cf. Առասպելաբանեմ.
Առասպելաբանել. առասպելագործել. յօդել. այլաբանել.
Բազում այլ ինչ զնմանէ առասպելեաց։ Դոյնպէս եւ զհարսանեացն առասպելեալ երգեն. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 47։)
Քան զհեթանոսականացն առասպելեալ աստուածաբանութիւնսն. (Շ. թղթ.։)
fabulously.
Զգաղափարսն առնլի է բարոյապէս եւ առասպելօրէն. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
fruitful, abundant, fertile.
εὕφορος, εὑθυνῶν. fertilis, ferax. Առատ բերօղ, կամ բերիւք. բերրի. պտղատու. յուռթի. բարեբեր.
Առատաբեր այգի, կամ անդաստանք, բուրաստանք. (Նիւս. երգ.։ Մամբր.։) (Պիտ.։)
Խոյ առատաբեր ասրոյ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Կամ Բերեալ առատութեամբ.
Առատաբեր ընծայիւք եւ պաղատանօք։ Առատաբեր զարմտիս առաքինութեանն պտղոյ ընծայեցին. (Պիտ.։)
abudance, fertility, abundance.
Առատութիւն բերօ. եւ առատ պտղաբերութիւն.
Բուսոցն պտղածնութիւն, պտղոց առատաբերութիւն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Առեալ զառատաբերութիւն ամենայն իրաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Առատաբերութիւն երկրի. (Փարպ.։)
liberal, generous, bountiful;
plentifully, liberally, abundantly.
δαψιλής. abundans, largus. Առատ ձեռօք. աննախանձ բաշխօղ։ առատաձիր. առատամիտ, առատատուր.
Յառատաձեռն աստուծոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 6։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ. (Յհ. կթ.։)
Ընծայէ բան օրհնութեան առատաձեռնիցն եւ բարեսիրացն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Եւ իբր Առատաձեռնական. լիաձեռն. առատ. ճոխ.
Առատաձեռն պարգեւք, կամ ձիրք, ռոճիկք. (Խոր. ՟Գ. 83։ Յհ. կթ.։)
Գտին զայս տեղին ... հովասուն, խոտոյ եւ փայտի առատաձեռն. (Զենոբ.։)
որպէս Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
Առատաձեռն բաշխել. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։ Եղիշ. ՟Դ։)
to give bountifully, liberally, to gratify, to favour.
Առատապէս ընձեռել. առատաձեռնութեամբ տալ, բաշխել. շնորհել, պարգեւել.
Առատաձեռնեա՛ ի մեզ զմեծ քո զողորմութիւնդ։ Աստուածապէս առատաձեռնեաց ազգի մարդկան. (Շար.։)
Զգուշութեամբ առատաձեռնեա՛ աղքատացն ի ծածուկ. (Մանդ. ՟Զ։)
Առատաձեռնեա՛. եւ այլն. (Նար. ՟Խ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։)
իբր Առատաձեռն գտանիլ.
Որք սատարեցին ... եւ առատաձեռնին ի մեղաւոր ընչից իւրեանց սրբոյ կարապետիս. (Մամիկ.։)
liberality, generosity, bounty, munificence, favour, gift, privilege.
Առատաձեռն գոլ. ազատականութիւն.
Առատաձեռնութեամբ զամենայն ոք յինքն յանգուցանէր. (Խոր. ՟Բ. 37։)
Լրութիւնս սիրոյ առ ի նմանէ ընկալեալ առատաձեռնութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Առատաձեռնութեամբ բաշխէր կարօտելոց. (Ասող. ՟Գ. 8։)
cf. Առատաձիր.
ԱՌԱՏԱՇՆՈՐՀ ԱՌԱՏԱՊԱՐԳԵՒ cf. ԱՌԱՏԱՁԻՐ, իբր ն. եւ կ.
Առատաշնորհ հօրն աստուծոյ կատարեալ տուրք։ Առատաշնոր պարգեւատուին. (Պիտ.։)
Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)
Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)
Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)
to fill, to heap up;
to augment.
Յարգել. առաւելուլ. զեղուլ առատութեամբ. ճոխացուցանել. բազմապատկել. շատցընել, էւելցնել.
Ողորմելով առատացո՛ զամենայն. (Խոսր.։)
Առատացուցանել յինքն աստուծոյ զպտուղ առաքինութեանն. (Իգն.։)
Սուրբ հայրս զհօտ իւր այսպէս բարւոք պտղովք առաքինութեան առատացուցեալ. (Կլիմաք.։)
Կամի՞մք, զի սիրեսցուք (յայլոց). մեք նախ զսէրն առատացուսցուք. (Լմբ. ատեն.։)
to object, to oppose.
ԱՌԱՐԿԱՆԵՄ ԱՌԱՐԿԵՄ. προβάλλω. projicio, propono. Առաջի արկանել, առաջի առնել՝ դնել. ի դէմս ածել.
Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Խնդիր ոմանց՝ որ ի սուրբ տէրունեան գիրս կայ՝ առարկելոց, լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)
Եւ որպէս προβάλλω adjicio, applico Յարել. յաւելուլ. կցել.
Երկաքանչիւրս իբրու զքէ ( X) միմեանց առարկեալ միջոց՝ ի մի բոլոր. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Առարկանեմ.
ԱՌԱՐԿԱՆԵՄ ԱՌԱՐԿԵՄ προβάλλω. projicio, propono Առաջի արկանել, առաջի առնել՝ դնել. ի դէմս ածել.
Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Խնդիր ոմանց՝ որ ի սուրբ տէրունեան գիրս կայ՝ առարկելոց, լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)
Եւ որպէս προβάλλω adjicio, applico Յարել. յաւելուլ. կցել.
Երկաքանչիւրս իբրու զքէ ( X) միմեանց առարկեալ միջոց՝ ի մի բոլոր. (Պղատ. տիմ.։)
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
• տե՛ս Աւել։
ԱՌԱՒԵԼ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ. περισσός, περισσώτερος. abundans, amplior, major, κρείσσων կամ κρείσσον, melior, -ius. Աւելի. յաւելեալ. աճեցուն. մեծ. շատ. սաստիկ. էւել, էւելի. կամ Առաւել եւս. իբր մեծագոյն. բազմագոյն, լաւագոյն. գերագոյն. ա՛լ աւելի.
Զի ցուցցէ զառաւել մեծութիւն շնորհացն։ Տալ զառաւել շնորհս։ Վասն առաւել գիտութեանն։ Յառաւել տրտմութենէն, կամ ի սիրոյն։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն, կամ պատիւ։ Առաւել եւս պատարագօք քան զնոյնս։ Յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ։ Եթէ թագաւորի, իբրեւ առաւել ումեք (այսինքն առաւելագունի, կամ վսեմագունի)։ Բազմապատիկս եւ առաւելս արասցէ սիրով (յն. բազմապատկեսցէ եւ առաւելուցու). եւ այլն։
Յառաւելսն յորդորել։ Առաւել փառաց հասանել։ Յառաւելն փոխին ի կեանս։ Ի կենդանութենէ յառաւել փոխադրեալ կենդանութիւն։ Յառաւել փարթամութիւնս անցանել. (Ագաթ.։) (Պիտ.։)
Առաւել ինս յաւելուլ եւ վաստակել. (Փարպ.։)
Յառաւել հպարտութենէն. (Եզնիկ.։)
Սակաւ հատուցումն առաւել պարտուցն. (Նար. լ։)
Գտանի եւ հոլովականն.
Ընդդիմակաց բանիւք առաւելօք (կամ առաւելովք). (Ճ. ՟Ա. ՟Բ։)
Չասեմք, թէ առաւելօքն (այսինքն բազմօք) պակասագոյն. (Բուզ. ՟Գ. 9։ եւ Կորիւն.։)
Եւ զայս առաւելովքն արկ ի քնին. (Ոսկ. ես.։)
ὐπερκείμαι. excello, superjaceo. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 46։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 58։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 5։ Փիլիպ. ՟Ա. 9. 26։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 14։)
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով. (Բրս. ընչեղ.։)
μᾶλλον, περισσῶς, ἑπὶ πλεῖον. magis, potius. Աւելի եւս. յաւելուածով. առաւելութեամբ. լիով. կարի յոյժ. յաւէտ. մանաւանդ.
Առաւել բարձրացոյց։ Առաւել փութասջիք։ Առաւել զուարթացոյց. եւ այլն։
Զոմանս առաւել լուսաւորել, եւ զոմանս նուազ. (Սահմ. ՟Ը։)
Առաւել պարտ եւ արժան է զայրանալ. (Պիտ.։)
Տարածեցայ առաւել իբր վիհ. (Նար. ՟Ի։)
Կամ Աւելի քան զչափ.
Մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս. (Ժղ. ՟Է. 17։)
Ի զգուշանալն առաւել՝ յաւէտ վնասեցաւ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
ԱՌԱՒԵԼ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, կամ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ. Առաւելապէս. եւս քան զեւս. մանաւանդ. յաւէտ. ա՛լ աւելի.
Պաշտօնեայք քրիստոսի՞ իցեն, առաւել եւս ես. եթէ վաստակօք, առաւել. եթէ գանիւք, եւս առաւել։ Մի միայն ի գալստեան իմում, այլ առաւել եւս այժմ։ Ես եկի, զի զկեանս ունիցին, եւ առաւել եւս ունիցին. եւ այլն։
Առաւել նոքա գտան կարօտեալ մարդասիրութեան. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Առաւել յորդորէ այս. (Շար.։)
Եւս առաւել զյորդորումն սիրոյ. (Ժմ.։)
Ամենայն իրաց հաստատութիւն՝ առաւել երկուք այսոքիւք են. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ. նախադր. կամ ա. Գեր քան. գեր ի վերոյ. վերագոյն. առաւելագոյն. աւելի, աւելի վեր.
Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Առաւել քան զսողովմոն է աստ, եւ այլն։
Ոչ այնուհետեւ երեւէր տէր առաւել քան զծառայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զօրութեամբն աստուծոյ այն որ առաւելն է քան զբանս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
Առաւել զինքն քան զյոգունս ցուցեալ ի վրէժխնդրութիւն ապստամբին. (Յհ. կթ.։)
Հնազանդել պարտ է աստուծոյ առաւել՝ քան մարդկան։ Առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք, քան զինուքն. եւ այլն։
Չափոյ պէտք են առաւել՝ քան համարոց. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Արծաթասէրք առաւել՝ քան աստուածասէրք։ Լուսաւորեալ տեղիքն՝ առաւել եւս քան ի տուէ. (Փարպ.։)
Ի տանէ առաւել քան յօտարաց. (Յհ. կթ.։)
Իմաստութեամբ առաւել քան թէ յոլովագոյն ձեռամբ. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ԶԻ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԹԷ. որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼ, ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, ԵՒՍ
Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն. առաւել զի եւ դուք մարգարէանայցէք։ Կամիմ, զի ի լեզուս խօսիցիք, առաւել զի մարգարէանայցէք։ Առաւել լեզուօք խօսիմ. եւ այլն։
Ո՛վ բռնաւորութեանն եւ մոլորութեանն, առաւել թէ անմտութեանն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որով կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա, առաւել եւս զօրութիւնն աստուծոյ ի բարկութիւն սրտմտութեան փոխէր։ Ոչ ինչ էր օգուտ, այլ առաւել եւս ի դատախազութիւն. (Փարպ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԱՌԱՒԵԼ. մ. Եւս քան զեւս. յոյժ յոյժ. կարի առաւելութեամբ. էւելօք, շատ էւելօք.
