to fix, to establish, to found;
— զնաւն, to cast anchor;
— զյոյս իւր յիմն, to fix or anchor ones hopes on.
Թիւ երկոտասանից (լրտեսաց) խարսխեցաւ, զօրութիւն երկուցն կալաւ զտեղի. (Եղիշ. յես.։)
the thirteenth letter of the alphahet, and the eighth of the consonants;
forty, fortieth.
տառ բաղաձայն՝ թաւ, եւ կրկնակ, անուանեալ խէ, ունակ զօրութեան կրկին տառիցս՝ գղ. կամ փղ. որպէս առ յոյնս χ խհի, կամ քհի, ասի բաղկացեալ յերկուց քմակից տառիցս, κκ գգ։
deceit, fraud, cheating, knavery;
fraudulent, deceitful;
deceived, cheated, defrauded, duped;
— գործել, տալ, to cheat, to defraud, to dupe, to swindle;
ի —ս անկանել, to be deceived, to fall into error;
ի —ս ինչ լինել, to be in fault;
ընդ —ս գտանել, to detect in fraud;
ընդ խաբս, ընդ խաբ, fraudulently, deceitfully, knavishly, roguishly;
cunningly, astutely;
— շրթանց, the spell of eloquence;
գուցէ ընդ —ս ինչ իցէ, perhaps it was done by mistake.
Գաղտնաբար դարձաւ բուրսուխն այլազգի՝ (իբր ի փախուստ), խաբ տալով զօրացն ֆռանկաց. (Ուռհ.։)
note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
Որք զօրէն լակոնաց վիմացն, եւ լինիցին իբրեւ զխաղսն անդամաբեկք. այլ ի մեր. ձձ. գրի անդ,
cf. Խազմագործ.
Այն ոչ զօրականաց գործ է, այլ՝ խազմարար մարդկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
low, vulgar, plebeian;
— or — ամբոխ՝ մարդիկ, the mob, the rabble, the populace.
Այլ այն խաժամուժ ամբոխն, որ ոդ գիտեն զօրէնս. (Յհ. ՟Ե. 48։)
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
Ելոյծ զօրէնսն, եւ խախտեաց զկրօնսն։ Դարձեալ զմիւս բան առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. (Եզնիկ.։)
to bite;
to chew, to gnaw, to tear in pieces;
to nettle, to sting, to snarl at, to revile;
— զմիմեանս, to bite one another.
Չի՛ք այլ ինչ զօրաւոր՝ որ այնպէս խածանէ զսիրտ մարդոյ՝ իբրեւ զնախատինսն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
salary;
quarterly stipend.
Յերից ամաց եւ անդր արգելեալ էր (ոստիկանն) զնախարարացն հայոց եւ նոցին հեծելոց զօրուն ամի՝ հարիւր հազար դահեկան խածիթայս. (Վրդն. պտմ.։)
to cook.
Ըստ իմում զօրութեան խահագործեցից (կամ խոհագործեյիյ) զբանն. (Առ որս. ՟Դ։)
cf. Խահակեր.
Աղ՝ խորտիկ. զորս խահամոքքն համեմեն զոպայիւ։ Կամակ եւ ախորժելի արարեալ զօրէն խահամոքի։ Խահամոքաց եւ կամ հացագործաց աւելագործութիւնք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
to overdo, to cook too much, to burn, to spoil;
to corrupt, to ruin.
Նաեւ ինքն զեղջն ուսուսցէ մեզ զգործն, որք զօրացուցանեն զնա, եւ որք խահրեն եւ մերժեն. (Անդ. ՟Դ։)
peace-making, pacifying, conciliating;
peace-maker, pacifier, reconciler.
Զառ յինքենէ՝ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց խաղաղարարէն աւանդեալ նոցա զօրէն խաղաղութեան՝ տալ ամենեցուն. (Սկեւռ. յար։)
to play, to sport, to amuse oneself;
to jump, to leap, to dance, to gambol, to frolic, to frisk about;
to ridicule, to mock, to deride;
to jest, to joke, to play the fool;
to move, to walk, to go, to depart;
to go away, to march, to start on a journey;
to take the field;
to rush at, to swoop down on;
to gush out, to spout forth, to spirt;
խաղասցէ ի վերայ քո Հոգի Տեառն, the spirit of the Lord shall fall upon you;
ամպք զամպօք ելեւել խաղային, the clouds were gathering round;
— ընդ միմեանս, to fall in love with, to be smitten with love;
— զոմամբ, to make game of, to deride, to jeer, to insult;
մուտ եւ ելս —, to go in and out, to frequent;
ընդ ամուրս խաղալով —, to laugh, to scorn, to scoff at fortresses;
— ի պատերազմ, — ի վերայ մարտիւ պատերազմի, to move against, to advance to the attack, to rush to battle;
— բանակին, to decamp;
to change quarters;
յառաջ —, — գնալ, to march, to advance;
յետս —, to retrograde, to retreat;
տիգաւ աչաց — ի վերայ ուրուք, to scowl at, to menace with threatening looks, to frown;
— բանիւք ի վերայ, to apostrophize, to rail at or against some one, to revile, to burst into bitter invectives, to inveigh against;
— գթոց, to pity, to have compassion on;
— ի սնոտիս, to trifle, to waste one's time on trivial occupations.
