multitude, crowd.
human voice.
Ձայն մարդոյ կամ մարդկային.
Փախուցին ի բնակութենէ, ցրուեցին ի մարդաձայնէ մարդկութեանս. (Մաշկ.։)
cf. Մարդակերպ.
Ունօղ զձեւ կամ զկերպարանս մարդոյ. մարդակերպ.
Ոմանք զաստուած մարդաձեւ եւե մարդակերպ ասէին։ Նոցա թուեցաւ, թէ մարդակերպ եւ մարդաձեւ ասաց գոլ զաստուած. (Վրք. ոսկ.։)
plague pestilence.
λοιμός pestis. Մահ մարդկան՝ ախտիւ սրածութեան. այսինքն ժանտամահ. մահտարաժամ.
Սով եւ մարդամահ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։ ՟Թ. 8։)
Սովու, սրոյ, եւ մարդամահու. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Չէր գիտակ մարդամահին։ Խնդրեաց իւր, զի մարդամահիւն անկցի ի ձեռս աստուծոյ. (Եփր. թագ.։)
Մարդամահ տարաժամ։ Մարդամահ սաստիկ. (Կիր. պտմ.։ Վահր. ոտ.։)
making war on man;
hostile to mankind.
Որ մարտնչի ընդ մարդյ.
Կենդանի ինչ նման զանալութոյ՝ մարդամարտ։ Քաղ ծառասէր եւ մարդամարտ. (Խոր. աշխարհ.։)
near the habitation of men;
ի —ի կեալ, to inhabit -.
Տեղի մօտ ի մարդիկ. մարդաբնակ վայր.
Մարդասէր է եւ մարդընտել, եւ ի մարդամօտի եւեթ կամի կեալ աղաւնի. (Ագաթ.։)
to become man, incarnate, to take human flesh or nature.
ἁνθρωπέομαι, ἑνανθρωπέω homo fio, humanam naturam induo, assumo. Մարդ լինել բանին աստուծոյ. առնուլ կամ զգենուլ զմարդկային բնութիւն. ներմարդանալ. մարմնանալ.
Մարդացար անմարմին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Իջեալ ի յերկնից՝ մարմնացաւ մարդացաւ. (Հանգ.։)
Զիա՞րդ նախ քան զմարնանալն եւ զմարդանալ ասէք ընդունակ գոլ չարչարանաց եւ մահու. (Աթ. ՟Դ։)
Ըստ յն. ոճոյ, եւ Մարդակերպ երեւիլ աստուծոյ կամ հրեշտակի. վասն որոյ ըստ կրկին նշանակութեան ասի.
Մարդացաւ մարմնով անմարմինն՝ որպէս առ աբրահամ. անդ տալոյ վասն զաւակ, եւ աստ՝ վասն օրհնելոյ. (Վրդն. ծն.։)
edifying, exemplary, virtuous;
affable, kind.
Որ շահի զմարդիկ՝ շինութիւն տալով բարի վարուք եւ քաղցր բարուք.
Լե՛ր մարդասէր, խաղաղարար, մարդաշահ. (Նար. խր.։)
well peopled, full of inhabitants, populous.
πολυάνθρωπος, πολύανδρος populosus, frequens hominibus. Ուր կայ մարդ շատ. բազմամարդ. մարդախիտ.
Քաղաք մարդաշատ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ՄԱՐԴԱՇԱՏ. գ. πολυάνδριον . Տեղի՝ ուր իցէ բազմութիւն մարդկան թաղելոց կամ կոթողաց նոցա. գերեզմանատուն.
Զսուրբ քաղաքն հարթյատակ եւ անմարդի կացուցանել, զայն մարդաշատ եւ ազատ ցուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 14։)
great multitude, dense population.
Խաղաղասէր շինութիւն մարդաշատութեան. (Ագաթ.։)
Խաղաղութիւն եւ շինութիւն, մարդաշատութիւն եւ առողջութիւն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Շնորհեցիքն զմարդաշատութիւն աշխարհիս. (Կաղանկտ.։)
cf. Մարդաշատ.
οἱκητός habitabilis. Շէ՛ն մարդկամբ. մարդաբնակ.
Յամենայն մարդաշէն տեղիս հասանել պատմել զզօրութիւն մեծութեանցն աստուծոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 17։)
cf. Մարդաշահ.
of man's height or size.
Որ է չափ հասակի մարդոյ. ըստ չափոյ մարդոյ. գրկաչափ կամ գիրկ.
Եղեւ խորն մարդաչափ մի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Գերեզման տեառն մերոյ էր տուն բոլոր՝ հատեալ ներքոյ վիմի. բարձր մարդաչափ մի, այնչափ՝ մինչ զի մարդ (արտաքուստ) վերացուցանէ զձեռն, ապա հասանէ ի վերին կողմ. (Բրսղ. մրկ.։)
chimera, werewolf.
satyrs.
anthropolatra;
flatterer, fawner, adulator.
ἁνθρωπολάτρης anthropolatra, cultor hominis, hominum cultor. եւ բայիւ ἁνθρωπολατρέω hominem colo. Պաշտօղ զլոկ մարդ որպէս զաստուած. ուրացօղ աստուածութեան քրիստոսի.
