Enriched dictionaries of Armenian

Entries' title containing ե : 10000 Results

Երկրածնունդ

adj.

cf. Երկրածին.

NBHL (2)

Պարփակեալ զամենեսին զերկրածնեալքս. (Անան. եկեղ։)

Երկնաւոր արար զերկրածնունդոս. (Լմբ. հանգ.։)

Երկրածուփ

adj.

that torments, or agitates the world;
tormented or agitated on the earth.

NBHL (2)

Որ յերկրի ծփի, կամ ծփէ զերկիր.

Իբրեւ ի գաւիթ գրկաց մի նաւի՝ զերկրածուփ ալիս կոխողի. (Նար. առաք.։)

Երկրակալ, ի, աց

s. adj.

cf. Աշխարհակալ.

NBHL (3)

Աշխարհակալ. տէր երկրի.

Զայրն արդար (զնոյ) աշխարհի հայր երկրակալ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)

Ի թուոյ թագազնից ... ի տոհմէ տիրողաց. ... յերկրակալ զաւակաց. (Նար. խչ.։)

Երկրական, ի, աց

adj.

terrestrial.

NBHL (8)

γήϊος, γήϊνος, γαιώδης terrenus, terreus Երկրային. երկրաւոր. հողեղէն. աշխարհական.

Երկրական զբօսանք, կամ զբազմունք, կապանք, շահք, անդամք. (Յհ. իմ. ատ.։ Ճ. ՟Գ.։ Նեղոս.։ Սարգ.։ Գանձ.։)

Ո՞ եհան զայնպիսի երկրական անուանս զգիշակերս եւ զխոտակերս յերկինս». որպէս խոյ, ցուլ, առիւծ. եւ այլն. (Եզնիկ.։)

Ընդ սմա զանգեալք են երկրականք եւ մարմնայինք. (Նիւս. երգ.։)

Մարմինս երկրական է. այլ թէ կամիս, երկնաւոր լինի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Եւ ամենայն սրբոց երկրական, որք յերկնային զօրսն խառնեցան. (Գանձ.։)

Հրեշտակաց եւ երկրականաց։ Երկրականաց զարմանագրեցեր. (Նար. ՟Խ՟Դ. եւ ՟Ղ՟Բ։)

Հեռացեալք են յերկրականաց. (Նեղոս.։)

Երկրակեաց

adj.

that treads, walks on the earth, terrestrial, worldly.

NBHL (2)

Որ ինչ է ըստ կենաց երկրի. երկրաւոր.

Վարուց երկրակեաց կենացս ես ինչ ոչ ցանկացայ։ Յետ վարուց երկրակեացս կենաց (զենովք փոխեցեր). (Ագաթ.։)

Երկրակոխ

adj.

that treads, walks on earth;
terrestrial.

NBHL (4)

Որ կոխէ ի վերայ երկրի. երկրածին. հողեղէն.

Երկրակոխաց ի զրպարտութենէս ապրեցուսցեն. (Ագաթ.։)

Ձիոց երկուց ... զորս ոչ երկրակոխս, այլ օդագնացս համարէին. (Խոր. ՟Բ. 59. կամ 62։)

Քառանիւթ երկրակոխ նիւթական մարմին. (Սարկ. տոմար.։)

Երկրակործան

cf. Աշխարհաւեր.

NBHL (2)

Կործանօղ զերկիր. աշխարհաւեր.

Ցամաքեցուցանել զշիղջս ջրակորոյս բազմակոհակս եւ երկրակործան իմոցս պարտեաց. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)

Երկրամերձ

s. ast.

perigeum, perigee.

NBHL (3)

Մերձեալ հպեալ կցեալ յերկիր, այսինքն ի գետին. երկրամած.

Երկրամերձ դիմօք ոք առաջի աստուծոյ անկանի. (Խոսր.։)

Երկրպագութիւն երկրամերձ դիմօք. (Վրդն. լուս.։ եւ Նչ. խնդ.։)

Երկրային

adj.

terrestrial;
worldly.

NBHL (3)

γήϊνος, ἑπίγειος terrenus, terrestris Երկրաւոր. հողեղէն. երկրասէր. աշխարհային.

Ըստ երկրային իմաստիցս, եւ ըստ ցանկութեան երկրայնոցս. (Իսիւք.։)

Որ զերկրայինս եւեթ խորհիս. (Մաշկ.։)

Երկրանախանձ

cf. Գետնանախանձ.

NBHL (2)

cf. Գետնանախանձ.

Զայս՝ որ մեծ իմն թուի անհաւատից երկրանախանձ ոգւոց, եթող ի բաց։ Բազումք դեռ տխմար էին եւ երկրանախանձ եւ գետնաքարշք. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)

Երկրաշարժ

cf. Գետնաշարժ.

NBHL (2)

Շարժիչ կամ սասանիչ երկրի.

Գուցէ զնորա ստորերկրայս պատառեսցէ պիսիդոն երկրաշարժ. (Նոննոս.։)

Երկրաչափ, ից, աց

s.

geometrician

NBHL (8)

γεωμέτρης geometra, terrae vel agri mensor Որ գիտէ չափել զերկիր, զգետին, զգաւառս.

Որ առ երկրաչափսն տեսանին ձեւք. (Փիլ. լին.։)

Որպէս մարմին տկարին է նիւթ բժշկի, սոյնպէս երկրաչափին է նիւթ երկիրս. (Երզն. քեր.։)

Երկրաչափն առնու, եթէ նշան է, որոյ մասն ոչինչ է. (Սահմ. ՟Է։)

Չիք ի նոսա երկրաչափք, եթէ բաժանեսցեն տացեն զսահմանս իւրաքանչիւր. (Վեցօր. ՟Է։)

Մերթ որպէս γεωμετρικός Երկրաչափական.

Ի ձեռին իւրում ունէր լար երկրաչափ. (Զքր. ՟Բ. 1։)

Զգիւտս երկրաչափ ճարտարութեան. (Վեցօր. ՟Ը։)

Երկրաչափական, ի, աց

adj.

geometrical;
—ն, geometry.

NBHL (9)

γεωμετρικός, γεωμέτριος geometricus Որ ինչ ա՛նկ է երկրաչափից եւ երկրաչափութեան.

Ասէ յաղագս ձեւոցն երկրաչափականաց, վասն զի զբնութիւն գոյութեանն ոչ գիտէ. (Եփր. աւետար.։)

Երկրաչափական արդեօք շարագրութիւնքն օրէ՞նք են. այո՛. (Պղատ. մինովս.։)

Ոչ հեռի յերկրաչափական գծիցն. (Ճ. ՟Ա.։)

Երկրաչափական համեմատութիւն. (Փիլ. լին.։ եւ Անյաղթ պերիարմ.։)

Ցուցաւ այժմ, թէպէտեւ ոչ կամիցին, երկրաչափական՝ որպէս ասեն՝ հարկաւորութեամբ եւ ցուցիւք. (Առ որս. ՟Թ։)

Երկրաչափական արուեստ, կամ իմացուած. (Վրդն. ել.։ Կիւրղ. գանձ.։)

Զերկրաչափականն զեւկլիդոսին սկսայ թարգմանել. (Մագ. ՟Խ՟Է։)

Բաղկանայ երկրաչափականն յանշարժ շարունակ քանակէ։ Զերկրաչափականն եգիպտացիք գտին ի հարկէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)

Երկրաչափութիւն, ութեան

s.

geometry.

NBHL (5)

γεωμετρία, γεωμετρική geometria Գիտութիւն չափելոյ զերկիր, որպէս մասն ուսումնականին.

Ուսումնականն ... որոյ մասն ինչ է երկրաչափութիւնն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)

Ոմանք յարուեստիցն տեսականք են, այլ ոչ գործականք. երկրաչափութիւն, աստեղաբաշխութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)

Զաշխարհագրութիւնն ստուգեցին յերկրաչափութենէ. եւ ինքն երկրաչափութիւնն գտաւ յաստեղաբաշխութենէ. (Խոր. աշխարհ.։)

Զերկրաչափութիւն գտին եգիպտացիք. (Նոննոս.։)

Երկրապատեան վերարկու

s.

sepulchre, tomb.

NBHL (2)

ԵՐԿՐԱՊԱՏԵԱՆ կամ ԵՐԿՐՊԱՏԵԱՆ. Որոյ պատեանն է երկիր կամ հող. ուստի գերեզմանն կոչի.

Երկրապատեան վերարկու. (Նար. խչ.։)

Երկրապարար

adj.

manuring, fertilizing.

NBHL (2)

Որ պարարէ զերկիր. պարարտացուցիչ հողոյ.

Քաղցր անձրեւն շահեկան՝ բուսուցիչն երկրապարար. (Ագաթ.։)

Երկրապարփակ

adj.

that surrounds the earth (sea).

NBHL (2)

Պարփակօղ զերկիր, այսինքն զցամաք. մակդիր ծովու.

Երկրապարփակ տիեզերապատ պտուտակացն պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)

Երկրապիշ

adj.

worldly-minded.

NBHL (2)

Որ պշուցեալ հայի ի գետին. մակդիր անասնոց.

Ժառանգութիւն տեառն կոխեցաւ ի գարշապարաց պղծոց, եւ ի խոզական երկրապիշ անցաւորաց։ Ըստ կարգի պաճարաց եւ անասնոց անմտից երկրապիշք եղեալք. (Յհ. կթ.։)

Երկրասէր

adj.

mundane, worldly;
patriot.

NBHL (5)

Յարեալ ի սէր երկրի եւ երկրաւորաց. աշխարհասէր.

Երկրասէրքն, եւ յերկրի կացեալքն. (Լմբ. սղ.։)

Մարմին մեղսամակարգ, եւ յօժարութիւն երկրասէր. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)

ԵՐԿՐԱՍԷՐ. Սիրով խնամածու երկրի տէրութեան իւրոյ, հայրենասէր. աշխարհաշէն.

Զիշխանս խրատեմք երկրասէր լինել եւ ողորմած. (Պտմ. աղեքս.։)

Երկրասնունդ

adj.

maintained on earth, terrestrial.

NBHL (2)

Յերկրի սնեալ ըստ աշխարհի.

Երկնակենցաղք, եւ ո՛չ երկրասնունդք. (Նար. առաք.։)

Երկրասոյզ

adj.

rooted in the earth.

NBHL (2)

Յերկիր սուզեալ, եւ սուզանալով.

Եւ զոմն երկրասոյզ վախճանաւ կենդանւոյն կորուսանէր. (Պիտ.։)

Երկրաստեղծ

adj.

that has created the world;
created of earth, terrestrial.

NBHL (4)

Ներգործաբար՝ Ստեղծօղ երկրի, աշխարհի.

Մի՛ թուեսցես ի ճիւղս երկրաստեղծ մատանցդ զգիւտս գործոցս. (Նար. ՟Հ՟Ը։)

Կրաւորաբար, Յերկրէ՝ այսինքն ի հողոյ ստեղծեալ. հողեղէն.

Յերկրաստեղծս նահատակաց։ Ոչ զկնի եղելոց երկրաստեղծիցս նմանութեան։ Երկրաստեղծս բանաւորաց։ Կափուցմամբ երկրաստեղծ աչաց. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)

Երկրատարած

adj.

spread in the world or throughout the world;
stretched on earth.

NBHL (2)

Տարածեալ զերկրաւ, պատեալ զցամաքաւ. երկրապարփակ.

Ջուրբքն անբաւութեան երկրատարածն ծովու. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Երկրաւոր, աց

cf. Երկրային.

