lively, enlivening.
cf. ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿ. ըստ պէսպէս նշ.
life-giving, vivifying, vivificative.
Փրկչի եւ կենդանատուի։ Մատչել յըմբռնումն ոտից կենդանատուաց. (Նար. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Հ՟Ե։)
vivification.
Ծնչութիւն եւ կենդանարարութիւն գոյ ի նոսա ըստ իմանալւոյն անձրեւածութեան. (Դիոն. երկն.։ եւ Շ. հրեշտ.։)
to vivify, to give life to, to animate, to reanimate, to revive;
to resuscitate.
ζωοποιέω, ζώω vivifico, salvifico, suscito. Տալ կենդանանալ. յարուցանել ի կեանս. Կենագործել. կեցուցանել. կենդանի առնել կամ պահել. կենդանացնել, ողջացընել. (Դ. Թագ. ՟Ը. 5։ Նեեմ. ՟Թ. 6։ Յոբ. ՟Լ՟Զ. 6։ Ժղ. ՟Է. 13։ Հռ. ՟Ը. 1։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ζῶν, ζῶσα, ζωόν, ζῶν, vivus, vivens, animans. Իբր Կենսունակ. Ունօղ զկեանս կամ զինքնաշարժ գոլ, կեցօղ ըստ այլեւայլ աշտիճանաց կենդանութեան հոգւոյ, ոգւոյ, եւ շնչոյ. կեանք ունեցօղ, ողջ, ապրօղ. տիրի, սազ, ճանլը.
Ζῶον, ζόν, animal. հայվան. իսկ բանականն, հայվանի նադըգ.
Դժուարին կենդանի է մարդս առ ի սովորելն սննդեամբ ըստ հարկաւոր սահմանին. (Պղատ. օրին. Զ։)
ԿԵՆԴԱՆԵԱՒ. ԿԵՆԴԱՆԵՕՔ. ζῶν, ζόντος, vivens, vivente. Ի կենդանութեան. եւ Կենդանւոյն. ողջութեան ատեննը. սաղլըղընտա.
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
Ջրոց կենդանութեան. ըստ յն. կենդանի ջրոյ։
hundredweight, quintal.
Բառ լտ. չենդինարիում. centinarium. այս ինքն հարիւրեակ, եւս եւ հարիւր լիտր ոսկի կամ արծաթ. եւս եւ Հարիւրնոց դրամ. (լծ. ռմկ. գանթար, գընթար. որ եւ ՔԱՆՔԱՐ, եւ եիւղլիւք ).
Կենդինարն հարիւր լիտր է։ Կենդինար անուանեցաւ ըստ հռոմայեցւոց լեզուին. (զի կենդում հարիւր լսի. Շիր. կշռ.։ որպէս եւ Վրդն. պտմ.։ եւ Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
alive, living;
vital;
vivacious.
կենեղուտ աճմամբ գան ի կատարելութիւն ըստ ներքին մարդոյն. (Տօնակ.։)
vivifying, salutary;
alive, lively.
Կրօղ յինքեան ըզկեանս. կենսաբեր. կենսազգեաց. եւ Կենսատու. կենսաշիթ.
cf. Կենդանատու.
fond of life.
Կենսասէրն անկաւ ընդ ունայնութեամբ մահու. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Որք են ի սմա կենսասէրք, առ այն յառաջադրեալն ընթանան. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Է։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
βίος vita, vivendi ratio, victus, conversatio. Հանգամանք եւ ընթացք կենաց ուրուք. վարք եւ քաղաքաւարութիւն. Մարդուն կեանքը, կացքը, վարմունքը.
Այս է առն աստուծոյ կենցաղն։ Բարեպաշտութեամբ եւ բարեգործութեամբ լցեալ կենցաղդ։ Ոչ ախորժեաց ընդ չարագործ կենցաղս բնակեալ մեծութիւն շնորհացդ. (ՃՃ.։)
Ելոյծ ի կենցաղոյս։ Հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. եւ 68։)
earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
Կարգս կենցաղականս. այսինքն բարեկարգութիւնս ըստ աշխարհի. (Խոր. ՟Բ. 3։)
cf. Կենակից.
σύμβιος una vivens, contubernalis. Կենաց կցորդ ի կենցաղումս. կենակից. ընտանի.
mundane, worldly-minded, fond of life, of this world.
cf. Կենցաղավարիմ.