Վկայ գտեալ առաւել քան զառաւել. (Ագաթ.։)
Առաւել քան զառաւել աճեցուցանէր. (Փարպ.։)
Հօր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել։ Խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ։ Ճգնէին առաւել քան զառաւել. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 5. 49։)
cf. Աւելաբանութիւն.
Աւելորդաբանութիւն. յաւելուած կամ բարդութիւն բանից. բանը մենծցնելը՝ աւելի խօսքերով.
Պատմեաց եւս առաւելաբանութեամբ (կամ աւելաբանութեամբ) զոր ինչ ոչ էր գործեալ հայոց. (Եղիշ. ՟Դ։)
increase, addiction, apposition.
excessive, exaggerated.
ὐπερβολικός. excedens, nimius. Զանցեալ առաւել քան զչափն. ծայրագոյն. չափազանց.
Ոչ յառաւելազանցն նկրտի հրամայեցելոցն հասանել։ Զառաւելազանցս զայս չար մարդկային ազգին յոլովագունիւք հրապարակել բանիւք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
excess, exaggeration.
ὐπερβολή, ἑξοχή. exsuperatio, excelsus, excellentia, eminentia, praestantia. Զանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցութիւն. չափազանցութիւն, շատութիւն, մենծութիւն, մասնաւորութիւն.
Առաւելազանցութիւն եւ նուազութիւն ներհական իւրոքանչիւրոց որպէս տեսանի։ Արութիւն ունի իւր ծայրս ըստ առաւելազանցութեան զյանդգնութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Վասն յոյժ առաւելազանցութեանն եւ ոչ հատուցումն համարին հնարս ընդունել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քերթողն հոմերոս՝ բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. նոյնօրինակ եւ զայն՝ որ յուսովն վարի, մարդն (զի ենովս է մարդ, իբր ինսան) ըստ առաւելազանցութեան անուանեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Երիցս անգամ ըստ առաւելազանցութեան շնորհացն զթագաւորութեան օծումն ընկալաւ (դաւիթ). (Վրդն. սղ.։)
admirable, excellent, magnificent, superb.
Հրաշալի եւ անկարծելի.
Առաւելահրաշ իր, կամ խրատ. (Պիտ.։)
cf. Առաւելում.
Առաւելանայ ամենեւին բանն՝ քան զոր ի զաւակէն դաւթի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Զի առաւելասցի կսկիծն եւ սուգն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զուգիւ թուովն առաւելու, եւ առաւելանի։ Մէջ ծայրիցն զուգամասանցն առաւելաւ, եւ առաւելանի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
principally, especially, chiefly, rather.
Առաւելապէս պայծառացուցանել, կամ ուրախ լինել, աճել, զայրանալ, երկեցուցանել, կամիլ, գոհանալ. եւ այլն. (Կորիւն.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Նար.։ Ճշ.։)
Լցաւ հոգի իմ առաւելապէս քան զխորիսք մեղու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մարդ՝ ընտանի կենդանի ի բնութենէն, եւ առաւելապէս՝ որ ինչ միանգամ ըստ աստուածային օրինացն է զարդարեալ վարուք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
Շնորհեն ... առաւելապէս եւ առ օտարսն. (Փարպ.։)
Խայտացեալ առաւելապէս՝ քան թէ մեծն դաւիթ. (Նար. խչ.։)
Առաւել. առաւելագոյն.
Վասն առաւելապէս բազմութեանն ասացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Ետ նմա զայնպիսի շնորհս առաւելապէս գիտութեան։ Երեւելի փառաց, եւ առաւելապէս պատուոյ. (Փարպ.։)
greedy, eager;
avaricious.
(Իբր Մեծատուն, եւ Ագահ. ՃՃ.։ Եւ իբր Աւելորդ.)
Պարտ է վերջանալ յառաւելաստաց շաղփաղփութեանց. (Արիստակ. գրչ.)
cf. Առաւելում.
πλεονάζω, προστίθημι. augeo, multiplico, addo, adjicio. Առաւելուլ. յաւելուլ. աճեցուցանել.
Զսոսա մեծացո՛ եւ առաւելեա՛, եւ որքան կամիս։ Գովէին զքեզ մարդիկ, եւ դու լսէիր եւ առաւելէիր (զբարեգործութիւն). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
Առաւելեա՛ զընթացս քո ո՛րդեակ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Առաւելանալ. աճել.
Առաւելեցին պատիւ եւ փառք մեր. (տպ. առաւելասցի). (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Աղօթից մասամբ առաւելեաց (քան զհարս). (Խոր. ՟Գ. 49։)
Առաւելեաց յառաքինութիւն իւր. (Ստեփ. սեւան.։)
to favour, to advantage;
to increase, to augment, to enlarge, to grow, to multiply, to accumulate, to amass;
to raise, to enhance.
περισσεύω, πλεονάζω. addo, augeo, multiplico որ եւ ԱՌԱՒԵԼԵՄ, եցի. Տե՛ս ի վեր անդր. Առաւել առնել. յաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. բազմացուցանել. էւելցնել, մենծցնել, շատցնել.
Զամենայն շնորհս առաւելուլ ի ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 8։)
Առաւելու զբեղմնաւորութիւն. (Պիտ. ՟Է։)
Այսու առաւելու զհարսինն զգեղեցկութիւնն. (Նար. երգ.։)
ԱՌԱՒԵԼՈՒՄ, ելայ. περισσεύω, πλεονάζω, ὐπερέχω. abundo, supero, redundo, augeor, praesto որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼԱՆԱԼ, ԱՌԱՒԵԼԱՆԻԼ, եւ ԱՌԱՒԵԼԻԼ. Առաւելեալ լինել յո՛ր եւ է կարգի. էւելնալ, շատնալ, մենծնալ.
Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն։ Ոչ՝ եթէ ուտեմք, առաւելումք ինչ։ Դիտեմ նուազել, գիտեմ առաւելուլ։ Առաւելուցուք յամենայն գործս բարութեան։ Որ բազումն առ, ոչ առաւելաւ։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանս առաւելաւ։ Տոհմն նորա ոչ առաւելաւ իբրեւ զորդիսն յուդայ։ Առաւելեալ եմ ուրախութեամբ։ Այլ իմ առեալ զամենայն, եւ առաւելեալ եմ. եւ այլն։
Ջրոց առաւելուլ անօգուտ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յորժամ սահմանն առաւելու բառիւք, նուազին իրք. (Սահմ. ՟Դ։)
Կամ Գերազանցել.
Առաւելոյր ի մարտս պատերազմացն. (Ագաթ.։)
Հմտագոյն իմաստիւքն առաւելուն քան զնոսա։ Թեթեւութեամբն առաւելու զբազմօքն։ Մի քան զմի առաւելուն բարեբախտութեամբ. (Պիտ.։)
Այնպէս առաքինի՛ արա զսա, որպէս զի առաւելու (քան) զվարդապետն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այնչափ առաւելեաւ (կամ առաւելաւ) յիմաստութիւնս արատաքնոցն. (Վրք. ոսկ.։)
to grow, to increase, to augment;
to ahound, to superahound, to overflow;
to be redundant;
to overcome, to surpass, to exceed, to excel, to predominate, to prevail;
to remain.
growth, increase, addition, augmentation, redundancy, superabundance, superfluity, exuberance, diffusion, transcendency;
enhancement of price;
excess;
prerogative, distinction, superiority.
περίσσεια, περίσσευμα, πλεονασμός. abundantia, redundantia. Առաւելն գոլ. յաճախութիւն. առատութիւն. լիութիւն. մեծութիւն. սաստկութիւն. բազմութիւն. յաւելուած. շատութիւն.
Առաւելութիւն շնորհաց, կամ խնդութեան, կամ գոյից։ Ձար առաւելութիւնդ ի նոցա պակասութիւնն. զի եւ նոցա առաւելութիւնն եղիցի ի ձերում պակասութեանդ. եւ այլն։
Առաւելութիւն հաւուց, կամ բերոց, բարեաց, բարերարութեան, տանջանաց, բոցոյ, երկիւղի, պարտուց, ժամանակաց. եւ այլն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Յճխ. Եզնիկ.։ ՃՃ.։ Շ. ամենայն չար.։ Նար. եւ այլն։)
Զառաւելութիւն երկաքանչիւրոցն ի միմեանցն նուազութիւնս հարթէ, եւ զնուազութիւնսն յառաւելութեանցն լնու. (Պիտ.։)
Եւ ոչ զհանգիստն. ի մեծ մասնէ առաւելութեան համարել. (Վեցօր. ՟Բ։)
ὐπερβολή, ὐπεροχή. excellentia, praecellentia. գերազանցութիւն յոր եւ է կարգի.
Է առաւելութիւն իմաստութեան քան անմտութեան. որպէս է առաւելութիւն լուսոյ քան զխաւարի։ Զի՞նչ առաւելութիւն է իմաստնոյն քան զանմտին։ Ոչ ըստ առաւելութեան ինչ բանից իմաստութեան։ Ոչ եթէ փառաւորի վասն առաւելութեան փառացն։ Զի առաւելութիւն զօրութեանն իցէ յաստուծոյ, եւ ոչ ի մէնջ։ Զի մի՛ առաւելութեամբ յայտնութեանցն հպարտացայց. եւ այլն։
Սահման, որ ասէ զիմաստասիրութիւն, արհեստ արհեստից, յառաւելութենէ է։ Իսկ առաւելութիւն ա՛յլ է այնմ՝ առ որ զառաւելութիւնն ունի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Առաւելազանցութիւն. ὐπερβολή. excessus exsuperatio. չափազանցութիւն
Մինչ իսպառ լրբել՝ առաւելութիւն չարի է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի կերակրոց եւ յըմպելւոյ առաւելութենէ լինի լլկանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Յառաւելութիւն գինւոյ տուեալ զանձն. (Շ. ընդհ.։)
Յանդուգն ըստ առաւելութեան շարժելով՝ ոչ պահէ զչափաւորութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Ամենայն ուրեք առաւելութեամբ տարերացդ (կամ որակութեանց) վտանգի յերկաքանչիւրոց ծայրիցն առաւելութենէ. (Պիտ.։)
Առաւելութեամբ ասէ։ Զայս առաւելութեամբ իմն ասէ. (Մխ. երեմ.։ Գէ. ես.։)
Պօղոս ասէր, ես ոչ եկի առաւելութեամբ բանից. (Սեբեր. ՟Դ։)
morning, early;
— ժամերգութիւն, matins.
Իբրեւ զամբ առաւօտեայ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Առաւօտեան սուրբ կանայք. եւ այլն. (Շար.։)
cf. Առաւօտ առնեմ.
որ եւ ասի ԱՌԱՒՕՏ ԱՌՆԵԼ. Կանխել ընդ առաւօտն.
