to accompany one's self, to associate one's self, to become a partner.
Ընկերակից լինել. կցորդիլ. հաւասարիլ.
Եթէ ընդ բարիսն շրջին եւ ընկերակցին գործովք, նոյնպէս լինին եւ նոքա. (Բրսղ. մրկ.։)
association;
society.
Ընկերութիւն. կցորդութիւն. միաբանութիւն.
Նորեկ միայնակեաց յընկերակցութեան զբարսն վերստին ձուլէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Թարգմանեալ քեբրոն է լծորդութիւն եւ կամ ընկերակցութիւն կանանց. (Փիլ. լին.)
Անխայես ի վերայ ընկերակցութեան չարեաց, որ դիւրին է հատանել. (Բրսղ. մրկ.։)
supporting social, or public harmony.
cf. Ընկերհաշտութիւն.
ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՔ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. δῆμος, δῆμοι, δημοκρατία plebs, imperium populare Միաբան բազմութիւն. ռամկապետութիւն. որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Ընկերհաշտութիւն.
ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՔ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. δῆμος, δῆμοι, δημοκρατία plebs, imperium populare Միաբան բազմութիւն. ռամկապետութիւն. որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
that suffocates his neighbour;
annoying, molesting one's friends.
Հեղձուցիչ՝ խեղդիչ ընկերին, ի նեղ արկանելով.
Սոքա են ծառայք չարք՝ ընկերահեղձոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ընկերակցիմ.
Եւ որք գանն օրըստօրէ, ընկերանան առաջնոցն. (Վրդն. սղ.։)
companions.
that loves his neighbour, charitable;
sociable, companionable.
φιλέταιρος, φιλοπολίτης sodalium vel civium amans Սիրօղ զընկերն. եղբայրասէր.
Այր ընկերասէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Անձնասէրն ընկերասէր ոչ լինի. (Ագաթ.։)
Չէ՛ հնար ընկերասիրին զկամս անձին իւրոյ կատարել. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Սիրել զընկերասէրս. (Փարպ.։)
that hates his neighbour.
Ատեցօղ ընկերին. (Մաշտ.։)
to accompany, to escort, to follow;
to pair;
to associate;
to convoy;
to aid, to assist.
Օգնել իբր ընկեր. գործակից, կամ պաշտպան լինել. (որպէս դնի ի յն)
Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛, եւ Տէր յընկերել ինձ փութա՛։ Օգնական ընկերելի է նոցա. (Սղ. ՟Կ՟Թ. 2. ՟Ճ՟Ժ՟Գ. 10։)
Գործ նմա զատուցեալ զընկերել մարզպանին. (Խոր. ՟Գ. 65։)
social harmony under various forms of government, monarchic, oligarchic, or democratic.
ԸՆԿԵՐՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ δημοκρατία, δημοκράτεια democratia, imperium populare որ եւ ԸՆԿԵՐԱՀԱՇՏԻՔ. Միաբանութիւն ռամկի յաւուրս անիշխանութեան. ռամկապետութիւն. ժողովրդական իշխանութիւն.
Դնէ յետ Սամփսոնի զընկերհաշտութեանն ամս ՟Խ։ Ի սիկիղիա ընկերհաշտութիւն կալան։ Աթենացւոց զընկերհաշտութիւնն ի ձեռս ետ։ Մակեդոնացւոց թագաւորեաց սուտ Փիլիպպոսն ամ մի, հանդերձ ընկերհաշտութեամբն ամք ՟Ժ՟Թ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Յորժամ յընկերհաշտութեանն էին, եւ ընդ թագաւորօք, եւ ընդ նուազ իշխանօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
to associate with, to conspire, to plot.
Ընկերութիւն հաստատել իբր սակիւ, սակարկութեամբ, հանգանակաւ, համախոհութեամբ. (յն. այլ ազգ)
Արարին զովողս, եւ ընկերշակեցին (կամ ընկերաշակեցին) առ ի բարկացուցանելոյ զՏէր, եւ պաշտեցին զկուռս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։)
company, society;
accompanying, assistance, partnership, match;
train, retinue;
fraternity, brotherhood, congregation, order, commonalty, body;
conversation;
knowledge;
sociability
ἐταιρία societas, amicitia Միաբանութիւն ընկերաց. բարեկամութիւն.
Տեսանելով զսիրելին՝ ասասցես, վասն ընկերութեան՝ անիրա՛ւ գործեա։ Եթէ զայս լուիցէ, բազում խնդալ (այսինքն մնաս բարով) ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում, ի բաց վազեսցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
love of ones neighbour, charity;
sociability.
Սէր ընկերաց. եղբայրսիրութիւն.