Որչափ խաղացի ես ընդ եգիպտացիսդ։ Խաղաց նոքօք (աստուած եգիպտացւովք)։ Խոցոտիցեն զիս, եւ խաղայցեն զինեւ, կամ ինեւ։ Վիշապն՝ զոր ստեղծեր՝ խաղալ նովաւ։ Բռնաւորք խաղալիկք նորա, եւ ինքն ընդ ամենայն ամուրս խաղալով խաղեսցէ։ Զարս հզօրս՝ որ խաղացին ընդ հրոյ. եւ այլն։
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
ԻՄՆ. Թարմատար իբր ի զարդ, ի տալ ինչ զօրութիւն յարակից անուան եւ բայից, իբրու՝ Գրեթէ, գոգցես, եւ այլն.
nine.
Իննամբքն զօրէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
cf. Իննեւտասներորդ.
Իննտասներորդ հարստութիւն եգիպտացւոց։ Յիննուտասներորդումն (ամի) ցասումն արարեալ զօրականաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Հարկ է նմա ունել ինչ ի քոց ընչից առ իս։ Ունիմ ինչասել քեզ։ թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (խէթ) զումեքէ։ Խնդրէր ինչ ի նմանէ։ Առնուլ ինչ ի տանէ իւրմէ։ Ակնունէր առնուլ ինչ ի նոցանէ։ գնեա՛ ինչ որ պիտոյ իցէ մեզ ի տօնիս, եւ կամ զի աղքատաց ինչ տացէ։ Ուսանել ինչ կամիցին։ Ունի ինչ պատմել նմա։ Եկն թէ գտանիցէ ինչ, եւ ոչ ինչ եգիտ։ որ ծածուկ ինչ գործէ։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Զոր ինչ խիդրիցէք յանուն իմ։ Ոչ ինչ է պիղծ. բայց այնմ՝ որ համարիցիոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ։ Միթէ ագահեա՞ցին զձեր տիտոս։ Ոչբերաք ինչ յաշխարհ, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք։ Ո՛չ թլպատութիւն ինչ է (յն, ինչ զօրէ), եւ ոչ անթլպատութիւն։ Մի՛ ինչ ըստ գրգռութեան (յն. ոչինչ), Արժանի մահու ինչ գործեցի։ Համարիցի լինել ինչ, եւ չիցէ։ Զկարծելոցն եթէ իցեն ինչ։ Ոչ այն ոք ինչ է՝ որ անկեացն։ Սակաւ ինչ առնուցու։ Մի՛ ինչ կորիցէ. եւ այլն։
Ժողովեցան առ նա ամենայն զօրք, եւ սակաւք ինչ մնացին տրիփոնեայ. (Ա. Մակ. ԺԵ. 10։)
ԻՆՉ. Թարմատար, կամ ի զարդ, կամ որպէս մակբայ, ունելով զզօրութիւն բառիցս Բնաւ. երբեք. իւիք. առաւել ընդ ձայնիս Ոչ կամ Մի՛. cf. ՈՉԻՆՉ. իսկի.
by himself, spontaneously, voluntarily, of one's own accord.
Ինքնաբար բերիմք առ այս ցանկութիւն։ Ո՛ ինքնաբար, այլ ի նորա զօրութենէն զորացեալ. (Լմբ. սղ.։)
natural, innate;
— բարի, naturally good.
Ինքնաբուն զօրութեան աստուծոյ։ Ինքնաբոյն իւրեանոյ զօրութեամբ փառացն վերացեալ. (Ագաթ.։)
self-created;
self-acting, that makes or works for himself, or by himself.
αὑτουργός qui per se facit. իբր ն. Ինքնին եւ տիրաբար գործող. ինքնիշխան՝ ինքնազօր. որպիսզի է աստուած միայն.
to make by himself, to produce.
