահապան դրան. բարապան. եւ Փակակալ. ... Տե՛ս (՟Ա. Մնաց. եւ ՟Բ. Մնաց.։ ՟Բ. Եզր. եւ Նեեմ. ստէպ։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 38։ Յհ. ՟Ժ. 3։ ՟Ժ՟Ը. 16։)
Սաստիւ հրաման ի վերայ դռնապահացն առնէին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ածէ՛ք առ դռնապանն պետրոս. այսինքն փակակալ երկնից. (Փարպ.։)
Դրախտի հոգւոց այս փափկութեան՝ պահոց եդաւ նա դռնապան. (Գանձ.։)
Ո՛չ կէս սարկաւագ, դռնապան. (Լմբ. պտրգ.։)
Ողջոյն տամ սարկաւագաց, եւ կիսասարկաւագաց, եւ դպրաց, եւ ընթերցողաց, եւ դռնապանաց. (Ածազգ. ՟Ը։)
porter's office or employment.
portress.
Կին կամ աղջիկ դռնապան.
Ասաց զդռնապանուհին, եւ եմոյծ ի ներքս զպետրոս. (Բրսղ. մրկ.։)
latch, suiallbolt;
lock, bar.
μοχλός vectis, repagulum Աղխ փակելոյ զդուռն. նիգ, փակաղակ, պարզունակ.
Քաղաքք ամուրք դրամբք եւ դռնափակօք. (Օր. ՟Գ. 5։)
Մտեալ ի քաղաք դրանց եւ դռնափակաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Գ. 7։)
Զդրունս քաղաքին սեմօքն եւ դռնափակօքն հանդերձ ա՛ռ ըստ անձին, եւ բարձ գնաց. (Եփր. դտ.։)
Յարկս ունայն ի դռնափակաց ամրութեանց. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
the vena portae.
to make ring, to resound, to toll, to ring.
ԴՌՆՉԵՄ կամ ԴՌՆՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, ցուցի. κρούω, κατακρούω repello Բախելով թնդեցուցանել, եւ Զխիստն կակղել.
Վին (կամ գավին) հարկանել, եւ զքարինս դռընչեցուցանել. քանզի էին ապուշք ոմանք լսօղքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Դռնչեմ.
ԴՌՆՉԵՄ կամ ԴՌՆՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κρούω, κατακρούω repello Բախելով թնդեցուցանել, եւ Զխիստն կակղել.
Վին (կամ գավին) հարկանել, եւ զքարինս դռընչեցուցանել. քանզի էին ապուշք ոմանք լսօղքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to toll, to ring;
գռնչին ականջք իմ, my ears tingle.
κατακρούομαι adigor, repellor, fallor Բախմամբ թնդալ. շառաչմամբ սարսիլ. եւ Մեղմանալ, ճնշիլ. սովորիլ ականջաց ընդ ձայն սաստիկ. անկաճը խօսիլ, եւ սորվելով քոս կապել.
Ըստ օրինակի այնոցիկ՝ որ իցեն ի դարբնոցի, եւ յանդադար ձայնէ կռանին եւ ուռանն անդ դռնչին ականջքն նոցա. (Վեցօր. ՟Գ։)
tinkling, ringing in the ears.
Թնդիւն. շառաչիւն. ձայն խոշոր. հնչիւն բախմանց, եւ կենդանեաց.
cf. Գռոյթ.
• «խմբով յարձակում, գրոհ». սո-վորաբար գործածւում է դռոյթ տալ ձևով. Յհ. կթ. գրուած է նաև դռութ, դռոթ Յհ. կթ. Արծր., որից բայական ձևով դռոթել Արծր. կայ նաև դրուդ Երզն. մտթ. յաճախ շփոթ. ւում է գրոն բառի հետ, որ և վերինների աղ-դեցութեամբ գրւում է դրոն։
• ՆՀԲ կերևայ թէ լաւագոյն ձևն է հա-մարում դրուղ, որ դնում է «արմատ դրդելոյ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 կցում է ենթադրական զնդ. *draoϑra, *draoϑi, *draoϑa ձևերին, որոնք ածան-ցում է dru «վաղել» արմատից։ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 9 հարազատ ընթերցուածը համարում է դռոյթ կամ դռոհ, որ ըստ Ս. Եազրճեանի համե-մատում է սանս. տրու, դրու «ընթա-նալ, ճեպով ընթանալ», տրուդա, դրու-դա «ընթացք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 30, 89 դռոհ և դռոյթ կցում է սանս. dhvar, զնդ. dvar, պրս. dava-ridan, լն. ϑόρνυμι ձևերին, իբր հնխ. dhvar, dhru «դիմել, թափառիլ» ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. druta «արագ»։
Զօրու բազմի դռութ իմն ի միասին տուեալ։ Դռոթ ընդ ինքեան տուեալ։ Դռոթս տալ. (Յհ. կթ.։)
Խառնաղանճ ամբոխիւն դռոթ տուեալ։ Եւ ցրուեալքն դռոթ տուեալ դարձան յիւրաքանչիւր տեղիս. (Արծր. ՟Գ. 6. 13։)
cf. Գռոհ.
ԴՌՈՀ ՏԱԼ. συρρέω confluo, συντρέχω concurro հորդան տալ. համագունդ կամ խուռն դիմել. խուժել. յորդել.
Դռոհ տային։ Դռոհ ետուք խուռնընթաց դիմեալ։ Ամենեցուն դռոհ տալն յանապատն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5. 12։)
cf. Գռոհ.
adopted daughter.
ԴՍՏԵՐԱԳԻՐ կամ ԴՍՏՐԱԳԻՐ. Որդեգրեալ աղջիկ. դուստր որբ մնացեալ, եւ որդեգրեալ ումեք. հոգեզաւակ աղջիկ.
Որդէգրօղն ոչ կարէ առնել պսակ ընդ դստերագրին։ Որդէգիրն եւ դստրագիրն ոչ կարեն առնել պսակ ընդ միմեանս. (Մխ. ապար.։)
story, floor.
• (սեռ. ի) «տան յարկ» Գծ. ի. 9, թ. 37. Նար. էջ 178. Ճառընտ. դստիկոնք լար-կաց Պիոն. հրտր. WZKM, 28 (1914), 380, ղստիկոնիս «պատշգամբ» Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 5։
• = Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։
Բառ յն. սդէ՛ղօս, սդէ՛ղի. στέγος, στέγη tectum Յարկ. տան ծածքը, եւ խաթը. որպէս եւ դռի՛սդէղօն. τρίστεγον Եռայարկ. Երրորդ յարկ. վերնատուն. վերնայարկ. որ եւ ὐπερῷον վերի խաթ.
Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր. (Գծ. ՟Ի. 9։)
Լուացին զնա, եւ եդին ի դստիկոնի անդ. (Գծ. ՟Թ. 57։)
Լցաւ ամենայն հրապարակն, եւ դստիկոնք յարկացն. (Ճ. ՟Ա.։)
a little girl.
ԴՍՏՐԻԿ որ եւ ԴՈՒՍՏՐԻԿ. Փաղաքշականն Դուստր բառի. պ. դուխտէրէք.
Մի՛ դստրիկ իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Մտեալ դու ո՛վ դուստրիկ, ասա՛. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
blame, reprehension;
— առնել, to blame;
— լինել, to be blamed.
• «այպանումն, նախատանք» Նար., որից՝ դսրով առնել «նախատել» Ոսկ. եբր. է, դսրով լինել «նախատանք կրել» Ոսկ. եբր. դ, դսրովել «անարգել, թշնամանել» ՍԳր. կոչ. 30, 224. Եփր. ծն., դսրովանք Կոչ. Ոսկ ա. թես., դսրովիչ Երեմ. ծա. 2, դսրովութիւն Եփր. ծն, Ոսկ. յհ. ա. 1. մ. ա. 22. Բուզ. կոչ. 42, ինքնադսրով Նար. գրուած է նաև դրսով. դրսովել ևն։
• -Պհլ. *dusrav բառից, որ աւանդուած է dusrub գրչութեամբ և «վատահամռաւ. ան-պատիւ» նշանակոթեամբ (Nyberg, Hilts-buch, 2, 61). հմմտ. պազենդ. dusrav (գրուած է dusrub) «վատահամբաւ, ան-պատիւ», զնդ. dəušsravā «վատահամբաւ». նախաւոր ձևն է զնդ. *duš-srava-, որ կազ-մուած է duš «դժ, վատ, զէշ» և sray «խօ-սիլ» բառերից (հմմտ. հսլ. slovo «խօսք»). ճիշտ ինչպէս սրանց հականիշը պազենդ. պհլ. xusrav (գրաած xusrub) «րարեհամ-րաւ, լաւանուն» = սանս. suçrávas-«անաւա-նի, հոչակաւոր»՝ կազմուած է hu-(su-xu-) «լաւ» և srav «խօսիլ» բառերից (հայ. փոխառութեամբ Խոսրով յատուկ անունը)։ Հայուն նախաձևն էր *դուսրաւ>*դսրաւ, որից դսրով և շրջեալ ձևով դրսով։-Հիւրշ. 145։
• ՆՀԲ հյ. դուրս և յն. διασύρω «քաշ-քրշել»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ նախ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 109, որին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 663։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 5 և Նախալ. 73 լսել և պարսաւել բառերի հետ սանս. çru. զնդ. sru, յն. ϰλόω, լտ. cluere, սլ. sluti, գոթ. hliuma «ւռե-լիք», լիթ. klausa «հլութիւն», հբգ. klosen ևն։ Հիւնք. յն. διασύρω։
ԴՍՐՈՎ կամ ԴՐՍՈՎ. Արմատ Դսրովելոյ կամ դրսովելոյ. Այպանք, եպերանք. նախատինք. պարսաւ. (ի հյ. դուրս. իբր մերժումն ի դուրս. եւ յն. տիասի՛րօ, ձգձգել. քաշքշել)
Նախատողի ծաղր, բանագրի դսրով. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
դսրով առնել, լինել. cf. Դսրովել, իլ.