NBHL (4)

ἑπίγειος, γεϊνός, γεώδης terrenus, terrestris κοσμικός mundanus Երկրային. երկրական. հողեղէն. աշխարհային. աշխարհական. որ է յերկրի կամ յերկրէ, կամ կապեալ ընդ երկիր.

Զերկրաւոր ասացի ձեզ։ Մարմինք երկրաւորք։ Ա՛յլ փառք երկրաւորաց։ Երկրաւոր տաճար շինուածոյս մերոյ։ Երկրնաւորաց, եւ երկրաւորաց։ Որք զերկրաւորս եւեթ խորհին։ Երկրաւոր, շնչաւոր, եւ դիւական.եւ այլն։

Երկրաւոր բանք, կամ վիճակ, գահ, բարք, եւ այլն. (Նար.։)

Նաեւ ո՛չ զերկրաւոր վաստակս ուրուք յիշէր». այսինքն զըստ աշխարհի. (Եղիշ. ՟Բ։)

Երկրաւորութիւն, ութեան

s.

worldly vanities.

NBHL (1)

Չուել ասէ անտի որդւոցն իսրայէլի, յերկրաւորութենէս, եւ ի պանդխտութենէն. (Արշ.։)

Երկրաքարշ, ից

adj.

worldly;
cf. Գետնաքարշ;
այր —, carnal-minded, lustful.

NBHL (9)

Որ ընդ երկիր քարշի. որպէս բոյս գետնատարած, կամ սողուն. գետինը քըսուօղ, գետնի կպած.

Յերկրաքարշ պատաղելոցն։ Գետնանախանձ եւ երկրաքարշ զօրէն սեղխենւոյ. (Պիտ.։)

Մեղօք երկրաքարշ եղեալ իբրեւ զօձ թիւրեալ ամենայն զգայութեամբք ընդ երկիր սողայ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

ԵՐԿՐԱՔԱՐՇ. Երկրական. երկրասէր, աշխարհային.

Որ է ըստ մարմնոյ երկրաքարշ տաժանմանցս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Երկրաքարշ հեշտութիւն, վարք, կամ վարուք. միտք, հոգի, յորձանք խորհրդոց, ալիք. (Վրդն.։ Լմբ.։ Սարգ.։)

Անմտիցն եւ երկրաքարշիցն ... եղեւ ըղձալի. (Լմբ. ատ.։)

ԵՐԿՐԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. Քարշիլ ընդ երկիր, եւ կոխոտիլ.

Բարկութիւնն կռփեսցի յերկայնմտութենէն, եւ երկրաքարշ լիցի ի սուրբ սիրոյն. (Կլիմաք.։)

Երկրաքարշութիւն, ութեան

s.

worldliness;
sensuality.

NBHL (3)

Թարթափումն ընդ երկիր. անասնաբարոյութիւն. յետսամտութիւն.

Բազմածուփ խորհրդոց յուզմանց երկրաքարշութեանց. (Նար. ՟Է։)

Որ բուն տգէտքն կարօղ են յայս երկրաքարշութիւնս զնոսին ճանաչել. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Երկրմայր

s.

earth-worm.

NBHL (3)

Գետնի պտըուղ. տե՛ս ի բառն Գետին։

Դարձեալ՝ ըստ Բձշկարանի.

Երկրմայր՝ խոտ է երկու ազգ. միոյն ծաղիկն կարմիր, եւ միւսոյն ծիրանի զետ կապոյտ»։

Երկրորդ, աց

adj. adv.

second;
secondary, accessory;
secondly, in the second place;
— օրէնք, Deuteronomy;
—ք, bigamists;
— անգամ, once again, once more, a second time.

NBHL (22)

Կամ իբրեւ Երկրորդ. միւս եւս. եւ Դարձեալ. մէյմալ

δεύτερος secundus, alter Զկնի առաջնոյն յաջորդն կամ յետինն. վերջինն յերկուց. միւսն.

Օր երկրորդ։ Անուն գետոյն երկրորդի գեհովն։ Յերկրորդ ամին։ Յերկրորդում աւուր։ Երկրորդի խառնուածոյն։ Հանդերձ երիտասարդաւն երկրորդաւ։ Երկրորդք չուեսցեն». այսինքն յերկրորդ կարգի, եւ այլն։

Երկրորդիցն ի ձեռն առաջնոցն. (Դիոն.։)

Երկրորդաց ... երկրորդի. (Շ. հրեշտ.։)

ԵՐԿՐՈՐԴ. δεύτερος posterior իբր Յետնորդ, յետնեալ.

Պակասութիւնք՝ ունակութեանց երկրորդք են. (Կիւրղ. գանձ.։)

Զիա՞րդ երկրորդ համարեալ զանունն քրիստոսի ... նախնեօք հեթանոսօքն պարծիք. (Լմբ. ատ.։)

ԵՐԿՐՈՐԴ. որպէս Երկրորդական, եւ հետագայ. δευτέριος, δευτεραῖος secundarius

Երկրորդաց սա հասցէ. բայց սակայն երկրորդքն եւ նոքա մեծամեծք են։ Անձին իւրում ետ զնախնեացն պտուղս, եւ զաստուած ամբարշտաբար երկրորդաց արժանի արար։ Որք ոչ կարեն զառաջինսն նահատակութեանցն առնուլ, երկրորդիցն արժանի լինին։ Առաջնոցն ախտք՝ երկրորդիցն են պարկեշտ ողջամտութեան պահպանութիւնք. (Փիլ.։)

Դու թագաւորեսցես ի վերայ իսրայելի, եւ ես եղէց քո երկրորդ։ Կացոյց զնոսա երկրորդ իւր։ Երկրորդ յաթոռն դարեհի։ Երկրորդ յաթոռ իմ նստջի՛ք. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Գ. 17։ Տոբ. ՟Ա. 25։ ՟Ա. Եզր. ՟Գ. 7։ ՟Դ. 42։)

ԵՐԿՐՈՐԴՔ. գ. որպէս Երկրորդ անգամ ամուսնացեալք.

Երկրորդացն, եւ ցայլն. (Կանոն.։)

ԵՐԿՐՈՐԴ. մ. δεύτερον, δευτέρως secundo Յետ առաջնոյն. միւս եւս. յետոյ. ապա.

Նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 28։)

ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ. մ. τὸ δεύτερον secundo, secunda vice Յերկրորդումն նուագի. միւսանգամ.

Եւ երեւեցաւ տէր սողոմոնի երկրորդ անգամ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 2։)

Եւ եղեւ բան տեառն առ երեմիա երկրորդ անգամ. (Երեմ. ՟Լ՟Դ. 4։)

Զհետ այնորիկ զոր ընտրեաց տէր, երթայց ... եւ երկրորդ անգամ՝ ո՞ւմ ծառայիցեմ ես, ո՞չ ապաքէն առաջի որդւոյ նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 19։)

Առաջին, զի ... երկրորդ անգամ, վասն զի ... երիր եւ այլն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 17։)

Նախ ... երկրորդ անգամ. (Եզնիկ.։)

Յաղագս երկրորդ անգամնոյն կտակարանացն. (Արշ.) իմա՛ անուն կրկին հոլովեալ. իբր ռմկ. երկրորդ անգամինին։

Երկրորդաբար

adv.

secondarily, accessorily.

NBHL (4)

δευτέρως secundoloco Երկրորդ. յերկրորդ կարգի.

Երկրորդն երկրորդաբար զայսոսիկ զնոյնս ունելով. (Պղատ. տիմ.։)

Որ միտքն է, նախ իմանայ. իսկ որ միտքն ունի, երկրորդաբար իմանայ. (Մաքս. ի դիոն.։)

Երկրորդաբար եւ նուաստաբար. (Դիոն. երկն.։)

Երկրորդական, ի, աց

adj.

secondary, accessory, subaltern.

NBHL (2)

δευτέριος secundarius Որ ինչ է յերկրորդ կարգի զկնի առաջնոյն. որպէս,

Յաղագս երկրորդականաց. թէ յայտնապէս. եւ մի՛ գաղտաբար զուգեսցին. (Ցանկ յհ. իմ. ատ.։)

Երկրորդեմ, եցի

va.

to say again, to repeat, to reiterate;
to repeat often, to resume;
— համառօտիւ, to recapitulate;
— ի միտս, to pass again.

NBHL (4)

δευτερόω itero, repeto Երկրորդ անգամ կամ միւսանգամ ասել կամ առնել. կրկնել, առաջի դնել.

Զքաջաց արանց զյիշատակարանս հանապազ երկրորդէր առաջի նոցա։ Սա երկրորդեաց մեզ զամենայն կարգաւ. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ը։)

Աւելորդ համարելով զարտաքնոցն երկրորդել յաղագս սկզբանն առասպելս. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Դարձեալ երկրորդեալ զնոյն բան։ Անդէն երկրորդեալ ասաց. (Փարպ.։)

Երկրորդութիւն, ութեան

s.

repetition, resumption, reiteration;
— օրինաց, Deuteronomy.

NBHL (13)

δευτέρωσις repetitio, iteratio Երկրորդելն. երկրորդումն. կրկնութիւն. նորոգումն. յաւելուած.

Այս տեղի կրկնած եւ երկրորդութիւն է։ Պա՛ցտ է միտ դնել կրկնելոցն գրոց եւ երկրորդութեանց, զի միտս ինչ յայտնիս կամի ցուցանել այնու։ Ասպիսի ինչ է երկրորդութիւնն, ասէ՝ թէ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր եկն անձրեւն ... զնոյն դարձեալ երկրորդէ. (Կիւրղ. ծն.։)

Դարձեալ առ նմին կրկնապատիկ երկրորդութիւն։ Որպէս ո՛չ տեառնագրութեան խաչական փայտի ինչ երկրորդութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)

Ո. ոք ժպրհեսցէ ի վերայ սոցա երկրորդութիւն օրինաց յաւելուլ։ Այս այնմ յիշատակ է, եւ երկրորդութիւն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)

Օրէնքն ո՛չ այլ ինչ են, բայց բնական կարգացն երկրորդութիւն. (Երզն. մտթ.։)

ԵՐԿՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. δευτερεία secundae partes, locus secundus, vel inferior Երկրորդականն գոլ ի կարգի, ի պատուի, ի ճարտարութեան, եւ այլն.

Մի հնգեակն երիցութեան հասաւ, իսկ միւսն երկրորդութեան արժանի եղեւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Ընկեցեալ զնա ի պատուոյն՝ ինքն առնու զերկրորդութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 48։)

Ի գահ երկրորդութեան ընտրեալ. (Սարկ. քհ.։)

Վասն յառաջ ճանապարհին աղօտացեալ ի յերկրորդութեանն կատարման. (Դիոն. երկն.)

Ի ձեռն միջնորդաց կատարմունք աղօտագոյնք են. (Մաքս. ի դիոն.։)

ԵՐԿՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. δυάς binarius, dualis numerus Երկուութիւն. երկակ.

Ես ի հայր, եւ հայր յիս, նոյնութեանն յերկրորդութեան երեւեցելոյ անվրէպ նմանութեամբ. (Կիւրղ. գանձ.։)

Երկրորդումն, ման

s.

cf. Երկրորդութիւն.

NBHL (2)

δευτέρωμα secundus actus Երկրորդելն, իլն. կրկնումն. իսկ Երկրորդումն օրինաց, իմա՛ կրկնումն օրինաց տուելոց. Δευτερονόμιον Deuteronomium

Երկրորդումն օրինաց։ Գրեսցես նմա զերկրորդումն օրինացս այսոցիկ ի մատենի. (Օրին. ՟Ա. 1։ ՟Ժ՟Է. 18։ Յես. ՟Ը. 32։)

Երկրորդուստ

s.

list, roll.