Ոչ մարդապաշտ են հաւատացեալքն ի քրիստոս, այլ ճշմարիտ աստուածապաշտք. (Նախ. եփես.։)
Եթէ մարդ գոլ ասեն ըստ մեզ սոսկ, մարդապաշտ են երկրպագուք նորա։ Զձեզ յիրաւ է մարդապաշտս կոչել։ Մարդապաշտ հայհոյութիւն նեստորի. (Պրպմ.։ Դամասկ.։ ՃՃ.։ Մխ. ապար.։)
ՄԱՐԴԱՊԱՇՏ. որպէս Մարդահաճոյ.
Սնափառք ո՛չ են աստուածապաշտք, այլ՝ մարդապաշտք. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Մինչեւ ցայս վայր է մարդահաճոյ, զի մի՛ ասացից՝ մարդապաշտ, հակաճառութիւնս. (Նչ. խնդ.։)
Երեւի մարդապաշտ գոլ նոցա, եւ ոչ աստուածապաշտ. (Երզն. մտթ.։)
anthropolatry;
fulsome flattery, adulation.
ἁνθρωπολατρεία anthropolatria, hominum cultus. Մարդապաշտն գոլ (ըստ ամենայն առման).
Մարդապաշտութիւն խոտորումն ի մեզ եմոյծ։ Մարդապաշտութեամբ եմք ըմբռնեալ։ Մարդապաշտութիւն զիրն վարկանելով. (Պրպմ.։)
Ապա եթէ փոխեցին առաքեալքն զաւետարան նորա, եւ սուտ գրեցին, ուրեմն մարդապաշտութիւն ուսուցին. (Մագ. ՟Ե։)
man-shaped, having the human form or figure;
human image.
Ունօղ զպատկեր եւ զնմանութիւն մարդոյ. մարդադէմ. մարդակերպ.
Գազանս ձիագլուխս, եւ մարդապատկերս (կամ մարդակերպս). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Դիմակք քառիցն, ցլաձեւ, մարդապատկեր, առիւծ, արծուի. (Գանձ.։)
Կառք՝ անիւք, մարդապատկեր, առիւծանման, արծուի եւ զուարակ։ Ի ձկանէ ասէ ուսեալ ի մարդապատկերէ (կամ ի մարդակերպէ). (Մագ. ՟Ե։)
ՄԱՐԴԱՊԱՏԿԵՐ. գ. Պատկեր կամ արձան մարդոյ, կռոց. cf. ԱՌՆԱՊԱՏԿԵՐ.
Մարդապատկեր պղնձի։ Մարդապատկերք էին նուէրք կանգնեալք ի քաջ պղնձոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Մարդկօրէն.
Էր ի կերպարանս խոզի՝ բայց միայն ի մարդապէսն խօսելոյ. (Ագաթ.։)
Մարդապէս աստուծոյն բանի զչարչարանս վերհամբաւեն աստուածեղէն տառք. (Լմբ. հանգ.։)
Ի տնօրինականսն՝ զոմանս աստուածապէս, եւ զոմանս մարդապէս կատարելով. (Խոսրովիկ.։)
Ճարտարութեն՝ որ մարդապէս լինելոց էր. յն. մարդկային. (Կոչ. ՟Դ։)
cf. Մազապուր.
ՄԱՐԴԱՊՈՒՐ ԼԻՆԵԼ կամ ՓԱԽՉԻԼ. Անձնապուր կամ մազապուր ճողոպրիլ. ապրեցուցանել մարդոյ զանձն եւեթ.
Մարդապուր լինել, եւ յօտար աշխարհ երթալ։ Փախչել եւ մարդապուր լինել մարդկօրէն պարտ էր. (Ոսկ.. ՟Ա. 8։)
Թողին զվրանս իւրեանց եւ զձիս իւրեանց, եւ փախեան մարդապուր. (՟Դ. Թագ. ՟Է. 7. (յն. ըստ անձանց։))
cf. Մազապուրծ.
biting man.
Առօղ կամ յափշտակօղ զմարդ.
Թէ կարդամք զնոսա (ցուլ) հարկանող, կամ ուղտ մարդառու, միումն կարդամք. (Եփր. ծն.։)
litharge of silver, yellow, white litharge.
• (գրուած նաև մարտասանկ, մուրտասանգ, միւրտեսէն, միւրտէսէնկ, քար-մարցանկ, քարմրցանակ) «մի տեսակ հանք կամ ներկ՝ որ իբր դեղ է գործածւում. յն. λιϑαργυρος, ֆրանս. ltharge, արծաթա-քար» Վստկ. էջ 210, 224, Գաղիան,։
• = Պրս. [arabic word] ❇ murdāsang հո-մանեշիս փոխառեալ. սրանից են նաև թրք. muirdeseng, արաբ. [arabic word] murdā-sanj, mardāsan), murtuk, քրդ. merdasenj, նոյն նշանակութեամբ։ Հյ. քարմարցանկ կազմուած է քար (իբր թրգմ. պրս. sang «քար» բառի) և -մարցանկ<*մարտսանկ <մարտասանկ ձևերից (հմմտ. արցունք< արտասուք)։-Հիւբշ. 270։
• ԳՒՌ.-Մշ. մուրդասան «հող՝ որով աման-ներն են ջնարակում»։
ՄԱՐԴԱՍԱՆԿ կամ ՄԱՐՏԱՍԱՆԿ. ի բառս Գաղիանոսի եւ Մուրտասանգ, Քար մարցանկ, ի Բժշկարանս. ռմկ. միւրտէսէնկ, մուրդէգ. Հանք կամ ներկ եւ դեղ. ըստ յն. λιθάργυρος , արծաթաքար, որպէս փրփուր արծաթոյ.
