to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
Մի՛ լռեսցուք ի խնդրելն, թէպէտեւ յոլովիւք խափանողօք արգելեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
զամենայն հոգս իւրեանց ծախել ի խափանելի երկրաւորս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անարգ համարիմ եւ առ ոչինչ զպարգեւսն բազումս, վասն խափանելոց են ամենեքեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
Ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Խափանեցան եւ անկան։ Խորհեցան խափանել զգնացս իմ։ Ի գնացս իսկ իւր խափանեսցի այր։ Ես խափանեցի զեփրեմ։ Խափանեսցենզնա հայր եւ մայր նորա.եւ այլն։
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
Զի մի՛ խափանեցուցիչ առ ծալմունսն գոլով՝ դժուարաբերք գործիցին մարմինքն. (Պղատ. տիմ.։)
Աքար խափանիչն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Բ. 7։)
Ի ցասմանէ, եւ ի հոգոց, եւ ի յայլ եւս բազում խափանչաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
cf. Խափանուած.
ἑμπόδισμα, κώλυμα, κώλυσις impedimentum, prohibitio. Խափանելն, իլն. արգելումն. խափան. եւ դադարումն կամ բարձումն.
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԽԱՓԱՆՈՒՄՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն. կասումն. թուլութիւն.
Զանգիտութեան ծնունդ է առ մեզ՝ խափանումն, եւ ծուլութիւն՝ խափանման եւ փափկութեան ծնունդ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Խփմամբ կամ կափուցմամբշիջանել, դադարիլ. եւ Խափանիլ ի տեսութենէ, կուրանալ. σβέννυμαι extinguor ἁπέρχομαι recedo ἑκκεκόμμενος excaecatus.
Զի՞ պիտոյ իցէ մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խափնուցու, չվայելեմք ի բարիս ինչ։ Այնպիսի արտօսր անհանճար սգոյ է. վասն այնորիկ վաղվաղակի խափանու։ Այս գեղ՝ մինչչեւ երեւալ խափանու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. ՟գ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Առընթեր եղեալ անապականի՝ իբր ի հարկանէ խափանուլ ապականութեան. (Սանահն.։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
ἁποσβέννυμαι extinguo πηρόω mutilo, excaeco ἑκκεκόμμενος excaecatus. տալ խափնուլ. խփանել. կափուցանել. շրջուցանել. կուրացուցանել. դադարեցուցանել. խափանել.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Որ խափուցանէ զամենայն կենդանեացզյորդորումն։ Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Որ իբր զջուր կաթսայից ի հրոյ եռացեալ՝բանիւ կամաց քոց խափուցանես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Խեթիւ հայել. խոժոռ նայիլ. Դժկամիլ. զչարիլ. Մախալ. ծուռ նայիլ, հիանալ, նախանծիլ.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)
Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.
to push, to thrust, to drive forward.
Խեթել. վարել այսր կամ անդր. մղել, ձգել.
Խեթեաց յանձն իւր թշնամութիւն, եդ զերեսս իւր ի փախչել. (Եփր. ծն.։)
Ոչ եթէ խեթեաց զնա, այլ զի ոչ եղեւ նա արժանի ողորմութեանց. (անդ։) (մերժել, ի բաց վարել. ռմկ. հրել, որպէս թէ հեռացնել)։
որպէս Խեթի գնալ, կաղալ.
Ըստ կարճութեան միոյ ոտինն առնէ եւ զընթանացսն խեթելով. (Պիտառ.։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)
Ի խեթկել որդւոյն արհմենի զորդին որմզդի. (Եզնիկ.։)
Յանխնայ խեթկելով զընկերս. (Պիտ.։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
that butts, clashes
զայս եղջիւր խեթիչ մոլի գոռոզին յեսանեալ սրեցեր։ Խեթկիչ եղջերօք. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Մարմինս օգնական, եւ զգայութիւնս խեթկիչ մեղաց առնելով. (Լծ. կոչ.։)
Օգտակար է թշնամանելն՝ թմբրեցելոցն ի սխալանս, եւ խեթկիչնոցին։ Ամենայն բանք սորա խեթկիչք են, եւ զարթուցիչք իմաստնոց. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
butting, shock, clashing.
խեթկելն, իլն. խայթումն.
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Խեղբիմ.
halting, hobbling, stumbling about.
Իբր խեղ եւ բեկեալ. խեղաթիւրս կամ կաղալով իմն.
Կաղս ի կաղս՝ հայելով զկնի իւր՝ փախչէր ... որոց տեսեալ զերանելի խուժիկ, զի երթայր խեկբեկս յընթացի. (Փարպ.։)
bent, crooked, twisted;
perverse, wicked, villanous, depraved.