Ոչ զծերս դսրով առնելոյ վասն ասեմ զայս, այլ զլկտիս. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
Թուք յերեսս ընկալաւ, եւ բամբասեցաւ, եւ դսրով եղեւ. (Ոսկ. եբր. ՟Դ։)
cf. Դսրով.
Անդուստ առնու զդսրովանացն զկոչումն. (Խոսր.։)
Փոխանակ երկիր պագանելոյ՝ դսրովանս եւ նախատինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Բազումս ունին դսրովանս, որք յայլոց իրաց զպէտս իւրեանց վճարեն, եւ ոչ յիւրեանց վաստակոց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Զդսրովանսն ի դպրացն, եւ զփորձանսն ի փարիսեցւոց. (Յհ. գառն.։)
to blame, to condemn, to reprove.
ԴՍՐՈՎԵՄ որ եւ ԴՐՍՈՎԵԼ. διασύρω, καταγινώσκω , καταγελάω, ὐβρίζω, κακούω, κακῶς λέγω, διαβάλλω distraho, detraho, irrideo, contumelia afficio, convicior Եպերել. բամբասել. պարսաւել. ընդ վայր հարկանել. ստգտանել. զրպարտել. անարգել. թշնամանել. յանդիմանել. վար զարնել, քամահրել.
Եթէ ոտնհար եղէ ... զզուեցայց ապա եւ ես ի ժողովրդենէ իմմէ դսրովեալ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։)
Դսրովեն զմեզ հեթանոսք եւ հրէայք։ Դսրովեն (կամ դրսովեն) հերեսիովտայք։ Ոչ եթէ դսրովեմք ինչ զմարգարէսն։ Դսրովել զյարութիւն։ Մանիքեցիքն դրսովեն զարարիչն կերակրոցս։ Դրսովեալ է եւ այլն. (Կոչ. ստէպ։)
Փոխումն գազանացն բնութեան դսրովէ զնոսա։ Դսրովեալ ամաչեցին ամբարտաւանքն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
Յորժամ դսրովեմ, յայնժամ զարդարեմ զարուեստ արարչին. (Ոսկ. մարգար. ՟Բ։ (այլ Ոսկ. յհ. ՟Ա. դրսովել։) Դսրովել՝ գրի, Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փիլ. իմաստն.։ Շ. թղթ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Նար. կ.։)
Աւաղեաց դրսովեաց զնոսա. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Է.։)
blamable, condemnable.
contemner, blamer.
Որ դսրովէ.
Առաքեցից ի բաբելովն դսրովիչս, եւ դսրովեսցեն զնա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 2։)
cf. Դսրով.
Դսրով. դրսովանք. եպերանք. ստգտանք. պարսաւ. բամբասանք. յանդիմանութիւն.
Եկեաց ագամ զիննհարիւր ամ վասն դսրովութեան չարախօսին, եւ աստուած ոչ եղեւ։ Շատ իցէ այս վասն դսրովութեան ժողովրդեանն. (Եփր. ծն.։)
Վասն նոցա դսրովութեան, եւ վասն ձերոց փառացդ. (Եփր. համաբ.։)
Դսրովութեան եւ անարգանաց արժանի։ Մերոյ վատութեանս դսրովութիւն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
Գործովք չարեօք պատճառ եղեւ դսրովութեան ուխտիս սրբութեան։ Բազում դսրովութիւն է անհաւատիցն. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Ըստդտանս եւ դսրովութիւն. (Պիտ.։)
cf. Դսրով.
Եցոյց զայս զօրութիւն ի դսրովումն չարին. (Իգն.։)
drachm, dram;
penny.
ԴՐԱԳՄԷ կամ ԴՐԱՔՄԱՅ. Բառ յն. տրախմի՛. δραχμή Դրամակշիռ. դրամ. եւ Տրամ. տիրհէմ, տրէմ. որպէս եւ Դիդրաքմայ՝ է երկդրամեան. այլ քանզի առ աղեքսանդրացիս կրկին էր կշիռ եւ արժէք սոցա քան առ ատտիկեցիս, ըստ այսմ ասի.
Դրագմէն երկու դրամակշիռ է. (Անան. չափ եւ կշռ.։)
that knocks at a door.
cf. Վրէժխնդիր.
ἁμαντικός vindex, ultor. Առօղ զվրէժ. վրէժխնդիր. քնախնդիր. ոսոխ.
Կենդանեաց՝ կէսք վրիժառուք, եւ այլք ի ներքոյ անկեալք եւ դրժեալք։ Ոչ ես վրիժառու, այլ շնորհիչ։ Մի՛ լինել վրիժառուք եւ քինախնդիրք։ Իսկ օտարացն եւ նրբագունիցն հաւաստի քննիչս եւ վրիժառուս գոլ. (Առ որս է։ Նար. ձբ։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)
to be disgusted, wearied, sick or tired of, to loathe, to nauseate;
տաղտակացեալ եմ ի մարդկանէ, I am weary of men.
ՏԱՂՏԿԱՄ կամ ՏԱՂՏԿԱՆԱՄ. προαχθίζω, -ομαι , ἅχθομαι, βαρύνομαι infensus sum, abhorreo, graviter sive moleste fero ἁποδυσπετέω stomachor. Տաղտուկ համարել զիմն իբր աղտեղի եւ ախտաւոր, եւ դժուարին եւ ձանձրալի. գարշիլ. յետս քարշիլ. նողկտալ, զզուիլ. խորշիլ. տաղտապիլ. դժուարիլ. նեղիլ. ծանր համարել. յափրանալ. գանիլ, քաշուիլ, պեղրիլ, ձանձրանալ, դժարը գալ.
Ընդ այլ տաղտկամք։ Զի մի՛ տաղտկայցէք ի նեղութիւնս յայսոսիկ։ Տաղտկասջիք յերեսաց անօրէնութեանց ձերոց։ Տաղտկացաւ երկիրն ի բնակչաց իւրոց։ Ի հրամնաց իմոց տաղտկացաւ անձն նոցա։ Տաղտկացայ ազգաւն այնուիկ։ Յումմէ՞ տաղտկացաւ, եւ այլն։ Տաղտկամ իբրեւ ի գարշելեաց. (Նիւս. թէոդոր.։)
Որ սովորն իցէ նեղութեան՞ չտաղտկայ ինչ ընդ ճնշելն։ Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ. այլ բազումք առ զմայլութեան (գինւով) եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Սկսաւ ողողանել յանառակ ցանկութիւնս, մինչեւ տաղտկանալ (ի նմանէ) ամենայն նախարարացն։ Եթէ ես այսպէս տաղտկանամ ընդ այսր բանի թիւրութիւն, քանի՞սն առաւել Աստուած. (Խոր. ՟Գ. 63։ Լմբ. պտրգ.։)
Ընդ թթուութեան նռնենոյն տաղտկացաւ թզենի. (Մխ. առակ.։)
Այսոքիկ (զարդք) յաւուրս հարսնութեան վայելեն, բայց յետոյ տաղտկանան. (յն. թարշամին) (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
Որպէս Յանձն առնուլ. դնել. ենթադրել. ներալ. զիջանիլ.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
ՏԱՄ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւացուցանել. եւ Արդար պատճառս ի մէջ բերել.
Արդ տո՛ւր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
Փափկութեան ետ զանձն։ ագահութեան տալ զանձն։ Քնոյ զմեզ տալ դրդեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Շ. մտթ.։ Խոսր.։)
ՏԱԼ. որպէս Աւանդել. յանձնել. դնել. եւ Գրել.
Կամիմք ներգործել երիս անկիւնսն հաւասար կողիցն ի վրայ հուելոց գծից. եւ եղիցի տուեալ գիծն (՟Ա. ՟Բ. Եւկղիդ.։)
ԺՈՂՈՎ ՏԱԼ, որպէս Գրոհ կամ հորդան տալ. կամ գումարիլ.
Ժողով տուեալ ամենայն բազմութիւնն գնդին պարսից. (Ուռպ.։)
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
Նա վասն մեր զորդին իւր երետ. ((յն) Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
Ընդունել ինչ տուի առ ի մէնջ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
φέρω (լծ. բերել). ի կատարեալն ἥνεγκα (ի ἅγω լծ. ածել). porto, duco, fero, tollo, tuli եւ այլն. որ եւ ἁποφέρω, ἑκφέρω, ἁπάγω , διάγω, ἁνάγω, μετάγω, διακομίζω եւ այլն. Փոխադրել այլուր. աստի անդր տեղափոխել. վարել. եւ բառնալ բերել՝ յանձին կամ ի վերայ իւր. կրել. տանիլ.