Ի ծոցն՝ կրակի մոխիր եւ մարդասանկ մաղած լի՛ց. (Վստկ.։)
advantageous to the propagation of the human race.
Սերօղ զմարդիկ. բեղնաւոր. ἁνθρωπογόνος homines procreans.
Ելլադա մարդասե՛ր (է), ստոյգ եւ ճշմարիտ խորհուրդ ծնանելով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
philanthropic, humane, benevolent;
kind, obliging courteous, civil, gracious;
tender, compassionate, charitable.
φιλάνθρωπος amans vel amicus hominum, humans, benignus. Սիրօղ զմարդիկ. բարեսէր. բարերար. հիւրասէր. գթած. ներող. եւ Մարդասիրական.
Մարդասէր հոգին։ Հոգի մարդասէր։ Պարտ է արդարոյն լինել մարդասէր։ Ամենայն մարդասէր կամօք։ Կամս մարդասէրս ունիք։ Ի գութ սէր քաղցրութեան մարդասէր լինէր ընդ ամենայն տեղիս նոցա.եւ այլն։
Աստուած մարդասէր։ Մարդասէ՛ր տէր։ Հայցեմք որպէս ի մարդասիրէ. (Շար.։)
Ո՛վ բնութիւնք մարդասիրաց (զուարթնոց). (Եպիփ. թաղմ.։)
Մի՛ երբէք կորիցէ բարեգործութիւն մարդասիրաց. (Զքր. կթ.։)
Զմարդասիրից հրեշտակաց բարերարութիւն պատմելով. (Դիոն. թղթ.։)
benignly.
philanthropical.
φιλανθρώπινος humanus. Սեպհական կամ վայելչական մարդասիրի.
Արտասուելովն՝ զմարդասիրականն եւ զնախախնամականն յայտ առնէր զգութսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ի քո յուսալով մարդասիրական եւ անդառնալի աղօթսդ առ միածինն քո. (Սարկ. աղ. կուսի.։)
humanely, kindly, tenderly, with kindness, lovingly.
φιλανθρώπως humaniter, benigne. Որպէս մարդասէր. մարդասիրութեամբ.
Որ մարդասիրապէս վասն ամենեցուն համբերեցեր։ Մարդասիրապէս խնամէ զարարածս. (եւ այլն. Շար.։)
Զհայր քո հզօր ահաւոր օրհնեալ՝ մարդասիրապէս եւ անարժանիս իմոյ անձին կարգեցեր. (Նար. ՟Ե։)
to be philanthropic, humane, to behave with kindness, to be compassionate, courteous;
to be condescending;
to receive courteously, to give a hearty welcome to, to honour.
եւ ն. φιλανθρωπέω humaniter colo, ago. Մարդասէր գտանիլ. մարդասիրութիւն ցուցանել. գթալ. խնայել. արգահատել.
Յիս մարդասիրեա՛ բազմագութ փրկիչ։ Մարդասիրել ի նա։ Մարդասիրեսցէ ի վերայ նոցա. (Շար.։ Խոր. ՟Բ. 7. 80։ Յհ. կթ.։ Յհ. իմ. ատ.։)
Պատճառանօք իւիք մարդասիրէ զմեզ (աստուած), զի դարձցուք առ նա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
philanthropy, humanity, kindness, benignity, affability, benevolence, courteousness;
condescension;
welcome;
մարդասիրութեամբ, cf. Մարդասիրապէս.
φιλανθρωπία, ἁνθρωποφίλια, τὸ φιλάνθρωπον amor hominum, humanitas, benignitas. Սէր առ մարդիկ. մարդասէրն գոլ. գութ. գթութիւն. ներողութիւն.
Քաղցրութիւն եւ մարդասիրութիւն փրկչին մերոյ աստուծոյ յայտնեցաւ. (Տիտ. ՟Գ. 4։)
Մարդասիրութիւն ցուցեալ յուլեայ առ պօղոս։ Բարբարոսքն շնորհեցին ոչ սակաւ մարդասիրութիւն մեզ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 3։ ՟Ի՟Ը. 2։)
Ստացի մարդասիրութեամբդ զմարդասիրութիւն. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ո՛չ այսպէս իւղ զմարմինն առողջացուցանէ, որպէս մարդասիրութիւնն զոգիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 11։)
Ապա թէ ասիցես, մեղաւոր եմ, միթէ սակա՞ւ իցէ աստուծոյ մարդասիրութիւնն. կամ քո չարիքն աստուծոյ մարդասիրութեանն յաղթե՞լ կարիցեն. (Գէ. ես.։)
Խաղաղասէր մարդասիրութեամբ։ Առաջի քոյոյ մարդասիրութեանդ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ոչ անուանեցար հրեշտակասէր, այլ առեր ի պատիւ մեծաց գովեստից առաջին դասեալ զմարդասիրութիւնն. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
murderous, homicidal;
murderer, homicide, man-slayer.