Զիա՞րդ ինքնագործէ. (պխ). զօրութեամբ իւրով առնէ զամենայն. (Աթ. ՟Ը։)
own work, sole agency, own action, own composition.
Որ ինչ եւ իցէ յաշխարհիս յայսմիկ՝ ի նմանէ կատարեալ լինի յաստուծոյ. սակայն ոչ ինքնագործութեամբ ըստ աշխատաւոր կենդանւոյս վաստակելով, այլ զօրութեամբ վարէ անաշխատ. (Արիստ. աշխ.։)
autocracy, monarchy, empire.
Արքայազունք են, եւ իխանականք ինքնակալութեանց, որդիք զօրութեանց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
անձնիշխան գոլով մարդիկ՝ ի մէջ երկուց զօրութեանց արգելեալ կամք. եթէ խորհուրդացուցանեմք զինքնակալութիւն կամացս ի յաջակողմն, պատրաստական ձեռնտւ ըստ այնմ գործոց գտանեմք զաստուած. (Շ. ՟բ. յհ. ՟Ժ՟Ա։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
self-acting, independent, spontaneous.
Որ ընդ սոսայս անցանէ զօրութիւն. ինքնահրաման իմն ունի զյարձակումն յառաջակամ շնչով. (Նիւս. կազմ.։)
voluntary;
powerful;
self-sufficient;
— լինել, to take too much liberty, too great a latitude;
— լինել յիմն, to dare to undertake something, to attempt, to dare, to presume;
— լինել յիւր որդիս, to kill one's children with one's own hands;
— խեղդամահ սատակիլ, to strangle, or choke one's self, to commit suicide
Ինքնաձեռն աջ զօրեյութեան. (Նար. գանձ հոգ.։)
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
Մշտաշարժ ինքնաշարժ, ինքնիշխան, ինքնազօր. (Ածաբ. ի պենտեկ. յորմէ եւ Շար.։)
self-glorious, boastful.
Զայս իմանամբք ի վերայ ինքնապանծամբարտաւան բանսարկուին՜ Թշնամին յինքնապանծ (կամ յինքնապարծ) զօրութիւն յուսացեալ՝ եւ զնա անգօսնէ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
humility, modesty, meekness, to conjugate verbs.
Զխոնարհամտութիւնն ցուցանէ։ Տէրն գործով մեզ ետ զօրինակն խոնարհամտութեան ... լուաց զոտս աշակերտացն. (Բրս. հց.։)
cf. Խոնարհեցուցանեմ.
Կամեցաւ խոնարհել զնա։ Այսոքիկ զօրութիւնք են որք խոնարհեն զհոգին։ Որ խոնարհէ զանձն իւր մինչեւ յերկիր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
to humble, to abase, to subject;
to bring down, to lower, to abate, to depress;
to bow or bend down, to incline;
— զունկն, to lend an ear to, to listen to;
— զանձն, to humble oneself;
to do penance, to mortify oneself, to fast;
— զամբարտաւանութիւն ուրուք, to lower, to abase, to bring down the pride of;
— զաստուած առ մարդիկ, to move God to compassion, to implore divine mercy;
Աստուած խոնարհեցուցանէ զամբարտաւանս, God humbles the proud.
Խոնարհեցոյց զերկինս, եւ էջ։ Խոնարհեցո՛ տէր զունկն քո, եւ լու՛ր։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Խոնարհեցո՛ զսիրտ իմ ի վկայութիւնս քո։ Զերկինս յերկիր խոնարհեցոյց։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Խոնարհեցուցէ զբարձրութիւն նորա։ Զբարձրութիւն ապաստանի պարսպաց քոց խոնարհեցուսցէ։ Խոնարեցուցին զերեսս իւրենց յերկիր։ Խանարհեցուցեալ զգլուխն՝ աւանդեաց զոգին։ Յորժամ խոնարհեցուցանէր զձեռս իւր, զօրանայր ամաղէկ։ Խոնարհեցո՛ զսափորդ քո, զի արբից.եւ այլն։
Պարանոց քեզ խոնարհեցուցին զօրութիւնք երկնից, որ զծունր քո խոնարհեցուցանէք զճշմարտութիւնն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.
Գիտեմ խոնարհիլ։ Խոնարեցարուք առաջի տեառն, կամ ընդ հզօր ձեռամբ աստուծոյ.եւ այլն։
humid, damp, wet, moist;
humidity.