Հանէ՛ք զնա արտաքս. եւ տանէին զնա։ Տարաւ ի բաբելոն։ Տարաւ զնոսա առ արքայն բաբելոնի ի դեբլաթա։ Տանիցի՞ս զիս ի սահմանս նոցա։ Առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց տանիցին զձեզ վասն իմ։ Զի՞նչ տանիցիմք առնն աստուծոյ. չիք ինչ՝ տանել առնն աստուծոյ։ Տարաւ զիս ընդ կողմն հարաւոյ։ Տանել ի գերութիւն։ Փրկեա՛ զորս տանին ի մահ. եւ այլն։
Ո՛ւր ուրեք լսէր զարիութեան զօրութեան ուժոյ, առտքէր՝ առ ինքն տանէր (այսինքն տայր բերել), զի փորձ անձին իւրոյ գտցէ. (Ղեւոնդ.։)
ՏԱՆԻՄ. χωρέω capio, contineo. Կարօղ լինել պարունակել. բաւել. բաւական լինել. ընդունել. յինքեան կամ սիրով.
ՏԱՆԻՄ. ὐποφέρω suffero, sustineo. Համբերել. հանդուրժել. տոկալ. դիմանալ. քաշել.
Մեծախոհութեամբ տանիք զրկանաց։ Զի՞նչ եղեւ, զի եւ ոչ դռնապանին տարար հարցմանն։ Համբերութեամբ աղքատութեանդ տանիցիս։ Չգալ ի վերայ՝ փորձութեանց, որ մեզ չէ՛ տանելի։ Տարեալ ժուժկալութեամբ համբերեցին տանջանացն. (Նախ. յոբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ Մանդ. ՟Դ։ Խոսր.։ Շար.։)
Մի՛ ինչ տարցին ընդ միտ. այսինքն մի՛ դիցեն ի սրտի, մի՛ դժուարեսցին. (Եզնիկ.։)
Յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի. յորժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի. (Բուզ. ՟Դ. 54. այսինքն ձգէի, արկանէի։)
Ի բա՛ց տար։ Ի բաց ա՛նդր տար. այսինքն քաւ լիցի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ այլն։)
Ասի եւ ՏԱՆԵԼ ԶՎՃԻՌ, ԶՊԱՏՈՒՀԱՍ. այսինքն կրել, ընդունել։ Եւ ՊԱՇՏՕՆ կամ ՍՊԱՍ կամ ԽՆԱՄ կամ ՓՈՅԹ ՏԱՆԵԼ. այսինքն մատուցանել, եւ ունել։ Տե՛ս ի յարակից բառսդ։
to fell or throw to the ground, to beat down, to prostrate, to overturn, to overthrow, to upset;
to subvert, to demolish, to destroy, to ruin, to roll, to turn;
— զխորհուրդս ուրուք, to destroy a person's projects;
cf. Խոչ.
καταστρέφω subverto, verto ἁποστρέφω averto ἁποκυλίω devolvo καταβάλλω dejicio, destruo κατασκάπτω effodio, diruo եւ այլն. կր. πίπτω cado ἁποσκαρίζω palpito եւ այլն. (լծ. հյ. Թաւալել. ռմկ. թապլել, թապլտըկիլ. թ. տէվիրմէք ). Շրջել զիմն կործանել. վեր ի վայր առնել. ի հիմանէ քանդել աւերել. դլել. գլորել. յատակել. ընկենուլ. տապաստ արկանել. եւ Քակտել քայքայել պատառել եւ Սատակել, իբր ցյատակել.
Զքերթողացն արուեստ տապալեն։ Տապալէր իբրեւ զօձ։ Գելոյր եւ տապալէր երկդիմի մտօք։ Յիսկական էուեւենէն ոչ երբեք տապալի։ Տապալէր այնուհետեւ զմիութիւն եկեղեցւոյ ի մասունս բազումս. (Թր. քեր.։ Արծր.։ Եղիշ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատեն.։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
εἵδω, ὀράω video եւ εἱδέω scio. (որպէս եբր. րաա եւ էատէ ). եւ եւս՝ ἑπείδω inspicio, aspicio, perspicio ὅπτομαι, θεωρέω intueor, contemplor, specto եւ այլն։ Աչօք մարմնոյ կամ մտաց նկատել, ականել. նշմարել. հայել՝ գիտել եւ ըմբռնել. ի միտ առնուլ. ճանաչել. դիտել. տեսնել, տեսնալ.
Ետես աստուած զլոյսն, զի բարի է։ Տեսանել՝ զի՛նչ կոչեսցէ։ Զքեզ տեսի արդար առաջի իմ։ Հայեա՛ց եւ տե՛ս։ Ետես տէր զտառապանսն իմ։ Զի մի՛ տեսից զչարիսն։ Տեսանել զբարութիւն տեառն։ Տեսանել զերեսս իմ։ Զանգործս իմ տեսին աչք քո.եւ այլն։
Դէտ արձակեաց յուդա, զի տեսցէ զբանակս նոցա։ տեսանել՞, թէ որպիսի անցք անցցեն։ Տե՛ս խնդրեա՛ այր մի իմաստուն։ Եւ դու տե՛ս քեզ յամենայն ժողովրդենէդ արս զօրաւորս աստուածապաշտս.եւ այլն։
Նախ զայն տեսցուք, թէ բնաւ գուցե՞ն։ Զգուշութեամբ տեսցուք։ Բայց դու տե՛ս զհաւատս նոցա. (Եզնիկ.։ Ոսկ.։ Շ. մտթ.։)
Աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ։ Հիւանդ էի, եւ տեսէք զիս։ Ոչ տեսէք զիս։ Խնամէր եւ տեսանէր զպէտս նոցա. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 8։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 36. 43։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Յարդարութեան վաստակոցն եւ՛ զանձն եւ զհայր եւ զմայր տեսանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Մինչդեռ ժամանհակս ի ձեռս է, տեսցես վասն իւրաքանչիւր սխալանաց. (Մաշկ.։)
ՏԵՍԱՆԵԼ. βλέπω, προσέχω attendo, sedulo caveo եւ այլն. Զգոյշ լինել. քամիտ դնել, ուշ ունել. աղէկ նայիլ.
Տեսջի՛ր, զամենայն նշանս՝ զոր ետու ի ձեռս քո, արասցես. տեսջի՛ր՞ զազգն ղեւեայ մի՛ խառնեսցես ընդ նոսա ի հանդէս։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք։ Տեսէ՛ք զի՛նչ լսէքդ։ Տեսէ՛ք այսուհետեւ զիա՛րդ լսէքդ. եւ այլն։
Շինեցին սեղան մեծ տեսանելով։ Եւ ինքն էր գեղեցիկ տեսանելով։ Աղջկունս կոյս գեղեցիկս տեսանելով։ Եւ էր աղջիկն բարի յոյժ տեսանելով։ Խուժադուժ եւս էր տեսանելով.եւ այլն։
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
εἷδος species, forma ὅψις, ὄρασις aspectus, facies, visus ἱδέα idea. Տես. տեսակ. տեսութիւն. որպէս Երեւոյթ դիմաց. կերպարան. հայեցուած. երեսք. պատկեր. նմանութիւն.
Զազիրք տեսլեամբ։ Գեղեցիկս տեսլեամբ։ Տեսիլ նորա իբրեւ զտեսիլ սառին։ Իբրեւ զտեսիլ որդւոց թագաւորի։ Աչք նորա իբրեւ զտեսիլ արուսեկի։ Եւ էր տեսիլ նորա իբրեւ զիփայլակն։ Իբրեւ զտեսիլ բորոտութեան ի մորթ մարմնոյ նորա։ Թխացան քան զածուխ տեսիլք իւրեանց։ Տեսիլ փառացն տեառն իբրեւ զհուր բորբոքեալ։ Եւ ոչ զտեսիլ նորա տեսէք։ Եղեւ տեսիլ երեսաց նորա այլակերպ։ Իջանել հոգւոյն սրբոյ մարմնաւոր տեսլեամբ իբրեւ զաղաւնի ի վերայ նորա։ Փափաքէ պատկերի մեռելոյ անշունչ տեսլեան։ Այնպէս անշքեսցի տեսիլ քո ի մարդկանէ.եւ այլն։
Իբրեւ զտեսիլ հրեշտակի աստուծոյ։ Տեսիլ հրոյ կամ լուսոյ, աղեղան, մարդոյ։ Ի տեսիլ աչաց քոց. եւ այլն։
Ի մի՛տ առ զտեսիլդ։ Տեսի ես դանիէլ միայն զտեսիլն, եւ արքն՝ որ ընդ իս էին, ոչ տեսին զտեսիլն։ Անցեալ տեսից զտեսիլն զայն մեծ։ Ի տեսլեան գիշերի։ Տեսլեամբ երեւեցայց նմա։ Բարձր բազկաւ, եւ մեծամեծ տեսլեամբք։ Ասէ ցիս հրեշտակ աստուծոյ ի տեսլեան։ Եւ էր տեսիլ երազտոյն օրինակ այս։ Խելամուտ էր ամենայն տեսլեան երազոց։ Ոչ գոյր տեսիլ՝ որ դուշտեէր.եւ այլն։
ՏԵՍԻԼ. θέατρον theatrum, spectaculum. Տեսարան. հանդէս. ցոյցք.