ἁνθρωποκτόνος homicida. Սպանօղ մարդոյ. մարդախոշոշ. մարդադաւ. արիւնահեղ.
Նա մարդասպան էր ի սկզբանէ։ Ամենայն՝ որ ատեայ զեղբայր իւր, մարդասպան է։ Մարդասպանաց, պոռնկաց.եւ այլն։
Մարդասպան աւազակք. (Ագաթ.։)
Զմարդասպան կոկորդիլոսն աղօթիւք եսպան. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Մարդասպան դեղ. իբր մահառիթ. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Տեսանէին զդիս իւրեանց ի մարդասպանս եւ յորդեսպանս պատուեալս. իմա՛ ըստ յն. ի մարդասպանութիւնս։
homicide, murder;
— կամաւոր, wilful murder;
— ակամայ, manslaughter;
— յանզգոյշս, homicide by misadventure.
Ոչ ապաշխարեցին ի մարդասպանութենէ իւրեանց. (Յայտ. ՟Թ. 21։ Առ որս. եւ այլն։)
place of reunion.
Ժողովարան մարդկան.
Պարունակ (անուն), կուսաստան, մարդաստան. (Թր. քեր.։)
slave-merchant or dealer.
Որ վաճառէ զմարդ կամ զգերի.
Յոյնք եւ ամենայն որ շուրջ զնովաւ՝ էին մարդավաճառք քո. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 13։) յն. վաճառս առնէին քեզ յանձինս մարդկան։
Որպէս զմարդավաճառ, որ գողանան զմանկունսն. (Նար. երգ.։)
meet for or worthy of man.
ἁνθρωποπρεπής hominem decens, homini conveniens. Որ ինչ վայելուչ է մարդոյ, կամ մարդկութեան (քրիստոսի).
Մարդավայելուչ բարեկարգութիւն, կամ տնտեսութիւն. (Դիոն. երկն.։ Լմբ. հանգ.։)
Զաստուածային իմաստս, եւ զմարդավայելուչս. (Շ. հրեշտ.։)
Յորժամ կամէր, եւ ոչ եթէ ի հարկէ ինչ՝ կրէր զմարդավայելուչսն. (Սարկ. հանգ.։)
Կաթն (մեզ՝) մարդավայելուչքն տեառն ... կերակուր՝ աստուածավայելուչքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Մարդածախ;
civil, polite, urbane, courteous, complaisant, obliging, genteel, kind, affable.
Ի բաց վարօղ եւ վատնօղ զմարդիկ. մարդածախ.
Երկիր մարդավար ես դու, եւ անզաւակ յազգէ քումմէ եղեր։ Ոչ եւս լինիցիս մարդավար. (Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 13. 14։ յն. ծախօղ կամ ուտօղ զմարդիկ։)
Ոչ տրտնջեաց նա որպէս եւ այլքն, թէ երկիր մարդավար է բնակչաց իւրոց. (Եփր. յես.։)
civility, politeness, urbanity, courtesy, complaisance.
hating mankind, misanthropic;
misanthrope, man-hater.
μισάνθρωπος, μισανθρωπότατος hominum osor, homini infensus, infensivus եւ κακόξενος inhospitalis. Ատեցօղ կամ թշնամի մարդկան.
Մարդատեաց գազանքն յորժամ ի գառագիւղն արգելուցուն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Չեմք մարդատեացք իբրեւ զգազանս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի մարդատեցէ ել մարդասիրութիւն։ Վասն այնորիկ է մարդատեաց, զի աստուածամարտ է. (Բրս. վաշխ. եւ Բրս. չար.։)
Սզբնաչար դեւքն, եւ մարդատեացք։ Որ յոյժդ ես մարդատեաց՝ զլանալով զաստուծոյ մարդասիրութիւնն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Մարդատեացքն (յն. հիւրատեացք), որ փակեն զդուրս ընդդէմ օտարաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ոչ զի մարդատեացք իցեն թագաւորք, այլ յառաջահոգակք. (Շիր.։)
Յովհաննէս անապատասէր էր, եւ ոչ մարդատեաց. (Մագ. ՟Ծ։)
Մարդատեացք էին՝ միանգամայն եւ աստուածատեացք. (Երզն. մտթ.։)
Անողորմ հրամանաւ զայն զմարդատեացն զօրացոյց զխորհուրդ. իբր մարդատեցական. (Նիւս. ի մկ. բեթղ.։)
cf. Մարդակերպ.
ՄԱՐԴԱՏԵՍԱԿ ՄԱՐԴԱՏԵՍԻԼ. ἁνθρωποειδής, -δῶς humanae figurae, in humana specie. Որ ունի զտեսիլ եւ զնմանութիւն մարդոյ. մարդակերպ. մարդադէմ.