ամենայն ընկերսիրութիւն պատուական է առ Աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Նախ աստուածսիրութիւնն է, եւ ընկերսիրութիւնն, եւ ապա այլն ըստ կարգի. (Երզն. մտթ.։)
Յընկերսիրութիւնն սերտեալք էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
that accompanies, that assists.
thrown away, cast, off, flung off;
abject, vile;
exposed, abandoned;
projectile;
— շարժումն, projection;
— ինչ, refuse;
— առնել զմանկունս ի զետ, զկարասին ի ծով, to throw the children in the river, merchandize in the sea;
— առնել զմանուկ, to expose a child;
— լինել, to be thrown out, abandoned.
Ընկեցեալ. արհամարհ, խոտան. անպիտան. անարգ. չնչին. երեսէ ձգած, կամ ձգելու.
Գտան ընկեցիկք յերեսացն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Ընդ ընկեցիկսն եւ արհամարհեալս. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Քահանայք էին եւ փարիսեցիք, ասէ, եւ ոչ էին լոկ մարդիկ նուաստ եւ ընկեցիկ. յն. վայրապար. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
ԸՆԿԵՑԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑκβολῆν ποιέω, ἑκτίθημι jactum facio, abjicio Ընկենուլ. արկանել. եւ Անկանիլ. ձգել, նետել, եւ ձգուիլ, ինկնալ.
Առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին. (Գծ. ՟Է. 19։ ՟Ի՟Է. 18։)
Ընկեցիկ զբեռինսն առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Ընդ միոյ մանկան ընկեցիկ եղելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Թէպէտեւ ի յետին տեղիս իցէ ընկեցիկ եղեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ընկեցիկ եղեն յերկրէն, զի մի՛ զհրէայս խոտորեցուցանեն. (Երզն. մտթ.։)
cast, projection, outcast;
projection.
ἑκβολή jactus, abjectio Ընկենուլն, եւ ընկեցեալ լինելն.
Զօրէն անպիտան անօթոյ ընկեցումն՝ զիմ զմարմինս ձգեալ (ի ծով). (Փիլ. յովն.։)
to resist, to act as an obstacle, to hinder;
ի ծունր —, to kneel down.
ԸՆԿԻՃԵԱԼ ԿԱԼ. Հակառակ կալ իբրեւ խոչ. (որպէս թ. էնկել ՝ այսինքն արգելք ըլլալ) իսկ Վարդան իմանայ՝ Նեղել. (որպէս թ. ինճիթմեք. լտ. անկօ. բայց յն. եւ եբր. եւ լտ. եւ այլն ունին, ընդդէմ կալ)
Կայր նմա ընկիճեալ ի ճանապարհին։ Դու ինձ ընկիճեալ կայցես ի ճանապարհին. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 31. 34. (ա՛յլ ձ. ընդկիճեալ, կամ ընկճեալ, կամ ընգճեալ) Տե՛ս եւ ԸՆԿՃԵԼ։)
Եւ որպէս Ի գուճս իջանել. կորանալ.
Ի ծունր ընկիճեալ կային, եւ խոնարհեցուցեալ զգլուխս. (Ոսկ. նին.։)
cf. Ընկղմիմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընհղմեմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընկղմեմ.
ԸՆԿԼՆՈՒՄ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵՄ. καταποντίζω , καταδύνω demergo, submergo, mergo (լծ. լտ. ինկլո՛ւցիօ) որպէս թէ Ընդկլանել, եւ Ընկղմել. իբր կլանելով ի վայր սուզանել. հեղձուցանել ի ջուրս. կուլ տալ, վար քաշել խղդել.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
submerging, engulphing, swallowing.
Կլանօղ. ընկղմիչ.
Ապրեցաւ յընկլուզիչ շրջանաց ... (որ եւ) ընկղմիչ շրջանք. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ընկղմումն.
ԸՆԿԼՈՒԶՈՒՄՆ ԸՆԿԼՈՒՄՆ. Կլանելն, իլն. ընկղմումն ի խորս.
Սիրեցեր զամենայն բանս ընկլուզման, որ ծանրացուցանեն եւ ընկըղմեն. (Կիւրղ. թագ.։)
Ընկլումն աստ զայն ասէ (( Յոբ. ՟Ը. 18)) զոր ասաց Եսայի, եկուլ մահ յաղթութեամբ. վասն զի ընկլումնն՝ որով զԱդամն եկուլ, զնա եկուլ. (Իսիւք.։)
immersive.
to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.