Որք առաւօտեն առ նա, լցցին ուրախութեամբ. (Սիր. ՟Դ. 13։)
Առ քեզ հոգի իմ առաւօտէ։ Ընդ կայանսն իւղաբերս առ քեզ առաւօտեմք. (Շար.։)
Առաւօտէ հոգին առ աստուած, յորժամ յաղջամուղջ խաւարէ արտաքս ելանէ։ Յառաւօտելն առ նա՝ յառնելով ի մեղացն. (Լմբ. սղ.։)
Արուսեակդ առաւօտեալ. (Շար.։)
Յառաւօտելն՝ անհաւատ հեթանոսքն ասեն եւ այլն. (Ասող. ՟Գ. 7։)
envoy, messenger;
apostle;
emissary;
missionary.
ἁπόστολος. missus, legatus, nuntius, apostolus. Այն՝ որ առաքի ի պատմել զհրամանս առաքչին հրեշտակութեամբ իւիք. խրկուած.
Եւ ես եմ առաքեալ առ քեզ խստութեամբ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Եւ ոչ առաքեալ մեծ քան զայն՝ որ առաքեացն զնա. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 16։ Որպէս եւ զքրիստոսէ՝ որ կոչեցաւն հրեշտակ մեծի խորհրդոյ, ասի.)
Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետն, եւ այլն. (Եբր. ՟Գ. 1։ Եւ վասն անդէպ պատգամաւորի ասի.)
Առաքեալ խռովարար. (Նար. ՟Ժ՟Զ։) Որպէս եւ Սուտ առաքեալք. եւ այլն։
ԱՌԱՔԵԱԼՔ կոչին սեպհականեալ անուամբ երկոտասան աշակերտք քրիստոսի, եւ լայնաբար եօթանասունքն, եւ աշակերտեալքն նոցա, կամ առ նոքօք երեւելի քարոզք բանին. որպէս եւ Լուսաւորիչն մեր, եւ նմանօղք նորա.
Ընրեաց ի նոցանէ երկոտասանս, զորս եւ առաքեալս անուանեաց։ Զորս եդ աստուած յեկեղեցւոջ, այս են. նախ՝ զառաքեալս։ Նշանք առաքելոյ գործեցան ի ձեզ. եւ այլն։
Նոյն կանոն եւ առաքելովք, կամ առաքելօք. (Ագաթ.։ Շար.։ Խոր. հռիփս.։)
Առաքելաւ յակոբաւ. (Շար.։)
ստէպ ասի պարզապէս՝ վասն Պօղոսի, որպէս եւ վասն միոյ ուրուք յառաքելոց՝ ի կոչելն ի վկայութիւն, եւ այլն։
կոչի երբեմն եւ թուղթ առաքելոց.
Կէս սարկաւագաց. գործ է սոցա Առաքեալ կարդալ. (Լմբ. պտրգ.։)
apostolically.
Իբր Առաքելական.
Զառաքելաբար շնորհս յանձին ցուցանելով. (Ագաթ.։)
ἁποστολικῶς. apostolice. Իբրեւ առաքեալ քրիստոսի. ըստ նմանութեան սուրբ առաքելոց.
Վարին առ այսոքիւք՝ եւ առաքելական ձայնիւն, ոչ առաքելաբար իմանալով. (Առ որս. ՟Ժ։)
Առաքելաբար հրաման տալ, կամ տալ զողճոյն, կամ տալ զհոգի, կամ զլոյս աւետարանին յանձինս ընդունել, կամ իմանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Խոր. ՟Գ. 60. եւ Խոր. հռիփս.։)
who does or lives after the manner of the apostles;
— մատեան, the Acts of the Apostles.
Առաքելագործ եպիսկոպոսաց. (Ժմ.։)
ԱՌԱՔԵԼԱԳՈՐԾ. Ուր ճառին գործք առաքելոց.
Յառաքելոց գործեալ, այսինքն ձեռնադրեալ. կամ Գործող իբրեւ զառաքեալս. առաքելաշնորհ.
Որպէս եւ պետրոս յառաքելագործ մատենին ասէ։ Սկիզբն դնէ առաքելագործ գրոցն. (Ագաթ.։)
that is said or spoken like an apostle.
Խօսեալ կամ գրեալ յառաքելոց, եւ հանգոյն առաքելոց.
Թուղթս առաքելախօսս (կամ աստուածախօսս). (Ագաթ.։)
Ըստ պօղոսի առաքելախօս վարդապետութեանն. (Թէոդոր. կուս.։)
apostolic.
ἁποστολικός, -κή, -κόν. apostolicus, -ca, -cum. Սեպհական կամ պատշաճեալ առաքելոց. եւ որ ինչ լեալ իցէ առաքելովք.
Առաքելական եկեղեցի, աթոռ, պատիւ, սահման կամ քարոզութիւն, գլուխ, կանոն, բան, հաւատք, դաս, գւոնդ, արիւն, հարսն, բուրաստան. եւ այլն. (Ժմ.։ Շար.։ Ագաթ.։ Կոիւն։ Խոր. հռիփս.։ Յհ. կթ Նար.։ Մագ.։ Եպիփ. եւ այլն։)
Թուղթ կամ բան եւ վարդապետութիւն առաքելոց. ... եւ Առաքեալ գլխովին.
Սոյնպէս եւ յովհաննէս յառաքելականին իւրում. (Ագաթ.։)
Զմտաւ ածելով զառաքելականն։ Յառաքելական անդր դատապարտեցաք. (Կորիւն.։)
Սովաւ շրջէին առաքելականացն լծակցութիւնք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
companion of the apostles, companion of mission.
Ընկեր առաքելոց. կցորդ առաքելութեան.
Ըստ խրատու սոցին առաքելակցին ձերոցս առաքելոց. (Ագաթ.։)
Պատմէ զիւր առաքելակիցս. (Կորիւն.։)
ԱՌԱՔԵԼԱԿԻՑ ա. Կցորդ եւ ընկեր առաքելոց եւ առաքելութեան. մի երկոտասանից.
որպէս են նոքա քաղաքացիք, նմանապէս եւ եղեն առաքելակից. (Եպիփ. ծն.։)
who has the sign of the apostles;
who performs miracles like the apostles.
Որ նշանակէ՝ պատմէ զառաքելոց զգործս եւ զնշանս. եւ Որ առնէ զնշանս հանգոյն առաքելոց.
Յառաքելանշան յերկրորդ մատենին զորպիսութիւն իրացն կարգեալ. (Ագաթ.։)
Առաքելանշան քահանայքն բժշկէին զխեղեալս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
who has the gifts of the apostles.
Ունօղ զշնորհս առաքելոց.
Առաքելաշնորհ տէր գրիգորիոս։ Առաքելաշնորհ հայրապետ. (Շար.։ ՃՃ.։)
Առաքելաշնորհ վարդապետութիւն. (Փարպ.) իմա՛ նաեւ շնորհեալ կամ աւանդեալ յառաքելոց։
Ներսէս՝ զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 4.) իմա՛, զառաքելական շնորհս։
chief of the apostles.
Պետ եւ գլուխ առաքելոց. մակդիր սեպհական սրբոյն Պետրոսի.
Ընտրեցաւ ի մեծէն սիմովնէ յառաքելապետէն. (Եփր. ի ստեփ.։)
that is founded or transmitted by the apostles, apostolic.
Աւանդեալ յառաքելոց անտի, կամ յառաքելոյն.
Զոր եւ առաքելաւանդ բանիւն ուսանիմք (ի պօղոսէ). (Լմբ. հանգ.։) (Կանոն.։)
mission;
apostle-ship.
ἁποστηλή. missio, apostolatus. Առաքումն ի հրեշտակութիւն. առաքիլն դեսպանութեամբ. պատգամաւորութիւն որպիսի՛ եւ իցէ.
Առաքեալ եղեւ նոյն մագիստրոսն յառաքելութիւն ինչ ուրեք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ մարմնական առաքելութեամբ առաքեալ զնա իմանայցես։ Առաքելութիւնն (քրիստոսի) ոչ տեղական ինչ փոփոխումն, այլ զտնտեսութեանն յայտնութիւն ցուցանէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Մի՛տ դիր, զիա՞րդ ի դէպ ժամանակի է առաքելութիւն։ Մեծ էր ցուցումն ի նմանէ առաքելութեան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Առ հեղիաս առաքելութիւն աստուածային հրամանատարութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Գործ պաշտաման առաքելոցն քրիստոսի, եւ այլոց աշակերտաց, եւ հետեւողաց նոցա. Տե՛ս (Հռ. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 2։ Գաղ. ՟Բ. 8։)
Զառաքելութեանն իւրոյ շնորհս ի ձեռն տալով նմա. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Է՞ր վասն զառաքելութեանն պատիւ՝ ըստ նմանութեանն պօղոսի ի կարգին ոչ դնէ. այլ զծառայն լինել յարգանօք գրէ, որ բարձր է քան զառաքելութեանն պատիւ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
ԱՌԱՔԵԼՈՒԹԻՒՆՔ. իբր ի թանձրացեալն, Առաքեալք.
Դուք օծութիւն ունիք զսրբոյն՝ ասաց երջանիկն առաքելութեանց։ Նեղին առաքելութիւնք դերաքրիստոսին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Ղ՟Ա։)
who fills the office of anapostle.
Կոյս կամ կին առաքելաբար քարոզ եղեալ աւետարանին.
Զոր (զնունէ) համարձակիմք ասել՝ առաքելուհի եղեալ։ Առաքելուհին գայիանէ։ Զմեծ առաքելուհին (հռիփսիմէ). (Խոր. ՟Բ. 83։ եւ ճառ հռիփս. եւ պտմ. հռիփս։)
Երանելին թեկղ ի պարուն կանանց առաքելուհի. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։ եւ ՃՃ.։) ուր վասն փոտինայ գրի Առաքեալուհի.
Քորս կանայս զառաքելուհի կանանցն ասէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Տօն սրբուհի առաքելուհեացն (իւղաբերից). (Հ. կիլիկ.։)
after the manner of the apostles, apostolically.
Առաքելօրէն զխայթոց բանսարկուին կոխեաց. (Նար. մծբ.։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
ի ձայնէս աք. այաք. իբր յոտս հանել) ἁποστέλλω, ἑξαποστέλλω , ἑπαποστέλλω, πέμπω. mitto, dimitto. եւ այլն. Դնել զոք ի ճանապարհ. արձակել ի տեղի ուրուք. յղել զմարդիկ կամ զիրս կամ զբան կամ զգիր. ուղղել. կարգել. արկանել. ձգել. խրկել, խաւրել. որ է յղել, յուղի արկանել.
Զո՞ առաքեցից ... ահաւասիկ ես, առաքեա՛ զիս։
Զիա՞րդ քարոզեսցեն, եթէ ոչ առաքեսցին։ Ոչ առաքեց զիս քրիստոս մկրտել։ Առաքեմ զձեզ իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց։ Որպէս առաքեաց զիս հայր, եւ ես առաքեմ զձեզ։ Եղեւ այր մի առաքեալ յաստուծոյ. եւ այլն։
Առաքեաց յակոբ հրեշտակս յառաջ քան զինքն առ եսաւ։ Պատարագս առաքեաց եսաւայ եղբօր իւրում։ Առաքեաց առ նոսա բանս խաղաղութեամբ։ Առաքեաց առ նա հրովարտակս. եւ այլն։
Առաքեաց նեեմի (արս) զհրոյն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։)
Զնմանէ այնուհետեւ առաքէր փաղաքշանօք եւ կաշառաօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Նմանութեամբ եւ պէսպէս ոճով ասի.
