symmetrical, proportioned;
analogous.
συναρμόθεις coaptatus. Համեմատ. պատկանեալ. պատշաճ. սեպհական. քաջայարմար. միաբան զօդեալ.
Մնան յարութեանն, մինչեւ անդրէն զլծակիցն (կամ կիցս) իւրեանց եւ զյարմարակիցն (կամ կիցս) առցեն զմարմինս. (Եպիփ. կամ Ոսկ. ի յար. մեռ.։)
Յարմարակիցք լինելով միաւորութեամբ հաւատոցն եւ կապանօք խաղաղութեան. (Նիւս. երգ.։)
relative, correlative.
relation, correlation.
pertaining to the resurrection.
Զյարութիւնական յուսովն ծաղկեցուցեալ. (Ագաթ.։)
sharing or participating in the resurrection.
ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԱԿԻՑ կամ ՅԱՐՈՒԹԵՆԱԿԻՑ. Կցորդ յարութեանն Քրիստոսի.
Չարչարակից լինել, խաչակից, գերեզմանակից, ի ձեռն որոյ եւ յարութիւնակից. (Ածաբ. ըստ Կամրջ.։ եւ Լծ. կոչ.։)
Իսկ (Լեհ.)
Մահակից եւ յարութենակից։
to last, to endure, to be prolonged or protracted.
ՅԱՒԱԿԱՆԻՄ կամ ՅԱՒԱԳՆ ԳԱԼ. Բաւել հասանել. տեւել. աւարտիլ. բովանդակիլ. կատարիլ. դիմանալ. պիթմէք. իբր լմննալ.
Յառաջ քան զջրհեղեղն պայազատութիւնք ազգաց մի ըստ միոջէ ի տասներորդ թիւ համարոյ ձգեալ յաւականեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Յաւակնայեղց.
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
audacious, rash, inconsiderate;
audaciously.
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to assume, to arrogate, to take too much on oneself, to pretend to, to presume.
Յանչափս ակն դնելով՝ յանդգնիլ. կքրիլ. ժպրհիլ. (լծ. լտ. ա՛ւտէօ, ա՛ւզուս)
Ոչ բաւականացաւ չարեօք մարդկան, այլեւ առ Աստուած եւս, եւ առ Սուրբս նորա յաւակնեալ։ Աստուածորդի զնա ձայնէր, զի այնու փքացեալ՝ առ հուրն յաւակնեալ զինքն տայցէ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Եթէ ոք հակաճառական բանիւ յաւակնի կապտել զհայր ի յիւրմէ բանէն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Երիս Աստուածս ասել ոչ յաւակնիմք, այլ մի. (Պիտառ.։)
Այլ ինձ ոչ փոքր յաւակնելի էր յայդքան ձկտել ի բարձրութիւն՝ ամենեւին ստորանկելոյս. (Նանայ.։)
Տուաւ պատճառ դատապարտութեան յաւակնեալ լրբին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Յանդուգն.
Ոչ յաւակնոտաց, այլ հլուաց տայ զշնորհս իւր Աստուած. (Նար. խրատ. առ Լեհ.։)
cf. Յանդգնութիւն.
Քաջք քաջաց պատահեալք՝ անմեղադրելի կան մնան զյաւակնութեամբքն. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Զյօնիցն զաւակնութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Ընկրկի ստութեան յաւակնութիւն. (Գր. տղ. թղթ.։)
Զգուշացեալք ի բաժանասիրութեան յաւակնութենէ. (Սարկ. հանգ.։)
ass' foal or colt, young donkey or ass.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. -ի) «ձագ չորքոտանիների, յատկապէս իշու, ձիու, նաև եղնիկի» ՍԳր. Եզն. Եւթաղ. 161. Կանոն. ասւում է նաև յովանակ Կոչ-209. Եփր. համաբ. (գրուած ովանակ՝ էջ 189), Նար. սրանցից են յաւանակական կամ յովանակական, յովանակեան, յովանական Եւս. քր. յովանակաճեմ, յովանակաչու Տօ-նակ.։
• -Պհլ. *yavānak նուազական ձևից. սրա հետ հմմտ. զնդ. [syriac word] yavan-(կարդա՛ уuvan-). պհլ. [other alphabet] yuvān, պազենդ. ǰūvān, պրս. [arabic word] ǰuvān, javān, բելուճ. jūvān, աֆ-ղան. ǰavān, քրդ. ǰuvān, բոլորն էլ «մատառա-տի, երիտասարդ» (Horn § 429)։ Պարսիկ բա-ռից են փոխառեալ թրք. ǰivan «մատաղատի թարմ երիտասարդ», սերբ. džuvan, adžuvan ռում. džuban «սիրահար»։-Իրանեան բա-ռերի ցեղակիցներն են լտ. ǰuvenis, սանս. yuvan-, yuvā, լիթ. jáunas, լեթթ. jauns, հսլ. junū, հռուս. унъ, ռուս. юныи, գոթ. iuggs, հբգ. jung, հիսլ. ungr, հիռլ. ōa oam, oc, ōac, կիմր. ieuanc, բրըտ. iaouank, youanc, անգսք. geong, անգլ. уoung, հոււ-jong (Kluge 234), որոնք բոլոր նշանակում են «երիտասարդ, մատաղատի». բոլորի ար-մատն է հնխ. yeu-«երիտասարդ» (Pokorny 1, 200), որ հայերէնի, ինչպէս նաև յունարէ-նի մէջ պակասում է։-Բառիս բուն իմաստր լինելով «մատղաշ, մատաղատի, փոքր», զա-նազան լեզուների մէջ յատկացուած է նշա-նակելու զանազան անասունների փոքրը. ինչ. լտ. jūnīx «մատաղատի կով», ǰuvencu-«փոքր կով կամ ցուլ», հսլ. ǰunici «մատաղ ցուլ», ǰunica «մատաղ կով», ուկր. june'c' «զլիկ, փոքր ցուլ», բուլգար. junica «երինջ», սերբ. junica «հորթ», լեհ. գւռ. junosza «գառնուկ» ևն (Berneker 459, Walde 400, Trautmann 106)։ Նոյնը եղած է և հայերէ-նի մէջ, ուր այլ ևս ընդհանուր իմաստը կո-րած է. տես և ուլ բառի տակ, որ նոյնպէ» նախնաբար ունէր ընդհանուր «ձագ» նշա-նակութիւնը։ Իմաստի զարգացումը ճիշտ ա՛յն է, ինչ որ Մոկաց արդի բարբառով ջըվան «քուռակ» (տե՛ս Ազգ. հանդ. է, էջ 253 ա)։ Այսպէսով մի կողմից «սիրահար» (ռում. džuban) և միւս կողմից «քուռակ» (Մկ. ջըվան) միևնոյն բաներն են1-Հիւբշ. 198։ ըվա՛նակ, Պլ. Ռ. Սեբ. ավանագ, Տիգ. mվm-նmգ, Զթ. ավանօգ, ավանոգ, Հճ. ավանօգ, բոլորն էլ նշանակում են «էշ, մեծ էշ»» Այսպէսով բառը հասել է ճիշտ հակառակ իմաստին։ Յոյց տալու համար թէ հին լեզուի մէջ (գոնէ մինչև ժԳ դար) յաւանակը էշի իշոյ. Մտթ. իա. 5.-Գտանիցէք էշ կապեալ և յաւանակ ընդ նմին. Մտթ. իա. 2.-Զնա էշն պառաւ և զսա յաւանակն տրմուղ. Մանդ. սիր. 7.-էշ մի էառ զաւանակն իւր... և ասէ աւանաևն, որ է քուռակն, լալով. Վա՛յ մայր եմ... Վրդ. առ. 118։