NBHL (1)

Եօթանասուն աշակերտացն երկրորդուստ անուան նոցա ուրեք չէ՛ յայտ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 12։)

Երկրպագեմ, եցի

vn.

cf. Երկիր պագանեմ.

NBHL (10)

cf. Երկիրպագանեմ.

Աստուծոյ երկրպագեսցուք. (Ժմ. եւ Պտրգ.։)

Երկրպագեն տէրութեանդ քո։ Երկրպագեցէ՛ք պատուանդանի ոտից նորա։ Երկրպագեմք առաջի բեմի քո քրիստոս։ Երկրպագեմք առաջի տեւողական նշխարաց։ Երկրպագեմք քոց նշխարաց. (Շար.։)

Երկրպագեցին նմա. (Խոր. ՟Բ. 83։)

Զոր սովոր էին երկրպագել. (Խոր. ՟Բ. 83։)

Զնշան խաչիդ փրկութեան, զոր երկրպագեմ. (Նար. ՟Հ՟Գ։)

Զչղջիկանսն եւ զսնոտիս երկրպագէին. (Եփր. ծղկզրդ.։)

Զնոյն երկրպագելով զբազմածին ոմն դեւ. (Նիւս. թէոդոր.։)

Ի համօրէն քարինս նորա քրիստոս երկրպագի։ Երկրպագեալ տէրութիւն։ Երկրպագելի պահպանակդ, կամ բարերարութիւն, կամ բարձրութեամբդ։ Ընդ քեզ երկրպագելւոյ. (Նար.։)

Փշովք պսակեսջի՛ր (ընդ քրիստոսի) ... երկրպագեցի՛ր ի խաղ արարողացն զճշմարտութիւնն. (Ածաբ. ծն.։)

Երկրպագու, աց

adj. s.

worshipper.

NBHL (8)

προσκυνητής adorator Որ երկիր պագանէ, երկրպագօղ. պաշտօղ. երկրպագութիւն ընօղ.

Ճշմարիտքն երկրպագուք. (Յհ. ՟Դ. 25։)

Երկրպագուքն են առաւելեալք քան զանբան տարերսն. (Եղիշ. ՟Ե։)

Ի քարանց յարուցանել որդիս աբրահամու. այսինքն յերկրպագուաց քարանց եւ փայտից. (Եփր. համաբ.։)

Ինքն անձին իւրում երկրպագու եւ պաշտօնատար լեալ։ Նորայումն լծակցին երկրպագուաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Խառն ընդ երկրպագուքս հոգւոյ։ Զերկրպագուքումդ նշանի։ Գոհաբանութիւն յերկրպագուացս. (Նար.։)

Գրի եւ Երկրպագունք (որպէս եւ Խաչահանունք).

Յանդիմանեաց զերկրպագունս արեգականն եւ հրոյ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)

Երկրպագութիւն, ութեան

s.

adoration, worship;
prostration;
— կռոց, idolatry;
— մատուցանել, to worship.

NBHL (3)

προσκύνησις, προσκύνημα adoratio, veneratio Պագանելն զերկիր. ծնրադրութիւն. պաշտօն. մեծարանք աստուծոյ, եւ աստուածայնոց.

Ի հրեշտակաց երկրպագութիւն առնու. (Շար.։)

Ի վայր խոնարհեալ ծնրադրական երկրպագութեամբ։ Որում կրկին ծունր երկրպագութեան ամենայն եղելոց։ Քեզ երկրպագութեամբ ունել շնորհ տիրամայր. (Նար.։)

Երկցեղ

cf. Երկպառակ.

NBHL (2)

Իբր Երկու ցեղ եղեալ, կամ յերկուս ցելեալ. երկպառակ. անմիաբան.

Բաժանեալս եւ երկցեղս երեւեցոյց զզօրսն հայոց. (Եղիշ. ՟Դ։)

Երկփեղկ

cf. Երկպառակ.

NBHL (2)

Զօրագլխացն եւ մեծամեծացն եղեալ յերկփեղկս. (Ուռհ.։)

Իբր Երկպառակ. ուստի Յերկփեղկս լինել՝ է Երկպառակիլ.

Երկփեղկեմ, եցի

va.

to divide in two, to cleave.

NBHL (3)

Իբրու Յերկու փեղկս կամ ի ծուէնս պատառել. զմիութիւնն բաժանել. քակել, խզել.

Զուխտ եկեղեցւոյդ թերեւս կարացից երկփեղկել. (Եղիշ. ՟Գ։)

Երկփեղկեաց ի բաց զդաշինս ուխտին. (Յհ. կթ.։)

Երկք

cf. Երկ.

Երկօթի աւուրք

s.

space between two days.

NBHL (2)

Որ ի մէջ բերէ զերկուս երեկօթս, կամ զգիշերս օթելոյ ուրեք.

Իսկ երկօթի աւուրբքն զերեքօրեայ զյարութիւն յայտնելով. (Մեկն. ղեւտ.։)

Երկօթիմ, եցայ

vn.

"cf. Երեկօթս առնեմ."

NBHL (2)

cf. Երեկօթս առնել.

Զտեղի առեալ երկօթեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)

Definitions containing the research ե : 10000 Results

Բազմակ, աց

s.

socket;
snuffer-tray;
candle;
candle-light.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «ճրագ» Ա. մնաց. իը. 15. Փիլ. բագն. 203, 204. Վրդն. ել. «ճրագա-րան, աշտանակ» Երզն. մտթ. Նար. Լծ. նար. որից բազմակակալ և կամ համառօտուած բազմակալ «ճրագ» Բ. մնաց. դ. 21. «ճրագի մկրատ» Ել. իե. 38, լե. 17. Թուոց դ. 9. Գ. թագ. է. 49. «աշտանակ» Լծ. նառ.։

• = Իրան. *bazmak հոմանիշ ձևից, որ թէև չէ գործածուած բնաւ իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց հայերէնի հետ նոյնն է հաստատում ասոր. [syriac word] mazməxā (բա-ցարձակ ձևը mazmak) «ճրագ, աշտանակ» (Brockelm. 96 ա, 182բ), որ բնիկ սեմա-կան չի կարող լինել և նոյն իրանեան բառից փոխառեալ պէտք է լինի։ Ասորերէնի մէջ նախաձայն b՝ յաջորդ վանկի m-ի ազդեցու-թեամբ վերածուել է m-ի։-Հիւբշ. 114։

• ՆՀԲ բազմիլ բայից (ճրագ՝ որ բազմի ի վերայ աշտանակի)։ ՋԲ բազմիլ բայից և կամ բազուկ բառից (ճրագակալ, այ-սինքն բազուկք աշտանակին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ Bötticher, Horae aram. էջ 38 և Lagarde, Gesam. Abhd. էջ 63, համեմատելով ասորի ձևի հետ։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է թւում վրաց. ბაზმა բազմա, ბაზმაჯი բազմակի «ճրագ» Երեմ. իե. 10, որից საბაზ-მაკე սաբազմակե «աշտանակ, ճրագ» Զքր. դ. 2։ Հայերէնից փոխառեալ է համարում նաև Չուբինով։

NBHL (9)

λύχνος lucerna Ճրագ՝ որ բազմի ի վերայ աշտանակի կամ ճրագարանի. մոմ. լապտեր. ղամպար.

Զկշիռ աշտանակաց ետ նմա, եւ զբազմակացն (կամ զբազմականցն) նմանութիւնս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 15։)

Հրամայէ այրել բազմակս ի վերայ տէրունեան աշտանակին։ Ընդէ՞ր բազմակք աշտանակին եօթն։ Եօթն բազմակքն նշանակք են մոլորականացն։ Բազմակացն արծարծիչ լուսոյն՝ ձէթ ի վերայ արկանել. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ել.։)

Բազմակ ասին ճրագունք. (Վրդն. ել.։)

որպէս Ճրագարան, աշտանակ, յորոյ վերայ բազմի ճրագն.

Ճրագն ի վերայ բազմակի գոլով՝ զբոլոր տունն լուսաւորէ. (Երզն. մտթ.։)

Որ ինձէն անձին նիւթեցի միշտ զեղմունս կիզողականս հրոյ տոչորման, հոսեալ ի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.։)

Բազմակալն աշտանակ է, որ սա բազմակ ասէ, որոյ վերայ միշտ այրէր ճարպն. (Լծ. նար.։)

Բազմակ, ունելիք. (Հին բռ.) բազմակք, ճրագք. զառաջինն ընթերցի՛ր ԲԱԶՄԱԿԱԼ։

Բազպան, աց

s.

sacerdotal maniple;
bracelet.

Etymologies (3)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, առանց վկա-յութեան) «եկեղեցական զգեստաւորութեան մէջ՝ պատարագչի թևնոցը» Լմբ. պտրգ. Մաշտ. «ձեռնօց» Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 192։

• -Պհլ. *bāzupān, պրս. *bazūbān, զնդ. *bāzupāna-«բազպան», որոնցից ո՛չ մեկը գրականութեամբ աւանդուած չէ. կազմուած են bāzu «բազուկ» բառից՝ pāna-pān-bān «-պան» մասնիկով։-Հիւբշ. 114։

• ՀՀԲ բացատրում է «որ պատէ զբազու-կըն»։ ՆՀԲ պրս. պազուպէնտ՝ որ ուրիշ բառ է։ Lagarde ևն չեն յիշում։

NBHL (3)

ἑπιμανίκιον (ի μανιάκις մանեակ) manipulus Պահպանակ բազկաց՝ ամփոփիչ թեզանեաց. որպէս պ. պազուպէնտ, գօլլագ. Սպաս եկեղեցական ագուցեալ ի բազուկս, որ երբեմն եպիսկոպոսաց էր սեպհական, այլ զկնի հասարակ եղեւ եւ քահանայից, եւս եւ սարկաւագաց. բազկուրար, ձեռնուրար.

Իսկ եպիմիստիկոսն (կամ եպիմանիկոսն) զոր կոչեմք բազպանս՝ սահմանեցաւ, զի զսպեսցէ զձեռսն, եւ պատրաստ սպասաւորութեան արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)

Զայս ձեռնուրարս եւ բազպանս քահանայական՝ համարել ի սպասաւորութիւն սպասաւորաց քոց. (Մաշտ.։)

Բաժ, ից

s.

impost, duty, tax, contribution, levy, custom;
— անցից, toll.