Թուէր տեսանել զյիսուս, անբաւ բազմութեամբ մարդատեսակ հրեշտակաց առաջի կալով նմա։ Քերովբէքն մարդատեսկ թեւս ունելով. (Դիոն. թղթ.։ Վրդն. ել.։)
Շրջելով քոյ ի վերայ երկրի կերպիւ մարդատեսակ. (Ճշ. հին.։)
Յերեւելն իւրում արդարոցն՝ զահ իւր յինքն ամփոփէր, եւ մարդատեսիլ եւ հրեշտականման երեւէր։ Նովիմբ մարմնով բարձրացեալ ի խոնարհութեանց, իբրեւ զմարդատեսիլ կերպարանացն՝ զոր առ՝ բարձրացուցանէր. (Ագաթ.։)
Իբր մարդատեսիլք գազանք շուրջ գալ թուել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մարդակերպ.
ՄԱՐԴԱՏԵՍԱԿ ՄԱՐԴԱՏԵՍԻԼ. ἁνθρωποειδής, -δῶς humanae figurae, in humana specie. Որ ունի զտեսիլ եւ զնմանութիւն մարդոյ. մարդակերպ. մարդադէմ.
Թուէր տեսանել զյիսուս, անբաւ բազմութեամբ մարդատեսակ հրեշտակաց առաջի կալով նմա։ Քերովբէքն մարդատեսկ թեւս ունելով. (Դիոն. թղթ.։ Վրդն. ել.։)
Շրջելով քոյ ի վերայ երկրի կերպիւ մարդատեսակ. (Ճշ. հին.։)
Յերեւելն իւրում արդարոցն՝ զահ իւր յինքն ամփոփէր, եւ մարդատեսիլ եւ հրեշտականման երեւէր։ Նովիմբ մարմնով բարձրացեալ ի խոնարհութեանց, իբրեւ զմարդատեսիլ կերպարանացն՝ զոր առ՝ բարձրացուցանէր. (Ագաթ.։)
Իբր մարդատեսիլք գազանք շուրջ գալ թուել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մարդատեաց.
Մարդատեաց՝ ըստ որում մարդատեցական.
Մարդատեցիկ բարոյք, կամ բարուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ Երզն. մտթ.։)
misanthropy, hatred of mankind.
որ եւ ՄԱՐԴԱՏԵԱՑՈՒԹԻՒՆ. գ. μισανθρωπία odium humane societatis, inhumanitas, crudelitas. Մարդատեաց բնութիւն. ատելութիւն առ մարդիկ. տմարդութիւն.
Առաքինին զմիայնութիւնն սիրէ, ո՛չ վասն մարդատեցութեան, քանզի մարդասէր է։ Մարդատեցութեան՝ որ ըստ մարդկան է. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ցանկութիւն ընչից եւ հեշտ ցանկութիւն, եւ երկոքին սոքա զմարդատեցութիւն կազմեն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Եւ ո՞ր ինձ օրէնք՝ նաւատեայ մարդատեցութիւնքն. (Ածաբ. յայտն.։)
Զախտացեալսն՝ մարդատեցութեամբ անտես առնէին. (Վրք. ածաբ.։)
Որովհետեւ առ համազգիս մարդատեցութիւն վարեցէք, եւ ո՛չ առ իս բարեգործութիւն արարէք. (Զքր. կթ.։)
Ինձն բնութիւն ունի մարդատեցութեան. պատառէ զմագաղաթն, եւ անդ ցուցանէ զբնութեանն մարդատեցութիւնն. (Մաշկ.։)
human race, human creature, man;
human, rational;
— բուրաստան, garden planted by man.
Մարդկեղէն տունկ. մարդ որպէս տունկ բուսեալ. եւ Մարդկեղէն. բանաւոր.
Մարդատունկս յաւուրս պահոց բերելով պտուղ կենաց. (Եփր. պհ.։)
Մարդատունկքն կարող են զիւրաքանչիւր կամս գունակ գունակ կերպարանացն շրջել. (Ագաթ.։)
Զայս ոչ ի տնկագործողէն մարդատունկս յինքն բերէ. (Խոսրովիկ.։)
Մարդատունկս առաքինութեան բողբոջեալս։ Զմարդատունկ բուրաստանս եւ զխաղս առաւել իմն զուարճացոյց. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։ ՟Բ։)
cf. Մարդացի.
ἁνθρωποπολίτος, ἁνθρωπαῖος . որ եւ ՄԱՐԴԱՑԻ. Հեգնական ձայնք կիւրղի ընդդէմ նեստորի, որ լոկ բնակիչ առդնէր զաստուած ի մարդում, որպէս նազովրեցի ասի վասն բնակելոյն ի նազարէթ. ուրեմն՝ ասէ կիւրեղ, ըստ քեզ,
Եղեւ՝ որպէս նման է, ոչ եւս մարմին բանն ըստ գրոց, այլ մարդաքաղաքացի յաւէտ. եւ պարտ էր ասել զնա մարդացի, քան թէ մարդ անուանել զնա. (Պրպմ.։)
inhabitant or dweller in man.
minotaur, bucentaur.
Առասպելեալ խառնուրդ մարդոյ եւ ցլու. ձիացուլ.