• ՆՀԲ «իբր դիւրահաւան հլու. լծ. յն. օ՛նօս «էշ», պրս. ճիվան և սանս. եու-վանա, որ և լտ. ǰuvenis, իտալ. giov։-ne, իսկ լտ. ǰuvencus, ǰuvenca «որթ մատաղ»։ Lag. Urgesch. 184 լտ. ǰu-venis և պրս. jawān։ Տէրվ. Altarm. 54 Մասես 1882 յունիս 7, Նախալ. 101 հա-մեմատելով եւրոպական և ասիական ձևերի հետ՝ ուզում է ընդունիլ իբրև բնիկ, իսկ նոյն, Լեզու 153-5 բնիկ լի-նեւո երկբայական է գտնում։ Մառ. Яфeт. Cбop. 1, 49 վրաց. ჭონი հոնէ «ձի», յն. ὄνος «էշ» բառերի հետ։
• ՓՈԽ.-Թղր. ուռ. Ատն. Եւդ. էնկ. կս. Տ. (ինչպէս նաև Ատանայի և էնկիւրիի թրքա-խօս յունաց լեզւով) avanag «անմիտ, տըխ-մար». օր. avanag oγlu avanag «աւանակի որդի աւանակ», avanag mə sən, ne sin2 «աւանա՞կ ես, ի՞նչ ես», avanag herifin bi-ti «աւանակ մարդու մէկը» (Արևելք 1883 նոյ. 8-9, Բիւր. 1898, 712, 789, 1899, 798, Յուշարձան 328ա)։ Թրք. բառը [arabic word] ︎lāva-naq ձևով յիշում է Կարապետեան, Օսմ. բառ-51 «դիւրախաբ, դիւրահաւան, աւանակ, տխմար, ապուշ» նշանակութեամբ, որից և [arabic word] ︎ avanaqləq «դիւրախաբութիւն, դիւ-րահաւատութիւն, աւանակութիւն, տխմարու-թիւն»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ավանակ, Ագլ. Ղրբ. ավա՛նակ,
որ եւ ՅՈՎԱՆԱԿ. πῶλος pullus. Ձագ չորքոտանեաց. (իբր դիւրահաւան՝ հլու). մանաւանդ ըստ հյ. որպէս քուռակ իշոյ. մտրուկ. տրմուղ կրմուղ. ձագ. իշուկ .... (լծ. յն. օ՛նօս, էշ. պ. ճիվան, եւ սանս. եուվանա. որ եւ լտ. եո՛ւվէնիս. իտ. ճիօ՛վինէ. իսկ լտ. եուվէ՛նգուս, եուվէ՛նգա, որթ մատաղ)
Կապեսցէ զորթոյ զյաւանակ իւր, եւ զգնդակէն զյաւանակ իշոյն։ Հեծեալ յէշ եւ յաւանակի իշոյ, եւ այլն։
Իշավայրաց քինացելոց՝ զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ. (Եզնիկ.։)
Որպէս Մտրուկ ձիոյ.
Ոյր ձի ի տան իցէ, մի յաւանակ (նորա տացէ ի հոգեբաժին). (Կանոն.։)
Ձագ ընտանի կենդանեաց առ հասարակ. ուստի նմանութեամբ ասի.
Իբրեւ զհանդարտ որոջ անարատ, եւ իբր յաւանակ կամաց անբաւին. (Նար. կուս.։ Որպէս եւ օրինակաւ տեսի զնորոյ հարսնէ,)
Եղն սիրոյ, եւ յաւանակ քոց շնորհաց խօսեսցի ընդ քեզ. (Առակ. ՟Ե. 19։)
proper to foals or colts;
կառք —ք, chariot races for yearlings at the Olympic games.
cf. Յաւէժ.
Յաւէժական յուսով պաշտպանեալք. (Նար. առաք.։)
Զտարագրեալ մարդն յաւեժական կենացն՝ վերադարձուսցէ. (Զքր. կթ.։)
cf. Յաւէժ.
cf. Յաւէրժահարսն.
ever memor.
eternal, perpetual, uncreate, immortal, without end;
— կեանք, immortal life;
— թշնամութիւն, bitter, irreconcilable, implacable or eternal enmity;
—ն, the Eternal, the Everlasting One.
αἱώνιος aeternus. Որ կայ յաւիտեան (ըստ ամենայն առման յաւիտենի) մշտնջենաւոր. յարակայ. էպէտի.
Աստուած յաւիտենական։ Ի կեանսն յաւիտենականս։ Ի տանջանսն յաւիտենականս. եւ այլն։ Այլ ստէպ եւս՝ ուր յն. իցէ յաւիտենական, ի մեզ ասի հայկաբանօրէն՝ Յաւիտենից.
Կեանք եւ մահ յաւիտենից։ Ազգ կամ յիշատակ կամ նախատինք յաւիտենից, եւ այլն։
Մեք նորա մահուամբն յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք. կամ յաւիտենական ի մահուանէ հոգւոյն. կամ յաւիտենից ի մահուանէ. (Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Շար. եւ այլն։)
Ժառանգեն զհանգիստ յաւիտենական (կամ յաւիտենից). եւ յաւիտենականք լինին ի բարիսն յաւիտենականս. (Իսիւք.։)
Ոչ էր պարտ առժամանակեայ կայսեր՝ հարկս ի վերայ դնել յաւիտենական թագաւորին. (Անթիպատր։)
Թագաւոր յաւիտենից. կամ թագաւոր յաւիտեան. այսինքն յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս։
Անսովոր է ասել որպէս մակբայ,
Քանան եւ Քամ յաւիտենակա՛ն դատապարտեցան. (Եփր. աւետար.։)
(Իսկ զոր յետինք ըստ այլ լեզուաց Յաւիտենականութիւն ասեն, առ նախնիս մեր՝ Անանց յաւիտեանք կոչի, կամ Անանց մշտնջենաւորութիւն. եւ այլն)։
eternity.
rapacious, ravenous, greedy, usurping.
Որ սիրէ յափշտակել զյափշտակութիւն.
Գայլ անուանէ վասն յափըշտակասէր մտացն. (Լմբ. առակ.։)
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
Հինաբար յափշտակէին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մեծ հաւատովք յափշտակէին զբժշկութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
(որ ըստ հին մեկնչաց քերականի ստուգաբանի, Յափ շատ արկանել. գուցէ լաւ եւս՝ յափ շուտով կամ շտապաւ ձգել. եւ անշուշտ նոյն ընդ ռմկ. գափըշմագ, գափմագ. լտ. գա՛փդօ ). ἀρπάζω , διαρπάζω, συναρπάζω rapio, diripio եւ այլն. Կապտել ի բաց. բռնի կորզել. շորթել. յանկարծ քարշել. բուռն հարկանել. աւազակել կամ յայտնի գողանալ. առնուլ եւ փախչել. տե՛ս եւ Հափափել, որ է յափըշտակել զկին, կամ առեւանգել. խլել, ուրիշի ձեռքէն հանել. պ. րիւպուտէն. լտ. րա՛փդօ. յն. արփա՛զօ. իսկ իտ. ռուպա՛րէ, գողանալ)
Գազան յափշտակաց զՅովսէփ։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Էշ քո յափշտակեալ ի քէն, եւ մի՛ դարձցի առ քեզ։ Յափշտակեաց զնիզակն ի ձեռաց եգիպտացւոյն.եւ այլն։
ՅԱՓՇՏԱԿԻԼ ՄՏՕՔ՝ կամ ՀՈԳՒՈՎ. է Վերանալ. եւ արտաքոյ անձին լինել, կամ վերառեալ լինել ի հիացման.
Գիտեմ ... յափըշտակեալ զայնպիսին մինչեւ յերրորդ երկնից։ Յափշտակեցաւ ի դրախտն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 2. եւ 4։)
Ապրեցո՛ զանձն քո, եւ յափշտակեա՛ զքեզ ի տանջանաց. (Ճ. ՟Ա. որ եւ ԲՈՒԺԵԼ ասի. (ռմկ. խալըսել )։)
Յորժամ ծանոյց զինքն, յայնժամ յափշտակեաց զանձն յաչաց նոցա. (Իգն. այսինքն աներեւոյթ եղեւ։)
Յափշտակելով արար զհրամանն։ Յօժարագոյնս արար՝ յափշտակելով զհրամանն. (Ոսկ. ես.։)
to be ravished, carried away;
ravaged;
— մտօք, to fall into extasies or raptures;
— կեալ մինչեւ յերրորդ երկնից, caught up to the third heaven;
— կեալ յանձնէ ի բաց, enraptured, extatic, beside oneself;
— կելով, hastily, in a hurry, precipitately.
cf. Յափշտակող.