Տեսիլ եղեաք աշխարհի եւ հրեշտակաց եւ մարդկան. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 9։)
Արար նա անդ տօն տեսլեան խտղու. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10։)
Բասիլիոս զբարձր զամենայնիս (այսինքն զտիեզերացս) զարդարանս դիւրաւ ըմբռնելի բազմաց ի ձեռն իւրոյ տեսլեանն արար։ Գիտուն եւ ծանօթ ի ձեռն իւրոյ իմաստութեանն տեսլեամբ՝ աշակերտացն գործեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
Տեսութիւն է՝ որ ի ձեռն աչաց՝ յամենեսին ի զգայութիւնսն գեղեցիկ։ Ըստ բաւականութեան աչաց տեսութեանց։ Ընդ տեսութիւն եղբարցն խնդամք։ Մարիամ առիթ տեսութեան նոցին զանզնին որդւոյն կերպարան։ Եւ ոչ տեսութեամբ աչաց բացայայտի. (Փիլ. իմաստն.։ Արծր. ՟Ա. 11։ Վրք. հց. ՟Թ։ Նար. կուս.։)
Կարօղ էք սակաւուք տեսութեամբ։ Ի տեսութենէ իմաստից քննութեան մեր փակեալ. (Շ. թղթ.։ Նար. կուս.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. θεωρία theoria, speculatio, contemplatio, observatio. Մտաւոր նկատումն. քննութիւն. մտածութիւն. ճանաչումն իմաստնօրէն. հայեցողութիւն. մեկնութիւն. դիտումն. դիտաւորութիւն. միտք. իմաստ.
Գործ՝ տեսութեան ասպանջական է։ Բարիո՛ք (է) տեսութիւն, բարիո՛ք գործ։ Սրբոյ եւ թագաւորականի տեսութիւն երրորդութեանն (դէմ յանդիման). զոր միայնակ եւ մանաւանդ անդ արքայութիւն երկնից ես գնեմ. (Ածաբ. մկրտ. Ածաբ. աղք. Ածաբ. կարկտ.։)
Աշակերտք, որ նախ քան զտեսութիւն աստուածաբանք։ Մերձ գնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի։ Ուսուցին զխորհրդոյն տեսութիւն։ Ուստի եւ մեզ կարեւոր պէտք են յայս տեսութիւն խնամով հայել։ Ճշմարտեն զտեսութիւնս զայս։ Ի վայրապար ցանկութիւնս արհեստից, սնոտի եւ մակացութեան։ Զօրութիւն՝ կրկին տեսութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Սարգ.։ Իգն.։ Շ. ՟ա. պ.։)
Լցեալ է աստ տեսութիւնն զաքարիայ։ Ըստ տեսութեան դանիէլի (ի տեսլեան նաբուդ՛՛)։ Աստանօր կատթարեցեր զմարգարէիցն զտեսութիւն. (Իգն.։ Սարգ. Շար.։)
Estate, State;
domination, rule, power;
sovereignty, empire;
Barony, lordship;
—ք, the dominions;
— ձեր, Your Majesty;
առաջի քոյոյ հզօր տէրութեանդ, before your high Majesty;
— քո ազգէ մինչեւ յազգ, your dominion endures throughout all generations.
Տէր տէր գակյ զօրութեամբ, եւ բազուկն տէրութեամբ իւրով։ Արքայութիւն նորա ոչ եղծանի, եւ տէրութիւն նորա մինչեւ ցվախճան։ Ընդ ամենայն տեղիս է տէրութիւն նորա.եւ այլն։
Զո՛ կամէին՝ հանէին ի տէրութենէ։ Ընդ ամենայն տեղիս տէրութեան նորա. եւ այլն։
ՏԷՐՈՒԹԻՒՆՔ. Սեպհականեալ անուն միըոյ յիննեակ դասուց հրեշտակաց.
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Նոյն է եւ պրս. դէգին. ի մեզ ստուգաբանի տիրնկին. մեծ եւ տիրօղ կին. տիրուհի. κυρία, δέσποινα, ἁρχούσα , ἠγουμένη, βασίλισσα domina, hera, matrona, princeps femina, regina. Կին տանուտեառն, իշխանի, թագաւորի. տան տիկին. խաթուն, գատըն, սուլթան.
Արհամարհեցաւ տիկինն իւր յաչս նորա։ Յերեսաց սարայի տիկնոջ իմոյ։ Որպէս աչք աղախնոյ ի ձեռս տիկնոջ իւրոյ։ Տիկին նորա ես։ Որդի տիկնոջ տանն։ Էին նորա կանայք տիկնայք։ Տիկինն սաբայ։ Զի՞ է քեզ եսթեր տիկին։ Ասթինէ տիկնանց տիկին։ Նաժիշտքն տիկնանց (կամ տիկնաց) տիկնոջն.եւ այլն։
Ո՞ր տիկինն իցէ, եւ կամ ո՞ր նաժիշտ։ Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհին։ Հանդերձ գանձիւքն, եւ տիկնաւն փառանձեմաւ։ Եզեր տիկին հայոց մեծաց. (Եղիշ.։ Խոր.։ Շ. տաղ.։)
Արկանել խունկս տիկնոջ երկնից. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 18. այն է ի չաստուածուհիս անահիտ. ըստ յն. դեմետրիա. լտ. տիա՛նա։)
of tomorrow;
ի վաղորդեայն աւուրն, the day following;
ի վաղուեան գիշերին, tomorrow night.
ἑπιοῦσα crastinus sequens, venturus. Վաղուի. որ ինչ անկանի ի վաղիւն, կամ ի յաջորդ օրն կամ յառաւօտն.
Որ զվաղուեան աւուր դառնութեան լեղւոյն քաղցրացուցեր զճաշակ. (Շար.) այսինքն զհին ուրբաթ աւուր դրախտին. կամ զվաղու ի ուրբաթ աւուր (եթէ իցէ երգն վասն հինգ շաբաթի աւուր, որ այժմ երգի յուրբաթու)։
Հայցեն դաշն վասն երկիւղի վաղուեանն (ապագայ ժամանակի). (Վրդն. ծն.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
Եւ անցաւորք ճանապարհի՝ վա՛յ ի վերայ ասեն վայի. (Շ. եդես.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
Եւ անցաւորք ճանապարհի՝ վա՛յ ի վերայ ասեն վայի. (Շ. եդես.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Վա՛յ, չար արար։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ ինձ։ Վա՛յ զիս, ո՛րդեակ ի չար գործոց իմոց. (Վրք. հց.։)
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
պէսպէս խնդրով. ἁπολαύω fruor, oblector;
commodum, fructum, emolumentum capio;
utor τρυφάω , τέρπομαι delicior, delector. Ունել զվայելս զուարճալի իրաց. հաճութեամբ եւ դիւրութեամբ սրտի ժառանգել զխնդրելին. վարել զանդորր կեանս. փափկանալ. հեշտանալ. կցորդ լինել. հաղորդիլ. վայլել.
Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Ընդ նոցին արգարոցն վայելէին։ Կշտապինդ՝ վայելիցէք ի գալստենէ փառաց դորա։ Եկա՛յք եւ վայելեսցու՛ք ի բարութիւնս որ կանս։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք սիրով (այսինքն ի սէր)։ Ձերով իշխանութեամբդ վայելեն.եւ այլն։
Ի մէջ հնոցին սուրբքն ցօղովն վայելէին։ Զի՞նչ սքանչելի է փառք ի մարդկանէ, որով մանկունք կաքաւիչք վայելեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ի հայրենական խնամսն վայելիցեմք։ Զի զամենայն երանութիւնսն յուսով վայելեսցուք։ Վայելեցէ՛ք զանճառ բարիսն։ Վայելեա՛ ապա գոնէ զայժմու ժամանկս։ Զայս վարեսցուք, եւ որ գալոցն է աշխարհ, զայն վայելեսցուք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
Սատանայ՝ ոչ վայելելով ի թագաւորականն դիմաց, յորմէ հրեշտակքն վայելէին։ Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութենէ աստուածութեան. (Իսիւք.։ Բրսղ. մրկ.։)
ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. (դիմազ) Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
cf. Ընդունայնաբան.
Երանի՛ թէ իմաստուն էաք, եւ ոչ վայրաբանք (կամ ընդվայրաբանք). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Ընդունայնաբան.
Պօղոս իբրեւ ուսուցանէրն, վայրապարախօս այլանդակ կոչէին զնա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Գետնաքարշ;
— խորհուրդք, mean, grovelling, base thoughts.
inn-keeper, host, hospitable person;
— դիք, Jupiter hospitalis.
cf. ՎԱՆԱՏՈՒ. մանաւանդ որպէս մակդիր արամազդայ դիոսի՝ եւ այլոց դից, զի առ մեհենիւք նոցա կայր օտարանոց.
Զբարեկամս եւ զվանատուրս նոցա (գողոց եւ մարդասպանաց). (Մանդ. ՟Ի։)
Հիւրասէր որմզդական դիցն վանատրի (կամ վանաւորի). (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 2։)
Տօնին հիւրընկալ դիցն վանատրի. (Ագաթ.։)
to practise usury, to lend on usury, at unlawful interest;
դահեկանս —, to lend money on usury.
τοκίζω, δανείζω foenero. Վաշխառութիւն առնել. վաշխիւ տալ զդրամ ի փոխ.
Վաճառեն, խաբեն, վաշխեն, գողանան։ Զյափշտակեալն եւ զվաշխեալս տան ողորմութիւն։ Որ վնասէ այլոց, եւէ վաշխեսցէ, եւ զընկերն զրկեսցէ, նա նման դիւաց իցէ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
Քահանայք դահեկանս վաշխել ամենեւին մի՛ իշխեսցեն. (Կանոն.։)
cf. Կրակարան;
— ապակւոյ, focus;
— օդամուղ, draught chimney.
Ընդունարան վառեցելոյ հրոյ կամ ճրագի. կրակարան, եւ ճրագարան.