Որ առ ինքն եւ օրէնսն աստուծոյ եւ առ ընկերսն գիտէ խաղաղութեամբ կենցաղավարել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
Կենցղօգուտ խրատ, կամ բարութիւն, երկք, շահք, պիտոյք. ընծայք, գործք, վարժումն, եւ այլն. (Պիտ.։)
tusk, tooth, fangs.
Զետ կըռընկու է վիզն ու կեռ. (Շ. առակք. (ուխտ)։)
cassar, emperor;
cf. Կայսր.
Խնդրեցին իւրեանց զկեսարիայ. իմա՛, զկեսար. որ ըստ յն. ի հյց. լինի գէ՛սարա։ Որպէս եւ յասելն, (Եփր. ՟բ. տիմ.)
Զնախարարսն եւ զընտանիս կեսարայ. իմա՛, կեսարու կամ կայսեր։ Թո՛ղ զի եւ սեռականն բառիս Կեսարիա՝ անխտիր լինի կեսարու, կեսարեայ, կեսարիայ։
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
Աւազակն խաչակից եղեւ նմա. եւ դու նմա կերակրակից լիցիս, (կերակրելով ընդ քեզ զաղքատս). (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Կերակուր.
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
Յանչափս սիրօղ զկերակուրս եւ զըմպելիս.
to give to eat, to nourish, to keep, to feed;
to maintain, to sustain, to treat;
to bring up, to rear.
τρέφω, ἑπιτρέφω, ψωμίζω, ἑνσιτέω cibo, pasco, alo, nutrio. Կերակրելով դարմանել. բուծանել. տալ ուտել. կերցընել.
frugal fare, scarce nourishment.
Սպասաւորել ինձ զօր ըստ օրէ կերակրիկն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Նոյնպէս եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Լմբ. սղ. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Է։ Եղիշ. երէց.։ Եփր. պհ.։)
nourishing, feeding;
nutritious.
nutritive, nutritious.
act of nourishing, sustentation;
stewardship, administration, management.
Աջ ակն՝ սէր, եւ ձեռն՝ կերակրչութիւն եւ ոտն՝ թիկունք (լինելն)։ Ուսիցին զկերակրչութիւն աղքատաց։ Հնարի ապստամբել ի կերակրչութենէ այտի քումմէ։ Խոստովան եղեն հովիւք ընդ կերակրչութիւնն. (Եփր. համաբ. եւ այլն։)
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
βραγχιάζω raucesco. որպէս թէ Քերելով քերիլ. Ցամաքիլ կոկորդի. Խցանիլ հագագի. Խեղդիլ ձայնի. պօղաղը չորանալ՝ գոցուիլ, ձանը կտրիլ.
cf. Խրոխտամ.
Ամաչեսցէ չարն, որ խրոխտեալ մարտնչի ընդ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։ Իսկ Ոսկ. մ. ՟Դ. 8.) գրի խոխտի, իբր խրոխտի. յն. գոռոզանայ կամ բռնակալէ։
gasconade, bravado, empty boast, rodomontade;
defiance, insolence, haughtiness;
չզիջանել ի խրոխտմանէն, to lose nothing of his arrogance.
sand-banks, shallows, quick-sands.
Քառիբտէս, վասն խռուտ տեղեացն. զի ջուրքն ընդ ցամաքաւն ընկղմին. (Բրսղ. մրկ.։)
Ճանաչել զխրուտս (կամ զխորուտս) չուանօք խարսխացն ընկեցմանն փորձին. (Պիտ.։)
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
ἑκπηδάω exsilio πτοέομαι metu consternor. Շրտնուլ. սարտնուլ. հարթչել. խորշիլ. յետս ընդոստնուլ. յահի լինել. յետս ընկնիլ. խրտիլ. խրչիլ.
small room, cell, hut, cabin.
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի խցկանէ անտի արտաքս ընթանալ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
stoppage, obstruction.
Խցանելն, եւ իլն. գոցելը, գոցուիլը.
to cover;
to shut.
Ստէպ բանալով եւ խփանելով՝ ընդունին զօդն. (Սեբեր. ՟Է։)
Ընդ բանալն եւ ընդ խփել. (Սեբեր. ՟Է։)
cf. Խփանեմ.
Ստէպ բանալով եւ խփանելով՝ ընդունին զօդն. (Սեբեր. ՟Է։)
Ընդ բանալն եւ ընդ խփել. (Սեբեր. ՟Է։)
silly, simple;
stupid foolish.
որ եւ ԽՕԹԱՍԻՐՏ. Հիւանդամիտ. տկարամիտ. ծանծաղամիտ. Դանդաղ. տարտամ. հեղգասիրտ. եւ Անառողջ մտօք. միտքը բանձր, ծոյլ եւ չարամիտ.