ՅԱՓՇՏԱԿԻՉ ՅԱՓՇՏԱԿՈՂ. ἄρπαξ rapax, raptor. Որ յափշտակէ. յափշտակասէր.
Սա ընդ յափշտակել զմեծութիւնն՝ առ ոտն հարկանէր զյափշտակիչսն. (Իսիւք.։)
Բենիամին գայլ յափշտակօղ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 27։ Մտթ. ՟Ե. 15։)
ravisher, spoiler;
ravenous, rapacious;
charming, delightful, ravishing, bewitching.
ՅԱՓՇՏԱԿԻՉ ՅԱՓՇՏԱԿՈՂ. ἄρπαξ rapax, raptor. Որ յափշտակէ. յափշտակասէր.
Սա ընդ յափշտակել զմեծութիւնն՝ առ ոտն հարկանէր զյափշտակիչսն. (Իսիւք.։)
Բենիամին գայլ յափշտակօղ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 27։ Մտթ. ՟Ե. 15։)
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՓՇՏԱԿՈՒՄՆ. Յափշտակելն, եւ իլն. կապտումն. շորթումն. եւ Ինչքն յափշտակեալ.
Զրպարտութիւն տնանկի, եւ յափշտակութիւն իրաւանց եւ արդարութեան։ Յափշտակութիւն ընչից։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Ի միջոյ ժանեաց նոցա կորզէի զյափշտակութիւն.եւ այլն։
Աչօք իւրեանց տեսին զյափշտակութիւն արարոց իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յափշտակութիւն է՝ յափշտարկութիւն. որպէս թէ շատին եւ յոլովին ձեռնարկելով՝ ոչ խտրէ զանիրաւութիւն. (Երզն. քեր.։)
Դատել զընկերն՝ յափշտակումն է աթոռոյն եւ դատաստանի միածնին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ԿՆՈՋ կամ ԱՂՋԿԱՆ. cf. ՀԱՓԱՓՈՒՄՆ, ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ.
Եւրոպայ յափշտակութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
highwayman, brigand, bandit, assassin;
thievish.
ՅԵԼՈՒԶԱԿ կամ ՅԵՂՈՒԶԱԿ. գրի եւ ԵԼՈՒԶԱԿ. Յուզակ ուղւոյ կամ ելից ճանապարհաց ի կողոպտել զանցաւորս. աւազակ. հուղկահար կամ յուղկահար. հրոսակ. ասպատակաւոր. մեկնակազէն. թիւրիւտիւ. ճէլալի.
Նահատակութիւնք նորին ի յեղուզակս ազգին վանանդացւոց։ Հետամուտ յեղուզակացն (կամ ելուզակացն) էր. (Խոր. ՟Գ. 44. 45։ եւ ՟Բ. 13. 14. 15։)
Բռնաւորն, եւ յելուզակք իւր. (Նար. ՟Զ։)
Զոր սպանին յելուզակք ի գաւառին ունկռաց. (Վրդն. պտմ.։)
Կամ ա. իբր Աւազակական.
Զխրոխտ եւ զյեղուզակ բարուցն ունելով ամբարհաւաճութիւն։ Առաւելու խրոխտ եւ յեղուզակն բարուք. (Պիտ.։)
thievishly.
Աւազակաբար. իբր յեղուզակ. ասպատակօրէն.
Յեղուզակաբար արշաւանօք խռովէին զաշխարհս. (Խոր. ՟Գ. 44։)
plundering, robbery.
reprehensive, reproachful.
ἑντρεπτικός reprehensivus, pudore afficiens. (Յունական ոճ)։ Որ ինչ տայ ամօթով զերեսս դարձուցանել, կամ գումարիլ յինքեան. որպէս Յանդիմանական. պատկառեցուցիչ.
Որում ես թացեալ զպատառն տաց. (եւ օրինակն յեղադարձական. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
variable, changeable.
Իբր Փոփոխական, այլայլակ.
Յեղափոխ յեղականացս (կամ յեղանակացս) յարմարել. (Յհ. կթ.։)
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
եւ ա. ՅԵՂԱԿԱՐԾ ՅԵՂԱԿԱՐԾՈՒՄ. եւ այլն. ἑξαπιναίως praeter opinionem vel expectationem, ex improviso, subito ἑξαπίναος inopinatus, inexpectatus, subitaneus. Յանկարծ. յայլակարծուց. յանակնկալ պահու. չիկարծած ատեն, անգուման.
Յանկարծ եւ յեղակարծ տագնապ նեղութեան ժամանեալ ունի զերկիր։ Հաւաքին համօրէն ազգք մարդկան յեղակարծ ժամու. (Զքր. կթ.։)
Յեղակարծ ժամու եկեալ ի վերայ զօրն բուլղարաց. (Ասող. ՟Գ. 33։)
Յեղակարծ ժամանակի սրախողխող լեալ բարձաւ. (Սամ. երէց.։)
Յանկարծակի յեղակարծում ժամու։ Յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի։ Յանկարծօրէն յանպատրաստից յեղակարծումն ժամու։ Յանկարծօրէն յեղակարծումն հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին։ Յեղակարծումն անկեալք ի վերայ միոյ թեւի. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 28։ Ագաթ.։ Բուզ.։ Փարպ.։)
Յեղակարծում ժամու։ Յեղակարծումն իբրեւ զորոգայթ իմն ի վերայ հասանէր. (Յհ. կթ.։)
Յեղակարծում ինչ վտանգ ի վերայ հասցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՅԵՂԱԿԱՐԾ. իբր Կարծեօք իմն. գուշակելով մտօք.
Յեղակարծ զնա կարծէին, թէ Քրիստոս է. (Եփր. աւետար.։)
as inconstant as another.
Կցորդ յեղման. փոփոխական որպէս զայլս.
Ո՛չ մարդոյ յեղակցի է հաշիւ իմ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
ՅԵՂԱՆԱԿ τρόπος modus. որ եւ ԵՂԱՆԱԿ. (արմատն ոչ այնչափ է Եղանիլ, որչափ Յեղումն, ի ձայնէս Այլ. թ. է՛լ. յն. լտ. ա՛լլօս, ա՛լիուս ). Կերպ. տարազ փոփոխութեան կամ պէսպիսութեան. որպիսութիւն. օրինակ. ձեւ. (յն. դռօ՛բօս. այսինքն դարձուած. թարզ)
Զանազան յեղանակօք (կամ եղանակօք) խնամեալ սփոփեցեր. (Պտրգ.։)
Յեղանակօքն՝ դարձուածովք է. զի երբեմն ... եւ էր երբեմն, եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Եւ ո՛չ միով յեղանակաւ։ Յեղանակաւ իմն։ Ըստ երկուց յեղանակաց։ Իբր ներածութեան յեղանակի։ Ըստ քանի՞ յեղանակս։ Յեղանակ հակադրութեան նոյն է։ Յեղանակաւ տարբերի։ Ըստ հինգ յեղանակս նախկին այլ այլոյ (այսինքն մին քան զմիւսն) ասի. (Դիոն.։ Պորփ.։ Սահմ.։ Արիստ.։)
Որո՞վ յեղանակաւ, զիա՞րդ. զզիարդն խուզելով, եւ զյեղանակն խնդրելով. (Աթ. ՟Բ։)
Յեղանակակ կոչմանն հագարու՝ փոխեալ աղախնոյն ի Սինայէ ի սաղիմ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Զտարերս ամենայն չորիւք յեղանակօք յարդարեաց, բարձրութեամբ եւ խորութեամբ, լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ. (Յճխ. ՟Դ։)
Որպէս զուարակք հաւասար յեղանակաւ զենեալք. (Մեկն. ղեւտ.։)
ՅԵՂԱՆԱԿ. τροπή conversio, solstitium, aequinoctium χρόνος tempus, tempestas. Քառեակ փոփոխութիւն տարւոյ. որ եւ ԺԱՄԱՆԱԿ ասի. cf. ՅԵՂՈՒՄՆ, եւ ՅԵՂՅԵՂՈՒՄՆ. եղանակ, արեւադարձ.