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
καίω, ἑκκαίω, ἄπτω . (լծ. եւ փիռա՛զօ. πυράζω ). uro ( ու՛ռօ. լծ. ընդ հյ) accendo կր. ardeo. Լուցանել բորբոքել զհուր կամ զճրագ. վառել, բռնկեցնել.
Վարդագոյն վառեալ ծաղիկ. (Շար. այսինքն հրափայլ եւ արծարծ։)
ՎԱՌԵԼ ՎԱՌԻԼ. ὀπλίζω, ἑνοπλίζω, καθοπλίζω, -ομαι armo, -or;
armis instruo, -or περιζώννυμι praecingo, -or. Սպառազինել, իլ. հանդերձել զինու զարդու, կազմել պատրաստել. եւ Քաջալերել կամ արծարծանել զոգի ի պատերազմ. եւ Գօտեւորիլ.
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
Դարձեալ վառեալ առ նա չարին՝ զիւր մեքենայս բազմագունին. (Յիսուս որդի.։)
ՎԱՌԵԼ. որպէս Զարդարել, պճնել. յարել ի զարդ. (իբր յն. ա՛բդօ՝ որ է վառել, եւ յարել)
Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
bad temperament, evil disposition, ill nature;
— օդոյ, inclemency of the weather;
Է՛ որ ի տարեւոր եղանակաց զքաջախառնութիւն քաղցրութեան մատոյց, եւ է՛ որ զդժնդակութիւն վատախառնութեան հիւանդութիւն գործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի վեր մղէր զդառնութիւն ժահու մաղձոյն չարաթոյն վատախառնութեան. (Արծր. ՟Գ. 5։)
Վասն վատախառնութեան տեղւոյն չբնակէին անդ զառաջինն. (Միխ. ասոր.։)
fainthearted, chickenhearted, fearful, timid, timorous, pusillanimous, cowardly, craven;
ընդէ՞ր —ք էք, why are you fearful?.
δειλός, δειλός τῇ καρδίᾳ, δειλών timidus, pvidus, ignavus. Վատ սրտիւ. վեհերոտ. երկչոտ. անարի. կնատ. կնամարդի. վախկոտ, խրտան.
Այր ոք՝ որ երկնչիցի, եւ վատասիրտ սրտիւ իցէ։ Ո ոք վատասիրտ իցէ. դարձցի։ Պատուէր տային վատասրտացն, զի դարձցին ի տունս իւրեանց։ Ընդէ՞ր վատաստիրտք էք սակաւահաւատք։ Ընդէ՞ր այդպէս վատասիրտք էք. (Օր. ՟Ի. 8։ Դտ. է. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 56։ Մտթ. ՟Ը. 26։ Մրկ. ՟Դ. 40։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Վարեցին արտս, եւ տնկեցին այգիս։ Ոյք վարէին արտասուօք, ցնծութեամբ հնձեսցեն։ Վարէր (զերկիր) երկոտասան եղամբք։ Հարկիք եզանցն վարէին։ Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլեւայլ. մի վարեսցես զայգի քո այլեւայլ (անասնովք)։ Մի՛ վարեսցես զեզն եւ զէշ ի միասին (յն. յեզն եւ յէշ. այսինքն լծելով զնոսա ի միասին)։ Իբրեւ վարէր այր իսրայէլի, ելանէր մադիամ։ Աղարտ վարել (յն. ցանել աղս).եւ այլն։
Քանզի նման է, որպէս եւ ոք երկրագործ յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ ցորեան ի լիճս եւ յուխս փոխանակ դաշտից վարիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վարել զսայլ, կամ զանասուն։ Վարել զմարդիկ ի գերութիւն, կամ բռնութեամբ, կամ ի խաղաղութիւն։ Վարիլ ի սպանդ, կամ ի ցանկութիւնս։ Հոգւով աստուծոյ վարին։ Վարեցաւ յիսուս յանապատ ի հոգւոյն՝ փորձիլ ի սատանայէ։ Վարէր հոգւովն յանապատ.եւ այլն։
Ոչ եթէ բռնի ինչ վարելով, այլ պատիր խաբէութեամբ տան (դեւք) գործել անբաւ չարիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Քո հայր վարէ տեսչութիւնդ (զնաւս ի վերայ ջուրց)։ Վարեսցէ զաշխարհ սրբութեամբ եւ արդարութեամբ։ Արդար ես, եւ արդարութեամբ վարես զամենայն.եւ այլն։
Ետես զնոսա հողմակոծեալս ի վարել։ Գնասցեն նաւք քո վարեալք։ Վարեալ իբրեւ ասպարէզս քսան եւ հինգ կամ երեսուն։ Նաւք ի սաստիկ հողմոց վարին։ Մէգք վարեալք ի մրրկէ։ Վարէր ի դիւէն յանապատ.եւ այլն։
Վարեսցին ի մարդկանէ ընդ խրում. յն. ի բաց բարձցին.
Վարեաց ցցովք ընդ որմնն. յն. կարեաց կամ հիւսեաց. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ցից վարեալ երկաթի ընդ ճակատն. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Զսուր իւր անդէն յանձն իւր վարեալ է. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Վարեցին չորս ցիցս միում միում ի նոցանէ։ Վարեցին քարինս ընդ գոգս նոցա, եւ ցրուեցին զաղիս նոցա. (Ագաթ.։)
ՎԱՐԵՄ. չ. (դուն ուրեք). որպէս Վարիմ. ձ. կամ դիմել.
Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 3։)
Տե՛ս զյաջորդ բառն, որ առաւել է հայկաբան։
Բարկութեամբ վարեալ՝ կործանեաց զիս։ Չարաչար բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Անօրէնութիւնք (վնասակար են), որոց վարին նովաւ։ Վարեսցուք արարածովքս զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան։ Որով (իմաստութեամբ) որք վարեցան՝ առ աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Ոչ բնակէ ի մարմնի վարեցելոյ (այսինքն վարեցելում) մեղօք։ ((Կամ ըստ Գէ.ես.))
Վարեսցուք համբերութեամբն յոբայ։ Տէրունականաւն վարեցի՛ր (կամ վարիջի՛ր) խրատով։ Հասարակաբար երկոքումբք տեսանեմք վարեցեալ զաստուած, երկայնութեամբն եւ վրէժխնդրութեամբն. (Իսիւք.։ Շ. ընդհանր.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Գրով ինչ ոչ վարէին. Եւս. քր. ՟Ա։)
Օրինակաւ վարի առ բանն։ Օրինակաւ վարեալ՝ այդչափ դատեալ եղեւ։ Ընդդէմ վարի մարդկան մտածութեանց. (Իգն.։)
pale, stake, pile;
peg, pin;
upright, erect, straight;
acute, sharp;
դատապարտել ի —, to sentence to be empaled;
հանել, վարսել ի —, to empale.
Ամենայն ցիցք սրահին պղինձք։ Զցիցս խորանին, եւ զցիցս սրահին։ Առ զցից խորանին, եւ բախեաց զցիցն ընդ ծամելիս նորա։ Մի՛ շարժեսցին ցիցք խորանի նորա։ Վարեսցես կամ վարսեսցես ցցովք ընդ որմն։ Կամ առնուցու ի նմանէ ցից մի՝ կախել զնմանէ անօթ ինչ։ Ցից լինիցի զգօտւոյ քումմէ, եւ փորեսցես նովաւ.եւ այլն։
Յանդիման ամենայն ցըցոյ նստցի. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 15։)
Զբնական պէտսն արտաքոյ բանակին ասէ վճարել, եւ ցցով ծածկել. (Վրդն. օրին.։)
ՑԻ՛Ց ի ցից. ա. որպէս Ցցեալ. ի դուրս ցցուեալ. ուղղորդ. ցցած, ցըցւած, շիտակ տնկուած.
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
δεικτικός ostensivus, demonstrativus ἑνδεικτικόν indicium. Ցուցանօղ իւիք օրինակաւ. մանաւանդ որպէս տեսակ նախատիպ. (յն. εἱδικός specialis, formalis. կամ ἱδέα species ) յայտնիչ. երեւեցուցիչ. ցուցակ.
Այս գիր լինելութեան, կամ ցուցական այսր ի ներքոյ եդելոյ գրոցս։ Ցուցական տեսակ։ Մի՛ գուցէ անմարմինք էին, եւ ցուցական օրինակի։ Առաքելով զօրութիւն ցուցականս իւրոյ էութեանն։ Ժամանակացն ցուցական գործին (ժամացոյց). (Փիլ. լին. Փիլ. ել. Փիլ. նխ. ՟Ա։)
Զի՞նչ է իմացական, զի՞նչ է ցուցականն. ոչ ինչ է ընդունայն, այլ՝ ամենայն ինչ օրինակաւ եղեւ. (ՃՃ.։)
Ցուցական ձեւովն դնեն զասելն. այս Յիսուս այնչափ սքանչիցն հրաշագործօղ, այսպէս եկեսցէ դարձեալ. (Ոսկ. գծ.։)
ՑՈՒՑԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆ՝ ասին ըստ արդի քերականաց, Սա, դա, նա. Այս, այդ, այն։ որպէս լտ. indicativum, demonstrativum.
ՑՈՒՑԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ՝ ասի ի Հին քեր. տրականն, որ եւ պատուիրական, առաքական, եւ թղթական, պէսպէս թարգմանութեամբ յն. ձայնիս. ἑπισταλτική. վասն որոյ շփոթ իմն է դրեալն անդ ի հյ.