Ետես խառնակերպ այր մի, զոր ոմանք մարդացուլ կոչեն. (Հ. դեկտ. ՟Զ.։)
to humanize, to civilize;
to familiarize, to tame.
Մարդ առնել (որպէս դնի ի յն). ընտանեցուցանել զանընդելս.
Որ զառիւծդ մարդացուցանես, եւ զանձնէ անփոյթ առնես ի մարդոյ առիւծդ եղելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
walking as man.
Քայլօղ կամ ունօղ զքայլ հանգոյն մարդոյ.
Մարդաքայլ ոտիւք գնային (հրեշտակք). (Վրդն. ծն.։)
flattering, fawning, seductive;
adulator, flatterer, sycophant, seducer.
ἁνδραποδίστης (զոր ոմանք թարգմանեն մարդագող. կամ ծառայական) plagiarius, liberum hominem in servitudinem abripiens. Շողոքորթ՝ համոզակեր, հրապուրօղ. որ ելուզանէ՝ այսինքն հանէ յելուզակաբար զմարդ ի վիճակէ անտի իւրմէ. մարդագող.
Մարդելուզաց, ստոց, ստերդմանց. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 10։)
Ի՞բր մարդելոյզ կերպարանաւոր՝ զմարդահաճոյիցն ոսկերս ցրուել մաղթեցից. (Նար. կ.։)
adulatory, deceitful.
Պահօք մարդելուզական ցանկութիւնքն հատանին. (Գեննանդ.։)
cf. Արփիահրաշ.
Արփիահրատ նշան. (Թէոդոր. խչ.։)
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Ընդ անմարմինս քատակեալք Թեւօք հոգւոյն՝ արփիաճեմս լինէին (տեսանօղք)։ Կաճառք արփիաճեմ լուսով փայլելի. (Գանձ.։)
Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)
royally.
Արքայաբար որդեգրեալ՝ ընդ քեզ ի ժառանգութիւն հօրդ մատուսցես. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականն մարզարան ... Արեւելեայց ամենեցուն արքայաբար առնել տեսչութիւն. (Կաղանկտ.։)
royal.
րքայական սեղան, կամ կայան, գանձ, հարսանիք, թագ, ճոխութիւն, պատիւ, գահոյք, կյանք, ապարանք, տաճար, որդէգրութիւն, ցորեան, պղոտայ. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Լմբ. պտրգ.։)
Գաւազանն ահարոնի պտուղ եբեր վաղվաղակի արքայական կաղին. (ուր ի մեզ դնի ընկոյզ. այլք իմանան նուշ) (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ասի եւ բարդութեամբ ԱՐՔԱՅԱԿԱՂԻՆ, կամ ԱՐՔԱԿԱՂԻՆ, ի բառս Գաղիան. եւ այլն։ cf. ԱՐՔԱՅԱԿԱՂՆԻ։
royal;
kinglike, kingly, royally.
Ո՛վ արքայակերպ տէր, քահանայապետ սուրբ, եւ հովիւ բարի։ Քերթ. (մեղեդի լուս.։)
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
basilisk (lizard).
Թագաւոր իժ՝ արքայիկ օձն է. ասեն թռչուն (այսինքն թռչօղ է, եւ աչօք եւս սպանանէ. (Վրդն. սղ.։)
royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա։ նստաւյաթոռ արքայութեան։ Փառաւորեցայց յարքայութեան իմում։ Ի մերձաւորս արքայութեան մերոյ։ Իշխան մեծ եւ հաւատարիմ յարքայութեան իւրում։ Խնդրէր նա ունել զարքայութիւնն աղեքսանդրեայ, եւ յաւելուլ յիւր արքայութինն։ Բաժանեաց եւ ետ նոցա զարքայութիւնն իւր.եւ այլն։
Վասն արքայութեան արքեղայոսի զկնի հերովդի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Յառաջին ամի տրդատայ արքայութեանն հայոց մեծաց. (Ագաթ.։)
ԱՐՔԱՅՈՒԹԻՒՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, կամ ՀՕՐ, կամ Քրիստոսի, կամ ԵՐԿՆԻՑ, ի նոր կտ. անխտիր նշանակէ զերկնաւոր թագաւորութիւնն, կամ զդրախտն երկնաւոր. զտէրութիւնն Աստուծոյ յերկինս եւ յերկրի, եւ զդատաւորութիւն. որպէս եւ զեկեղեցի Ասստուծոյ, զնոր օրէնս. եւ որ ի նոյնս հային.
Որդիս գեհենին, եւ ոչ արքայութեան. (Նար. ՟Է։)
Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Արձանացուսցես ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ զարքայութիւնն՝ յաղթող. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
Իսկ դու բնաւ իսկ արքայութիւն. (Նար. ՟Բ.) իմա՛ թագաւոր թագաւորաց՝ պարգեւիչ երկնից արքայութեան։
queen;
կեցցե՜ —, God save the Queen!
Եկեղեցին ոչ է այրի եւ անզաւակ, այլ արքայուհի եւ բազմորդի. (Սկեւռ. ես.։)
Թագուհի. դշխոյ. հարսն կամ մայր թագաւորի.