Շրջագայութեամբ չորիւք յեղանակօք կատարելագործեն զտարեւոր սպասաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յետ ամառնային յեղանակացն դարձման. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՅԵՂԱՆԱԿ. Զանազանեալ վիճակ իրաց, կամ անցից անցելոց. ըստ նմին եւ գլուխ բանից.
Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակիս. առաջին զժամանակսն, երկրորդ՝ զիրացն պատահումն, եւ այլն։ Արտաքոյ եօթն յեղանակին՝ ութերորդ, եւ այլն. (Եղիշ.։)
Իբրու ի վերայ մարդոյ բանս ներբողական ասացեալ եղեւ. եւ զեկուցանեն եւ յեղանակք ոգւոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Աղջիկ ոմն՝ յեղանակաւ գովելի. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Յեղանակագոյն.
Յեղանակաբար ամպք մարգարէքն, եւ ջուր շնորհք հոգւոյն սրբոյ. (Վանակ. յոբ.։)
Յեղանակաբար զգնացս ղոշոտութեան եւ զանլուր խաբէութիւնս դիւական պատրանաց ի գինի առակէ. (Համամ առակ.։)
Յեղանակագոյն (հին ձ. յեղակագոյն) կերակուր Աստուծոյ ասի բարեպաշտ եւ արժանաւոր առաքինւոյն բարք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 141։)
figuratively, allegorically, symbolically, mystically, mysteriously.
Յեղանակաբար ամպք մարգարէքն, եւ ջուր շնորհք հոգւոյն սրբոյ. (Վանակ. յոբ.։)
Յեղանակաբար զգնացս ղոշոտութեան եւ զանլուր խաբէութիւնս դիւական պատրանաց ի գինի առակէ. (Համամ առակ.։)
Յեղանակագոյն (հին ձ. յեղակագոյն) կերակուր Աստուծոյ ասի բարեպաշտ եւ արժանաւոր առաքինւոյն բարք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 141։)
changeable, mutable.
Յեղյեղուկ. այլայլելի. փոփոխական.
Ջնջական գիրն, եւ յեղանակաւոր օրինակն, եւ խափանելի կտակն. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
to change, to alter, to vary, to diversify;
to remodel;
to convert;
to repeat, to reiterate, to say again;
to trill, to warble, to sing harmoniously.
τρέπω verto, converto. Յեղուլ. յեղափոխել. դարձուցանել. այլազգ իմն կացուցանել.
Զգոյնս հերաց նո՛ր յեղանակեաց։ Յեղանակեսցես զփառս հերաց քումդ բարձրութեան։ Նոր յեղանակեցեր։ Յեղանակեալ ինձ զաւուրն չար առ մեծ աւետիս ակնկալութեան. (Նար. մծբ. եւ ՟Բ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Թ։)
Քաղցր եւ հեշտալի գարո՛ւն ի ձմերային սգաւորութիւնս յեղանակեցաւ. (Յհ. կթ.։)
ՅԵՂԱՆԱԿԵԼ. στρέφω verso, repeto. Յեղյեղել. ստէպ կրկնել, պէսպէս օրինակաւ զնոյն բան ասել. երկրորդել.
Վասն է՞ր իսկ յարութիւն եւ դատաստան ի վեր եւ ի վայր յեղանակելով դարձուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ոչ վայրապար զայս յեղանակեմ բազմօրինակաբար. (Խոսր.։)
Բազում անգամ յեղանակէ զհացին վարդապետութիւնն վասն ի յերկնից իջիցն. (Նանայ.։)
Աւելորդ է մեզ զնոցայն յեղանակել զանհաստատ օրէնսն։ Բազում անգամ զսոյն յեղանակէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
ՅԵՂԱՆԱԿԵԼ. որ եւ ԵՂԱՆԱԿԵԼ. Պէսպիսացուցանել զեղանակ երգոց. նուագել. երգել. գեղգեղել.
Որք զլալեացն յեղանակեն բանաստեղծութիւն։ Ձայնիւ նուագեալ աղերս հառաչման ... զառ քեզ դարձն յեղանակեն. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Հ՟Գ։)
changing, diversifying.
Որ յեղանակէ. յեղաշրջօղ ի լաւ անդր. բարեկարգօղ.
Ցրիչ ցնորից, յեղանակիչ անրջոց. (Նար. ՟Ձ՟Դ։)
change, variation;
modulation.
ՅԵՂԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԵՂԱՆԱԿՈՒՄՆ. Յեղանակելն՝ ըստ ամենայն առման. այլափոխութիւն. պէսպիսութիւն եղանակի երգոց. եւ այլատարազութիւն իրաց.
Նորոգեցից ի յերգ հառաչման պաղատանաց յեղանակութեանցս աղիողորմ հեծեծանացս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Բարեկարգ յարմարութիւն շարժեալ վեր ի վայր՝ ի տարազարդ դասեալ լինէր յեղանակումն. (Պիտ.։)
cf. Յեղափոխ.
Մի՛ լինիր յեղաշրջուկ ի նոյն, եւ փոփոխամիտ ի նոյն. (Լմբ. սղ.։)
revolutionary.
inconstant.
Յեղափոխուկքն, զորոց ասէ Յովհաննէս, առ ի մէնջ ելին, այլ ոչ էին առ ի մէնջ. (Կանոն.։)
Զի՞նչ է հեզն. ո՛չ յեղափոխուկ յընտրութիւն հաճոյիցն Աստուծոյ փութացելոցն. (Բրս. հց.։)
solstice, tropics;
— ամառնային, summer solstice.
Եղանակք տարւոյ. արեւադարձք. որպէս յն. τροπή.
Մօտ ի յեղյեղակսն ամարայնոյ եւ ձմերայնոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 75։)
changing often, mutable, variable, fickle, inconstant, unstable, fleeting, flighty, unsteady, volatile;
— լեզուաւ, double-tongued, double-dealer;
—ս արկանել, to make one's voice often heard.
εὑμετάβολος facile mutabilis τρεπόμενος versabiis, variabiis. Փոփոխական. յեղափոխ. յեղաշրջուկ. դիւրափոփոխ. այլայլակ.
Այր յեղյեղուկ լեզուաւ՝ անկցի ի չարիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Յեղյեղուկ զայն կոչէ, որ չլինի ճշմարիտ ի խօսս, առ աչս գովէ, եւ արտաքս ելեալ պարսաւէ. (Լմբ. առակ.։)
Յեղյեղուկ բնութիւն եղանակաց. (Փիլ.։ եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Յեղյեղուկ ալիք, կամ խորհուրդ. (Ագաթ.։ Վեցօր. ՟Բ։)
Ունկն դնէին յեղյեղուկ լեզուի նորա։ Հասեալ էին ի վերայ յեղյեղուկ հրամանաց թագաւորին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
ՅԵՂՅԵՂՈՒԿՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Յեղյեղել. յեղանակել. եւ Թեքել. ծեքել. բեկբեկել զձայն.
Առաւել զայն ձայն յեղյեղուկս (կամ յեղեղուկս) արկանէր՝ յոգւոց ելանելով. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8։)
cf. Յելուզակ.
consoling, comforting, consolatory, alleviating, soothing.