Խոնաւ բնութիւն։ Խոնաւ զօրութիւն քմաց. (Առ որս. ՟Է։ Նար. ՟Ի՟Գ։)
to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.
Մահկանացու եւ ապշեալ մարդոյ։ Ապշեալք ի բազում ժամս հիանային։ Որք զեղիայն խնդրէին ապշեալք։ Ընդ աստուծոյ զօրութեան գործ զարհուրեալ ապշէին. (Փարպ.։)
rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.
ἁποστασία, ἁπόστασις, ἁποστροφή. defectio, rebellio, aversio. Ապստամբն լինել. ապստամբելն. վտարանջութիւն. անհնազանդութիւն իշխանի կամ օրինաց. զօրպալըգ, ասիլիք, պաշ գալտըրմասը.
slap, box, tap;
— ածել՝ հանել՝ մատուցանել, to slap, cf. Ապտակեմ;
— առնուլ՝ ըմպել՝ ուտօլ, to receive a box on the ear.
Ապտակն դիմաց հզօրին. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.
Աջ զզօրութիւն իւրոյ աստուածութեանն նշանակեաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
Աջն զօրութեան է նշանակ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Յաջող.
δεξιός, -η, -ον. dexter, -tra, -trum;
commodus, expediens, facilis. Որ է իբրու յաջոյ կողման, կամ զօրաւոր եւ յաջողակ իբրեւ զաջ. յաջող. դիպող. լաւ եւ գովելի. ուղիղ. բարեվիճակ. դիւր. հեշտին. սաղ. ուղուրլու.
Եթէ հարեալք ի դիմի՝ օգնականութեամբն աստուծոյ զօրեմք, այն աջող իսկ է, եւ բարի։ Յորժամ այս ամենայն այսպէս լինի, ամենայն իրք արեաց աշխարհիս աջող լինի եւ անսխալ. (Փարպ.։)
to veil, to cover with a veil or curtain;
to cloak under a pretence, to mask;
to set sail, to make sail, to sail.
Զզօրութիւն իւր յամպն ծածկեալ առագաստեալ պահէր. (Ագաթ.։)
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
Առակ մի կամիմ ասել բանիցս ասացելոց։ Զի՞նչ այն է, որ երեւի յաշխարհի, եթէ առակ մարթ է լինել աստուածութեանն զօրութեան։ Զարմացեալ եմ ճշմարտիւ վասն ճշդութեան առակիդ. (որ եւ ստէպ ասի) Առակ օրինակի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա. 25։)
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Իսկ ԱՌ ԱՉՍ. cf. ԱՉՔ։ ԱՌ. նախադրութիւն. Առընթեր ուղղականի կամ անորոշ հայցականի՝ նախդիր կարծեցեալ, որպէս Վասն, յաղագս, ունելով եւ զզօրութիւն բացառականի կամ գործիականի. զոր օրինակ.
սեռ. խնդրով, է Վասն, յաղագս, տալով եւ զզօրութիւն բացառականի. զոր օրինակ.,
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
Ո՞վ ոք երբէք ետես ի մարտի զըմբիշն՝ անձամբ զօրացուցեալ զիւրն առանձնա՛կ զզօրութիւն։ Ասա՛ ինձ, առանձնա՞կ մարդն թագաւորէ, եւ առանձնա՞կ ծիրանին. (Աթ. ՟Ը։)
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
Որ առանց ընդ երկինս երկնից ինքնիշխան զօրութեամբ. (Լմբ. ստիպ.։)
false, feigned, imaginary, fabulous.
Առանցանք (կամ զառանցանք) են այն, եւ առասպելք անզօրք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
axis;
pivot;
passage.
front, head;
arm, division, branch;
—ք գետոյ, arm of a river;
յ—ոյ or յ—ոյ կողմանէ, before, in front, at the head of;
զ—ս ունել, առնուլ, to obviate, to be beforehand, to prevent, cf. Սկսանել;
— նաւու, head, prow, how of a ship;
— զօրաց, division of forces;
ընդ առաջ գնալ ելանել, to go to meet.
joint, commissioner, assessor;
cf. Առաջիկայ.
vanguard, van;
guard;
— նաւաց, pilot, steersman.
Որպէս եւ Պահապան բանակի, ամրոցի, նաւու. եւ Գիշերապահ զօր. եւ Յառաջընթացն յո՛ր եւ է կարգի.
outpost, outguard.
(Խաչն) քրիստոսասէր զօրաց առաջապահեստ. (Անյաղթ բարձր.։)