Առաքել զամենայն պատահարս, կամ զմահ, զբարկութիւն, զձեռն, զնետս, եւ այլն։
Առ աստուած առաքել զբարեկամութիւն. եւ այլն։
Առաքեցե՞ր երբօք զհայեցուածս քո յերկինս. (Վեցօր. ՟Զ։)
Առաքեմ զաղօթսն տէրունականս նմին գան մահու. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Շառաւիղս ի խոնարհ առաքեալ ոստքն. (Նար. խչ.։)
Ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն։ Զձայնն եւեթ բերանովքն ի դուրս առաքեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աղօթս առ աստուած առաքել. (Ագաթ.։)
Զպտուղ ըղձից առաքել առ քեզ։ Զայս ձայն մաղթանաց յերկինս առաքել. (Նար.։)
Աղօթեալ՝ առաքեաց զամէնն. (ՃՃ.։)
Որ զյորդանանու սրավարժ վայրեկութիւն ի թիկունս առաքեցեր. այսինքն յետս դարձուցեր. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Պատգամին սինայ՝ որ ի տէրունեանցն արտաքս առաքիւր. այսինքն ելանէր. (Նար. ՟Ղ՟Թ։)
to render valiant, to inspire courage;
to render virtuous.
որ եւ ԱՌԱՔԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Առաքինի առնել. զօրացուցանել. սրտապնդել. կրթել.
Առաքինացուցանէ արդար եւ սուրբ վաստակովք. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Առաքինացուցանել յամենայն մարտ պատերազմաց. (Եփր. թագ.։)
cf. Առաքինացուցանեմ.
Չարակամ բարուքն նորա առաքինեցուցանէ զարդարս. (Եզնիկ.։)
to bring, to carry;
to present, to offer.
προσάγω. adduco. Առընթեր՝ մօտ՝ յառաջ բերել. ի մէջ բերել. մատուցանել.
Եւ աս զնոյն ձայնեմ՝ առբերելով զբանս. (Անյաղթ բարձր.։)
Զանզրաւ ուրախութիւնսն առբերելով. (Զքր. կթ. մկրտ.։)
Զիա՞րդ զնորայն երախտեաց եւ զբարեաց առբերեալ պատմեցից. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այսմ օրինակ առբերելով. (Շ. խոստ.։)
Զպսակս անապականս առբերելով ի հօրէ լուսոյ. (Շար.։)
Զանմահ կենդանութիւն մահկանացուացս առբերելով բաշխէր. (Անան. եկեղ։)
Կամ προσφέρω, offero. Մատուցանել ի նուէր.
Առբերելով քեզ պատարագ. (Շար.։)
ԱՌԲԵՐԵՄ. Յինքեան բերել. կրել.
Առբերելով ի քեզ զերկնաւոր անմահ թագաւորն. (Թէոդոր. խչ.։)
Զյաղթանակ փառացն յիսուսի յայնժամ ի քեզ լրմամբ առբերեալ. (Նար. խչ.։)
to propose, to set over;
to put, to insert;
to suppose, to believe.
pole (of a coach).
• , ի-ա հլ. «երկար ու հաստ գերան որի վրայ նստած է սայլը և որի ծայրից կապւում են լուծն ու եզները» Նար. տաղ. (Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին). Արծր. ա. 9 (Ի սաստիկ շրջագայութիւնէ սայլիցն բազում անգամ և առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին) հրտր. Պատկ. էջ 31. Պիսիդ. Վեցօր. տպ. Վենետ. 1900, տող 342. Երզն. քեր. «առաստաղի մէջտեղի մեծ գերանը» Յայսմ. =Նոր վկ. էջ 109 (ԺԳ ռա-րից). «Ճայթեաց առեղ դարպասուն և կոտո-րեցաւ ընդ մէջն և դ որմունքն յիրեար դի-պան և առաստաղն նստաւ ի վերայ նոցա», «երաժշտական ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. տե՛ս Արրտ. 1894, էջ 257, 259։
• ԳՒՌ. Ալշ. Մշ. Նբ. Ոզմ. Վ. առեղ, Կր առէղ։
Կառաց եւ սայլից քեղին. ղեկն, կամ աւարտք ղեկաց.
Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին. (Նար. տաղ.։)
Ի սաստիկ շրջագայութենէ սայլիցն բազում անգամ եւ առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին. (Արծր. ՟Ա. 9։)
Կառավարելով ժամանակս եօթն շրջագայիւք աւուրց շուրջընթացիւք, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեղաւ սովորականաւ եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ. յն.) յայլ եւ այլ միտս բերին։
Փաղանուանք ... առեղ. աւարտք, եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
dissolvable;
explicable;
that dissolves;
that explains.
to undo;
to untie, to dissolve, to ruin;
to explain an enigma.
ԱՌԵՂԾԱՆԵՄ ἁπαγγέλλω. enarro, indico, λύω, solvo որ եւ ԱՌԵՂԾԱՆՈՒԼ, եւ ԱՌԵՂԾՈՒԼ. Քակել կամ լուծանել, այսինքն մեկնել զխրթնաբանութիւն, զառակս, զհանելուկս. հանելուքը մեկնել.
Եթէ առեղծանելով առեղծանիցէք զնա ինձ. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 12=14։)
Առեղծանելեաց (այսինքն լուծանողաց) առասպելին. (անդ. 19։)
Մերթ պարզապէս Եղծանել. աւերել. քակել.
Ինքեան բանիւ զիւրն առեղծանէ զբան. (Խոսրովիկ.։)
Առեղծանել փութայր զկապ միաբանութեան սիրոյ նոցա. (Յհ. կթ.։)
Ի կրկին միտս բերի ասելն.
Ո՞ր միտք բաւական իցեն զբազահունչ հերձուածողաց առասպելս առեղծանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Առեղծանեմ.
Սկսանէին զառարկուածն առեղծանուլ. (Փիլ. սամփս.։)
dissolution;
explication;
enigma, proverb;
— **** ***, to propose an enigma or charade, to tell a parable, to proverb.
λῆμμα. lemma. Առակ, առած. հանելուկք. առասպել. մտացածին բան.
Պատմեցին քեզ առեղծուածս սնոտի. (Ողբ. ՟Բ. 4։)
Մարգարէքն քո առեղծուածս մարգարէանային. (Լմբ. ատ.։)
պարզապէս Եղծումն. եւ Դիւրեղծական ինչ.
Զորս տարագրեմք իբրեւ զգրոյ ինչ առեղծուածս. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Եւ իբր Լուծումն. մեկնութիւն.
Որ առնիցեն առեղծուածս երազոց. (զոր եւ զկնի ասէ՝ մեկնութիւնս) (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Ետղ.
affectation, studied elegance, finery;
primness, prim ways, smirking, mincing air, simpering, alluring manners, enticing looks or ways, coquetry;
prudery, prudishness;
peevish temper, disdainful airs, grimaces;
cf. Ընդվայրայօն;
ընդ —նս գալ, cf. Պչրեմ, cf. Պչրիմ.
περιεργία nimia diligentia, curiositas, ambitio. որ եւ ՊՉՐՈՒԹԻՒՆ. Կանացի պաճուճանք, հտպտանք. եւ լկտութիւն. խենեշութիւն. ցոփութիւն. եւ արհամարհոտ բարք.
Ոչ մեծութեան ինչ նշանակ է՝ այնչափ զարդ յանձին կապել, այլ ընդողնելոյ եւ պչրանաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Ուր պչրանք եւ հպտանք եւ արբեցութիւնք, անդ եւ ոչինչ հաստատութիւն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Մարգարէն եսայի երկայնագոյնս ձաղէ զպչրանս նոցա։ Ոչ վայելէ կնոջ քրիստոնէին եւ յուսացելոյ աստուած՝ ընդ այնպիսի պչրանս գալ (ա՛յլ ձ. պչրանս). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Երանէակ (դուստր արքայի) ատեցեալ զայր իւր զարդատ՝ պչրանօք եւ պռստելով կայր զօրհանապազ. (Խոր. ՟Բ. 60։)
cf. Պտղաբեր.
καρπόγονος fructifer, frugifer, foecundus. Որ ծնանի այս ինքն տայ զպտուղ, զբերս իւր. եւ բարեբեր. բեղնաւոր.
Զանբերս առաքինութեան զուղէշսն յապաւէր, եւ զպտղածինսն, մաքրէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Միշտ պտղածին է աստուածային բնութիւնն ... ծնեալն զորդին, եւ ցուցաւ պտղածին. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Պտղաբերութիւն.
καρπογονία, τὸ καρπόγονον fructus editio, foecunditas. Պտղաբերութիւն. եւ քաջաբերութիւն.
Ի ձեռն անձրեւաց եւ կարկտից ի բաց հատցէ զբուսոցն պտղածնութիւն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Այլ եւ հող եւ ջուր եւ օդ պատուհասեցան, եւ կորսունի զպտղածնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Զծառս Մի սաղարթագեղ պտղածնութիւն շարժել։ Պտղածնութիւնս ծառոց։ Եւ ոչ արագահասութեամբ շառաւեղաց ի պտղածնութիւն. (Պիտ.։)
Շուրջ բրեա զանպտուղ թզենին, եւ ի վերայ արկ զառ ի քէնն ի յօգնականութիւն պտղածնութեանն. (Բրս. պհ.։)
Եւ բեղնաւորութիւն ծննդեան.
թէ ի բաց հանցես յաստուծոյ զգոլն հայր, ի բաց բառնաս յաստուծայնոյն բնութէան զպտղածնութիւնն ... Արդ ճանաչումն կատարելութեան նորա է պտղածնութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ծերութիւն եւ ամլութիւն ի պտղածնութիւն փոխեցան. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Եւ շահաբերութիւն. շահ դրամոց.
Զաւանդ արծաթոյ տէրն իւրոյ տալ ի տրապիզիաս, որով կրկնակքն յաճախեն պտղածնութիւնք. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
to turn, to twist;
cf. Թոթովեմ.
ՊՏՈՒՏԱՆԱԼ. Պտոյտ առնուլ. ոլորիլ. գալարիլ. եւ թոթովել լեզուի.
Լեզու մարդոյ ամփոփի պտուտանալով, ոչ արժանաւորաբար ունելով զասելն (զկուսէն). (Եպիփ. կուս.։)
to escape, to evade, to break, slip or get away or off;
— յուշոյ, to escape the memory, to be forgotten;
— ի ձեռաց, to escape from, to slip from between the fingers, to be lost.
συμφεύγω, διαφεύγω, ἁπαλλάγομαι , λύτρουμαι fugio, effugio, evito, effluo, dimittor, redimor. որ եւ ՓՐԾԱՆԻԼ, ՓՐԹԱՆԻԼ .Զերծանիլ. ճողոպրիլ. խոյս տալ. ելանել ի ձեռաց. պրծիլ, խալըսիլ.