Մխիթարական (բան) այսպիսի գրէր. (Ոսկիփոր.։)
παρακλητικός, παραμυθητικός consolatorius, exhortativus. Առիթ մխիթարութեան. քաջալերական. յորդորական.
Մեկնեաց ի թղթին իւրում մխիթարականի, որ որով զթեսաղոնիկեցիսն սփոփէր. (Ագաթ.։)
Ո՛չ է բանս մխիթարական, այլ խոցոտիչ եւ յուսահատելի. (Բրսղ. մրկ.։)
to be consoled or comforted mutually.
ՄԽԻԹԱՐԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπαρακαλέομαι, -λοῦμαι communem adhortationem ac consolationem percipere. Միաբան մխիթարիլ՝ մխիթարելով զմիմեանս. եւ կցորդ լինել մխիթարութեան կամ ուրախութեան այլոց.
Առ ի հաստատել զձեզ, այսինքն է՝ մխիթարակից լինել ձեզ վասն ընդ միմեանս իմոյ եւ ձերոդ հաւատոց. (Հռ. ՟Ա. 12։)
Եղեն նոցա կցորդ սգոյ, զի լիցին մարդիկ մխիթարակից աստուծոյ. (Մամբր.։)
cf. Մխրճիմ.
Որպէս ոք ի լեղորդաց կամի վազել ի նաւէ անտի ի ծով, եւ մխիրճ հարեալ՝ ճախր առեալ՝ զմարգարիտն խնդրիցէ առ ի գտանել. (Ոսկ. խչ.։)
to corrupt, to rot, to putrefy.
cf. Մխրճիմ.
activity, love of work or labour.
Սէր եւ փոյթ գործոյ. աշխատասէրն լինել. վաստակասիրութիւն.
Ե՛րթ զօրաւորդ առ անզօրն (մրջիւն), եւ տե՛ս զիմաստութիւն գոծասիրութեան նորա. (Համամ առակ.։)
Ընդդէմ դնելով պարապ կալոյն զգործասիրութիւն. (Ոսկիփոր.։)
intendant, officer;
foreman, overseer.
ἑργοδιώκτης, ἑπιστάτης qui uret opus, praefectus Ոստիկան, որ յառաջ վարէ զգործն, կամ զգործավարս ի գործ. վերակացու. հարկապահանջ. եւ այլն. տե՛ս (Ել. ՟Ա. 11։ ՟Ե. 6. 7. 10. 13։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 4։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 18։ ՟Գ.)
Եղեւ հաւասարութիւն վարձուն. եւ զիա՞րդ բամբասեն զգործավարն իբրեւ զութութիւն յանզուգութեան։ Ըստ ծանրասրտին փարաւոնի եւ դառն գործավարի. յն. գործատուի. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Տեսուչք (վանաց) ուշ կալցին, որպէս աստուծոյ գործավարք, եւ իմաստուն մշակք։ Ամենեցուն գործավարաց եւ գործակալաց եւ այլն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Արգելեալ տեսանեմք զգործ մշակութեան ի բռնագոյն գործավար իշխեցողացն որ ընդ մեզ են եպիսկոպոսաց. (Կանոն.։)
hazy, idle
ἁεργός, μίσεργος otiosus, piger, laborum osor Ատեցօղ զգործ աշխատութեան. դատարկասէր. անգործ. ծոյլ. թէմպէլ.
Անձն գործատեաց քաղցիցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Թ. 15։)
manufactory.
Որպէս թէ Տուն գործոյ. գործանաց, գործարան. քէրխանէ։ Բայց Գործատունք կոչին Հարցին՝ քանի մի տունք շարականի ի վերայ այնր, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն, եւ այլն։ Ի գիրս խոսր.։
manufactory;
instrument;
organ
ἑργαστήριον officina, taberna Գործանոց. տեղի իրիք գործոյ, արուեստի, վաճառի. եւ Ընդունարան. բնակարան. խանութ. տիւքքեան, քէրխանէ, եւ մէքեան.
Եթէ ոք առ այն՝ որ զանուշահոտ խունկս կազմէ, անաշխատ մերձ նստի նորա ի գործարանն, ակամայ լցեալ լինի անուշահոտութեամբ։ Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր, եւ ի գործարանացն արգելուին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։ եւ Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Եւ զի՞նչ արդեօք (է) գործարան տնտեսութեանս այսորիկ. սրբոյ կուսին մարմինն. (Բրս. ծն. քրիստոսի.։)
Յարգանդին ի բնութեան գործարանի կենդանաստեղծեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ճախարակօք եւ այլով գործարանօք. (Մագ. ՟Ի՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
Որ առ բժշկարան գործարանօք (ըստ յն. դդմովք) ոմամբք՝ արեան կամ այլոց նիւթոց ձգմունքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Ի ձեռն գործարանաց նկատելով զնշոյլս արեգական. (Խոր.։)
Զձեռս իմ՝ որ է գործարանք բարւոյ, չարեաց եւ մեղաց գործարան կազմեցի. (Եփր. խոստով.։)
Զհոգին ոչ կարէ վնասել, այլ զգործարանն նորա զմարմինն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Գործարանական.
negotiation, agency.
Գոչօղն (ձայն) նման է հոսման ի ձեռն բերանոյ եւ լեզուի ի բնական գործարարութեան լսելեօք յինքն պեղեալ. (Փիլ. լիւս.։)
work;
labour.
ἕργον, ἑργασία opus, elaboratio, officium Ներգործութիւն գործելոյ. գործառնութիւն. երկք. մշակութիւն. աշխատասիրութիւն. ծառայութիւն. պաշտօն. գործ.
Որչափ էր ի զօրութեան նոցա, ետուն ի կազմած գանձու գործաւորութեան. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 69։)
Որ զհետ երթայ գործաւորութեան, անկցի ի դատաստան. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 26։)
Ձեռք պատրաստեալք յառաջագոյն, որ նոցա ա՛նկ իցէ գործաւորութիւն. (Փիլ. լին.։)
Քահանայութեան գործաւորութիւն եւ պատիւ ո՛չ ի փրկութիւն ունի դիտաւորութիւն. (Սարկ. քհ.։)
Թէ յամուսնութենէ, ի մսոյ եւ ի գինւոյ, ոչ վասն ճգնաւորութեան ի բաց մեկնի, այլ հայհոյելով անգոսնեսցէ զգործաւորութիւն. (Կանոն.։)
Կամ որպէս πράξις Պրակ. գործ գրաւոր. ճառ. եւ Գլուխ բանից.
Առաջիկայ գործաւորութիւնս (Արիստակ. նաւակատ.։ եւ Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ այսորիկ հանդերձ աստուծով՝ եւ առաջիկայ գործաւորութիւն. (Սահմ. ՟Ա։)
Կամ որպէս ἑνέργεια energia, efficacia, facultas, actio Ներգործականութիւն. ազդուութիւն. կարողութիւն, եւ ներգործութիւն նորին.
Կրկնակ է ի գործւոջն (զգայարանաց) գործաւորութիւն. է՛ որ առ գործաւորութիւն շնչոյն, եւ է՛ որ առ ընդունելութիւն յարտաքուստն իմանալեաց։ Կայ մնայ ի գործաւորութեան, յորում կարգեցաւ ի բնութենէն։ Գործաւորութիւն իմն կենդանական։ Զգայական գործաւորութեամբ. եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
feasible;
maker;
coal.
Ոչինչ ի գործելեացն առանց նորին (առաջնորդին) կամացն եղիցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
πρακτός qui agi potest, sub actionem cadens, agendus Որ ինչ հանդերձեալ է գործիլ. առնել. առաջիկայ. արժանի գործելոյ.
Գործելեացն եւ հրաժարելեաց. (Սարկ. քհ.։)
Գործական խոհեցողականն՝ սահմանել գործելեացն զուղիղն բան. (Նիւս. բն.։)
ԳՈՐԾԵԼԻ. ποιῶν, πράσσων, δράσας faciens, operans իբր Գործօղ. կամ որոյ գործեալ է զիմն.