Etymologies (4)

• , ի հլ. «արքունի տուրք, հարկ, մաքս» Ա. մակ. ժ. 29. Եղիշ. «փոխարեն վճարք, իբր գին տրուած գումարը» Եզն. (գուցէ ընդ որդ-ւոյն տալոյ զնա բաժ առնուցու). որից բա-ժապան ՋԲ, ԱԲ կամ բաժապետ «մաքսա-պետ, մաքսերի վերակացու» Յս. որդի. բա-ժել «մաքսը վճարել կամ մաքս առնել» Յս. որդի. բաժտուն «մաքսատուն» ԱԲ. բաժրար Արձ. 1320 թուից (Վիմ. տար. 160)։

• -Պհ. bāž «մարս», պրս. [arabic word] bāz, [arabic word] bāǰ, [arabic word] bāz, [arabic word] pāž «մաքս, տուրք, հարկ», հպրս. bāǰi-«հարկ, արքունի տուրք», որոն-ցից պրս. [arabic word] bāǰbān, [arabic word] bāžbān. [arabic word] bāžvān, [arabic word] bāǰdār, [arabic word] bāǰdār «մաքսապետ, հարկահան», հպրս. βaζι γραβαν «մաքս առնելը» (իբր *bāǰigraba-)։ Իրան-եան բառերը ծագում են հնխ. bhag>սանս. bhaǰ «բաժանել» արմատից։ Իրանեանից փոխառեալ բառեր են նաև վրաց. ბაჟი բա-ժի «մաքս», საბაჟო սաբաժո «մաքսատուն», թուշ. սաբաժո «մաքսատուն», քրդ. [arabic word] bāǰ և թրք. [arabic word] bāǰ «մաքս, տուրք, հարկ», Խիվայի թթր. [arabic word] baǰman «անասունների հարկը հաւաքող պաշտօնեայ», թալմուդ. [hebrew word] baz-bān «մաքսապետ»։ Տե՛ս նաև բաժանել բա-ռի տակ։-Հիւբշ. 115։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ։ ՆՀԲ այս մեկնութեան հետ յիշում է նաև հյ. անբաժ, բաժին, բաժանել, բագ, թրք.

• փայ, լտ. pars, portio «մաս»։ -Böt-ticher ZDMG 1850, 351 համեմատեց սանս. bhāǰya բառի հետ։ Նոյն Arica 79, 317 սանս. bhāga «մաս, բաժին, երջանիկ, բախտ, յաջողութիւն, գեղեց-կութիւն», զնդ. baγa-և պրս. bāǰ բա-ռերի հետ։ Lag. Urgesch. 359 սանա-bhaǰ «բաժանել» արմատից ևն։

NBHL (9)

(յորմէ Անբաժ, Բաժին, եւ Բաժանել եւ այլն. լծ. եւ Բագ. ռմկ. փա՛յ. եւ լտ. փա՛րս, փօ՛րցիօ) Մասն, բաժին.

Բա, մասն. Հին բռ.։ Առաւել վարի որպէս Բաժին արքունի, այսինքն մաքս վաճառելի իրաց. պ. պաժ, կամ պայ. թ. պաճ.

Թողցուք զամենայն հրէայ ի հարկաց, եւ զբաժ զաղիցն (կամ զաղտիցն) եւ զպսակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 29. յն. զգին աղիցն.)

Վասն մտից եւ սակից, եւ բաժից եւ հարկաց. (Եղիշ. ՟Բ։)

ԲԱԺ. ἑπιμερής, ἑπιμέριος superparticularis, superpartiens Ըստ թուաբանից եւ երկրաչափից՝ է մասն քանակի, որ ունի եւ զորոշեալ մասն աւելի.

Տասնեկաւ, որ զամենայն բանից թուականաց (զզանազանութիւնս) բազմապատիկ եղելոց, եւ մասանց եւ բաժից՝ յինքեան ունի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

ԲԱԺ. μοῖρος sors, fatum Ըստ ախտարաց կամ քաղդեայց՝ բաժին եւ վիճակ ճակատագրական.

Ոչ ումեք մահկանացուացս յաղթել ճակատագրի ... որպէս բաժանեցին ... եւ ոչ կարացի զերծանել ի բաժէն. (Ոսկիփոր.։)

Եւ թէ՝ մեղաց մի՛ լինիր բաժ, ախտից տոռամբ ձգելով ի քարշ. (Շ. այբուբ.։)

Բաժակ, աց

s.

cup, glass, mug, goblet;
chalice;
bumper.

Etymologies (5)

• , ի-ա հլ. (կայնաև ռ հլ. որ յետ-նաբար աւելի է տարածուած. հմմտ. բաժա-կոյ Եփր. համաբ. 210) «գաւաթ, ըմպա-նակ», փոխաբերաբար «2. գինի կամ ըմպե-լիք, որ բաժակի մէջ է լցուած. Յ. չարչարան-քի, վշտի, ուրախութեան, սիրոյ և փրկու-թեան նշան. 4. ծաղկի պարունակը» ՍԳր. Վեցօր. 94։ Որից բաժակիկ Մանդ. բաժա-կեան «մէկ բաժակ պարունակութեամբ» Պտմ. աղեքս. բաժակել «բոյսի շուրջը փոս բանալ՝ ջրելու համար» Փիլ. լին. էջ 12 և յովն. 610. Պիտ. Սարկ. քհ. բաժակակալ (որից հա-մառօտուած բաժակալ) Եղիշ. հրաբաժակ Ագաթ. բաժակագող ԱԲ. բաժակաման ԱԲ. գրուած է նաև բարժակ Վրք. հց. Նանայ 377. (հմմտ. բաժանել և բարժանել) և սխալ ստուգաբանութեամբ՝ բաժանակ Մխ. երեմ. (իբր թէ բաժանել բառից հանելով)։ Նոր գրականում ունինք բաժակաճառ, բաժակա-ձև, բաժակահարութիւն ևն։

• -Պհլ. *bāžak հոմանիշից, որ թէև աւան-դուած չէ գրականութեան մէջ, բայց հաս-տատւում է՝ հայերէնի հետ, նաև ուրիշ փո-խառութիւններով. այսպէս՝ հրէարէն [hebrew word] bazak կամ [hebrew word] bazīk, կովկասեան լե-զուներից՝ ցախ. bazak «սափոր, կուժ»։ Ի-րանեան բառի արմատն է bhaǰ «բաժանել», որից ունինք նաև զնդ. baǰina-և սանս. bhāǰana-«աման»։-Հիւբշ. 115։

• Հներից Վարդան վրդ.՝ Սաղմոսաց մեկ-նութեան մէջ, գլ. ճժե., էջ 385 համա-րում է բառս յառաջացած բաժանել բա-ւից. «Բաժակ՝ աման գինւոյ, բաժանիչ ասի»։ (Այսպէս մտածելով է, որ Մխ. ե-րեմ. գրում է բաժանակ և ո՛չ իբր սխալ

• գրչի)։ ՆՀԲ բաժին բառից։ Böttich Rudimenta 49, 184 բաժակ բառի հետ է համեմատում ասոր. [syriac word] fuzg և [syriac word] bzguda բառերը։ Նոյն, ZDMG 1850, 351 սանս. bhāǰana և կա-պադովկ. ենթադրեալ βησιαϰή (Pollux 6 96) բառերի հետ։ Նոյն, Arica 14 պարսիկ βατιάϰη (Athen 11, 271 և սն. bhāǰana ձևերի հետ։ Lagarde, Urgesch. 361 զնդ. baǰina-։ Նոյն, Hagiogr. chald. 315. քաղդ. [hebrew word] ձևի հետ։ Նոյն, Arm. Stud. § 326 մերժելով իր այս մեկնու-թիւնները (ասոր. [syriac word] fuzg չկայ բնա-գիրներում. [syriac word] բառը պէտք է կարդալ [syriac word] bngudā, որ է արաբ. [arabic word] naǰūd. βησιαϰή պարսիկ է ըստ Pol-lux և ո՛չ թէ կապադովկեան, և ըստ Falkenberg պէտք է ուղղել βατιάϰη, որով բառս նոյնանում է պրս. [arabic word] bādya ձևի հետ, առանց գործ ունենա-լու հյ. բաժակ բառի հետ), պահում է միայն հրէարէն [hebrew word] bazīk, որ փոխ-առեալ է դնում պրս. bāǰa, bāža ձևից։ Այսպէսով ուղիղ մեկնոթիւնը տուած է յինում Lagarde։ Տէրվ. Նախալ. 95 հնխ. bhag «բաժանել» արմատի տակ է գնում։ Καρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. 79 մեր-ժում է եղել կապադովկ. յն. vutókko «դոյլ» բառին։-Հիւնք. բաժին բառից։

• ԳՒՌ.-Գործածւում է միայն «Հաղորդու-թեան բաժակ, սկիհ. 2. Հաղորդութիւն. 3, Հաղորդութեան գինի» իմաստով. աւաես ևն Ջղ. Սեբ. բ'աժակ, Ալշ. բ'աժագ, Մրղ. Սլմ. պmժmկ', Շմ. պաժակ, Ղրբ. պէ՛ժակ, Պլ. Տփ. բաժանք։ Նոր բառեր են բաժկի «Հաղոր-դութեան զինին» (Երև. բ'աշկի), բաժկարե-րան «մաօրախօս» (որի բերանը Հաղորդու-թեան բաժակի պէս սուրբ է), բաժակացու «Հաղորդութիւն պատրաստելու գինի»։

NBHL (15)

ποτήριον poculum, calix Ըմպանակ. սկահ. սկիհ. ճաշակ. աման ըմպելոյ՝ փոքրիկ, որով առնու ոք զբաժին գինւոյ, եւս եւ ջրոյ. գաւաթ.

Ի հացէ նորա ուտէր, եւ ի բաժակէ նորա ըմպէր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 3։)

Բաժակն փարաւոնի ի ձեռին իմում։ Առնուի զխաղողն, եւ ճմլէի ի բաժակն փարաւոնի. (Ծն. ՟Խ. 41։)

Բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս. (Սղ. ՟Ի՟Բ. 5։)

ԲԱԺԱԿ. Ըմպանակն հանդերձ ըմպելեաւն, կամ պարզապէս գինին որ ի նմա.

Յանուն անօթոյն՝ եւ զգինին սովոր եմք կոչել բաժակ՝ գոհացաւ. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 27։)

Այս բաժակ է նոր ուխտ՝ իմով արեամբ վասն ձեր հեղլոյ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 20։)

Նմանութեամբ է նշանակ չարչարանաց, վշտաց, բարկութեան, որպէս եւ փրկութեան, ուրախութեան, սիրոյ, եւ այլն.

Կարէ՞ք ըմպել զբաժակն՝ զոր ես ըմպելոցն եմ։ Հա՛յր իմ, եթէ հնար է, անցցէ բաժակս այս յինէն։ Բաժակ փրկութեան ընկալայց։ Բաժակ ցասմանն Աստուծոյ.եւ այլն։

Որք զբաժակ մահու ընդ քեզ արբին։ Զփրկականն ըմպեալ զբաժակ։ Բաժակ հոգեւորական՝ լցեալ աստուածային ուրախութեամբ։ Անմահարար բաժակ հեղեալ յերկնից սուրբ հոգի. (եւ այլն. Շար.։)

Անսովոր են հոլովքս.

Խնդրէր անցանել զնովաւ բաժակոյն. (Եփր. համաբ.։)

Մատռուակք բաժակոյն կենաց։ Զգինին մատուցանէր բաժակով. (ՃՃ.։)

ԲԱԺԱԿ՝ որպէս յն. νάμα latex որ է Խոնաւուտ հոսանք. ըմպելի. եւ իբրու Բաժանողական.

Բերանոյս մերոյ՝ բանիցն բաժակն արտաքս հոսելով, վեհագոյն քան զամենայն տեսակ բաժակաց. (Պղատ. տիմ.։)

Բալ, ից

s.

cherry;
large black cherry;
morello cherry;
fog, mist;
pale colour, paleness.