σκολιός obliquus, tortuosus διεστραμμένος perversus. Խեղ եւ թիւր. թիւրեալ. խոտորեալ. ծուռումուռ.
Փայտ խեղաթիւր։ Խեղաթիւր ազգ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Փիլիպ. ՟Բ. 15։)
Այլակերպս խեղաթիւրս, եւ օտարս ի կերպարանաց մարդոյ. (Մեսր. երէց.։)
to be bent, ill-fashioned, awkward;
to be perverted, depraved.
թիւրիլ. եւ Ստերիւրիլ. մոլորիլ. խոտորիլ.
Խեղաթիւրեալք իւրեանց դիւական մոլորութեամբն. (Եփր. ի մակաբ.։)
cf. Խեղ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Խեղութիւն.
Խեղութիւն, եւ կրելն զխեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
waywardness.
Երիվարի սանձս եւ կապանս դնեն, մինչեւ ըմբռնեսցեն զխեղախեռութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35.) յն. σκίρτημα . (լծ. ընդ թ. սըլըրտաամագ )։
to be attached or bound to.
ԽԵՂԲԻՄ կամ ԽԵԽԲԻՄ. Կապիլորպէս զխիղբ պնդապէս. պատատիլ. յարիլ. անկղիտանալ.
Զի՞ խեխբեալ իցես յընչից վերայ. (Ոսկ. ես.։)
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Գործի խեղդելոյ. խեղդ. պարան կախման. եւ Կախաղան.
Իբր զխեղդանէկախեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զխզելն ձեռօք եւ խեղդանաւ. (Սարկ. հանգ.։)
Առասանօք չարահնար պնդեալ, անրօք եւխեղդանօք (կամ խեխդանօք). (Վրդն. լս.։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդամահ առնել. կր. լինել. ἁπάγχω, κατάγχω , πνίγω strangulo, suffoco, fauces constringo, ango. Խեղդիւ պարանոցի սպանանել, կամ հեղձուցանել ի ջուրս. եւ Հեղձամղձուկ առնել մինչ ի մահ. Շնչասպառ կացուցանել. լլկել, եւ ի նեղ արկանել չարաչար. Խղդել, խըխտել, հոգին հանել.
Տրտմեցաւ յոյժ, եւ կամէր խեղդել զինքն։ Չոդաւ խեղդեցաւ։ Խեղդէր զնա այս չար ի տեառնէ. (Տոբ. ՟Գ. 10։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Խեղդեալ ի ծովն՝ սադարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Յուզեալ խօթութեան՝ խեղդէ վաղվաղակի. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Կալեալ զնա խեղդէր, եւ ասէր. հատո՛ ինձ զոր պարտիսդ. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 28։)
Ոչ ինչ խստութեամբ խեղդել, եւ ոչ համակ թուլութեամբ մեղկել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Խեղդեն զիս ներքուստ խորհուրդք իմ։ Սկսայ ճնշել եւ խեղդել զիս պահօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Խեղդիմ քաճազգի ասելով ումեմն, յորժամ վատազգի գոյ բնութեամբ. (Ոսկիփոր.։)
Ընդ վազելն ձիոյն՝ խեղդեն սանձօքն. այսինքնյետս ընկրկեն. (Բրս. յուդիտ.։)
strangulation;
suffocation.
Խեղդիլն, ելն. խեղդ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս. եւ հանեալ եցոյց նմա զչուանն խեղդման. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Թ։)
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Եթէ խեղիցէ ոք զընկերս իւրեանց. (Ղեւտ. էիդ. 19։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.) (յն. տալ վնաս, կամ արատ)։
Զայրագնեալ դիւացն՝ խեղէին զպաշտօնեայս իւրեանց։ Քահանայքն բժշկէին զխեղեալսն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Զոմանս խեղելով, եւ զոմանս ի ստրկութիւնս արկանելով. (Կաղանկտ.։)
Խեղեալ ձեռք, կամ ոտք, կամ անդամ, կամ բնութիւն. (Մարաթ.։ Վրք. սոկ։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. ես.։)
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
εὑτράπελος scurrilis, facetus. Որ առնէ զկատակ խեղ, այսինքն զանշնորհ, զտգեղ, զպիղծ. ծաղրածուլկտի. այպանող եւ այպանողական.
Խեղկատակօք զհոգիս լըցի, որ չվայելէ քրիստոնէի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ծիծաղելոյ եւ իխեղկատականաց. (Յճխ. ՟Թ։)
cf. Խեղկատակութիւն.
Խեղկատակօք զհոգիս լըցի, որ չվայելէ քրիստոնէի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ծիծաղելոյ եւ իխեղկատականաց. (Յճխ. ՟Թ։)
vna. to play the buffoon, to play the fool, to jest, to jeer, to joke, to mimic.