Ետուն զարծաթն զպատրաստեալն ի ձեռս գործելեաց զգործս կահու տանն տեառն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Գործն եւ գործելին առ հասարակ տանջեսցին. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 10։)
Ոչ միայն որ զայն առնեն, այլ եւ որ կամակիցն լինին գործելեացն. (Հռ. ՟Ա. 32։)
Լուսացուցիչ ակն են ամենայն խորհրդոց հաւատաք, եւ գործելի ամենայն իմաստութեան. (Կոչ. ՟Ե։)
Խոտէ եւս զգործսն եւ զգործելիս. (Եզնիկ.։)
ԳՈՐԾԵԼԻ. գ. Ածուխ, առաւել ռամկօրէն վարի։ Վստկ.։ ՟Ճ՟Ձ՟Բ. ուր կայ եւ ԳՈՐԾԵԼԱԽԱՌՆ. իբր Ածխախառն։
Շինեսցի գործելոյ կրակ, եւ դիցի ի բուրվառն. (Մաշտ. ջահկ.։)
instrument, machine, tool;
organ;
utensil, furniture.
ἑργαλεῖον , ὅργανον, σκεῦος եւ այլն. instrumentum Սպաս կամ անօթ կամ կազմած՝ սատար գործելոյ իբրեւ որով. բնական գործին առաւել կոչի գործարան, իսկ արհեստականն՝ գործի. գործիք.
Գործի ձկնորսաց, կամ հաւորսաց, պատերազմի, զինուորաց, մշակաց, հովուութեան, նաւին։ Ձեռին գործի։ Ամենայն կահ խորանին, եւ ամենայն գործի նորա։ Գործեօք երգոյն (այսինքն նուագարանօք).եւ այլն։
Գործիս երկաքանչիւրոց փոքունց կազմել։ Որս հեղգ արանց՝ գործեօք եւ որոգայթիւք. (Պղատ. օրին. ՟Ա. եւ է։)
Գործի երաժշտական, արուեստագիտաց, ոստայնանկութեան։ Գործիք տանջանաց, սպանութեան, մահու։ Գործի սպանման, եւ նոյն՝ գործի կենաց (խաչն)։ Մեքենայից եւ հնարաւոր գործեաց։ Բազմութիւն դարբնաց գործւովք. եւ այլն. (ՃՃ.։)
ԳՈՐԾԻ՝ բնական. որպէս Գործարան.
Ընթացից գործ (ոտն)։ Խօսնականաց գործի (լեզու)։ Մարմնեղէն գործի։ Գործնականացն գործի. (Նար.։)
Կատարեալ մասանց մարմնոյ զգայականօքն եւ այլ եւս գործեօքն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 7։)
ԳՈՐԾԻ՝ բարոյական. Միջնորդ, միջոց, առիթ.
(Արարածն առանց անձնիշխանութեան) իբրեւ գործի մի էր արարչին. (Եզնիկ.։)
Յորմէ (այսինքն ի պատճառէ) իբր աստուած. եւ ի ձեռն որոյ (կամ որով), իբր զգործի. իսկ աստուծոյ գործի՝ բան է. (Փիլ. նխ. ՟ա.) (ուստի աղանդ արիանոսաց զբանն աստուած գործի հօր գոլ հայհոյէր յարարչութեան, եւ ոչ արարչակից)։
fabrication, work.
Ըստ իւրում գործուածոյ։ Ըստ ամենայն գործուածոյն։ Յաւուր գործուածոյ իւրոյ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 5։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 10։ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 18։)
Ազգի ազգի գործուածք ամբարշտաց։ Գործուած սատանայի. (Նար. երգ.։ Տօնակ.։)
ploughed land;
cf. Գործունեայ.
Ջերմ եւ գործուն եւ շարժուն. (Նիւս. կազմ.։)
ԳՈՐԾՈՒՆ ԳՈՐԾՕՆ ἑνεργός, ποιῶν activus, efficax, faciens Ունակ գործոյ. ո՛չ անգործ. գործօղ. ներգործական. ազդոյ. որ եւ ԳՈՐԾՈՒՆԵԱՅ. բան ընօղ, բան տեսնօղ.
Գործուն եւ արդակ։ Զաստուածային զօրութիւն գործու՛ն կամէիր՝ թէ իցէ. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. յովն.։)
Մին չար, եւ չարեաց գործօն. (Եզնիկ.։)
Մերթ իբր Գործեալ (կր). ի վար արկեալ.
Զոր օրինակ անձրեւ զի մի է առ երկիր գործուն, եւ առ անգործ. զի որ գործեալն է, բերէ արդիւն շահեկան. իսկ այն՝ որ անգործն է, բերէ փուշ եւ տատասկ. (Եփր. եբր.։)
Եւ իբր Գործելի. գործիական, աշխատալի. չէթին, կիւճ.
workman, maker;
minister;
active, busy;
efficacious.
ԳՈՐԾՈՒՆԵԱՅ ԳՈՐԾՕՆԵԱՅ. ἑργαζόμενος , ἑργάτης operans, operarius Նոյն ընդ վերնոյն (=ԳՈՐԾՈՒՆ) ըստ ամենայն նշ. որպէս Գործօղ. գործաւոր. ժիր մշակ. կամակատար. պաշտօնեայ. աշխատասէր. գործասէր. գործիչ. կատարիչ.
Ե՛րթ առ մեղուն, եւ ուսիր, զիա՛րդ գործօնեայ (կամ գործօն) է. (Առակ. ՟Զ. 8։)
Եթէ զդատարկսն ապրեցոյց, ո՞րչափ եւս առաւել գործօնեացս օգնական լինի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։ Եղբայր մի՝ յոյժ փոյթ եւ գործունեայ (կամ գործօնեայ). Վրք. հց. ՟Դ։)
Իբրեւ զգործունեայս եւ զժիր մշակս. (Իգն.։)
Գործօնեայ չարեաց, կամ արդարութեան, դժնդակութեանց, սատակման, իմաստութեան, այսքանեաց բարեաց. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Նար.։ Սարգ.։)
Գործունեայք ըստ արժանեացն ընկալցին՝ ոմն պատիժ, եւ ոմն պսակ. (Խոսր.։)
Գորօնէիւքն կատարէ զխորհուրդս մեղացն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)
Ահ մեծ անկանէր ի վերայ գործօնէիցն եւ գործակալացն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Գործունեայ.
ԳՈՐԾՈՒՆԵԱՅ ԳՈՐԾՕՆԵԱՅ. ἑργαζόμενος , ἑργάτης operans, operarius cf. ԳՈՐԾՈՒՆ. ըստ ամենայն նշ. որպէս Գործօղ. գործաւոր. ժիր մշակ. կամակատար. պաշտօնեայ. աշխատասէր. գործասէր. գործիչ. կատարիչ.
dapple;
grayish, grizzly.
φαιός, διάλευκος fuscus, subalbus եւ այլն. Գորշ խառն ընդ սպիտակի եւ ընդ այլ գոյնս. (վասն որոյ շփոթի ընդ Գորշ, եւ ընդ Պիսակ կամ խայտախարիւ).
Գորշախայտ յօդեաց։ Ծնանէին խաշինքն գորշախայտս եւ պիսակս եւ խայտախարիւս. (Ծն. ՟Լ. 33. 39։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
cf. Գորշախայտ.
ԳՈՐՇԱԽԱՐԻՒ կամ ԳՈՐՇԱԽԱՐՈՒ. cf. ԳՈՐՇԱԽԱՅՏ.
Ամենայն ոչխար որ գորշախարու եւ խայտապիսակ իցէ, այն յակոբու եղիցի. (Եփր. աւետար.։)
ear-drop, earring
τροχίσκος, ἑνώτιον rotula, inauris որ եւ գրի ԳՈՇԱՊԱՀԱՆԳ կամ ԳՈՇԱՊԱՐՀԱՆԳ. Իբր Պահապան ունկան (որ է պրս. կիւշ) այսինքն օղ. մանեակ գնդի. գնդանաց. գինդ յարակից զարդուք գլխոյ. որպէս պ. մէնկիւշ, կիւշվար, ավիզէ կիւշ. (ըստ յն. անուակ, օղամանեակ, եւ ունկանոց).