Etymologies (4)

• «կեռաս, տճկ. քիրազ, գիլաս» Բժշ. նոր գրականում «ֆիշնէ, вишня», որից կազ-մուած նոր բառեր են բալենի «բալի ծառ». բալագոյն «բալի գոյնով, մութ կարմիր»։

• = Պրս. [arabic word] balū կամ նաև [arabic word] alubā-lū «կեռաս». սրանցից փոխառեալ են վրաց. ბალი բալի, ალუბალი ալուբալի, մինգր. buli, թուշ. bal, alubal, չեչէն. bol, օսս. bal, լեզգ. bali, beyli, իմերել. bali, լազ. buli ևն, բոլորն էլ «կեռաս» կամ «բալ» նշանակութեամբ։ Բառիս ծագումը չգիտէ Horn։ -Հիւբշ. 263։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ La-garde, Arm. Stud. § 329։ Patrubány

• ԳՒՌ.-Երև. բ'ալ, Հմշ. պալ «կեռաս», պա-լընի «կեռասենի». նոր փոխառութիւն է Տփ. բալի «կեռաս» (վրացերէնից). միւսները գոր-ծածում են սովորաբար թրք. = պրս. ձևը (ֆիշնէ ևն)։ Նոր բառեր են բալնոց «բալենի-ների պարտէզ», բալնուտ «բալենիների ան-տալռ»ք

NBHL (8)

Բալ ունէր զերեսս դաշտին. (Ասող. Բ. 3։)

Ըստ Բժշկականի, եւ ըստ հայոց վրացւոց՝ է Կեռաս՝ անոյշ եւ թթուաշ պտուղ. κεράσιον cerasum իտ. ciriega պ. պալու, ալու պալու. թ. քիրազ։ Իսկ ըստ այլոց գաւառաց հայոց է այլ տեսակ այն պտղոյն, որ ռմկ. վիշնէ, կամ ֆիշնէ ասի. ըստ լտ. թթու կամ կծու կեռաս. cerasum acidum vel austerum, amarylla. իտ. visciola, marasche

Ի բալէն ոչ կարէաք տեսանել զմօտակացն. (Պտմ. աղեքս.։)

Թանձրացեալ մթասցի բալ եւ մառախուղ՝ խաւար ի վերայ լերանց եւ դաշտաց քոց։ Եւ եղեւ բալ եւ մութ թանձրամած խաւարին ի վերայ երեսաց ամենայն երկրին. (Արծր. Բ. 3։)

Գարնանաբեր ժամանակին բալիցն ցուցանեն զօրինակ, որ ի ծայր լերանցն նստեալ՝ արգելուն զճառագայթս արեգական. (Լաստ. Ժ։)

Այն գետափն՝ որ յիւրմէ բալ եւ ծուխ վերնայ. (Վստկ.։ ա.մ.)

Զաչաց լոյսն պակասեցնէ, եւ բալ տայ տեսնուլ աչաց ... Խոտ մի կայ, որ այծն ուտէ, բալ գոյն. եւ կուրացնէ զաչքն. (Վստկ.։) Ուր կայ եւ իբր ռմկ.

Բալեցնօղ է աչացն. այսինքն մթացուցիչ, բլչացուցիչ։

Բալասան, աց

s.

balm;
balsam;
balsam-tree.

Etymologies (2)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան, սեռ. պալասանայ Միխ. աս. 378) «արաբական մի տեսակ թուփ, նրա ծաղիկը, անուշահոտ իւղը. balsamina hor-tensis De.» Խոր. աշխ. 612. Մաշտ. յետին գրչութեամբ պալասան Բժշ. Միխ. աս. պա-լասամ Բառ. երեմ. յաւել. 571 (երկիցս). հր-նագոյն ձևերն են բաղսամոն (յունարէնից փոխառեալ) և ապրսամ (ասորերէնից կամ պարսկերէնից փոխառեալ). ասւում է և մե-ռոնի ծառ Բժշ.։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (3)

որ եւ ԲԱՂՍԱՄՈՆ, եւ ԱՊՐՍԱՄ ասի. βάλσαμον balsamum Անուն ծառոյ եւ ծաղկի նորա, եւ անուշահոտ իւղոյն.

Յերջանիկն արաբիա ... իւղք անոյշք, եւ ծաղիկք ... (յորս է եւ) բալասան. (Խոր. աշխարհ.։ Մաշտ.։)

Մեռոնի ծառ ասի։ (Բժշկարանս)

Բալղինջ

s.

gad-fly.

Etymologies (3)

• «մլուկ, փայտոջիլ, թախտաբի-թի, խանտալայ, punaise», որի նուազականն է բալղինջիկ. այս բառերի համար ունինք եր-կու վկայութիւն. «Դևք լցին բովանդակ զայրն զայն բալղինջիւ և մժեխիւ. Եհաս անդ բազ-մութիւն մրջմանց... կորուսանել զբալ-ղինջսն». Վրք. հց. Բ. 16, 17 (ըստ այլ ձ. բալղինջիկ)։

• = Վրաց. ბაღლინჯა բաղլինջա, թուշ. բաղլինջօ, ինգիլ. բալղունժ «մլուկ, փայտռ. ջիլ». հայերէնը փոխառեալ է վերջին ժամա-նակներում, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը = վրաց. ღ ձայնի դէմ։-Աճ.

• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ դնում են բառս «վայրի մեռու». որովհետև Վարք Հարանցի միւս խմբագրութեան մէջ վերոյիշեալ տեղը գրուած է «մժղով և պիծակով»։ Բայց այս նշանակութիւնը բնաւ յարմար չէ. մրջիւնները ի՞նչպէս պիտի կարենային օդի մէջ թռչող այդ պիծակներին որ-սալ։ Ըստ իս պէտք է հասկանալ «մլուկ, փայտոջիլ», ինչպէս ցոյց է տալիս վրա-ցին և՝

NBHL (2)

ԲԱԼՂԻՆՋ ԲԱԼՂԻՆՋԻԿ. Ազգ վայրի մեղուաց, որպէս պիծակ կամ իշամեղու.

Դեւք լցին բովանդակ զայրն զայն բալղինջիկս (տպ. բալղինջիւ) եւ մժեխիւ։ Եհաս անդ բազմութիւն մրջմանց՝ կորուսանել զբալղինջիկսն. (տպ. զբալղինջսն) ըստ օրինի պատերազմողաց. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Բալուտ

s. adj.

acorn, tassel;
cloudy, gloomy

Etymologies (2)

• = Արաբ. [arabic word] ballūt, ասոր. և արամ. ❇ balūjā, պրս. [arabic word] balūd, թրք. [arabic word] ︎ palamut, բոլորն էլ նոյն նշ.։ Այս սառից է նտև պրս. [arabic word] šāhbalūt «շա-գանակ» (բառացի «արքայական բալուտ»), որ աղաւաղուելով դարձել է Ղրբ. շմբա՛-լուտ «շագանակ»։-Հիւբշ. 263։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (2)

Ծմակ տեղի եւ բալուտ. (Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Բ։)

Որպէս ռմկ. բալումուտ, բէլիտ, պէլուդ. այսինքն Կաղին վայրենի. βάλανος, φηγό, ὁξύα glans, fagus (Բժշկարան.։)

Բակլայ, ից

s.

bean;
lupine.

Etymologies (4)

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «բակլայ կոչուած ընդեղէնը. fève» Մխ. առակ. Տօնակ. Յայսմ. Վստև. 21. մանր բակլայ «lupinus» Գաղիան.։

• = Արաբ. [arabic word] baqla, որ և [arabic word] baqila, [arabic word] bāqilla «բակլայ», որից փոխառեալ են պրս. bāgālā, արևել. թրք. [arabic word] baqla, թրք. քրդ. [arabic word] bakla և թուրքերէնի միջո-ցով էլ ալբան. baklla, բուլգար. bakla, սերբ. bakla։ Արաբերէնի պարզ արմատն է bql «բոյս, արօտ, խոտ, բուսնիլ», որից և [arabic word] baqqal «ընդեղէն ծախող, նպարավա-ճառ» (=ռմկ. բախկալ, և ռուս. бакалeй. ныи)։-Հիւբշ. 263։

• Նախ Շրէօդեր, Ihesaur. 47 դրաւ պարս-կերէնից փոխառեալ։ Նոյնը յետոյ ԳԴ. Pott ZKM 7, 157, Lag. Arm. Stud. § 334։

• ԳՒՌ.-Առւ. Տփ. բա՛կլա, Ջղ. բ'ակլա, Ալշ. Ննխ. բագլա (Չալթր գիւղի մէջ բ'ագլա «լո-ռի»), Ախց. Կր. Սչ. բ'ագլա, Մկ. բmկլա, Մշ. բագլագ, բանգլա, Զթ. բ'ագլօ, Տիգ. բmգլm. Գոր. պmկլm, Ղրբ. պէ՛կլա, Ակն. Սեբ. բ'այ-լա, Վն. բmյլ, Ոզմ. բmհլm, Ասլ. փայլա, Սլմ. բmղլm, Ռ. փաղլա, Պլ. փախլա, Շմ փmխլm։-Նոր բառեր են՝ բակլաճճի, բակլա-տախտակ, բակլաքչև։

NBHL (4)

κύαμος faba Է ընդեղէն յայտնի. որ եւ ռմկ. բախլա, պագլա.

Մարմնոյ մեծութեամբ՝ բակլայ եւ սիսեռն պարծէին առ հատ կտաւատի եւ կնճթան. (Մխ. առակ.։)

Բաշխէր բակլայ աղքատաց. (Տօնակ.։ եւ Հ.։)

ՄԱՆՐ ԲԱԿԼԱՅ. որպէս Լովիաս, եւ այլն. ֆասսելիա ... θερμός lupinus (Գաղիան.։) cf. ՈԼՈՌՆ։

Բահուանդ, ից

s.

necklace, diamond to hang on the neck;
iron collar.

Etymologies (3)

• «ակունքներով զարդարուած մի տեսակ կանացի զարդ». մէկ անգամ ունի Թղթ. դաշ. 17. նոյն բառը բահուբանդ ձևով գիտէ Հին բռ. «Մեհևանդ. անթանոց կամ բա-հուբանդ»։

• = Պհլ. գւռ. *bāhuvand «ապարանջան կամ թևի մի ուրիշ տեսակ զարդ» ենթա-դրեալ ձևից. սրա բուն պհլ. ձևը պիտի լի-նէր bāzūband, որի նոր պրս. ձևն է [arabic word] bazuband «ւուռութ. և թարգմանի բազկա-կապ, ուր գրեալ մաղթանս ինչ՝ կապեն ի բազուկ», կազմուած է [arabic word] bāzu «բազուկ» և [arabic word] band «կապ» բառերից. -bāzū բառի գւռ. bāhū ձևի ժառանգները գտնում ենք գեռ նորապարսիկ bohu, bohf, bahōi, boī, bāi (<*bahi) գաւառականների մէջ (տե՛-Horn, էջ 38, § 167). իսկ vand-band «կապ» բառի համար հմմտ. նոր. պրս. գւռ. wán-dam. windam (Horn, էջ 50, § 219), հյ. մեհևանդ, պախճաւանդ, պարաւանդ, դան-դանաւանդ, և սրանց համեմատ նաև մռառ ბაზვანდი բազվանդի=ბაზმანდი բազմանդի «բազուկին կապելու յուռութ», որ ներկա-յացնում է պհլ. *bāzuvand ձևը։-Հիւբշ. 116։

• Առաջին անգամ ՆՀԲ համեմատեց պրս. [arabic word] payvand «կապ» և [arabic word] pāy-band «ոտնակապ», որոնք թէ՛ ձևով և թէ՛ իմաստով յարմար չեն։ Bötticher, Arica 75, 228 պրս. [arabic word] bāx «դէմքի Llroesch. 606 սանս. bhasvant «մար-գարտայեռ վզնոց» և մեհևանդ բառերի հետ։ Սրանց բոլորին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 337 և պահում է միայն բառի վերջամասը՝ -ուանդ = bandh «կապ», Հիւբշ. Pers. Stud. 23 պրս. bāzū̄ բառի հետ։

NBHL (3)

Զարդ ինչ կանացի մեծագին կամ ականակապ, որպէս մեհեւանդ, կամ քայռամանեակ, եւ այլ ինչ նման.