Յաւելուն իբրու ցուցական առնել՝ ասելով. մեք ասեն լուաք ի դմանէ. (Ոսկ. գծ.։)
ՑՈՒՑԱկԱՆ ՄաՏՆ. Մատն այն՝ որով ցուցանեմք զոք կամ զիմն, երկրորդն յետ բութամատին.
cf. Ցրուեմ;
to transgress, to violate, to break, to infringe;
— զխորհուրդս, to reveal secrets;
to thwart the projects, to counteract the designs, to baffle the devices of a person;
— ցինչս, to lavish, to waste, to squander, to run through, to dissipate;
— զմիտս, to distract, to divert, to call off;
— զխաւար, to dispel the darkness.
Ցրել զուխտն Աստուծոյ, կամ զպատուիրանս նորա, կամ զոր Աստուած խորհեցաւ։ Ցրել զհրաման թագաւորին, կամ զխորհւորդ աքիտոփէլայ։ Կամ, Զգունդնլ ամենայն յայսկոյս յայնկոյս ցրել։ Ցրեցից զձեզ ընդ ազգս.եւ այլն։
Վասն ցրելոյ ի մէնջ զամենայն խորհուրդս չարին. (Ժմ.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Որք են սկսեալ, ւո՛չ դադարին. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Յաջ ւյահեկ. (Գանձ.։) Ըստ այսմ են եւ կարծեալ բարդութիւնքն՝ Այրուձի, կամ այր եւ ձի. աղուհաց, կամ աղ եւ հաց։
Ւ, կամ ւ. Տառ՝ անուանեալ Հիւն, սիւն. ըստ տեղւոյն ձայնաւոր երկբարբառ, իբր Եու, իյո՛ւ, եւ ըստ տեղւոյն բաղաձայն՝ որպէս մեղմ վ. յար եւ նման մի նոյն նշանագրի լատինացւոց, որ կրկին ձեւով գրի, U որպէս ձայնաւոր ու, կամ ըստ գաղղիացւոց իւ. եւ V, որպէս բաղաձայն վ. հետեւողութեամբ տառիս յունաց Υ, υ . որ կոչի ի՛ փսիլօն. եւ վերածի յերիս տառս լատինացւոց. i, u, y. Նոյնպէս եւ վաւ տառն արեւելեան ազգաց՝ է ւ եւ վ. որ ըստ տեղւոյն առընթեր այլոյ ձայնաւորի լինի՝ ու, եւ ո։ Վասն այսորիկ որպէս ի մեզ աւ, է զի օ՛, եւ է զի՝ իբր ավ հնչէ, նոյնպէս է ամենեւին եւ առ եբր. արաբ. պ. թ. եւ գաղդ. տե՛ս ի տառն Օ։
Իբրու ձայնաւոր յայտնի տեսանի առ նախնիս յանխտիր գրութեան բառիցդ Եգիւպտոս, եգիպտոս, եգւպտոս։ Եթէովպացի, եթիովպացի, եթւովպացի։ Կիւպրոս, կիպրոս, կւպրոս. կիւրակէ, կւրակէ։ Սոյնպէս գրի, կւպարիս, կւրոս, կրիւսոս. իբր կիպարիս, կիւրոս, կրեսոս կամ կրոյիսոս։ Վասն որոյ մի եւ նոյն բառ են Կիվոս, կիբիկոն, կիւբիկոն, քուեայ. այն է ըստ յն. գի՛վօս կամ գի՛ւվօս. լտ. գու՛բուս։ Թո՛ղ զի յոյնք զիփսիլոնի իբր ձայնաւորի զձայն այժմ կորուսեալ՝ հնչեն ի՛, ուր ուրոյն ունին եւ զտառդ ի։ Իսկ ի մեզ մի օրինակ հնչեն գրութիւնք նոր եւ հին, մեւս կամ միւս. հիւր կամ հեւր. աղբիւր կամ աղբեր. առիւծ կամ առեւծ, եւ այլն։
Որպէս ձայնաւոր՝ նոյնանայ իբր լծորդ ընդ եու, իւ, ի։ Նմին իրի փոխանակ u տառի լատինացւոց՝ մեք հանգոյն յունաց եւ գաղղիացւոց, ου , ou, գրեմք ու։
Իբրու բաղաձայն՝ ի մեզ լծորդ է ընդ վ. զի անխտիր գրի, վաւաշ, վավաշ. օթեվան, օթեւան. իջեվան, իջեվան, իջեւան, իջաւան, իջավան, եւ այլն. եւս եւ ու եւ ո, լծորդ գտանին. զոր օրինակ լուաղակ, լուղել. կամ լողակ, լողալ. կցուրդ, կամ կցորդ. եւ այլն։
Իսկ յոյնք զի՛փսիլօն իւրեանց որպէս բաղաձայն շփոթեն ընդ վի՛դա տառի իւրեանց ի սկզբան բառից, որպէս եւ ընդ ու. զոր օրինակ, որ առ հինս գրի վասիլիոս, ուաղէս, յետինք գրեն ւասիլիոս, ւաղէս, եւ այլն.
իսկ ի հին քերականութեան յն. եւ հյ. ի բաց ձգի մերս տառ բաղաձայն վ, եւ դնի միայն բ. զի β տառն յն. փոխադրի ի բ. զոր օրինակ վասիլիոս՝ է ըստ մեզ բասիլիոս կամ բարսեղ. եւ ի կարգի ձայնաւորաց միայն դնի υ , ւ, որպէս սուղ, եւ ստորադաս. ուր առաջադիր անուանին ա, ե, է, ը, ի, ո. պատճառն ի վերայ բերի ըստ համեմատութեան յունին՝ այսպէս.
Առաջադիրք ասին, վասն զնախադասելով զինիւն եւ զհւնիւն (այսինքն զինի տառիւ, եւ զհիւն տառիւ), շաղաշար կատարեն. որպէս աւ, աի։ Եւ ստորադասք ն ի նոցանէ երկու, ի, ւ. եւ ինդ է՛ ուրեք, ուր վաղդասական է, քան զհեւնդ (այսինքն զհիւնդ). որպէս յիմաստութիւնդ եւ յարդիւն. ուր յայտ է թէ գործիականն բառիս յարդ, յարդիւն, ոչ է շփոթելի ընդ ձայնդ յարդիւնս, յարդւնս։ Իսկ յարդիւք յոքնակ՛՛. ո՛չ է հնչելի յարդիվք, այլ՝ այլ՝ յարդեուք։
Ւիւիի յօդական միայն է տառ, բայց զոր յօդէ՝ քեզ խըրա՛տ առ. (Շ. այբուբ.։)
Ւ. որպէս նախդիր՝ Ի. յ.
Զքրիստոս անուանսն ուրանաս, եւ ոչ ւայդմանէ պատկառիս. Առ որս. յօրինակս ինչ, փոխանակ գրելոյ՝ յայդմանէ կամ ի յայդմանէ։
Շունքըն զին պատեալ կային, անել ւանմուտղիս առնէին։ Արդ զի դու յիս՝ ոչ խնայեցեր, ւողորմութեամբ ոչ ներեցեր. (Շ. եդես.։)
Պսակ ետուր դու յաղթողին, ւառողջութիւն յոյժ հիւանդին։ Ի յօրինակ աղբեր կողին, ւառաքելոցըն քարոզին։ Յանփուտ փայտից պատեալ ոսկին, անապական մարմնոյ քոյին՝ ւաստուածութեան օրինակին։ Աներեւոյթ հակառակաց, ւերեւելի մարդկան չարաց. (Յիսուս որդի.։)
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
Կորեաւ յինէն փախուստ իմ։ Ի ձեռանէ նորա փախստիւ փախիցէ։ Եւ ո՛չ փախստեամբգնասջիք։ Եւ ոչ եւս գոյր նոցա փախուստ այսր կամ անդր։ Ոչ ամուր թաքստի, եւ ո՛չ դաշտ փախստի։ Մատնեցան ուստերք նոցա ի փախուստ. եւ այլն։ Փախչելով զփախուստս, իբրու ասեն, ոչ ամօթալիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Որ դարձաւ ի փախըստենէն.. . Որում ի փախստին ապաստան լեալ։ Ելեալք ի փախստենէ փապարացն։ Զփախուստն ի միեղջերուէն. (Եւս. քր.։ Յհ. կթ.։ Սարգ.։)
Փախուստ առնուին դեւք ի նմանէ։ Եւ ի հիւսիս փախուստ առեալ. (Ճ. ՟Ա.։ Վահր. ոտ.։)
Դարձաւ ի փախուստ։ Ի փախուստ դառնայր գունդն դեմետրեայ։ Ի փախուստ դարձցին նոքա յերեսաց ձերոց. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 23։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 49։ Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Զմնացեալսն ի փախուստ դարձուցանէր։ Զամենեսին առ հասարակ ի փախուստ դարձուցանէին։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Ա. Մակ.։ եւ ՟Բ. Մակ.։ եւ Խոր.։ Փարպ. եւ այլն։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Պանդխտեսցին առ քեզ փախստականքն մովաբու։ Մինչեւ յե՞րբ տեսանիցէք փախստականս։ Ընդ հրէայսն փախըստականս առ քաղդէացիսն։ Փախստական է յերկրէս եւ ի թագաւորութենէ իւրմէ.եւ այլն։
Փախստականք ի յաւիտենական տեսչութենէն անկեալ դնէին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 2։)
Իբր ի կայունս եդեալք ի փախստականսն։ Ի փառս՝ որ փախստական է, եւ ոչ կայ ի հաստատութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։ Իգն.։)
ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, ՎԱՐԵԼ, ՏԱԼ. φυγαδεύω, διώκω fugo, persequor. Որպէս Փախուցանել, ի փախուստ դարձուցանել.