Արդար յորսողաց պրծանի (կամ փրծանի)։ Ինքն տիմոթէոս պրծեալ ընդ ամբոխին՝ ի փախուստ դառնայ. (Առակ. ՟Ծ՟Ա. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 32։)
Այր՝ որ յաւազակաց մերկ պրծանի, նմա է պիտոյ հանդերձ. (Մծբ. ՟Է։)
Անհնար էր նմա ի ձեռաց նոցա պրծանել. (Լաստ. ՟Ծ՟Ը։)
Ոչ եթող զնա ի ձեռաց իւրոց պրծանիլ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ի թշնամեա՞ց ճողոպրեցար, եթէ ի դանէ պրծեար (կամ պրծար)։ Պրծանէին ամենայն արդարքն, զոր կլեալ էր մահու. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
Պրծեալ ի պատժոց. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Սկսաւ խօսել ընդ յովաբու, զի թագաւորութիւնն որ պրծաւ (կամ պրծեալ) յեղբօրէ նորա, առցէ զնա. (Եփր. թագ.։)
Մինչչեւ պրծեալ՝ ծնեալ իցէ արու մանուկ։
Փախեաւ ի պատժոցն բաբեղոնի, եւ պրծաւ ի հինէն գովգայ։
Փախեաւն եւ պրծաւ՝ ի մեր օրինակս՝ ապրեցա՛ւ է. (Գէ. ես.։)
Պրծանիցին ի քէն ամենայն մեղք քո ։ Մինչդեռ կամիցիս դու կատարել զաղօթսն քո, պրծանիցին ի քէն իրքն հանգստեան . (Մծբ. ՟Դ։)
ՊՐԾԱՆԻԼ ՅՈՒՇՈՅ. Ելանելի ի մտաց. ի մոռացոնս անկանիլ. մտքէն ելլել.
diligence, care, study, work;
զուր —, labour lost, labour in vain;
— դնել, տանել, յանձին ունել cf. Ջանամ.
(լծ. հյ. գուն. եւ լտ. գօնա՛դուս ). κόπος, μόχθος, κάματος labor, fatigatio κακοπάθεια vexatio, molestia σπουδή studium πεῖρα experimentum, conatus եւ այլն. Ճիգն. փոյթ ոգւով չափ, եւ Աշխատութիւն. երկ.
Այս ջան է առ առաջի իմ, մինչեւ մտից ի սրբութիւն աստուծոյ։ Ամենայն բան ջանիւ։ Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ խռովութեան քաղաքին։ Յիշէր եղբարք, զվաստակն մեր եւ զջան.եւ այլն։
Աշխատութիւն միայն եւ ջան շահիս անտի։ Զի՞նչ ջան է ասել զմեղսն, եւ առնուլ զթողութիւն։ Դադարեսցուք յանօգուտ ջանիցն. (Վեցօր. ՟Ա։ Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։ Ածաբ. ժղ.։)
Մի առանց ջանի (կամ ջանից) կայցեն։ Ի հրէիցն ջանէ եղեւ մահ նորա ... Բազում ջանիւք օգնէին նմա. (Իգն.։ Բրս. մկրտ.։)
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւովի կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Մշակել ի ջանս բարեպաշտութեան։ Առ այս՝ ջան ի մտի կայցէ վերակացուին։ Որ ինչ իմաստութեան ջանք, փոյթ յանձին կալան։ Ոչինչ մնայ յիմ (կամ յիմմէ) ջանից՝ պատմել քեզ զամենայն. (Յճխ. ՟Ղ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3։)
Միայն զկամելս իմ ի բարին՝ ընկալ փոխան յոբայ ջանին. (Յս. որդի.։)
Ոչինչ օգտի ոք յայլոց ջանուց։ Ի վաստակոց եւ ի ջանուց (տպ. ի ջանից)։ Ի մեր ջանուց հարստացաք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։ Վրք. հց. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
ՋԱՆ ԴՆԵԼ. ՋԱՆ ՏԱՆԵԼ. ՋԱՆ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Ջանալ. գուն գործել. փոյթ տանել.
Ջան առաջին դնել, եւ ելս նեղութեան հնարել։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախոսութիւն սերմանել. (Յհ. կթ.։ Մագ. քեր.։)
Բազում փութով ջա՛նս դիր, եւ ստացի՛ր զշնորհս զղջման. (Անան. զղջ.։)
Ջան տարեալ ուղղել զնա։ Ասացելոցն յայնցանէ ջան տանել, եւ յինքենէ յաւելուլ։ Եթէ ոք ջան տարցի, գտցէ զսա ուղղապէս տրամախոհութեամբ. (Մագ. քեր.։)
Ջան յանձին տարեալ. (Արծր. ՟Ա. 8։)
Եւ մեր զայս ջան յանձին կալեալ՝ անկեալ ի վաճառականութիւն բանից։ Արդ ջան յանձին կտլեալ մտանել ի պատմագիր բանիցս խորութիւն. (Ագաթ.։)
convulsive;
— լինել, to have the nerves strung, to have fits.
νευροτένης nrvis intentus, contentus. Ոյր ջիլն է ձգեալ. ուր իցէ ձգումն ջլաց ի խոնջութէան կամ յուժգին պրկմանէ.
Զօրքն ամենայն վայրագնաց ջլաձիգ խզմամբ տաժանեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի սքանչման յարուեստագիտէն, այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 81։)
nervous, vigorous, sinewy, robust, strong;
— առնել, to give strength to, to fortify the nerves, to render robust.
ՋԼԱՊԻՆԴ եւ ՋԼԱՊՆԴԵԱԼ. Ոյր ջիլքն են պինդ կամ պնդեալ. ուժեղակ. կորովի. հզօրացեալ.
Զպատերազմող՝ զջղապինդն առ պատերազմ ընդ այսս չարութեան. (Գէ. ես.։)
Իսկ մեք իբրու հրաշք ջլապնդեալք առ այն՝ որ ա՛նկ է մեզ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 48։)
ՋԼԱՊԻՆԴ ԱՌՆԵԼ. Պնդել եւ ամրացուցանել զջիլս. զօրացուցանել. ըստ յն. ասի՝ ջլացուցանել. νευρόω nervos adhibeo, firmo, roboro.
Կրթութիւն վարժից եւ ստէպ ստէպ որսք ջլապինդ առնեն՝ կարի քաջ զմարմինս։ Պրկել՝ ջլապինդ արարեալ առ որ եղեւն, յայն՝ որ անկն է՝ կատարելութիւն։ (Ի քուն) միտք ի բաց կան ի զգայութեանցն, ոչ ջլապինդ առնելով, եւ ոչ շարժումն տալով. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 24։)
duster, ruhbing-cloth, rubber;
expiator, atoner, reparer;
— խոհակերոցի, dish-clout.
περικάθαρμα purgamentum. Ձորձ կամ կապերտ անպէտ՝ որ վարի ի պէտս ջնջելոյ զազաս. ջնջարան. ջնջոց. առիթ եւ պատճառ ջնջման. ջնջիչ. մաքրիչ. սրբիչ.
Ջնջան լինի արդարոց անօրէն. զի ջնջիչ լինի՝ որ ի նոսա կեղտոյն՝ չարչարանօքն, եւ մաքրիչ. (Լմբ. առակ.։)
Ընդ ջնջանի (կամ ջնջոցի) եւ ընդ մաշեալ վերարկու մահճաց (զոր տամք աղքատաց) տայ մեզ զբազմականն աբրահամու. (Եփր. պհ.։)
Ի կենարար կողէն կայլակ՝ մեղաց ջնջան։ Այսոցիկ (մեղացս) ջնջան, եւ օճառ սրբութեան ընկալաք զսուրբ եւ զպատուկական արիւնն. (Շ. ոտ. բարձր. եւ Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Զ։)
Մին արտասուք լինի ջնջան աղտեղութեան, թէ եւ բազում է կարմրացեալ ի գոյն արեան (կամ որդան). (Տաղ.։)
cf. Ջնջան;
purification;
cure, recovery;
— առնել, to purify, to consecrate, to sacrifice.
ἁποτροπιασμός expiatio, placatio. Ջնջան. եւ Մաքրիչ. մաքրութիւն բուժումն.
Զեներ զորդիսն իմ, եւ արարեր զնոսա նոցա ջնջոցս. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Զ. 21։)
ի բժշկութիւն եւ ի ջնջոց ցաւոց ինչ բժժանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
violin, fiddle;
violoncello;
— հարկանել, to play the violin or fiddle.
Ազգ նուագարանի, կամ քնարի. (որպէս քեմանջէ)
Սկզբնապար նախընթացութեան աղէյարմար ջութակաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
soaked or wet through with water;
— լինել, to be drenched or wet to the skin;
Թաթախեալ ի ջուր. ջրով թաթաւեալ. թացեալ. թրջեալ. խըխում. բոլորը թրջած.
Տանուտէրն իւրեանց էր ջրաթաթախ. (Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
oh !
— մարգարէ, oh prophet!
— տառապեալ, ah wretch!
ՅԷ՜. ὧ! o! Ո՛վ. ո՛. ա՛յ. հէ՛, հէ՛յ, է՛յ, եա՛.
Զի՞նչ խօսիս յէ՜ մարգարէ։ Զի՞նչ շահ ի խօսելոյդ յէ՛ մարգարէ. (Գէ. ես.։)
Յէ՜ տառապեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to lose one's senses, to go mad, to become foolish or deranged;
— սիրով, ի սէր ուրուք, to fall violently in love with, to dote on, to be smitten with, to be passionately fond of;
— ի գեղ ուրուք, to fall desperately in love with a person's beauty;
— ի գութ երեսաց ուրուք, to be all flame for.
μωραίνομαι insanio, desipio ἑξίσταμαι obstupefio, a mente alienor եւ այլն. Յիմար լինել. անմտանալ. շամբշիլ. ցնորիլ. ափշիլ. խենդենալ, խեւնալ.
Յիմարեսցին խորհուրդք նոցա, կամ իշխանք։ Զանձինս առ իմաստունս ունէին, յիմարեցան։ Յիմարեցան ժողովուրդք։ Զարմացարո՛ւք, յիմարեցարո՛ւք.եւ այլն։
alienation of mind, craziness, folly, madness;
fatuity, silliness, simplicity;
fury, intoxication;
հոգի յիմարութեան, spirit of infatuation.
μωρία stultitia ἕκστασις exstasis παραφρόνησις , παραπληξία amentia, vesania եւ այլն. Յիմարն գոլ. յիմարիլն. անմտութիւն. խելագարութիւն. շամբշութիւն. մոլեգնութիւն. ափշութիւն. խենդութիւն, խեւութիւն.
Ճառ խաչին՝ կորուսելոցն յիմարութիւն է։ Իմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ։ Յիմարութիւնք եւ արհաւիրք եղեն ի վերայ երկրի։ Ետ զնոսա ի յիմարութիւն եւ յապականութիւն.եւ այլն։
Յիմարն յիմարութիւն խօսեսցի. այսինքն բանս յիմարութեան կամ յիմարականս։
memory, archives, annals;
sepulchre, monument;
album;
— մատենից, գրոց, brief epilogue.
Գտցես գիր յիշատակարանաց։ Գրեալ էր ի գիրս յիշատակարանին. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 22։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. եւ այլն։)
ὐπόμνημα, ὐπομνηματισμός, -ισμα commentarius, monumentum, archivium. Ընդունարան յիշատակաց՝ մատեան, դիւան. պատմական մասն Սուրբ Գրոց. յիշատակագրութիւն. արձանագրութիւն. եւ Վերջաբան մատենագրի կամ գրչի.