αἱσχρολογέω, ἁστεῖα λέγω turpia, vel urbana loquor. Խեղ այսինքն տգեղ եւ յոռի կատակսառնել. ծաղրել եւ այպանել լկտի եւ պիղծ բանիւք.
Ըզբամբասելն, զխեղկատակելն։ Ոչ խեղկատակել, ոչ դատարկաբանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. աղ.։)
buffoneryy, scurrility, lampoon, bantering, jeering, mockery, raillery, jocularity, waggery.
εὑτραπελία scurrilitas αἱσχρολογία turpiloquium, turpis sermo. Խեղ կատակ. անշնորհ եւ անպատկառ ծաղրաբանութիւն. ամօթալի ծաղրածութիւն.
զազրութիւն կամ խօսք յիմարութեան, կամ խեղկատակութիւն, որ ոչ վայելէ։ Ի բա՛ց թօթափեցէք զխեղկատակութիւն ի բերանոց ձերոց. (Եփես. ՟Ե. 4։ Կող. ՟Գ. 8։)
Խեղկատակութեամբն զհոգին սուրբ տրտմեցուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
ԶԻ՞նչ է արհամարհելն. նախատել, խոտել, ընդ խեղկատակութեամբ արկանել. (Երզն. մտթ.։)
cf. Թշուառ.
Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.
Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Խեղճ ունել ոչ այլում լծակից լինել յաղագս ճշմարտութեանն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)
Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)
Ունելով ի ներքս զխեղճ մտացն չարչարէր զմարդն յուտելն զպտուղն. (Ոսկիփոր.։)
Յոյժ խեղճ էր նոցա (հրէից չարաց) ծնանել կուսին. (Եփր. համաբ.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
λοβή, βλαβή, φθάρμα mutilatio, jactura, corruptio, vitium. Խեղ գոլն. պակասութիւն կամ տգեղութիւն անդամոց. եւս եւ Ապականութիւն. Վնաս, արատ, ախտ՝ մարմնոյ կամ հոգւոյ. սախտութիւն, պակասութիւն.
Որ ոչձեզ խեղութիւն, այլ առողջութիւն բժշկութեան. (Ագաթ.։)
Ո՞վ ոք ի խեղութեան ինչ իցէ, եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զխեղութիւն եւ զչարչարանս խնդութեամբ ընկալան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մերս բնութիւն բազում խեղութիւնս ընկալեալ ի չարէն՝ ընդ զանազան կրիւք գրաւեցաւ. (Լծ. եւագր.։)
immodestly, impudently, with effrontery.
Իբրեւ խենէշ, կամ թոյլ եւ լկտի. լրբաբար. անպատկառ եւ թոյլ օրինակաւ.
to live in effeminaoy, to plunge into voluptuousness and debauchery, to revel, to feast, to be immodest, dissolute, debauched.
θρύπτω inepte facio τρυφάω in deliciis vivo μαλακίζομαι mollesco, effeminor. Խենեշաբար վարիլ. թուլամորթ գտանիլ. մեղկանալ (յն. մալագի՛զօմէ). գրգիլ. փափկանալ. ցոփանալ. զեղխիլ. շըլըխտի՝ թոյլ կեանք ունենալ.
Առանց խոհեմութեան սովորեցուցանելով զծառայս խենեշանալ ամբարհաւաճութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Փափակութիւնք եւ խենեշանալն։ Ծիծաղիս եւ խենեշանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 14։)
Որ քաջութեան անուն չառեալ, այլ զորովայնն մեծարեալ. մինչ ի վախճան խենեշացեալ, եւ նախատինք նախնեացն եղեալ. (Շ. վիպ.։)
to corrupt, to debauch, to make dissolute.
ԽԵՆԵՇԱՑՈՒՑԱՆԵԼ ԽԵՆԵՇԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. μαλακίζω mollio, effemino. Խենէշ կացուցանել. մաղկացուցանել. թուլացուցանել.
Իգական ազգդ եւ զարին մալել եւ խենեշացուցանել կարէ. (Փիլ. սամփս.։)
Եւ զմարմին պղծալից պոռնկութեամբ խենեշացուցանեալ. (Կաղանկտ.։)
voluptuous and effeminate life, lasciviousness, debauchery, wantonness, dissoluteness.
μαλακία mollitia. Խենէշն գոլ, եւ խենեշանալն. Մեղկութիւն. թուլամրթութիւն, փափկասիրութիւն. ցոփութիւն. զեղխութիւն. եւ Վատասրտութիւն. թուլութիւն, շըլըխտիութիւն.
Հետեւեալ լինի զանգիտութեան՝ շենեշութիւն, անարիութին, անաշխատութիւն.