Արասցէ զնոսա փախստականս։ Զբազումս փախստականս առնէին ընդ երեսս դաշտին. (Ես. ՟Խ՟Ա. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 15։)
Զզօրս յունաց փախստական արարեալ։ Զմնացեալսն փախստականս արարեալ ցրուէին աստ եւ անդր. (Խոր. ՟Բ. 73։ Փարպ.։)
Տաց զամենայն հակառակորդս քո փախստական. (Ել. ՟Ի՟Գ. 27։)
ՓԱխստական լինէր առաջի նորա։ Փախստական լինի կադմոս առ հայկ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 19։ Խոր. ՟Ա. 10։)
Ինքեանք գնացին փախստական ի հայս։ Ամենայն իսկ գունդքն դիւաց ի պահոց եւ յաղօթից փախստական գնան. (Ես. ՟Լ՟Է. 38։ Եզնիկ.։)
Յորդանան լուեալ՝ փախստական դառնայր. (Տաղ.։)
Յերկրէն եգիպտացւոց փախստականդիմէր առ եղբայրն իւր։ Ի պարտութիւն մատնեալ Դեմետրի՝ փախստական դիմէր ի տիւրոս (այսինքն փախստեամբ). (Եւս. քր. ՟Ա։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
κλείω claudo ἁποκλείω occludo συγκλείω concludo φράττω, ἑμφράττω, -σσω, σφηνόω obturo, obsero περιστέλλω circumdo, circumtego. Փակ դնել, ի փակ ունել. արկանել ընդ փականօք. ծածկել. կափուցանել. խփել. խնուլ. արգելուլ. շուրջ պատել. պաշարել. պարունակել. ափոփել. գոցել, ներսը պահել, կապ դնել.
Փակեաց տէր Աստուած արտաքոյ նորա զտապանն։ Եթէ փակեսցէ ընդդէմ մարդկան, ո՞ բանայցէ։ Փակեաց զդուրս վերնատանն ընդդէմ նորա, եւ աղխեաց։ Այդ դուռն փակեալ կացցէ, եւ մի՛ բացցի։ Պարտէզ փակեալ։ Դրօք փակելովք՝ ուր էին աշակերտքն ժողովեալ վասն ահին հրէից եկն Յիսուս, եւ եկաց ի մէջ նոցա.եւ այլն։
Այն՝ որ վիմով կնքելով յարեաւ, եւ դրօքն փակելովք եմուտ, նոյն է եւ որ զկնիք կուսութեանն ամբողջ պահեաց ի ծնանելն. (Շ. թղթ.։)
Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Փակեցի զծով դրամբք։ Փակելով փակեաց տէր արտաքուստ զամենայն արգանդ։ Եւ տէր փակեաց զարգանդ նորա, զի ոչ ետ նմա որդի։ Եւ դու Դանիէլ փակեա՛ զբանսդ, եւ կնքեա՛ զգիրդ։ Փակիցէ զգութ իւր ի նմանէ։ Եւ փառք Աստուծոյ զքեւ փակեսցին։ Փակեսցէ զքեզ տէր այսօր ի ձեռս իմ.եւ այլն։
Արգել եւ փակեաց Աստուած՝ դիտել զաստի զելսս. (Իսիւք.։)
Ի խնդրուածս կամ ի փառաբանութիւն փակէ զբանն. (Խոսր.։)
ՄԻ՛ փակեր յինէն զառատութեան պարգեւաց քոց զդրունս. (Սարկ. աղ.։)
Յիշխանս Յուդայ. զտանուտեարս ցեղիցն կոչէ, որով եւ զԵրուսաղէմ ի ներքս փակէ. . . զգլխաւորագոյնսն գրելով՝ զայլսն ընդ սոքօք փակեցին. (Շ. մտթ.։)
Ընդ որով փակեալ կային ժամանակք թագաւորաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մի՛ փոխ առնելով փակիլ ընդ վաշխիւք. (Նախ. առակ.։)
Փակեաց ի մէնջ Պօղոս զհաւանելն հրեշտակի կամ մարդոյ (այսինքն արգել)։ Հասարակաց շնորհս ի մեծատունս փակեցաւ (այսինքն ամփոփեցաւ). (Լմբ. պտրգ.։)
to shine, to glitter, to gleam, to flash, to sparkle, to glisten, to be resplendent;
to cause to shine, to give a lustre or brightness to, to polish, to furbish, to burnish;
խնդութիւն փայլէ յաչս նորա, joy shines in his looks.
Որ հանապաղատես յիշատակ երեւեալ տեառն՝ Յակոբայ զաւակին փայլիցէ։ Արեգակնապէս փայլէ ընդ երկնաւս։ Յանմատոյց լուսոյն փայլեցին իբրեւ զարեգակն։ Հուր աստուածութեանն փայլեաց ի դիմաց նորա։ Փայլեաց յերեսաց պատկերին որպէս լոյս. (Ագաթ.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։)
Փայլեն որպէս զարեգակն։ Փայլեն արդարքն յարքայութեան։ Յարեւելից փայլեաց ճառագայթ սուրբ խաչին։ Փայլեսցեն գործք բարեաց՝ ընդ լուսաթռիչ մարտիրոսսն։ Փայլեսցուք գործովք բարեաց ի յերկնային առագաստին. (Շար.։)
Փայլեցին առաքինութեամբ։ Մասունք առաքինութեանցն, որով փայլեցին մարդիկ։ Փայլեաց ի գիրս աւանդականաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Լ՟Դ։)
Որ ի հօրէ ասի ելանել, քանզի ի բանէն՝ որ ի հօրէ ասի ելանել, քանզի ի բանէն՝ որ հօրէ խոստովանեալ, փայլէ, առաքի եւ բաշխի. որդի ի հօրէ առաքի, իսկ որդի զհոգի առաքէ. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
ՓԱՅԼԵՄ, եցի. ն. Տալ փայլիլ. լուսազարդել. շողացուցանել. ցոլացուցանել. պայծառացուցանել. փայլեցնել.
Եւ կուրութեամբ աչաց նոցին՝ յաչս հոգւոյս փայլեա՛ զարփին. (Յիսուս որդի.։)
Ուր արեգակն քո փայլեաց զիմանալի լոյսն. (Վրդն. սղ.։)
inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.
ՕԹԵՎԱՆ ՕԹԵՒԱՆ. κατάλυμα diversorium, hospitium. (ուստի իտ. osteria. գաղղ. hotel). յն. μονή mansio, habitatio σταθμός statio. բայիւ μένω maneo. Վանք օթելոյ, այսինքն տեղի ագանելոյ. օթանոց. իջեւան. իջեվան. պանդոկի. հիւրանոց. եւ Բնակարան, օթարան. կայք. կայան. դադարք. տուն.
Իբրեւ զպանդուխտ յերկրի, կամ իբրեւ զբնակ երկրի՝ որ դառնայցէ յօթեվանս։ Ո՞ տայր ինձ յանապատի դոյզն օթեվանս։ Ու՞ր են օթեւանք քո։ Ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են.եւ այլն։
Էր հնդեստան օթեւանօք ի բացեայ վանքն այն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Օթեւան եւ ասպանջական լեր ճանապարհորդաց. (Մանդ. ՟Ը։)
cf. Օրինադրեմ.
νομίζω lege sancio. Օրէնս դնել. օրինադրել. եւ ըստ հելլենաբանութեան. Օրէն համարել. լաւ վարկանել. կարծել. puto, existimo, arbitror.
Եւ այլ զի՞նչ օրէն արդեօք իցէ, ով սոկրատէս, եթէ ոչ օրինեալքն։ Այլ ինչ արդեօք օրէնք, եւ այլ ինչ օրինեալն։ Ո՛չ մեք մեզ ինքեանց միշտ նոքօք օրինօքն օրինեմք, եւ ոչ միմեանց այլ մարդիկ։ Ո՞րպէս օրինես. զարդարն անիրա՞ւ, եթէ զարդարն արդար։ Մակացողքն զնո՞նսըն յաղագս նոցունց օրինեն, եթէ այլք այ նչ. (Պղատ. մինովս.։)
blessed;
holy;
consecrated;
— դու ի Տեառնէ, God bless you;
— է Աստուած, Heaven be praised.
Օրհնեալ տէր աստուած՝ աստուած սեմայ։ Օրհնեալ է աստուած բարձրեալ։ Մեծ է ր, եւ օրհնեալ յաւիտեանս։ Որ է ի վերայ ամենեցուն աստուած օրհնեալ յաւիտեան։ Դու ես քրիստոս որդի աստուծոյ օրհնելոյն։ Ապա մեծագո՞յն է քրիստոս քան զօրհնեալն. քա՛ւ եւ մի՛ լիցի զայդ ասել. (Աթ. ՟Թ։)
Եւ արդ դու օրհնեալ ի տեառնէ ես։ Օրհնեալ դու ի տեառնէ։ Օրհնեալ լիցիս դու քան զազգս ամենայն.եւ այլն։
vast erudition, great knowledge;
— դպրութեանց, baccalaureate of sciences.
Քաջ հմտութիւն. քաջուսումնութիւն. դիտաւորութիւն.