Բահուանդս բիւրակունս, եւ վարսակալս վայելավառս. (Ագաթ.։)

Մեհեւանդ. անթանոց, կամ բահուբանդ. (Հին բռ.) որպէս պ. բէյվէնտ, կամ բայպէնտ. որ է ոտնակապ, ձեռակապ. զօդ, կապ, եւ այլն։

Բաղարջ, ից

adj. s.

unleavened, azymous;
unleavened bread, azyme.

Etymologies (4)

• , ի-ա, ո հլ. «անխմոր հաց (իբր գոյական) կամ անխմոր, չխմորուած (իբր ածական)» ՍԳր. (գրուած բաղարճ Եփր. ա-ւետ. 279, 280). որից բաղարջակերք ՍԳր. բաղարջընծայ Նար. էջ 252. բաղարջեայ Ե-պիփ. ծն. բաղարջիկ «փոքրիկ բաղարջ հագ» Վստկ. 102. նաև բաղրջուկ «մոլոշ բոյսը, փիփերթ, malva» Բժշ. (վերջինիս նշանա-ևութեան զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xubbāz «մոլոշ»՝ xubz «հաց» բառից, ռուս. գւռ. калачики «մոլոշ»՝ калачь «ճեր-մակ հաց» բառից. հմմտ. նաև հյ. ճնճղկա-բլիթ, հացուպանիր, ճնճղկի հաց)։

• Kаρολίδγς, Γλωσσ. συγϰρ. փոխառեալ է դնում կապադովկիական παγάρτζι հոմա-նիշից, որովհետև այս բառի արմատը կարծում է παγ, որ կցում է լն, πάγος «սառած», πήγνυμι «սառչիլ», լտ. piger «ծոււ». սանս. pajras «հաստատուն» բառերին։ Հիւնք. թրք. boγača «կարկան-դակ» բառից։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն թ. 742 արաբ. [arabic word] fitr «ծոմը բանալ» + պրս. [arabic word] ča նուազական մասնիկով։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. բ'աղարջ, Խրբ. բ'աղարչ, Գոր. Շմ. պաղարճ, Մկ. Վն. պmղառճ, Ղրբ. պէ՛ղարճ, Տփ. բա՛ղաճ, Ախց. Երև. Կր. բ'ա-ղաճ, Ջղ. բ'աղաջ՝, Սեբ. բ'աղաչ, Մրղ. պm-ղmճ, իսկ Ակն. Մշկ. բառս երևան է գալիս բաջուկ ձևով և «կարկանդակ» նշանակու-թեամբ. Պրտ. բ'աջ'ուգ «մի տեսակ աղցան» (<բաղրջուկ ձևից).-այս բաղարջ բառի և թրք. boγača «կարկանդակ» բառի խառնուր-դըն է ներկայացնում Հմշ. պուղարջա «կար-կանդակ»։-Նոր բառեր են բաղարջնախշի, բաղարջուկ։ բապահջ-չաղարջ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ბლარჯი բլարջի «բաղարջ», ბლარჯობა բլարջոբա «բաղարջակերաց տօն». կապադովկ. յն. παγάρτζι «բաղարջ», παγάρ-ἄιϰο φωμὶ «բաղարջ հաց» (Kаρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. 94 և Bugge KZ 32, 11) որ, ինչպէս γ=ղ ձայնից երևում է, ուշ ժամանակի փո-խառութիւն է հայերէնից. այսպէս նաև վրաց. ბაღაჭი բաղաճի «բաղարջ» (Չուբի-նով 99). որի մեջ ღ=ղ յետնութեան նշան է, մինչդեռ բլարջի հին է։ Ուա. պաղան «բաղարջ»։

NBHL (5)

Բաղարջ եփեաց նոցա։ Բաղարջ ուտիցէք։ Ի վերայ պանին բաղարջոյ։ Բաղարջով կերիցէ։ Առնել զտօն բաղարջոցն.եւ այլն։

Զոհս եւ պանս բաղաջաց. (Լմբ. սղ.։)

Բաղարջի՝ առանց հպարտութեան խորհուրդք հոգւոյ քո՝ յարմարի. (Կլիմաք.։)

Բաղարջն (է) շօթ, լօշ (կամ լաւաշ) անխմոր. (Վրդն. ել.։)

Նկանս բաղարջս. քանզի ոչ խմորեցաւ։ Պանս բաղարջս, եւ շօթս բաղարջս։ Քաքարս բաղարջս։ Պան մն բաղարջ, եւ քաքար մի բաղարջ։ Արդու մի ալիւր (կամ ալեր) բաղարջ։ Քաքարացն բաղարջաց։ Պանից բաղարջոց։ Բաղարջ հացիւ. եւ այլն։

Բաղափուշտ

s.

bladder.

Etymologies (1)

• տե՛ս Բուշտ։

NBHL (3)

κύστις vesica որ գրի եւ Փաղաբուշտ, Բաղաբուշտ, Փալափուշտ, Փամբուշտ. Աման մաշկեայ, յոր հաւաքի մէզ կենդանւոյն. խալափուշտ.

Ջրատեսակն ընդ ցնցուղ քաղրդին ի բաղափուշտն ժողովի, եւ մէզ լինի. (Ոսկիփոր.։)

Խոյլս ունին իբրեւ զզբաղաբուշտ մեծ. (Մարթին.։)

Բաղիստր, ի, տրաւ

s.

stone-bow;
crossbow;
catapult;
dart, arrow;
small dagger.

Etymologies (3)

• «նետաձիգ աշ-տառակ, նետ նետելու պատերազմական մե-քենայ» Ա. մակ. զ. 51. «նետ» Երեմ. թ. § (որ սխալմամբ Մխ. երեմ. մեկնում է «սուր եռասայր, զոր ունին զինւորք ի մտրակս երիվարաց» (նոյնը բառացի կրկնում է Բառ. երեմ. էջ 45)։-Առաջին նշանակու-թեամբ և բաղիստ ձևով ունի Նորագիւտ բ. մնաց. իզ. 15 «Եւ արար Ոզիա յԵրուսաղէմ մեքենայս խորհրդովք իմաստութեան, զի ւիցին ի վերայ աշտարակացն և ի վերայ ան-կեանցն բաղիստս և վէմս մեծամեծս»։ (Ո--վորական թարգմանութիւնն ունի «ձգել նետս և քարինս մեծամեծս», համաձայն յունա-րէնի՝ որ է βάλλειν βέλεσι ϰαὶ λίϑοις μεγά-λοις)։ ձռանս. baliste, ռուս. баллиста, ասոս ❇ b lstrs կամ [syriac word] blsts (Brockelmann, էջ 39ա, երկուսն էլ առանց ձայնանիշի) ևն։ Յունարէն բառը չգիտէ Baillv. չէ՛ գործածուած Ա. մակ. զ. 51 և Բ. մնաց. իզ. 15, իսկ Երեմ. թ. 8 ունի βολις, որ է «նետ». յիշում է միայն Sophocles, Greek lexicon, էջ 296ա՝ վկայութեան կո-չելով Պրոկոպիոս (543 թ.), Մաւրիկիոս (607 թ.) և Լևոն Փիլիսոփայ (911 թ.)։ -Հիւբշ. а42։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ ևն։

• = Յն. βαλίστρα «քարաձիգ մեքենայ», որ ծագում է βάλλω «նետել, արձակել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև լտ. balllsta,

NBHL (5)

ԲԱՂԻՍՏՐ կամ ԲԱԼԻՍՏՐ. (ի յն. վալլիստրա, վէլօսդասիս. լտ. պալլիսդա) βαλλίστρα, βελόστασις ballista Բաբան. մեքենայ պատերազմական ի ձգել նետս եւ նիզակս եւ քարինս. նետաձիգ աշտարակ. մանդղիոն.

Կանգնեցին մանգղիոնս եւ մենքենայս, եւ բալիստր՝ նետաձիգ աշտարակս. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 51։) cf. ՆԵՏԱԿԱՄ։

Եւ Նետ. (որպէս յն. վօլի՛) βολή

Բալիստր խոցոտիչ՝ լեզուք նոցա. (Երեմ. ՟Թ. 8։)

Բաղիստր՝ սուր է եռասայր, զոր ունին զինուորք ի մտրակս երիվարաց։ (Մեկնիչն երեմ. Մխ. գոշ.)

Բաղշտակ

s. bot.

acorus;
yellow water-flag.

Etymologies (1)

• տե՛ս Բաշխ։

NBHL (1)

Բաղշտակն, որ է վաճն, որ ակիրն. ինքն սպիտակ եւ թեթեւ տակ է, եւ ջրին մէջն կբուսնի. լաւն այն է՝ որ ի լի՛ լինի, եւ անուշահոտ լինի։ Ոճն՝ որ է ակիրն, որ է վաճն, որ հայերէն բաղշտակ ասի. (Բժշկարան.։)

Բաղսամոն

cf. Բալասան.

Etymologies (3)

• «բալասան». գրուած է բաղսամովն Ոսկ. ա. տիմ. բաղսամոս Վեց-օր. էջ 101. բաղասամովն Ոսկ. եբր. բաղա-ռամոն Գառիան. վաղսամ, վաղսամոն Պի-սիդ. տպ. Վենետ. 1900, տող 911. բալասա-մին Տաթև. հարց. 604։ Ըստ Aнненковь-ի բուսաբանական բառարանի, էջ 61 ա՝ այս է «հինայի ծաղիկը, ֆր. jalousie, balsamine des jardins», գիտական անունով balsamina hortensis Dc,

• = Յն. βάλσαμον «բալասանի թուփը և նրա իւղը», βάλσαμος «բալասանի թուփը», ըստ այսմ յիշեալ ձևերից ճշտագոյնն է բաղսամոն.-բաղսամոս գալիս է βάλσαμος բառից, իսկ վաղսամ, վաղսամոն՝ յն. բառի ետին տառադարձութիւններն են. հմմտ. նաև ապրսամ և բալասան, որոնցից առաջի-նը փոխառեալ է ասորերէնից կամ պարսկե-րէնից, իսկ երկրորդը արաբերէնից։ Յոյն բառի ծագումը սեմական է՝ ըստ Boisacq 114։-Աճ.

• Չարմանալի է որ ո՛չ Lagade և ո՛չ Հիւբշման չեն յիշում այս բառը։

NBHL (4)

ԲԱՂՍԱՄՈՆ. որ եւ ԲԱՂԱՍԱՄՈՆ, ԲԱՂԱՍԱՄՈՍ. cf. ԲԱԼԱՍԱՆ. պալսամ.

Կիտրոնն, եւ ապա բաղսամոնն, եւ դաբնիդն. (Ագաթ.։)

Իւղս անոյշս ցանիցէ, եւ զբաղսամովնն ազնուական. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)

Սքինոս, բաղսամոս, նարդէս (իբրեւ ծառք). (Վեցօր. ՟Զ։)

Բաճկոն, աց

s.

vest;
waistcoat;
flannel waistcoat;
night waistcoat;
bodice;
cloak, mantle;
tunic.