Հետեւեալ լինի շռայլութեան՝ խենեշութին, անարիութիւն, անաշխատութիւն։ Հետեւեալ լինի շռայլութեան՝ խենեշութին, զղջութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Ի փափկութիւնս եւ ի խենեշութիւնս արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
minutiae, trifles;
trash, rubbish;
parings, leavings.
Նախկին մծղնէութեանպայղակենութեան խեշերանք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
crab;
cray-fish.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Գտցես փոխանակ մարգարտին խեչեփարս կամ կրայս զազրալիս. (Սանահն.։)
cf. Խեչափառ.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Գտցես փոխանակ մարգարտին խեչեփարս կամ կրայս զազրալիս. (Սանահն.։)
to bear hatred, malice.
Որպէս Հեռալ. զչարիլ. դժուարիլ. հինանալ. մխալ.
Ոչ խեռալ, ո նենգել. (Սկեւռ. աղ.։)
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Սոյնպէս եւ առ քրիստոսիւ խեռացան. լինի իմանալ եւ խեռ գտան, իբր խեռացան։
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
στασιάζω seditionem excito, dissideo ἁντιλέγω contradico φιλονεικέω rixor, contendo. Խեռ լինել. խեռութիւն ցուցանել. ստահակիլ. ստամբակիլ. ըմբոստանալ. անսաստել. դիմախօսել. հակառկիլ. եւ Գրգռիլ յապստամբութիւն. խռովութիւն յուզել.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
Ի խեռել ստահակելոցն. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Խեռեցին աթենացիքն, ըմբոստացան ընդ եղեալ իրսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զիմի՛ խեռիցէ առ ինքն մարդն ըստ ժամանակին զանազանութեամբ բաժանեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ի հակառակ մտեալ ինչ խեռիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Խեռելն նոցա բազում անգամ, եւ արտաքոյ օրինացն գործել։ Տանջէին զնոսա իբրեւ զտղայս խեղեալս յուսմանէ։ Ոչ խեղէ, եւ ոչ ստահակէ։ Ստահակ եւ խեղօղ է ազգ ծառայից. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
insubordination, disobedience, indocility, obstinacy, stubbornness.
ἁπειθία incredulitas, contumacia. Խեռելն. խեռաբարութիւն անսաստութիւն. հեստութիւն. ստահակութիւն. անհնազանդութիւն.
Կամ խեռութեամբ լռել, կամ նախանձով զերգս եղանակել. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խեցեգործ.
Ոչ միայն ոսկերչաց մանկանց են քուրայք, այլ եւ խեցագործաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
built of brick.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)
cf. Խեցակարկառ.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)
badly pronounced, barbarous, corrupted, spurious, harsh.
որպէս զխեցի բեկեալ, կամ բեկբեկեալ. որպէս զհեց ոլորածոյ. Կցկտուր. անհարթ. եւ Ծեքծեքեալ. կանացի. κατακεκλασμένος confractus, tortuosus. կոտրտած, ծըռմռտըկած.
Հարցանել զձեզ զդիւական արգոց, եւ զբոզիցն խեցեբեկ նուագաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.
Առաւել կամ յոյժ խեցեբեկ. կարի անհարթ եւ խժական կամ անախորժ. խեղաթիւր.
Վասն խեցբեկագոյն եւ խոշորագոյնլեզուին։ Խեցեբեկագունին այնորիկ դարդարացւոց լեզուին. (Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 54։)
Զխեցբեկագոյն զբարս հեթանոսութեան։ Ի բաց ճնշեալ զխեցեբեկագոյն բարս նոցա. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
earthen-ware manufacturer;
potter;
brick-maker or tile-maker;
գործատուն —աց, earthen-ware manufactury.
Այլ եւ խեցագործացն գոյ կաւուցն քուրայք. (Ճ. ՟Գ. ի բանից կոչ.։)
ostracism.
ԽԵՑԵԿՈՅՏ ՎՃԻՌ. ա. ὁστρακισμός ostracismus, testula. Դատակնիք աքսորանաց կամ մահու առ աթենացիս՝ գրեալ ի բեկորս խեցեաց, եւ արկեալ իբր քուեայ ի տուփ ինչ.
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
Ասսարիա փայտեղէն եւ խեցեղէն լումայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
ὁστρακόδερμος testa tectus ἁκαλήφη concha եւ այլն. Կենդանի ծովային՝ որոյ մորթն կամ պատեանն է ոսկրուտ իբրու խեցի կարծր, սկսեալ ի կրայէ մինչեւ ի կոկորդիլոս.
Իբրեւ զուարակ եղջիւրաւոր, կամ իբրեւ զկրոկոդիլոս խեցեմորթ. (Վրդն. ծն.։)
Ոչեթէ անգէտ եմ ընկուզոյդ անուան. քանզի խեցեմորթն նորա բանաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)