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
ἁρρωστέω, μαλακίζομαι aegroto, langueo ἁλγέω doleo ἁποκάμνω laboro. հիւանդանալ. ախտանալ. տկարանալ. որ եւ Աշխատիլ ասի. հիւընտնալ. ... տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 2։ Դան. ՟Ը. 27։ Փիլիպ. ՟Բ. 27։)
միայն խօթացեալ ի վերայ աստուծոյ հայհոյութեանցն։ Բազումքյոյժ ի վերայ քրիստոսի հայհոյութեանն խօթացեալք։ Ոչ ըստ միոյ եղանակի արտաքոյ տրտմեալեւ խոթացեալք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. ՟Լ՟Ը։)
to go mad;
to become unhappy
ԽՕԼԱՆԱՄ ԽՕԼԻՄ. Անմտանալ. յիմարիլ. մոլեգնիլ. եւ Հիքանալ. խենդենալ. եւ խեղճ ըլլալ.
cf. Խօլանամ.
ԽՕԼԱՆԱՄ ԽՕԼԻՄ. Անմտանալ. յիմարիլ. մոլեգնիլ. եւ Հիքանալ. խենդենալ. եւ խեղճ ըլլալ.
noise, murmur, rumour, uproar.
ԽՕՇԻՒՆ որ գրի ԽԱՒՇԻՒՆ, եւ ԽՈՇԻՒՆ (զոր տեսցես). ἱαχή, θρόος strepitus, fremitus, murmur, susurrus, vociferatio, clamor (որպէս թէ խը՛շ խը՛շ ձայն). Ձայն տերեւոց. շրշիւն. սոսափիւն. խարշափիւն. եւ ամենայն ձայն աննշան. ոտնաձայն. հնչիւն. շշիւն. շաչիւն. որպէս եւ ի (Հին բռ.) դնին որպէս փաղանուն.
Սօսիւն, սօսափիւն, սաւառնաձայն, թեւաձայնել, խոշիւն, դանգիւն. խշրտոց, շխըրտոց, ձան.
Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս. է՛ որ ի սորս. եւ այլն. այսինքն ոտնաձայն, կամ բարբառ աննշան. (Եզնիկ.։) որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ խօսիւն. որպէս ռմկ. ասի խօսիլ գետնոյ, լերանց եւ այլն, իբր թնդիւն, գանգիւն։
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Որ խօսի ընդ այլում. եւ նա՝ ընդ որում խօսի ոք. խօսօղ ի միասին կամ փոխանակաւ. Հետը խօսօղ.
Առաջի աստուծոյ կան յեկեղեցին առընթեր նորին խօսակցացն քահանայից։ Ջանասցուք նախ տեսանել զխօսակիցն աստուած, եւ ապա զունկնդրութիւն պահանջել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԽՕՍԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. λαλέω, διαλέγομαι colloquor. Խօսել ընդ ումեք, եւ ընդ միմեանս. զրոյցս առնել. ... որ եւ ռմկ. խօրաթել.
cf. Խօսակից լինիմ.
Դու ընդ իս խօսակցեա՛. (Կլիմաք.։)
Աղօթիւք խօսակցել ընդ աստուծոյ. (Վրք. ոսկ.։)
Ոչ հեզ բանիւ առ համազգին՝ խօսակցեցայ ըստ հրամանին. (Յիսուս որդի.։)
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
ἕντευξις, κοινολογία, οἰ λόγοι colloquium, collocutio. Խօսակիցն լինել. խօսք ընդ ումեք կամ ընդ իրեարս. զրոյցք.
Ի տեսութիւնս եւ ի խօսակցութիւնս ընդ կանայս. (Շ. ընդհ.։)
speaking, that speaks.
Զգոյշ ըացէք, գուցէ հրաժարիցէք ի խօսելեաց աստի. (Ագաթ.։)
to cause to speak.
Տալ խօսիլ. խօսեցընել, լեզու հանել.
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Զո՞ր խօսնակս փորձեսցես. զիա՞րդ հասունեցուսցես զանխաբելի դատաւորն. (Բրս. ընչեղ.։)
speaking;
mediator.
Այլ ոմն ձիս խօսնական՝ կարծրերախ։ Ամենակալդ ձեռօք զխօսնականացս շարժողական գործի ըմբռնեալ՝ ազդեա՛ զօրութիւն ձայնի. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Լ՟Ե։)