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)
Արքունական հարսանիք, կառք, տուն, դիւան, սենեակ, ծիրանիք։ Ի վերայ որսոց արքունականաց։ Տանն արքունականի։ Արքունական կերպարան, պէտք, զգեստ, քաղաք, ապարանք, դուռն, պատկեր. եւ այն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. ստէպ։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
Յետադաս անհոլով դնի ստէպ.
Ի դաւիթ տանն արքունի։ Օրինաց արքունի։ Ի գանձս արքունի։ Գուդքն արքոնի։ Ըստ հրամանին արքունի։ Ի ձեռանէ արքունի.եւ այլն։
Իսկ (Յիսուս որդի.)
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
Նեքտանեբոս անդ էր յարքունիսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զառընթերակայ արքունիսն վարդապետէր. (Ագաթ.։)
Մեծարեալ լինէին յարքունեացն եւ յեկեղեցեացն. (անդ։)
Զաժդահակ սպանեալ՝ զարքունիս նորա ի գերութիւն վարէր. (Յհ. կթ.։)
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
ԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ ՅԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ. ἑμ βασιλικοῦ, βασιλικός եւ այլն. եւ այլն. Յարքունեաց. ի թագաւորէն եւ յորոց ըստ նմա. յարքունի դրանէ եւ ի գանձուց. տեվլէթտէն, գափուտան, միրիտէն.
Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Յարքունուստ պարգեւք եւ ապատիւք նոցա լինիցին շնորհեալ։ Անդէն արքունուստ դահաւորակս հասուցանէին. (Ագաթ.։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Եդիր ընդ ցիռս վայրի զարօտ նորա. (Ագաթ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)
ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.
Ընդարձակեալ ունէին սոքա իւրեանց խաչանց արօտականս զգաւառն հաշտենից. (Զենոբ.։)
older.
Զոր այլքն դատիցեն յեղբայրութեանն աւագագոյնքն. (Բրս.)
Անհնազանդս աւագագունից. (Շ. ընդհանր.։)
court, nobility, grandee.
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
Ամենայն աւագանեաւ դրանն։ Հանդերձ աւագանեաւն հայոց։ Ամենայն աւագանեօք դրանն. (Փարպ. ստէպ։ Եղիշ. ՟Գ. եւ այլն։)
trombone.
Տէրն ինքնին քարոզէր հանդարտ եւ քաղցր աղաղակաւ, որ եւ աւագափողն, ասելով, ապաշխարեցէ՛ք եւ այլն. (Սարկ. քհ.։)
archpriest, parish-priest.
Աւագերիցու դաս. (Տօնաց.։)
greatness, excellence, sublimity, dignity, degree, degree of honour, nobility;
majority.
Ի մանկութենէ մինչեւ յաւագութիւն. (Վրդն. սղ.։)
lady;
— վանաց, prioress, abbess.
Եզ. Առաջնորդ կուսան կանանց, վանաց տիկինն, կամ մայրն հաւատաւորաց. աբբասուհի։ Յոքն. Գլխաւորքն ի կուսանս. մենծ մայրապետ.
like brigands.
Աւազակաբար ի խնդիրս անկանէր. (Վրք. ոսկ.։)
receptacle for thieves.
Նաւասարդի (Ա. օգոստ. ԺԱ. աւ, ԻԳ։ նաւաս. Գ. օգ. ԺԳ. աւ, ԻԵ. Հ. կիրակ.։)
Ի հին մատեանս գրի որպէս յն. օ միգրօն ο . Որ՛ մեզ փոխադարձի ի ո, եւ այժմ դրոշմի օ. իմա՛ ի մէջ բաղաձայնից, կամ յառաջ քան զբաղաձայն ինչ ի սկզբն բառից. իսկ ի յանգս եւ յառաջ քան զձայնաւորս հնչի որպէս ավ։ cf. Ւ, եւ cf. Օ։ Սորին վասն անխտիր գրի ի ձեռագիրս, ասաւղ կամ ասող. ասաւղք կամ ասողք. պաւլիս, կամ պոլիս, եւ այլն. զոր օրինակ եւ առ եբրայեցիս, արաբացիս եւ այլն, որպէս եւ առ գաղղիացիս, օտառն՝ գրի ա եւ նշանադրօք։
bound or confined by sand.
Դարձուցեալ զանդունդս աւազակապս. (Ագաթ.։)
captain of robbers.
Առաջնորդ ագահ՝ որ է կռապարիշտ, աւազակապետ է. (Նեղոս.։)
Որդի թագաւորի յորժամ երթայ առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Աւազակապետն (սատանայ). (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Աւազակապետ ժանդատեսիլ. (Արշ. ՟Ի՟Բ։)
Հանդերձ աւազակապետիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to assassinate, to plunder, to rob.
Տիւրենացիք զանդր նաւարկեալն աւազակէին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
robbery, depredation, assassination.
Զաւազակութիւն եւ զմարդադաւութիւն ի բաց քեցել յինքեանց. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Ընտրեաց զեփթայի յաւազակութենէ. (Եղիշ. դտ.։)
Ի վերայ բազում աւազակութեանցն զոր առնէր (յւդա), յաւել եւ զտեառն իւրոյ մատնութիւնն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Է։)
full of robbers;
who loves robbery.