Ունիմք զանսուտ յիշատակարանսն զառաքինի նախնեացն ձերոց։ Զքաջաց արանց զյիշատակարանս հանապազ երկրորդէր առաջի նոցա։ Ձայն Աստուծոյ յայտ առնէ ի սուրբ յիշատակարանին (յաւետարանի). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե. եւ Եղիշ. դտ.։)
Յիշատակարան մատենիս գրութեան. (Նար. վջ։)
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ. ὐπόμνημα memoria, commemoratio. Յիշատակ. յիշելիք ինչ՝ գրով կամ բանիւ կամ գործով.
Յիշատակարան արարեալ արուեստաւոր բանս։ Յիշատակարան արարեալ արուեստաւոր բանս։ Երեւեցուցանել զեդեալ օրէնսն՝ ոչ այլ ինչ, այլ յիշատակարան գոլ կենաց վարուց հնոցն. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Անխափան կացցէ մեծ յիշատակարանս այս (պահոց) ընդ աստուածային անանց տօնին։ Գրեցաւ յիշատակարանս այս վասն նորա (չարին Վասակայ՝) առ ի կշտամբութիւն յանդիմանութեան մեղաց նորա. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Արգասիք իրին՝ յիշատակարան ողբոց ինձ նմանեցաւ։ Այս երկոտասան թիւք խորհրդական՝ սրբազան անուան ձերոյ յիշատակարան. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. առաք.։)
Յղեա՛ զիս ի Հրէաստան ի քաղաք յիշատակարանաց հարցն մերոց. (Նեեմ. ՟Բ. 5. եբր. քէպր. տե՛ս ԿԱՓԱՐ։)
Մնայ (ի) յիշատակարանի հոգւոյն տուընջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմանքն. (Նիւս. կազմ.։)
using improper language, insulting, abusive, taunting, outrageous;
— լինել, to call names, to abuse, to insult, to outrage, to injury, to revile, to use like a blackguard.
ՅԻՇՈՑԱՏՈՒ կամ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒ. Տուօղ զյիշոց. թշնամանադիր կամ հայհոյիչ ընկերին. ասի եւ ՊՂԾԱԳՈՐԾԱԽՕՍ, ԶԱԶՐԱԽՕՍ. իշոց տուօղ, յիշընցատու.
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
Յիշոցատուի։ Յիշոցնատուաց կամ յիշոցատուաց։ Ոչ յիշոցնատու։ Յիշոցնատուքն փակեն զդուռն ողորմութեանն Աստուծոյ. (Վրդն. եւ Երզն. խրատ.։)
Առաւել զգուշացարո՛ւք ի պիղծ եւ յանօրէն յիշոցնատուէն. զի որդնալից լիցի բերան յիշոցնատուին յաւուրն դատաստանի. (Կիր. խր.։)
big, pregnant, in the family way;
— լինել, to be with a child or young.
(որպէս թէ՝ ի լի. լի եղեալ). ἑν γαστρί ἕχουσα, συλλάβουσα, ἕγκυος, κυοφορούσα in utero habens, praegnans, gravida. Սաղմն առեալ. կին յղացեալ. ծոցւոր, երկու հոգւով.
Յղի եմ ես։ Եւ էր յղի։ Եւ նա յղի է ի ծերութեան իւրում։ Երկն յղւոյ։ Յարգանդի յղւոյ։ Մխիթար լիցի յղեաց։ Յղեաց եւ ստնտուաց։ Յղին եւ ծնեալն.եւ այլն։
Զո՛ր կիրս եւ կրէ որովայնն յղեաց. (Իսիւք.։)
Յղիքն յերկուս ոգիս են. (Զքր. կթ.։)
Ի (Հին բռ.) նիւթական հելլենաբանութեամբ գրի,
Յղի, ներառ, փաղառ։
conception, pregnancy, the being with young;
breeding;
տօն Յղութեան, Feast of the Conception;
անարատ —, Immaculate Conception.
σύλληψις, κύησις conceptio, conceptus, praegnatio. Յղանալն. յղի գոլն, եւ յղացեալ լինելն. տե՛ս եւ ՅՂԱՑՈՒԹԻՒՆ, ՅՂԱՑՈՒՄՆ. ծոցւորութիւն.
Լինէր ինձ մայրն իմ գերեզման, եւ արգանդ յղութեան յաւիտենից։ Յերկանց եւ յղութեանց։ Ետ նմա Տէր յղութիւն, եւ ծնաւ որդի. (Երեմ. ՟Ի. 17։ Ովս. ՟Թ. 13։ Հռութ. ՟Դ. 13։)
Ոչ ի մեռեալ մարմնոյ առ ի յղութիւն զօրութիւն հատանի, այլ ի շնչաւորէ եւ ի կենդանւոյ. (Նիւս. կազմ.։)
plenty, abundance, satiety, surfeit;
կեալ ի Յղփութեան, to live in clover.
πλησμονή satietas, redundantia, repletio εὑθηνία abundantia, ubertas. Անչափ լիութիւն. առատութիւն. զեղումն. զեղխութիւն. յագուրդ. պարպատումն. պարարումն.
Ի լիութեան հացի, եւ յղփութեան գինւոյ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։)
Ընդ յղփութեան որովայնին՝ պահօք ճնշել զստուար մարմին. (Յիսուս որդի.։)
Բազում են պատերազմունք, որ լինին ի յղփութենէ մարմնոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Յղփութիւն ընչից։ Բարեփառութեանցն առատ յղփութիւնք. (Պիտ.։)
Մեծութիւն լինել զյղփութիւնն սահմանէր, աղքատութիւն՝ զամենեւիմբ զչափաւորութիւնն. (Բրս. հց.։)
Հարկ առնեն մարմնոյն զոչ ախորժելին չարեացն յղփութիւնս. (Նիւս. կուս.։)
Greek;
— լեզու, Greek, the — tongue.
Ἵωνες, Ἔλλην Iones, populus graecus, hellenus. Ազգ հելլենացւոց կամ կռեդաց՝ ի յաւանայ կամ ի յովանայ յաբեթեան. ըստ արտաքնոց՝ ի Յովնայ յորդւոյ քսութիւն որդւոյ հելլենի. եւ առանձինն՝ Որ իցէ ի յովանիայ գաւառէ. եանիացի. եանեալը, եունան, եունանի. հոռոմ. ուրում, րում , այսինքն հռովմայեցի՝ ըստ որում անկեալ ընդ կայսերութեամբ Հռովմայ. վասն որոյ եւ ի գիրս. Ագաթ. կայսրն հռովմայ կոչի թագաւոր կամ իշխան յունաց. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
ՅՈՅՆ. ա.մ. ἱωνικός, ἐλληνικός, ἔλλας ionicus, graecus, -cum;
hellenicus. Յունական. հելլենական. եւ Յունարէն. հոռմի, հոռմերէն. ուրումի, րումճա.
Եբրայեցւոց գիրք սուրբք ի յոյն լեզու թարգմանեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի յոյն լեզու զիւր աշխատութիւնն ժողովեաց։ Վարժ քաղդէացի եւ յոյն գրով։ Մի՛ ոք իշխեսցէ յոյն խօսել եւ թարգմանել. (Խոր. ՟Ա. 1. 7։ ՟Գ. 36։)
Թարգմանել Գիրս ի յոյն լեզուոյն ի հայ բարբառ։ Տէր Գիւտ՝ այր լի գիտութեամբ հայովս, եւ առաւելեալ յունիւն. (Փարպ.։)
Զի կարօղ լինիցիմ մեկնել ի ձեռն յոյն լեզուին՝ յունացն. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Իսկ յասելն (Մխ. երեմ.)
Յոյնդ քաջութիւն թարգմանի. կա՛մ ակնարկէ ի հյ. բառդ Ոյնք (արմատ Ունելոյ), եւ կամ շփոթէ ընդ անունդ Հոռոմ, հռովմ, որ յունարէն ռօ՛մի ասի, եւ նշանակէ զօրութիւն, քաջութիւն. ոյժ. որպէս եւ ի լտ. ռօ՛պուր։
ՁԻՒԹ ՅՈՒՆԱՑ. ՀՈՌՈՄ ՁԻՒԹ. Ազգ ընտիր ձիւթոյ։ Բժշկարան.։ Վստկ.։ (Իսկ ձութ. ռմկ. է նաեւ Մազտաքէ։)
cf. Յորդեմ.
exhorted, encouraged;
prompt, ardent, diligent, eager, desirous;
copious, abundant;
andante;
exhortation;
— սրտիւ, կամաւորութեամբ, heartily, willingly, gladly;
— փութով, diligently, eagerly, promptly, readily;
— լինել, to exhort, to incite, to induce;
— երգել, to sing andante;
առ ի — վաստակոց, to inspire with the taste for labour, to incite to work.
Եթէ զձեզ յորդոր եւ յօժար (կամ յորդոր յօժարութեամբ) տեսանիցեմք դարձեալ առ աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Պիտոյ է յորդորս եւ արթունս եւ զուարթունս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
σπουδαῖος, σπουδάζων studiosus, pronus εὕθυμος promptus. Յորդ եւ առատ սրտիւ եռացեալ. յորդեռանդն. կարի յօժար. յօժարամիտ. փոյթ. փափաքօղ. մտադիւր. կամակար. ինքնակամ. դիւրին. դիւրապատրաստ.
Յիշեսցուք զառատ սէրն Քրիստոսի, եւ յորդոր լիցուք (այսինքն փո՛յթք) յապաշխարութիւն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յորդոր կամաւորութեամբ։ Յորդոր սրտիւ։ Ճանաչելով ի նոյն խորհուրդ չարութեան յորդոր եւ զկամս Միհրներսեհի. (Փարպ.։)
Հոգիս յորդոր է. իսկ մարմինս տկար. (Բրս. արբեց.։)
Ուժգինք էին, եւ յորդորք ի չարութիւն. (Ոսկ. գծ.։)
Ազգասէրք, այլեւ յորդորք ամենեւին ի քաղաքաց խնամակալութիւն։ Փափագելի ցանկութեամբ յորդորս առ ինքեանս գործեսցեն զմարդիկ։ Յորդորք ի հանդիսի պատուիրանապահութեանն լինել. (Պիտ.։)
Յորդոր եւ խնդալից սրտիւ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Յորդոր քաջասրտութեամբ ի պատերազմին տեղւոջն կային. (Պտմ. աղեքս.։)
Մայրն Մարիամ հառաչմամբ յորդոր, կայր գրկապատեալ ոտիցն ահաւոր։ Ցնծայր յորդոր գետն Յորդանան. (Գանձ.։)
Զերդ մայր որդւովք բերկրեալ յորդոր. (Շ. եդես.։)
Յորդոր եւ սո՛ւր է ձայն վանգացն այնոցիկ. (Մագ. քեր.։)
Գետ յորդոր հրոյ ելանէր. (Ոսկիփոր.։)
Յերկիւղ կամի ածել, եւ յորդոր ի հաւատս. (Բրսղ. մրկ.։)
Յորդոր (կամ Յաւուր) տօնիս ձեր յիշատակ. (Շար.։)
full of ardour, eager, desirous, ardent, prompt, ready;
— առնել, to exhort, to persuade;
— լինել, to be eager, desirous.
πρόθυμος promptus, alacer, sedulus. Մտօք կամ ոգւով եւ սրտիւ յօժար. յորդոր կամ յորդորագոյն, յօժարամիտ եւ փութաջան.