Եդի քեզ գինդս, եւ գորշապահանգս յականջս քո. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 12։)
tender, affectionate, sensible, affecting, charitable;
compassionate, feeling;
pathetic;
tenderly, feelingly.
Կարի գորովական. գորովագութ.
Գորովագին գգուանօք. (Տօնակ.։)
cf. Գորովագին.
Ո՞ր հայր սիրելի, կամ ո՞ր մայր գորովագութ, որպէս պօղոս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Եւ իբր Գթասիրական.
Գորովագութ ողորմութեամբ ընկալցի զպաղատանս քոյոյ հեծութեան. (Մանդ.։)
Զի՞ ասէ լայք, եւ ճմլէք զսիրտ իմ. ոչինչ գորովագութ սէր քան զայս է տեսեալ ... Տեսանէ՞ք զգորովագութ սէրն (աշակերտաց առ նա), զամենայն ինչ յաստուած ապաստան առնէին. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Գորովագին.
Գորովալիր գութ, կամ ողբ. (Ճ. ՟Թ.։ Պիտ.։)
Նորագոյնս առնէ զձայն իւր գորովալիր նազանօք, եւ աղերսական զօրութեամբ շուրջ փարելով. (Համամ առակ.։)
Որո՞ց ծնօղք առ որդիս այսպէս գորովալիր միշտ ի պատահեալսն լինին, որպէս նա առ աշակերտսն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Տեսանիցէք զքար, զի գոչեսցէ գորովալիր. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Գորովագին.
Գորովալիր գութ, կամ ողբ. (Ճ. ՟Թ.։ Պիտ.։)
Նորագոյնս առնէ զձայն իւր գորովալիր նազանօք, եւ աղերսական զօրութեամբ շուրջ փարելով. (Համամ առակ.։)
Որո՞ց ծնօղք առ որդիս այսպէս գորովալիր միշտ ի պատահեալսն լինին, որպէս նա առ աշակերտսն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Տեսանիցէք զքար, զի գոչեսցէ գորովալիր. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Գորովագին.
Գորովալիր գութ, կամ ողբ. (Ճ. ՟Թ.։ Պիտ.։)
Նորագոյնս առնէ զձայն իւր գորովալիր նազանօք, եւ աղերսական զօրութեամբ շուրջ փարելով. (Համամ առակ.։)
Որո՞ց ծնօղք առ որդիս այսպէս գորովալիր միշտ ի պատահեալսն լինին, որպէս նա առ աշակերտսն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Տեսանիցէք զքար, զի գոչեսցէ գորովալիր. (Հ. կիլիկ.։)
affectionate towards ones mother, or who has an affectionate mother;
pia-mater.
Սանդիացքն գորովամարք զաղբիւրս խնդրէին զկաթինն. (Մաշկ.։)
Աղքատն գորովայ ձայնիւ աղերսէր. (Ոսկ. ապաշխ.) ընթերցի՛ր, գորովալի ձայնիւ, կամ գորովաձայնիւ։
to be affected, tonched with compassion;
to affect, to flatter, to caress.
ԳՈՐՈՎԵՄ ԳՈՐՈՎԻՄ. φιλοστοργέω, στέγω ad amandum propensus sum, diligo եւ այլն. Ցուցանել զգորով. բերիլ գորովանօք. խանդաղատիլ. գթասիրել. գուրգուրալ գթով ու սիրով, սիրել ու կսկծալ.
Տիկինն մեր յոյժ գորովէ եւ սգայ զսիրելի որդեակն իւր։ Ի գթոյն ի գիրկս առեալ գգուեն, եւ խանդաղական ձայնիւ գորովեն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Սիրական ձայնիւ գորովեն, բարբառ արգելուն (կամ գելուն). (Եփր. զղջ.։)
Որպէս մանուկ կարօտանալով գորովէ, եւ առ ի ծնողացն փափագէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Գուցէ գորովեալ առ միմեանս ազդացն ըստ օրինի եղբարց (հաւատակցաց), ապստամբեսցին ի մէնջ. (Փարպ.։)
affection, compassion, fondness, sympathy.
Հայկական գորովմամբ խրատեալ. (Վրք. հց. ձ։)
that brings sad news, sad, fatal;
bearer of unhappy news.
Բերօղ զգոյժ. գուժկան. բօթաբեր.
Վասն գուժաբեր հրեշտակացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
to lament, to deplore.
κράζω clamo cf. ԳՈՒԺԵԼ, ըստ որում Կական եւ ճիչ բառնալ. Գուժալով ձայնիւ մեծաւ՝ լալով եւ սգալով. (Յայտ. ժը. 19։)
to bring or give sad news;
to lament, to deplore, to cry, to scream;
to sound.
ԳՈՒԺԵՄ κράζω, κραυγάζω, βοάω, ἁλαλάζω clamo, exclamo, vociferor, ululo, ejulo որ եւ ԳՈՒԺԱԼ. Կոծիլ. ճչել վասն աղետից կամ գուժից. կական բառնալ. լալագին գոչել. աշխարել. բողոքել.
Գուժեա՛, աղաղակ բարձ։ Գուժեցէ՛ք հովիւք եւ աղաղակեցէ՛ք. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 20։ ՟Ի՟Ե. 35։)
Գուժեաց եսեբոն։ Գուժեսցեն դառնապէս. (Ես. ՟Ժ՟Ե. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 30։)
Կայր առ դուրս թատրոնին, եւ ձայն աղիողորմ գուժէր։ Ի ձայնէ աղաղակին՝ զոր գուժեաց, փախեաւ աղեքսանդրոս. (Ճ. ՟Ա.։)
Գուժիցէ (այսինքն կոծեսցի) զչար գործսն. (Գէ. ես.։)
cf. Գուժումն.
κωκυτός, κώκυμα ejulatus, fletus Ճիչ. կոծ. որ ասի եւ ԳՈՅԺ.
Չի՛ք անդ լսել ձայն ողբոց, եւ ոչ զճչիւն եւ զգուժիւն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
lamentation, complaint, cry, groan.
sock;
short-stocking;
երկայն —, stocking, hose;
հանել զ—ս, to pull off the stockings;
դնել զ—ս, to put on one's stockings.
glebe, clod.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։
ԳՈՒՂՁ ԳՈՒՂՁՆ. βῶλος bolus, gleba, massa Զանգուած կամ կոշտ ինչ հողոյ. սակաւ մի հող՝ ձեռնաչափ, ոտնաչափ.
Գուղձն հողոյ ի յատակէ տաճարի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գուղձն հողոյ ի յատակէ խորանին. (Վրդն. թուոց.։)
Եթէ ցանէ ոք զգետինն, եւ ի հետ փորչով գայ եւ ծեծէ եւ զգուղձքն մանրէ, եւ զսեմն ծածկէ նա այն է լաւ։ Յակնբցելն՝ զքուցն մանրել պարտ է անհնար. զի գղձան փողին սնըցնօղ է եւ մեծցնօղ կուզին եւ պտղին։ Զփոշին՝ որ ի փորչէն եւ ի գղցանն ի մանրելոյն ելանէ. եւ այլն։ (Վստկ. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Ա.)
cf. Գումարեմ.
ԳՈՒՄ ԱՌՆԵԼ. Բառ անստոյգ. որպէս ռմկ. ճէմ էթմէք.
Գում զզօրս իւրենաց առնէին. (Յհ. կթ. ա՛յլ ձ. գումարտակ առնէին։)
to assemble;
to convoke;
to gather together, to add, to sum.
συνάγω congrego, colligo, cogo Հաւաքել. ժողովել. խմբել. բովանդակել. կուտել. ի մի վայր կոչել. պատրաստել ի պատերազմ, եւ այլն. ժողվել, մէկտեղել.