Ո՞ւմտացուքզսքանչելիսն, բնութեա՞նն ինչ իրաց, եթէ քաջահմտութեանն. (Սարկ. մարդեղ.։)
well exercised, well instructed, expert, highly versed in;
licentiate;
— օրէնսդրութեան, licentiate in law.
very intelligent, full of wit, ingenious;
— է մանուկդ, there's good stuff in that boy.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Տիրեաց ամս երկու ընդ քառասնիւ (կամ քառասնով, այսինքն ՟Խ՟Բ)։ Ետ եւ քաղաքս նոցա ութ առ քառասնիւք (այսինքն ՟Խ՟Ը). (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Քառասուն թիւդ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
ՔԱՐՇԵԼ. Լլկել. բռնադատել. չարչրկել.
Քարշել զնոս ընդ երկիր։ Քարշեսցո՛ւք զնոսա (պարանօք) մինչեւ ցհեղեատս։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս նւրեանց։ Քարշէին զգործիսն հանդերձ ձկամբքն։ Քարշեալ զարս եւ զկանայս մատնէր ի բանտ։ Քարշել առ քաղաքապետսն, կամ առ դատաւորն, կամ ի դատաստան, կամ ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ ի վայր. կամ ի ներքուստ արտաքս, կամ արտաքս քան զքաղաքն. կամ զմարմինս փշովք։ Տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց։ Քարշեա՛ զալիս քո. եւ այլն։
Նոքա տակաւին անմտութեամբն իւրեանց ընդ երկիր քարշէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Քարշեսցի զհերացն։ Ի հրապուրանաց հեշտութեանն քարշեալք Որպէս խոզք ընդ տիղմ քարշեալք։ Ընդ գետինն քարշէր։ Իբրեւ զշուն մեռաւ, եւ իբրեւ զէշ քարշեցաւ. (Սեբեր.։ Յճխ.։ Ոսկ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ.։)
իբրեւ զբոզ մի քարշեցին զքոյր մեր. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 31.) իբրեւ ընդ բոզ վարեցան ընդ քոյր մեր։
Բանւք եւ գործովք քարշէին զնա։ Բիւրս ինչ ամբաստանեն զնոսա՝ քարշելով զծախսն ընդ վայր, եւ զնանիր ցաւակցութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39։)
Ի քարշել մերձակայ յաւիտենիս՝ ո՞չ ապաքէն ի յետին ժամանակս ասեմք մարդանալ զբանն Աստուածոյ Մեկն. (ղեւտ.։)
cf. Քինախնդիր.
sleep-begetting, somniferous, soporific;
— դեղ, narcotic, opiate.
Մանրագոր ... խառնեալ ընդ այլ արմատս՝ քնածու լինի քնահաաաց. (Եզնիկ.։)
cf. Քննայոյզ խնդրեմ.
Զամենայն տեղիս իշխանութեան իւրոյ քննայոյզ խնդրեսցեն. (Ագաթ.։)
examination;
research, discussion;
inquiry, inquest, inquisition;
control;
thorough investigation;
— խղճի, self-examination;
ի — մտանիլ, to examine;
ընդ քննութեամբ անցանել, to pass the censorship;
ընդ քննութեամբ արկանել, to examine, to control;
to criticize, to censure.
ἑξερεύνησις, ἕρευνα exquisitio, indagatio, investigatio, scrutinium. Քնին, քննելն, քննիլն. քննողութիւն. խոյզ եւ խնդիր. հարց եւ փորձ.
Զքննութիւն արարածոց յօրինեաց որպէս զգիր դպրութեան։ Յայտնի էր առանց քննութեան։ Աստ քննութեան պէտք են. (Յճխ. ՟Է։ Իգն.։)
Ահա համարք կան ի վերայ, եւ պատիժք, եւ ճշդիւ քննութիւն (յատենին Աստուածոյ)։ Ի հասարակաց քննութեան. (Մանդ. ՟Գ։ Իգն.։)
Նոյնպէս եղեւ օձն վասն փորձութեան եւ քննութեան ադամայ. (Եփր. ծն.։)
Բազում քննութիւնք են ի աստուարաշունչ. իմա՛ խնդիրք արժան քննութեան։
to sleep, to repose, to take rest;
to lie with, to sleep with a woman, to know her;
— ընդ հարս, to sleep with one's fathers.
Եւ եթէ ննջեսցես, հեշտալի քունեսցես։ Ոչ քունես ի գահոյս փղոսկրեայս։ Այժմու մարդիկս եւ ի տունջեան քունեն. բայց նա եւ ի գիշերի ի հոգս էր։ Ի գիշերի ոչ քունէ անձն նորա. (Ածաբ. մկրտ.։ Բրս. հայեաց.։ Ոսկ. սղ. ՟Ծ։ Լմբ. սղ.։)
Քունեսցես ընդ հարս քո։ Քունեաց յովաթամ ընդ հարս իւր, եւ թաղեցաւ ի քաղաքին դաւթի։ Քունեաց եզեկիաս ընդ հարս իւր, ե թաղեցին զնա. (՟Ա. Մնաց. եւ ՟Բ. Մնաց.։)
Արկ կին տեառն իւրոյ զաչս իւր ի վերայ յովսեփայ, եւ ասէ ցնա, քունեա ընդ իս։ Ոչ անսայր քունել ընդ նմա. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 7. 10.)
cf. Քրիստոսադիր.
Քրիստոսակարգ տէրութիւնդ ձեր. (Յհ. կթ.։)
cf. Քրիստոսադաւան;
living like a christian.
Որ պինդ ունի եւ բարւոք պաշտէ զկրօնս քրիստոսի. կրօնաւորեալ ի քրիստոս. քրիստոսադաւան.
Հանդերձ քրիստոսակրօն եւ ճգնաւոր մարբն իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Քառասուն վկայքն՝ միահաւատ, քրիստոսակրօն՝ միագունդ զօրականք. (Սիսիան.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Զի՞նչ շահ է, կամ զի՞նչ օգուտ, զի հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ պարզեսցես զճանապարհս քո։ Զի՞նչ օգուտ է քեզ յարենէ իմմէ։ Օգուտ ոչ եղեւ քեզ (ի դեղոյ)։ Ոչինչ են քեզ աւետիքն յօգուտ՝ երթալոյ (յն. երթողի)։ Խօսիւք՝ որ ոչ իցէ յօգուտ։ Զի այն ո՛չ յօգուտ ձեր է։ Այրն այն ո՛չ օգտի եւ խաղաղութեան բանս խօսի։ Առնուն ակն երեսաց՝ վասն օգտի։ Վասն օգտի հասարակաց եւ շինութեան. եւ այլն։
Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
Այլ մեք ոչ լիցուք զնա դատարկ ի օգտից. (Եփր. պհ.։)
տացէ նմա զօգուտ պատասխանին։ Եւ զայսպիսի օգուտ բանս անդ եւ ես լուայ։ Ո՛դ թէ ի պատիշաճ եւ յօգուտ ինչ իրաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
ՕԳՈՒՏ. ա. (իբր լծ. ընդ Յօգն. չօգ ). Յոլով. բազում. հարուստ մի. բաւական. շատ, խելմը, հերիք.
Յետ օգուտ ժամու ապա ի խելս եկն։ Ձայն բարձեալ լացին զօգուտ ժամս։ Արգել զջուրսըն օգուտ ժամ մի. (Հ. ստէպ։) դիմազ.
ՕԳՈՒՏ Է. ՅՕԳՈՒՏ Է. ՕԳՏԻ Է, ԵՆ. դիմազ. συμφέρει, συμφέρον (ἑστἱ prodest, confert, expedit, utile est. Օգտէ. օգնէ. օգտակար է. պիտանի է. լաւ է. աղէկ է.
Արարէք ընդ իս, որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցէ։ Եւ ոչ օգուտ են արքայի, եթէ թողուս դու զնոսա։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
στραγγίζω, ἑκστραγγίζω, καταστραγγίζω guttatim exprimo ἁποπιάζω, διυλίζω եւ այլն. Ճմլելով եւ սեղմելով կաթեցուցանել. մզել. ի դուրս բերել զմիջին հիւթս, անցուցանել ընդ պարզուաս. պարզել. զտել. քամել, սըխմել.
Եթէ զջուրն (հազարի) քամեալ՝ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի։ Զկարասս յորովայն արկանէր, եւ զթակոյկքն միանգամայն անդր քամէր։ Զամբարեալ թարախ վերիս քամեցի. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Կ՟Ե։)
ՔԱՄԵԼ. ἑξαντλέω exhaurio. Ծծել. իսպառ մպել մինչեւ ցյատակն կամ ցմրուրն դատարկել. տկել, բոլորը խմել՝ պարպել, մեջը բան չիթողուլ.
Ջուր խոր է խորհուրդ սրտի առն, եւ այր իմաստուն քամէ զնա. Զբաժակն քեռ քո շամրնի արբցես եւ քամեսցես։ Արբուսցես ցդա ամենայն ազդաց, արբցեն եւ քամեսցեն (յն. արտափսխեսցեն). (Առակ ՟Ի. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 34։ Երեմ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Պատրոյդ ճրագի. որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ։ Քամեցին զմրուր սրտմտութեան, եւ զբաժակ խռովութեան. (Վեցօր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
Յորժամ քրջէր ուրեք, ըստ քայլ քայլ (այսինքն ըստ իւրաքանչիւր քայլափոխի) գրեա՛ թէ զտեղի ունէր, եւ այց առնէր խորհրդոյ իւրում. (Վրք. հց. ձձ։)
Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. եւ քայլն է վեց ոտն, եւ ոտն՝ վեց մտան. եւ մղոնն՝ եօթն ասպարէս է՞ որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ՝ ՟Ռ քայլ. (Խոր. աշխարհ.։)