Ընդ աւազակուտ տեղիս դիմեալ. (Եզնիկ.։)
Տեղի ինչ է դժուարին եւ աւազակոտ։ Աւազակուտ անապատ. (Գէ. ես.։)
Համւզել նուաճել զխստապարանոց աւազակուտ մարդիկք աշխարհին. (Յհ. կթ.։)
like sand, innumerable
Աւազանման ոդրիքն աբրահամու. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
cf. Աւազահիմն.
Շինեալ ի վերայ աւազոյ. աւազահիմն. դիւրաւ փլանելի. վաղափուլ. դիւրակործան.
Որպէս աւազաշէն տունն է յիմարին. (Շ. մտթ.։) (Վրդն. սղ.։) (Ի գիրս խոսր.։)
fallen or ruined from having been built on sand.
Որ աւազահիմն գոլով դիւրաւ փլանի. աւազաշէն.
sanded, sandy, sandish.
Իբրեւ զյարդ աւազեղէն քարակուռ որմոյ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 21։)
sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
cf. Աւազին.
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Ծով ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ. իմա՛, աւազով շինեալ ափունք ծովու։
complaint, moan, lamentation.
Աւաղ կարդալն. ձայն ողբոց.
Անբուժելի վտանդիս աւաղաձայնութեան. (Պիտ.։)
to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.
Ո՞վ ոք ընդ մի չարեացն հազարս չաւաղեաց։ Որո՞վք ձայնարկութեամբք զքեզ աւաղեցից։ Յորդւոցն լուսոյ աւաղիմ։ Աւաղել զօտարացեալսն մեղօք. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
lamentable, deplorable.
Այն սակաւ գնդին՝ ողորմ աւաղիկ աղէտ, զաչս ի վեր համբարձեալ յերկինս. (Նար. տաղ համբ.։)
to become a borough.
Ագարակաց աւանացեալ, եւ աւանաց քաղաքացեալ բազմամարդութեամբ եւ շինութեամբ. (Ասող. ՟Գ. 3)
see there, see here;
here is, there is.
Բայց արդ աւանիկ ի լնւ անդր իմն ցանկացեալ են. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8.)
Նա՛ աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 16.) այսինքն՝ իսկ, այլ, բայց՝ արդ։
voice, sound;
melody, harmony;
— ասեմ, to sing.
ԱՒԱՉ կամ ԱՒԱՋ. Ձայն, հնչիւն, մանաւանդ եղանակաւ որպէս երգ, քաղցրաձայնութիւն. մրմունջ. (նոյն բառ է տճկ. ավազ, ավազի, հավա, եւ լտ. վոօքս, իտ. վոչէ. սանս. վաչա։) ձան.
Ձայնիւ իմն հնչեցեալք ելլադացի աւաչաւ. (Սոկր.։)
tender, mild.
Յարդարեաց աւաչական ձայնիւ զնորա զանցմ ընդ ուղղափառս. (Սոկր.։)
faith;
fidelity;
յ— գործել, to make, to work faithfully.
that distributes the booty.
with plunder.
Եկն եհաս նա ի քաղաքն յայն, եւ խնդրէր առնուլ աւարաբար. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 3։)
portion of plunder.
Սուղ ինչ աւարամասն առաքեաց թագաւորին որմզդի. (Ասող. ՟Բ. 3։)
plunderer, depredator, freebooter, marauder.
Որասեմ կիւրոսի իմաստնանալ. ակիղաս ասէ, եթէ որ ասեմ կիւրոսի աւարառուիդ իմ. (Ոսկ. ես.։)
Այլեււ լցեալք երեււույթանային աւարառու եւ յորդառատ շահիիւքն. (Պիտ.։)
sack, pillage.
Աւերէին զաշխարհս աւարառութեամբ։ Արգելցես զսուր քո յարենէ, եւ զձեռն քո յաւարառութենէ. (Ղեւոնդ. ՟Դ. ՟Է։)
Այնուհետեււ ընդարձակեալ փոխանորդի առնուլ աւարառումն. (Պիտ.։)
to make booty;
to sack, to pillage, to ravage.
Ընդ աւարողի գերել զմիտս ամենեցուն ի հնազանդութիւն Քրիստոսի։ Աւարող ժողովումն. (Պիտ.։)
to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.
Աւարտեսցես զպէտսն դուզնաքեայ ի վերայ բանիւ (այսինքն վերջաբանութեամբ)։ Բազմազան հալածանօք (զկեանս) աւարտեալ. (Պիտ.։)
Զամենայն ի լրումն ածեալ աւարտեաց։ Հրաման սոսկալի կամացն հօր յորդին աւարտեալ։ Շաղկապեալ աւարտեցաւ ի մի բոլոր լրութիւն։ Ո՜վ որքան մեծ է ի քեզդ աւարտեալ խորհուրդ սը՛րբուհի. (Նար. խչ. եւ կուս։)
Աւարտեա՛ զսա ի խորհըրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնիքո. (Պտրգ.։)
termination, term, end, completion.
Յորժամ խորհուրդն չար՝ գործով յաւարտումն գայ. (Լմբ. սղ.։)