Փոյթք եւ յորդորամիտք. (Պիտ.։)
Յորդորամիտս լինել առ նեղութիւնս։ Ի նոյն միտս չարչարանաց յորդորամիտս լինել. (Վրք. ոսկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդստերս Երուսաղէմի յորդորամիտս առնէ։ Վասն յորդորամիտս առնելոյ զնոսա ի հաւատս։ Զի յորդորամիտս արասցէ զպատուիրանսն կատարել. (Նիւս. երգ.։ Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
abundance, affluence, superabundance, exuberance;
outflow, overflowing, discharge, torrent, inundation;
յորդութիւն արեան, rivers of blood;
յորդութիւնք պատուհասից, plagues upon plagues;
յորդութեամբ, in torrents, abundantly, copiously.
δαψίλεια abundantia ῤεῦμα fluxus, eluvies ἕκχυσις redundatio ἅφεσις dimissio եւ այլն. Առատութիւն. առատանալն. յորդումն.
Յորդութիւնք ծովու։ Ջուր յորդութեանցն։ Յորդութիւն ջուրց հոսելոց բռնութեամբ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 16։ Եզեկ. ՟Խ՟Է. 3։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 17։)
Աղբերք մշտաբուղխք ի նմին յորդութեան կան։ Յորդութիւն բղխմանցն. (Եզնիկ.։)
Յագեցան յորդութենէ անտի արեանն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
Սիրոյն նուազի յորդութիւն։ Բարեբախտութեանն զեղանի յորդութիւն. (Պիտ.։)
Յորդութիւն բարերարութեան՝ ընդակից (կամ ընդանակից) քո է. (Սարկ. աղ.։)
Երանելիս կոչէ, զի սաստիկ յորդութեամբ զէջս հոգւոյն նոցա պարգեւեաց. (Ներս. մոկ.։)
cf. Յորջորջանք;
փոփոխական, փոփոխեալ or այլաշրջիկ —, metaphor.
Գիր՝ երկաքանչիւրից անուանց առնէ զյորջորջումնն, Աստուծոյ եւ մարդոյ. (Աթ. ՟Դ։)
Ազգի ազգի յորջորջմունս (կամ յորջորջանս) յանձն առնու առ իւրում բարերարութեանն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Նա հայր կոչէր, եւ սա որդեակ յորջորջէր. յորջորջմունք՝ (յն. անուանքն) ազգականութեան են, եւ օգնականութիւն ոչ ուստեք. (Ոսկ. ղկ.։)
Խժական ժառանգեցին յորջորջումն. (Խոր. ՟Բ. 62։)
ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ ՓՈՓՈԽԵԱԼ կամ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ. իբր Այլաբանութիւն. փոխաբերութիւն. μεταφορά . եւ մակբայիւ, μεταφορικῶς.
Զայս բան՝ փոփոխեալ յորջորջումն այգեկթաց եւ հնձողաց ճառէ։ Մայրս եւ բլուրս աստ զմարդիկ զօրաւորս կոչէ. բարձրութիւն ծառոց փոփոխական յորջորջմամբ զզօրութիւնս նոցա յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
searching, prying, investigating, scrutinizing;
— լինել, to seek, to search, to make researches, to investigate, to scrutinize, to set out in quest of, to make inquiries, to inquire after.
ՅՈՒԶԱԽՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Յոյզ եւ խնդիր առնել. յուզել. խուզել. յուզաքնին լինել. փնտռտել, տնտղել.
Յուզախնդիրք եղեալք ըստ աշխարհն ամենայն՝ ոչ գտին զերանելի մանուկն։ Սա է, որում յուզախնդիր եկն ներքինին այն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բազում էր հրէիցն յուզախնդիր լինելն. (Ոսկ. գծ.։)
transport, expedition;
— երթալ, լինել, to accompany, to attend, to escort, to convoy.
ՅՈՒՂԱՐԿ ԵՐԹԱԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. Յուղարկաւոր լինել. յուղարկել. ճամբա դնել.
Առաքէ ի վերայ նոցա Արտաշէս զՍմբատ ամենայն զօրօքն հայոց, ինքն արքայ յուղարկ (մի ձ. յուղարկաւոր) երթալով աւուրս եօթն. (Խոր. ՟Բ. 50։)
Դու ընդէ՞ր երթիցես, եւ լինիցիս նոցա յուղարկ ի դժոխս. (Եփր. թագ.։)
Greek;
— հուր, greek fire;
— ոճ, grecism;
վարել զոճ —, to grecize, to grecianise, to render greek.
ἐλληνικός hellenicus, graecus, -a, -um. Սեպհական ազգին եւ աշխարհին յունաց, եւ յոնիացւոց. ելլադական. հելլենական. որ եւ Հեթանոսական. եբր. եօնա.
Յերեսաց յունական սրոյն. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 16։ ՟Ծ. 16։)
Ի յունական առասպելարկութենէն։ Զյունական պատմութեանն գումարէին զժամանակագրութիւնս։ Եւ յայլ յունական յիշատակս գտաք. (Եւս. քր.։)
Յունական պերճ եւ ողորկ առասպելքն. (Խոր. ՟Ա. 32։)
Զյունականօքն շրջել զկողմամբքն. (Արծր. ՟Գ. 13։)
ՅՈՒՆԱԿԱՆՔ գ. Ἐλλήνες Graeci, pagani եւ ωμαῖοι Romani. Յոյնք. հելլենացիք. յոնիացիք. եւս եւ Հռովմայեցիք. եւ Հելլեն. հեթանոս. րում.
Անմիտ կարծեաց յունականացն։ Գիտէր սուրբն Դիոնեսիոս զկարծիս յունականցն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի գերութիւն յունականացն զնոսա մատնէր. (Յհ. կթ.։)
Ես աւասիկ ախոյեան ելանեմ քեզ ի մերոց աստի, եւ դու ինձ ի յունականաց այտի. (Ագաթ.։)
in Greek;
Greek;
ուսանել, գիտել, խօսել —, to learn or study, to know, to speak Greek.
ἐλληνιστί graece. Յունաց բարբառով կամ գրով. հոռմերէն. ռումճա, եունանի.
Եւ էր գրեալ եբրայեցերէն, դաղմատերէն եւ յունարէն։ Յունարէն գիտե՞ս. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։ Գծ. ՟Ի՟Ա. 36։)
Ձիթենի յունարէն ելէա կոչի։ Բաժանումն յունարէն մէրիսմոս կոչի. (Եզնիկ.։)
Եւ զբեղայն ասեն, որ յունարէն Դիոս թարգմանի, եւ հայերէն Արամազդ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յունարէն եւ դաղմատերէն եւ եբրայեցերէն գրով. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 38։)
Յաշխարհին բարբառոյ ի յունարէն դարձուցեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
in despair, without hope, comfortless, brokenhearted, disconsolate, discouraged, despondent;
— առնել, to despair, to take away all hope, to drive to despair, to throw into despair;
— լինել, to be in despair, to lose all hope, to be desperate, hopeless, to give oneself up despair, to despond, to be disheartened, to get discouraged;
— զումեքէ, to despair of a person's life, to give over, to deem past recovery.
ἁνέλπιστος, ἁφεγνώσμενος, ἅθυμος desperans, desperatus. Հատանօղ զյոյս իւր, կամ հատեալ ի յուսոյ. յուսակորոյս. անյոյս. յուսակտուր. եւ Անյուսալի.
Յուսահատ (գտեալ), եւ առանց խոստովանութեան։ Զյուսահատսն ի յոյս կենդանի ածէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ի։)
Այլ եմ նման յուսահատին, քում ծառայից հարկանողին. (Յիսուս որդի.։)
ՅՈՒՍԱՀԱՏ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ԳՈԼ. cf. ՅՈՒՍԱՀԱՏԵՄ, եւ ՅՈՒՍԱՀԱՏԻՄ.
Յուսահատ արարի զքեզ, եւ ոչ հեռացար։ Յուսահատ առնէ զնա յողորմութենէն Աստուծոյ. (Ոսկ. մտթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Չէ՛ պարտ ումեք յուսահատ լինել վասն բազմութեան մեղաց։ Ի տուայտութիւնս մի՛ լինել յուսահատ։ Վասն յուսահատ լինելոյ անփոյթ զբժշկաց արարեալ. (Խոր.։ Նախ. առակ.։ Իսիւք.։)
Յուսահատ էք ի ճշմարիտ կենաց անտի Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
despair, hopelessness;
despondency, faint-heartedness;
առ յուսահատութեան, through despair;
յուսահատութեամբ, desperately, past recovery, without hope;
ի — մատնել, to deprive of all hope, to deliver or abandon to despair.
ἁπόγνωσις, ἁνελπιστία, ἁθυμία desperatio. Յուսահատիլն. անյուսութիւն. եւ Լքումն. վհատութիւն.
Յուսահատութեամբն վատթարագոյնք լեալք. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մեր կեանքս չեն յուսահատութեամբ. (Ագաթ.։)
Զանակնկալն բարի՝ չարիս ի յուսահատութեանն աւուր շնորհեսցես. (Նար. ՟Բ։)
Զայս ասէր Եղիփաս՝ ձգելով զՅովբ առ ի յուսահատութիւն։ Հասանէր յոյս բարեաց, որ հեռի առնէր զհարկաւոր զյուսահատութիւնսն. (Իսիւք.։)
Ոչ ոք ի նոցանէ ողբայր յուսահատութեամբ զանկեալսն ի սրոյ. (Եղիշ. ՟Է։)
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
σύνδεσμος connexus, colligatio, legamen, vinculum. Ինչ մի յօդիչ եւ կապիչ. յօդ. զօդ. կապ. շաղկապ յո՛ր եւ է կարգի.
Յօդակապ կամ յօդակապք կամ յօդակապովն խաղաղութեան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Եւագր. ՟Ժ։ Նիւս. երգ.։)
Խաղաղարարք եղեն տիեզերաց, յօդակապք ի քաղանէ բաժանելոցն։ Մարդն է յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչացս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ՅՕԴԱԿԱՊ. ա. Որ ինչ յօդիւք իցէ կապեալ.
Ոչ կարէին ոտքն յօդակապք հանդուրժել ժոյժ առնել բազմակոյտ յաղթանդամ մարմնոցն թանձրութեան. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խոստովանութիւն յօդակապս բարառնութեան. (Նար. խչ.։)
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Յօժար եւ փոյթ. յօժարական փութով.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
natural bent, disposition, inclination, propension, proneness, tendency, taste;
յօժարութեամբ, willingly, voluntarily.