Etymologies (2)

• , ի-ա հլ. «պատմուճան, վերար-կու» ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 51. Լաստ. որից բան-կոնակ «խեղճուկ հագուստ» Եւագր. 126. Վրդն. ծն. Տօնակ. նոր գրականում ընդու-նուած է բաճկոնակ «շապիկի վրայից հագ-նելու կարճ ու անթև հագուստը, ֆր. gilet, ռուս. жилeтъ, թրք. yelek», իսկ բաճկոն «բաճկոնակի վրայից հագնելու թևաւոր հա-գուստը. ռուս. пиджакь»։ Հնապէս էլ բաճ-կոնը շապիկի վրայից հագնելու զգեստն էր. հմմտ. Մտթ. ե. 40 «Եւ որ կամիցի ոք դա-տել և առնուլ զշապիկն քո, թո՛ղ ի նա և զբաճկոն քո»։ Սրա բացատրութիւնը տալով Երզն. մտթ. 125 գրում է. «Տեսակ բանիս թուի ինձ սխալ գոլ ի թարգմանչաց կամ ի գրչաց. քանզի բաճկոն վերինն է և շապիք ներքինն, որպէս ասէ Ղուկաս թէ՝ Եւ որ հա-նէ ի քէն զբաճկոն քո, մի՛ արգելուր ի նմա-նե և զշապիկս»։ Նկատողութիւնը ճիշտ է, բայց իրողութիւն այն է, որ մեր Հայրերը թարգմանել են ճիշտ այն՝ ինչ որ գտել են յունարէնում. ϰαὶ τῶ ϑέλοντί σοι ϰριϑῇναι ϰαὶ τὸν γιτῶνά (տակի հագուստ) σου λαβεῖν, ἂφες αύτώ ϰαὶ τὸ ἰμάτιον (վրայի հագուստ)։

• ՆՀԲ լծ. պրսկ. [arabic word] bazуūn «մեծա-գին և պատուական կերպասք», [arabic word] baz-ǰama «փառաւոր և շքեղ հանդերձ»։ Գ. վրդ. Սրուանձտեանց, Մանանայ, էջ 411, բեճ «ուս» բառից, իբր թէ «ու-սերի վրայ ձգուած զգեստ»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] pāizākōn «մի տեսակ կերպաս» և թրք. [arabic word] čerken, čekmen «թիկնոց» (by-даговь, 1, էջ 469)։

NBHL (2)

ἰμάτιον, χιτών vestis, tunica Սովորաբար ի մեզ կարծի լինել ագանելի ներքին ի վերայ շապկի. բայց ի գիրս վարի որպէս Պատմուճան, պարեգօտ. հանդերձ որ ի ներքոյ վերարկուի. եւ Վերարկու. եւ որ եւ է ձորձ՝ մանաւանդ կտաւի եւ ազնիւ. հագուստ, լաթ, կապայ. (լծ. ընդ պրս. պէզէուն, պէզճամէ. հանդերձ ի բեհեզոյ այսինքն ի կտաւոյ)

Եթէ գրաւեսցես զբաճկոն ընկերիքոյ։ Առին իւրաքանչիւր զբաճկոն իւր, եւ եդին ի ներքոյ նորա։ Որ հանէ զբաճկոն յաւուր ցրտոյ։ Որ հանէ ի քէն զբաճկոն քո, մի՛ արգելուր ի նմանէ զշապիկս.եւ այլն։

Բամա

s.

altar.

Etymologies (3)

• «զոհի բարձր սեղան, բեմ, բար-ձունք» Ա. թագ. թ. 19 ևն։

• = Եբր. [hebrew word] ︎ bamā «բարձրութիւն, բար-ձունք, զոհի սեղան» բառն է, որ յունարէն թարգմանութեան մէջ, իբր յատուկ անուն առնուելով, պահուած է Յαμά, որից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։ Bailly 346'7 և Sophocles 296՛՛ յիշում են բառս՝ իբրև եբրայական փոխառութիւն։ Նրա որոշեալ ձևն է երր. [hebrew word] habanā, սր տառադար-ձուած է յն. ἀβαμα (այլ ձ. αββανα), որիս էլ հյ. աբբանա (տե՛ս այս բառը)։

• ՆՀԲ և ԱԲ դնում են եբրայեցերէնից։

NBHL (1)

Ըստ եբր. պամա. այսինքն Բեմ. սեղան զոհից բարձր։ (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 19։) cf. ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ, cf. ԲԱՐՁՈՒՆՔ։

Բամբ, ից

s. mus. adj.

basse, base;
thorough base.

Etymologies (3)

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «նուագարանի խոշորաձայն հաստ թելը. 2. հաստ ձայն» Երզն. քեր. Ոսկիփ. ά-րից բամբերգային «հաստ ձայնով երգող» Նար. բամբջութակ, բամբջութակահար (նոր բառեր). գրուած է պամ Երզն. քեր. տե՛ս և բանդ, բանդախառն։

• = Պրս. [arabic word] bam, որից փոխառեալ արաբ. [arabic word] bamm «բամբ, հաստ ձայն, քնարի հաստ թելը». վերջաձայն բ՝ հայերէնի մէշ յետոյ է աւելացրած. հմմտ. բեմ>բեմբ, պատշգամ>պատշգամբ։-Հիւբշ. 116։

• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ. Նոյնը կրկնում են յետոյ ՆՀԲ, Lag. IIrgesch. 629 են։

NBHL (3)

պ. ար. պամ, պէմմ. Հաստ թելն քնարի խոշորաձայն. եւ Ձայն խոշոր.

Չորրորդ (ձայն) է բամբն, հով եւ գէջ ըստ բնութեան ջրոյն։ Չորրորդ լարն, որ է պամն, բնութեամբ ջրոյ եւ մաղասոյ՝ ցուրտ եւ գէջ. (Երզն. քեր.։)

Ճանաչէ ի տարորոշ բազմութենէ աղեաց, թէ ո՞ր է սուր, եւ ո՞ր է բութ, ո՞ր զիլ, եւ ո՞ր բամբ. (Ոսկիփոր.։)

Բամբակ, ի

s.

coton;
— ազնիւ, wadding

Etymologies (4)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «բամբակ» (գրուած նաև բան-բակ) Կաղկանտ. Խոր. աշխ. Երզն. մտթ. 231. Մագ. և Երզն. քեր. որից բամբակենի «բամբակի բոյսը, gossypium herbaceum L» Մխ. առակ. նոր գրականում բամբակեղէն, բամբակեայ, բամբակավաճար.

• = Պհլ. pambak «բամբակ» բառից, որի յաջորդներն են պազենդ. panba և պրս. [arabic word] panba «բամբակ»։ Այս իրանեան ձևի ծա-գումը և ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ։ Փոխառութեամբ տարածուած է դէպի Արև-մուտք՝ մինչև Եւրոպայի ծայրը. այսպէս յն. πάμβας, նյն. βομβάϰιον, βαμβάϰι, μπαμπά́ϰι (հնագոյն փոխառութիւն է βόμβος «շերամ, մետաքս»), մ. լատ. bombax, bombacum, արաբ. [arabic word] bambaǰ, քրդ. [arabic word] panbu վրաց. ბამბა բամբա, ბამბაჯი բամբակի, թուշ. բամբա, օսս. bambag, bamp'ag, արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] mamuq, ոսմ. [arabic word] pambuq, ալբան. pambuk, ռում. bum bak, չեխ. pamuk, հունզ. pamuk, pamut, սերբ. bumbak, pambuk, pamuk, bobac', խորվաթ. bumbak, բուլգար. pamuk, pambuk, ռուս. бумaгa «թուղթ», бумаж-Արմատական բառարան-26 иикъ «թղթապանակ», бумaзeя «բամբա-կեայ կտաւ», իտալ. bambagia, bombagio, աա. փամբակ (ուղղակի փոխառութիւն ի-րանեանից՝ նախաձայն փ-ի պատճառաւ) ևն։ Հայերէնը, ինչպէս նաև միւս լեղոներից շատերը, նախաձայն ը փոխել են b=ր՝ րառամէջի b-ի ազդեցութեամբ։-Հիւբշ. 116։

• Պարսկերէնի հետ համեմատեցին նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ ևն։ Gosche, էջ 22 Հե-սիքիոսի աւանդած փռիւգական βάμβαλον «վերարկու և ամօթոյք» բառը հա-մեմատում է հյ. բամբակ և պրս. panba բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Տփ. բամբակ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. բ'ամբակ, Ննխ. բամբագ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. բ'ամբագ, Պլ. բամբագ, փամբագ, Ռ. փամբագ, Տիգ. փmմբmգ, Ասլ. փամբայ, Զթ. Հճ. բ'ամբօգ, Ոզմ. փmմբmկ, Գոր. Մկ. Վն. պmմբmկ, Մրղ. Սլմ. պmմբmկ', Շմ. պmմ-բmգ1, Հւր. բmնբmկ, Ղրբ. պէ՛մբակ, Ագլ. բի՛մբmկ, բի՛մբէկ։ Նոր բառեր են բամբա-կել, բամբակիլ, բամբկուն, բամբակածախ, բամբակարտ, բամբակաքաղ, կրճատ՝ բամբ-քսող և բամբահատ «բամբակի սերմ»։

NBHL (6)

ξύλον, πάμβαξ gossypium (լծ. դոզտկ. իսկ βόμβυξ bombyx տ. ՇԵՐԱՄ). գրի եւ ԲԱՆԲԱԿ. ռմկ. բամպակ. բամպուգ, բամուգ. պ. բէնպէ. ար. գուդուն, կամ գուդն. իտ. քօթթօնէ. Բերք բուսոյ ի գոզակէ ելեալ՝ սպիտակ, փափուկ, նիւթ հանդերձի ի ջերմ պահել զմարմինս.

Գտանին ի նոսա նաւթ եւ աղ, ապրիշում եւ բամբակ. (Կաղանկտ.։)

Ոչ զբամպակ ընդ ասր խառնել. (Երզն. մտթ.։)

Որպէս ակն արական է, կարող էաք եւ ունիմք սովում առնել զբամբակ (կամ զբամբակ) արական. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)

Առաջի նորա (մեքենայի րաբանին) պարիսպ կանգնեցին բամբակի բեռաց, եւ յայլ բազում կարասւոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (եդաւ ի մէնջ ըստ այլ ձ. Բազմակի, որ երեւի սխալ իմաստակ գրչի։))

Քերեալ ձեռօք զվէրն, եւ ժողովեաց բամբակով զթաթախն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա. ձ։)

Բամբիշն, բշան

cf. Բամբիշ.

Etymologies (2)

• , ն հլ. (-շան, -շանէ, -շամբ.) «թագուհի» Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. թգ. 420. Արծր. Փիլ. յետնաբար եղել է բամ-բիշ Գնձ. որի համեմատ սրբագրուած է Մծբ. գ. և որ նոր գրականի էլ ընդունած ձևն և (բայց քիչ գործածական)։

• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ և ա-ռաջ Müller SWAW 66 (1870), էջ 270 (նոյնը նաև WZKM 8, 284), համե-մատելով պհլ.-պազենդ. 46 բառարա-նի (էջ 96) անորոշ մի գրութեան հետ-Այս բառը կարդացւում էր banbošne, Lag. Arm. Stud. § 344 մեր բամբշան սեռականի հետևողութեամբ կարռազ bambušan, իսկ Հիւբշ. KZ 23, 402 ուղղեց bānbišn, որ և հաստատուեց մա-նիքէական պահլաւերէնի գիւտով։ Հիւնք շամբուշ բառից։

NBHL (9)

ԲԱՄԲԻՇՆ եւ ԲԱՄԲԻՇ. βασίλισσα, βασιλεία, βασιλίς regina, imperatrix Թագուհի. դշխոյ. տիկնաց տիկին. կին թագաւորի, մայր արքայորդւոյ, որպէս եւ մեծի իշխանի.