Ի գումարել ինձ զամպս ի վերայ երկրի։ Ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նրա։ Գումարեաց սիսարտ զամենայն կառս իւր։ Գումարեցան ի ձորն աղի.եւ այլն։
Ասի եւ զպատմական գրուածոց.
ԳՈՒՄԱՐԵԼ. Հաշուել զամս եւ զժամանակս եւ զթիւս.
Գումարեն իմն թիւ ամաց։ Գումարէ ամս շհդ։ Զթիւ ամացն գումարէն մինչեւ ցկայսր։ Չորք եւ վեց գումարին ի տասն. (Փիլ.։ Եւս. քր.։ Խոր. ՟Ա. 3։ Յհ. իմ. ատ.։)
Զերիս աւուրսն գումարեաց ստուգութիւն զսուրն (զմահն) ի ժողովուրդ անդ. (Եփր. մն.) իմա՛, ի վերայ էած, կամ բովանդակեաց։
to assemble together, to gather together;
to be astonished, amazed, surprised, confused.
պէսպէս ոճով. որպէս Պատրաստիլ ի մարտ, ոգորիլ. բախիլ. ընդդէմ կալ. եւ Խռովիլ յանձին, կամ ընդ անձին ոգորիլ ամօթով.
Եւ թագաւորն գումարեալ պշուցեալ ընդ երկիր հայէր. (Մեսր. երէց.։)
assembly;
mob;
sitting;
addition.
Գումարութիւն մարգարէից։ Բազմախուռն գումարութիւն ժողովրդոց։ Զերանելի անուանց գումարութիւն։ Զեկեղեցական գրոց գումարութիւնն։ Բազմացն գումարութիւն։ Գումարութեան բանական հօտից։ Ըստ գծագրացն գումարութեան. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Նար.։)
Ըստ եօթանասնիցն գումարութեան. այսինքն հաշուի կամ հաշուելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այս են պատճառացն գումարումն ի գրի աստ. (Լմբ. առ ոսկան.։)
cf. Գումարութիւն.
Գումարութիւն մարգարէից։ Բազմախուռն գումարութիւն ժողովրդոց։ Զերանելի անուանց գումարութիւն։ Զեկեղեցական գրոց գումարութիւնն։ Բազմացն գումարութիւն։ Գումարութեան բանական հօտից։ Ըստ գծագրացն գումարութեան. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Նար.։)
Ըստ եօթանասնիցն գումարութեան. այսինքն հաշուի կամ հաշուելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այս են պատճառացն գումարումն ի գրի աստ. (Լմբ. առ ոսկան.։)
adorned with fine colours.
Գեղեցիկ գունով. երփնագեղ. գունագոյն. աղուոր գունով, գունզգուն, րէնկ րէնկ, տիլպէր.
Խօսուն քո ծաղկանց գունագեղ եւ գովելի վարուցդ. (Երզն. լս.։)
Ծաղիկք զանազանք եւ գունագեղ կերպարանօք. (Տօնակ.։)
Գունագեղ տերեւով ապագայից տալով զփրկական պտուղն ի ժամու. (Մխ. ապար.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
to colour.
Գունագեղէ եւ զերկրորդն ըստ չափոյ զգալոյ եւ վերնահայեաց աչաց մարմնեղինաց։ Գունագեղի յիւր մարմինն եւ յարիւնն կենսատու. (Վրդն. ծն.։)
in divers colours.
Գունագոյն ականցն հիւսելոց։ Իբրեւ զվարդ անուշահոտ գունագունակ գեղով ցուցելա զգոյնս իւրեանց. (Արծր. ՟Ե. 11. եւ Արծր. յիշատ.։)
cf. Գունագեղեմ.
Ոսկի արքայական մաքրազտեալ, եւ գունազարդեալ. (Պրոկղ. զքր.։)
tarnished;
pale, pallid, wan.
Որոյ գոյնն է հատեալ. ի գունոյ հատեալ՝ պակասեալ. տժգոյն. գունը նետած, գունաթափ, րէնկի սօլմուշ.
Որպէս բողոքն գունատք եւ երիթացեալք. (Ոսկ. եբր.։)
to tarnish;
to discolour, to tan;
to fade.
ԳՈՒՆԱՏԵՄ ԳՈՒՆԱՏԻՄ. Եղծանել զգոյնն. առաւել կր. Ի գունոյ հատանիլ, պակասիլ. տժգունիլ. դեղնիլ. գունը նետել.
Գունատեալք եւ ամօթնլիցք։ Իբրթ զդիակունս գունատեալս. (Յհ. կթ.։)
Դանիէլ ի տեսիլ հրեշտակին գունատէր. (Երզն. մտթ.։)
cf. Գունատեմ.
ԳՈՒՆԱՏԵՄ ԳՈՒՆԱՏԻՄ. Եղծանել զգոյնն. առաւել կր. Ի գունոյ հատանիլ, պակասիլ. տժգունիլ. դեղնիլ. գունը նետել.
loss of colour;
paleness, wanness.
Բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
coloured;
dyed;
having several colours;
quick, diligent, violent.
ԳՈՒՆԱՒՈՐ որ եւ ԳՈՒՆԵԱՆ. Ունօղ զգոյն. կարեւոր եւ վայելուչ. գեղեցիկ գունով. բազմագունի. րէնկլի.
Ցանկութեամբ աստուածանալոյն առաւել գունաւորեալ գունաւոր թուաց. (Վրդն. ծն.։)
Ձին էր մեծ հասակաւ, եւ էր գունաւոր գնացօղ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
to dye, to colour.
ԳՈՒՆԱՒՈՐԵՄ ԳՈՒՆԱՒՈՐԻՄ. Գունագեղել. ներկել. ... մանաւանդ կր. Գոյն առնուլ կամ զգենուլ. տարրանալ. տպաւորիլ. ձեւանալ.
Բազում կերպարանս նման նմին գունաւորել. այսինքն զմոլորութիւն իբր ճշմարտութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Գունաւորի որպէս ոսկեգոյն. (Վանակ. յոբ.։)
Պետութեան քահանայից անուամբ եւեթ գունաւորեալ. (Սարկ. քհ.։)
Ապականիչ ժանկն ի վերայ գունաւորի։ Մի՛ գունաւորեսցի ախտն ամբարհաւաճութեան ի վերայ զուտ եւ մաքուր արծաթոյ. (Սկեւռ. աղ.։)
colour, dye, tint.
εὕχροια bonus color Ունելն զգոյն գեղեցիկ կամ զանազան. գոյն ընտիր, կամ լաւ.
Զմարտիկն բազմամսութիւն եւ գունաւորութիւն ձեւացուցանէ. (Բրս. հց.։)
Զանազան եւ փայլօղ ծաղկացն գունաւորութեամբ։ Գեղեցիկ գունաւորութիւն (ի կենդանիս)։ Փայլօղ երփն գունաւրութեամբն. (Պիտ.։)
(ծաղիկ խոտոյ) երփն երփն գունաւորութեամբն զաչս ամենեցունցն զօշոտեալ յինքն դարձուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
transfiguration.
Գունափոխութեամբ տեառն ի թաբոր։ Յաւուրն գունափոխութեան ի լեառն թաբոր. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. քրզ.։ Տօնակ.։)
Որպէս Այլակերպութիւն տեառն.
Յաւուր մեծի գունափոխութեան տեառն, յորժամ եցոյց տէրն զպատկերն հօր՝ գլխաւորաց առաքելոց եւ մարգարէիցն. (Պտմ. վր.։)
in several regiments;
in a crowd, like a crowd;
large, much.
Գունդագունդ հեծելօք ազգաց բազմաց յոյժ. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Եւ այլեւս կանայք մեծամեծք տեղեացն գային գունդագունդք գովել զնա. յն. համագունդ գային, կամ զուգընթանային. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 15։)
Արիւնն գունդագունդ արտաքս հոսէր. յն. աղբերաբար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)