προαίρεσις, προθυμία, πρόθεσις praeelectio, promptitudo animi, propositum եւ այլն. Յօժարիլն. կամք. ըիտրութիւն. հաճութիւն. յարումն. բերումն. ցանկութիւն բարւոյ կամ չարի. փոյթ. դիմեցումն. հավէս,
Յօժարութիւն ոգւոյ։ Գնացին այր ըստ յօժարութեան սրտից իւրեանց ի չարիս։ Կատարեսցէ զյօժարութիւն սրտի իւրոյ.եւ այլն։
Ուր յօժարութիւնն է պատրաստ, խափանումն եւ ոչինչ. (Բրս. մկրտ.։)
Ամենայն յօժարութիւն՝ կամաւ, բայց ոչ ամենայն կամաւն՝ յօժարութեամբ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ եւս ըստ կամաց, կամ յօժարութեան։ Յօժարութիւն եւ բնութիւն տալով նմա. (Կիւրղ. գանձ.։)
ՅՕԺԱՐՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Յօժարաբար. προθύμως, εὑθυμότερος, ἁσμένως . Տե՛ս (Գծ. ՟Բ. 41։ ՟Ի՟Դ. 10։ Հռ. ՟Ա. 15։ ՟Ա. Պետ. ՟Ե. 2։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 28. եւ այլն։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
Գերծցէ զամենայն զմազ իւր, եւ զգլուխս եւ զմօրուս, եւ զյօնս։ Յօնօք (կամ յօնիւք) ակնարկէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 9։ Ես. ՟Գ. 16։)
Վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց։ Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթալ՝ ի վայր արկցէ զյօնսն, ուսանելով զվնասս հպարտութեան. (Փիլ.։)
Ամբառնան զյօնն յանմտութենէն ... յօնաւ։ Վանեա՛ ինձ զճեմարանին զյօնն. (Ածաբ.։)
Հային յօնացն կերպարանս. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ամբարձեալ յօնօք զքեզ խրատեն. (Եփր. աւետար.։)
Ոչ ակն առնես վասն թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
having joined eyebrows;
— լինել, to knit the brow;
— ճօճ, knitting the brows nervously.
Ոյր յօնքն երկոքին կից են ընդ միմեանս.
Տեսանէր զՊօղոս, զի զայր, այր մեծակն, յօնակից (կամ յունակից). (ՃՃ.։ Հ. հոկտ. ՟Լ.։ Վրք. ոսկ.։)
ՅՕՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Կցել զյօն ընդ յօն առ ցաւոց, կամ ակնարկել յօնիւք.
Ի միմեանս դարձեալք արտասուալից աչօք, յօնակից լեալ վշտօք վարատեալ ոչխարին, ողբային. (Սիսիան.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
πρόεδρος praeses, praesul, antistes. եւ բայիւ. προεδρεύω, προκαθίζομαι praesideo, praesum. Որ ունի զառաջին գահ, զաթոռ, զիշխանութիւն, զպատիւ. գահերէց. եւ Նախապատիւ. նախագահական. մեծագահ. գլխաւոր. արքայանիստ.
Ոչ գիտէր, թէ ո՛վ իցէ յայնժամ եկեղեցւոյն հռոմայ նախագահ. (Ճ. ՟Գ.։)
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Աթոռակալութեանց նախագահից՝ սրբանուէր տեսողութեանց. (Նար. ՟Գ։)
Ի դատաստանի՝ նախագահիցն ո՛չ երդմամբ ասել ինչ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Նախագահս (գահուն) ի տէրունեան իսկ է բարգաւաճեալ մատենից. (Պիտ.։)
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
Հասեալ յաշխարհն վրաց ի մծխիթա ի նոցա քաղաք նախագահ։ Երթալ ի նախագահն քաղաք առ կայսր. (Խոր. ՟Բ. 83։ ՟Գ. 14։)
Պատրաստեալ նոցա զնախագահ աթոռսն. (Տաղ.։)
ՆԱԽԱԳԱՀ, գահք. գ. Նախագահութիւն. գահերիցութիւն.
Զնախագահ նախարարացն հայոց մի՛ կարասցեն փոփոխել. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
Նախադասն ... եւ երկրորդն. (Պիտ.։)
προτασσόμενος praepositus, ante collocatus. Նախ դասեալ, եւ դասելի. նախակարգեալ. նախապատիւ.
Սկիզբն ամսոց, որ է արեգ, ամիս նախադաս, եւ ժամանակ գարնանային. (Եղիշ. մատն.։)
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
cf. Նախախնամեմ.
Կանխաւ հոգալ. նախահոգակ լինել.
Զայր ահա ի վաղնջուցն իսկ նախահոգացեալ ծնողքն՝ յարմարեցին ըստ աշխարհի. (Պիտ.։)
Իբրեւ զնախահոգացեալն իմն գործ՝ խնդրեաց զըղղձալին իւր (զմարմին յիսուսի). (Բրսղ. մրկ.։)
the first to attack, skirmisher, sharpshooter;
— լինել, to attack the first, to begin or engage the battle, to open the skirmish.
Նախապատիւ եւս քան զայր յաստուածականին լինել կնոջն նախայարձակ ճաշակմամբն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to bear envy, to envy, to be jealous of, to grow invidious, to be tormented with envy;
to rival, to vie with, to emulate;
— զնախանձ տեառն, to burn with zeal for the Lord.
Ի վանս ուխտաւորեալ տեսղիսն երթիցէ նախանն հանապազ. (Կանոն.։)
φθονέω invideo ζηλόω, παραζηλόομαι aemulor, zelo, prosequor. Վառիլ ի նախանձ, եւ ի նախանձաւորութիւն. մախալ. յաչաղել. չարակնել. խանդալ. քինալ. բախլիլ.
Նախանձեցան ընդ նմա փղշտացիքն։ Նախանձեցան ընդ նմա եղբարքն իւր։ Նախանձեցաւ ռաքէլ ըստ քեռն իւրում։ Մի՛ նախանձիր ընդ չարս.եւ այլն։
Կամ Վառիլ ի նախանձ բարի, եւ ի վրէժխնդրութիւն փառացն աստուծոյ.
Նախանձել ընդ բարիսն՝ եւ լինել բարի, բարի է. եւ ըստ չարս՝ չար է. եւ նախանձն նոյն է. (Յճխ. ՟Ե։)
Նախանձեցեալ զնախանձ տեառն ամենակալի։ Նախանձեցան զնախանձ քո. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 10։ Յուդթ. ՟Թ. 3։)
Ըստ յն. ոճոյ, Վառիլ ի սէր զի՛նչ եւ է իրաց, եւ որպէս թէ ըստ հյ. խանձիլ. խանդալ.
Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
ζηλωτής zelotes, aemulator եւ բայիւ ζηλόω, -ομαι zelo prosequor, aemulor, imitor. Ունող զնախանձ բարի. փոյթ ի նմանել, ի պահել, եւ այլն. նախանձասէր. նախանձայոյզ. նախանձախնդիր.
Նախանձաւոր օրինացն են։ Նախանձաւոր գործոց բարութեան։ Նախանձաւո՛րք լերուք շնորհացն, որ լաւն են։ Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն։ Զի նոցա նախանձաւորք լինիցիք. (բայց լաւ է նախանձաւոր լինել ի բարիս յամենայն ժամ. եւ այլն։)
Նորա եւ մեք եղիցուք նախանձաւորք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Աշխատասէր մօրն մտաց չեղեւ ինչ երբէք նախանձաւոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նախանձաւոր եւ հետեւօղ հայրենի առաքինութեանցն լեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Նախանձաւորք ճգնութեան մեծ նահատակին յովբայ արդարոյ՝ հոյլք ճգնաւորաց. (Շար.։)
Այնպէս լաւութիւն է առաքինութեան, զի եւ ի նոցանէ իսկ՝ որ լինիցին նախանձաւորք նորա, զարմանալի երեւին. (Ոսկ. եբր.։)
Մերթ՝ որպէս Նախանձընդդէմ. նախանձորդ (բանսարկու).
Այնչափ առաւելութիւն էր յովբայ ի վերայ նախանձաւոր պատերազմողին. (Իսիւք.։)
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.
Կին առ քերբ իւրով մի՛ առնուցուս նախանձընդդէմ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
Ցաւ սրտի եւ սուգ՝ կին նախանձընդդէմ առ միւս կին. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 9։)
Նախանձընդդէմ իմն թուէին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին միշտ աշակերտքն Յովհաննու առ աշակերտսն Քրիստոսի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 6։ եւ յհ. ՟Ա. 28։ յորմէ եւ Իգն.։ եւ Երզն. մտթ.։)
Նախանձընդդէմ ամենեցուն խորհեցան եւ զայլ սրբասնեալ կուսանս չարաչար քարշել. (Ճ. ՟Ա. (իբրու նախանձընդդիմութեամբ)։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
πρότιμος praeferendus, praeponendus, pluris aestimandus προέχων antecellens, egregius, major, superior. որ եւ ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ, ՆԱԽԱՊԱՏՈՒԵԼԻ. աւելի պատուով, եւ պիտուական.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
Նախապատիւ առնել զսէրն քան զշահս. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Պատուական ասէ զամուսնութիւն, եւ նախապատիւ զկուսութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. Առաւել պատուաւոր ոք. աւագագոյն. գերապատիւ.
Որք նախապատիւքն են քան զնա հասակաւ եւ իմաստութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Դարձ առնէր ի հայրապետական աթոռն առ նախապատիւ եղբայրն տէր գրիգորիս. (Պտմ. ՟Ժ՟Զ։)
Բա՛րեկամ, տու՛ր նախապատուիս քո տեղի. (Լմբ. առակ.։)
Բաւական է նախապատուացն մեծութիւն հռոգոյ նոցին. (Մխ. դտ.։)
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. մ. իբր Նախապատութեամբ. նախկին պատուով. գերագոյնս.
loaded with insult, shame or abuse, insulted, affronted;
— առնել, to load with abuse, to insult, to affront;
— լինել, to be covered with opprobrium, loaded with abuse.
Կոծեալ նախատանօք. խայտառակեալ.
Մերկացեալ նախահայրն ի փառացն՝ նախատակոծ ամաչեաց. (Զքր. կթ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
որ եւ ՆԱԽԱՏԱՆՔ (յորմէ է եւ հոլովն). ὅνειδος, ὁνειδισμός , ὁνείδισμα opprobrium, probrum, vituperatio, convicium, ignominia. Նախատելն, մանաւանդ նախատիլն, եւ առարկայ կամ նիւթ նախատանաց. անարգանք. թշնամանք. պարսաւ. լուտանք. անարգութիւն. անպատուութիւն. ամօթահարութիւն. խայտառակութիւն.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
Եղէք մեզ նախատինք առ նոյն թշնամինսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զո՞ր նախատինս ոչ նախատեն զիս. (Ճ. ՟Բ.։)
received beforehand, forwarded antecedently;
— լինել, to be received first.
որպէս ն. տե՛ս ՆԱԽԸՆԴՈՒՆԱԿ։ Այլ առաւել վարի որպէս կ. Նախ ընկալեալ. կանխաւ աւանդեալ. եւ Նախ հիւրընկալեալ.
Զգիր նախընկալ հոգէլից մարգարէութեան կատարեցեր զմարդանալոյ քո. (Գանձ.։)
Յորոց նախընկալն եղեւ, առաջի արկեալ նոցա զնշանադիրն աստուածատուր. (Կորիւն.։)
cf. Ընտրելագոյն.
Ընտրելագոյն. քաջընտիր. ընտրական.
Քաջդ յիմաստակս, եւ նախընտիրդ ի վարդապետս. (Ոսկիփոր.։)
pagan oracle;
—կս բարբառել, to forebode, to presage.
Հնազա՛նդ լերուք ամենայնի, զոր ինչ իղձքն ձեզ հրաման տացեն. եւ հեղիացւոցն այսպիսի ինչ նախիղձիկս բարբառեալ. թէ հեղիացիք եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա.) յն. προαγορεύω praenuncio, denuncio.