Մի՛ թագ դնել, եւ մի՛ զբամբիշն զմայր որդւոցն թագ դնել, եւ մի՛ զբամբիշն զմայր որդւոցն լլկել։ Տոմիրիս բամբիշն մասսագեցւոց սպան զկիւրոս. (Եւս. քր.։)

Պատրեաց երբեմն բոզն այն եւ զբամբշան իսկ զեղբայրն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)

Առնուլ զաբիսաք ի կնութիւն. որպէս զի բամբշամբն՝ զոր առնու, առցէ եւ զթագաւորութիւնն Սողոմոնի. (Եփր. թագ.։)

Եսթեր եղեւ բամբիշ ի տեղի վասթեայ. (Մծբ. ՟Գ։)

Գըտեալ զփայտ խաչին՝ բամբիշ Հեղինին. (Գանձ.։)

Կին նորին, որում բամբիշն կոչէին։ Որ եւ սպանաւ ի բամբշանէն։ Առաքեալ էր զմայրն՝ զբամբիշն Վասպուականի առ զօրավարն բուխայ. (Արծր. ՟Բ. 3։ ՟Գ 4։)

Նմանութեամբ ասի.

Զսա (զաչս) Աստուած՝ բամբիշն այլոց երեւեցոյց (զգայութեանց), ի վերայ եդեալ ամենեցուն։ Իւրաքանչիւր յառաքինութեանցն բամբիշն ճշմարտութեամբ է. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)

Բամբիռն, բռան

s.

castanets, snappers

Etymologies (1)

• տե՛ս Փանդիռն։

NBHL (3)

Ազգ նուագարանի (թերեւս որպէս թամպուռ, կամ սանդուռ. կամ Ծնծղայ մեծ, եւ փոքր, որպէս զիլ, չալփառա եւ այլն) cf. ԲԱՆԳԻՌՆ.

Ի նուագս բամբռան։ Որք բամբռամբն երգէին. (Խոր. ՟Ա. 5. 23.) (լտ. թրգ. cymbalum, որ է ըստ յն. κύμβαλον )

Բարացուցական՝ բամբռան բառացի բարառնութեանց. (Նար. ՟Զ՟Բ։)

Բամբոց

s.

gum ammoniac;
bamboo;
agasyllis.

Etymologies (3)

• «մի տեսակ խի-ժաբեր բոյս». մէկ անգամ ունի Գաղիան. խունկ ի բամբոցէ (կամ ի բանբոցէ) ձևի մէջ՝ որ ՆՀԲ համարում է «gomme ammo-niaque»։

• ՆՀԲ բամբոց համարում է «գաւազան, որով լինի բախել զիմն կամ զնուագա-րան», որով թուի թէ կապել է ուզում բամբ «հաստ ձայն կամ քնարի հասա թել» բառին։ ԱԲ դնում է բամբոց «եղէ-գի տեսակ մը. պամպու»։ Սրանով բա-ռը ուզում է հանել հնդկական bam-bu-ից. այս պարագային թերևս յարմար էր սրբագրել բառը բամբոյ, ինչպէս ա-նում է Թաղիադեան, Առաջնորդ ման-կանց, էջ 38 և համարում է հնդ. bam-հնդկական բանս-լուչ՝ որ հնդկեղէգի խունկն է, սաթի նման բիւրեղացած մի նիւթ՝ որ բամբուն կոտրելու ժամանակ

• երբեմն միջից դուրս է գալիս։-ՀԲուս. (տե՛ս § 300 և յաւել. էջ 663) ուզում է կցել կիլիկեան բարբառով բամբոզ, բիւմբոս բուսանունի հետ։ Բայց բամ-բոս (Զթ. Կր. Մշկ.), ինչպէս նաև բամ-բուզ Ակն. բոլորովին տարբեր բոյսեր են և չեն կարող յարմարիլ բամբոց-ին՝ որ խէժ ունի։-Բամբոս նշանակում է «ձնծաղիկ», իսկ բամբուզ «ցօղնաւոր, կոկոնաւոր մի խոտ՝ որի մէջ կայ բամ-բակի պէս սպիտակ մի նիւթ»։

NBHL (2)

Բառ անյայտ, իբր Ամմոնիական. ἁμμωνιακόν ammoniacum, succus, vel gummi ferulae in Libya (Թուի Գաւազան, որով լինի բախել զիմն կամ զնուագարան)։ Ուստի

ԽՈՒՆԿ Ի ԲԱՄԲՈՑԷ կամ Ի ԲԱՆԲՈՑԷ կոչի ի բառս Գաղիանոսի խիժն ծորեալ ի գաւազանաձեւ տնկոց ի լիբիա։

Բայ

cf. Բա;
cf. Բամ.

Etymologies (3)

• տե՛ս Բալ բայր։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն ի բայի ներգոյականը) «գազանների որջը կամ ձմեռուայ քառասունքը» Շնորհ. եդես. որից բայանալ «որջը մտնել» Փիլ. լին. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 119. բայոց «արջի ձմեռա-յին քառասունքը» Եզն. բայեցեալ «քառա-սունք մտնելով թմրած կամ քնած» Կոչ. գրուած է բահ Վրդն. այգեկ. 85։

• ԳՒՌ.-ՆՀԲ և ՋԲ իբր ռմկ. յիշում են բայ կամ բահ, որ ինձ այլուստ ծանօթ չէ։

NBHL (29)

ῤῆμα verbum Ըստ քերականաց՝ Մասն բանի յայտարար գործողութեան.

Բայ է բառ անհոլով՝ ընդունական ամանակաց, դիմաց, եւ թուոց, որ ներգործութիւն կամ կիր յարկացոցէ. (Թր. քեր.։ )

Բայ է, որ առնշանակէ ամանակ. (Պերիարմ.։ )

Եւ է բայ՝ ըստ բանիս մեկնութեան, որ է ասութիւն մեր զգործոց մերոց, զոր ասեմք, թէ զայս ինչ գործեցի, կամ գործեաց, կամ գործեցին. (Մագ. քեր.) (որ է ասել, թէ ձայնս բայ կամ բա՝ է արմատ բառիցս Բառ, բան, այսինքն ասութիւն. լծ. եւ վէպ. որպէս եւ յն. ասեմ. լտ. ասել. իտ. խօսք։)

Ստոյգ բայ է ներկայն. իսկ անցեալն եւ ապառնին՝ հոլովմունք ազդման. (Երզն. քեր.։ )

Զներկայն անուանէ բայ, իսկ զանցեալն եւ զապառնին ոչ բայ, այլ՝ հոլով բայի։ Իւրաքանչիւր ոք ի բայիցն նշանակէ իմն։ (Անյաղթ պերիարմ.։)

ԲԱՅ. Լայնաբար՝ ո՛ր եւ է մասն բանի. բառ. ձայն ինչ նշանական. λέξις vocabulum

Զայս ունողաց զօրութիւն ի վերայ Աստուծոյ անուանց եւ բայից. (Կիւրղ. գանձ.։ )

Այս բայ՝ Ո՛վ, ըստ երկուց տարազաց լսի. Քաղցր եւ բարին հանգոյն բայք են միմեանց։ Քննութիւնս բայից ուսոյց։ Սակս բայից եւ բառից քննութեան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։ )

Արիստոտէլ բաժանելով (զէակս) տասն ստորոգութեանցն բայիւք. (Գր. տղ. թղթ.։ )

Սուրբ բայ՝ կարճ է ի մերս բարբառ։ Գիտեմք, զի յայսր բայէ հրաժարէք. (Ժող. հռոմկլ.։)

ԲԱՅ. Ըստ հոմաձայնութեան յունին ῤῆμα , որ է ասութիւն. որպէս Բան, խօսք, բարբառ մարդկեղէն՝ ի նիւթական բառից յօդեալ.

Փանաքիմաց բայիւք՝ մերոյ փրկութեանս գովասանութիւն հատուսցուք. (Անյաղթ բարձր.։ )

Մի՛, որպէս մեքս իմանամք եւ ասեմք փանաքիմաց բայիւք մերովք. (Սարգ. բ. պ. Զ։)

Որ ինչ միանգամ ասէ Աստուած, ո՛չ բայք են, այլ՝ գործք, զորս աչք յառաջ քան զականջս դատին. (Փիլ. ժ. բան.։)

ԲԱՅ. ա. Լոկ ասութեամբ յօդեալ, կցկցեալ, թարմատար, ընդվայր բարբառեալ, զրախօսական.

Ի բայ բանից եւ անոճ իմն յաղագս հայկայ եւ նմանեացն կակազէ. (Խոր. Ա. 21։)

ԲԱՅ 2 չ. Երբեմն թարմատար, որպէս Բա. բամ. թէ. զի. որ. քի.

Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (Բ. Մակ. Ա. 20։ ԺԲ. 24։ Ողբ. Գ. 24։ Մաղ. Բ. 14։) (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։

Ի յայնմիկ, զի ասաց բայ՝ նոր, զառաջինն հնացոյց։ Ահաւասիկ դարձաւ ասաց նա, բայ գուցէ մեռանիցի. (Եփր. օրին.։)

Երբեմն ի նշանակ հաստատութեան. որպէս Ապաքէն, արդարեւ. իսկ. գոգցես. արդեօք. թերեւս. անշուշտ. ռմկ. պա, պէ. եւ այլն.

Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս. քր. Ա։ )

Այսօր ընդ իս եղիջի՛ր ասէ յադին դրախտին. բայ զի՞նչ ասիցես արդեօք. ի խաչ ելեալ եւ բեւեռեալ ես, եւ զդրա՞խտն խոստանաս. (Ոսկ. խչ.։ )

Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ա. կոր.։ )

Զի մի՛ յոլովագոյն բայ կշռովք բարձցէ զնա։ Ապարասանեալ բայ յաղագս բազմորդութեանն։ Հրաման տայր բայ նմին։ Արդ եթէ կամիք, բայ կարօղ եմ ես զնա ձեզ ցուցանել. (Պիտ.։) Եւ իբր զձայն յունական, ի՛բա, ի՛բէ. այսինքն ասաց, ասէ.

Ու՞ր իցեն (սահմանք սպարտիոյ). եւ նորա զնիզակն ցցեալ, բայ, յայսմ վայրի. (Պիտ.։)

րախական բայիւք երգաբանեալ գոչեմք, հարսն երկնից դշխոյ ուրախացի՛ր բերկրեալ. (Շ. տաղ.։)

ԲԱՅ 3 (ի, ից.) գ. ԲԱՅ φωλεός, φωλία lustrum, latibulum, cubile որ եւ ԲԱՅՈՑ. ռմկ. եւս բայ, կամ բահ. Որջ կենդանեաց՝ մանաւանդ արջոց յաւուրս ձմերայնոյ. որպէս պահ, այսինքն դիպահ, եւ պահք, յորժամ առանձնացեալ մնան իբր թմրեալ եւ անսուաղ զաւուրս բազումս. (այսինքն քառասունք պահելի.)

Առիւծ գոչեաց ի յանտառին, եւ գիշախանձ արջն ի բային. (Շ. եդես.։)

Բայ, ից

s. gr.

verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.