Զի մի՛ յառաւել տրտմութենէն ընկղմեսցի այնպիսին. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 7։)
καταποντίζω, βυθίζω, καταπίνω , καταδύνω, βαπτίζω եւ այլն. demergo, submergo, mergo in profundum եւ այլն. որպէս թէ Ընդկլանել. որ եւ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵԼ. ԸՆԿԼՆՈՒԼ. Սուզանել. խորասոյզ առնել. ծածկել ընդ ջրով. մուծանել եւ մտանել կամ իջանել ի խորս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ընկղմեաց զփարաւովն եւ զզօրս իւր ի ծով Կարմիր։ Շրջանք ընկղմեցին զիս։ Ընկղմեցան ի ծով Կարմիր։ Ընկղմիցի ի խորս ծովու։ Ընկղմեցան որպէս կապար ի ջուրս սաստիկս։ Այսպէս ընկղմեսցի Բաբելոն։ Լցան երկոքին նաւքն՝ մինչեւ մերձ յընկղմել նոցա.եւ այլն։
Ի սաստիկ պատառմանէ ջուրցն ընկղմին նաւք ոչ սակաւք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զի՞նչ մեղաւ Երեմիա, զի ընկղմեցաւ ի գուբ տղմոյն. (Եփր. ծն.։)
Ընդէ՞ր ընկղմես զժառանգութիւն Տեառն ... Քա՛ւ լիցի, թէ ընկղմեցից եւ ապականեցից. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 19. 20։)
Բանք բերանոյ իմաստնոյ շնորհք. եւ շրթունք անմտի ընկղմեն զնա. (Ժող. ՟Ժ. 12. (այսինքն ընկլնուն, կամ վատնեն ի կորուստ)։)
Ընկղմեն զմարդիկ ի սատակումն եւ ի կորուստ. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 9։)
Անօրէնութիւն դեռ ընկղմէր զիս։ Ընկղմեցան վասն գինւոյ. (Ես. ՟Ի՟Ա. 4։ ՟Ի՟Ը. 7։)
Ընկղմեսցէ զմեղս մեր. (Միք. ՟Է. 19։)
Ընկղմեալ ի քնոյ անտի. (Գծ. ՟Ի. 9։)
Յանմխիթար սուգ ընկղմեալ լինէր։ Ի նախանձ ընկղմեալ ընդ աներոյն։ Յանհնարին տրտմութիւն ընկղմեալք խռովէին. (Փարպ.։)
Ընկղմեցաւ անունն Աստուծոյ ի մէջ անուանց բազում աստուածոց, եւ ոչ ուրեք գտանէր. (Եզնիկ.։)
Ընկղմեալ ի քոյդ գթութեանց։ Ընկղմեցաւ ի քոյդ լոյս։ Ընկղմեալ զմայլեալ։ Նիրհմամբ ընկղմեցեր։ Զբնաւն ընկղմէ զյիշատակ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար.։)
Լուսաւորս մեծամեծս ասէ, զի ի մեծութիւն նոցա ընկղմեցաւ առաջինն (լոյս ամփոփեալ). (Եփր. ծն.։)
cf. Ընկղմեմ.
Հայեա՛ց, ո՛րպէս լողաս, որ ոչ ընկղմեցուցանես (այսինքն զի մի՛ ընկղմեսցես) զկուրն քո ի ծովուն. (Մաշկ.։)
Երիցս ընկղմեցուցանէին զնա ի ջուրն (մկրտութեան). (Ճ. ՟Բ.։)
Յանդունդս ծովու աստուածային խորոցն ընկղմեցուցանէ. (Սանահն.։)
to founder, to sink, to be plunged;
to lose one's self;
— ի քնոյ, to sleep soundly;
յանհնարին արամութիւն, յանմխիթար սուգ —, to abandon one's self to melancholy, to be plunged in inconsolable grief;
— ի ծով փափկութեանց, to swim in pleasure, in delight;
ի նախանձ —, to envy, to be jealous of.
immersing, submerging;
corsair, pirate, buccaneer.
depression;
immersion, submersion.
ԸՆԿՂՄՈՒԹԻՒՆ ԸՆԿՂՄՈՒՄՆ. κατάδησις immersio ἑπικλύσις profluvium եւ այլն. որ եւ ԸՆԿՂՄԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ընկղմելն, իլն. ողողումն.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Ընկղմումն տրտմութեան. (Պիտ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
cf. Ընկղմութիւն.
ԸՆԿՂՄՈՒԹԻՒՆ ԸՆԿՂՄՈՒՄՆ. κατάδησις immersio ἑπικλύσις profluvium եւ այլն. որ եւ ԸՆԿՂՄԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ընկղմելն, իլն. ողողումն.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Ընկղմումն տրտմութեան. (Պիտ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
to oppress, to humble, to bring down, to debase, to throw down, to subdue, to humiliate;
to blunt.
ԸՆԿՃԵՄ կամ ԸՆԳՃԵՄ. κατάω, ὐποσκελίζω , կր. ἠττάομαι, ἠσσάομαι subigo, supplanto, convinco. կր. superor. Իբր Ի գուճս իջուցանել. չոքեցնել .... այսինքն Նկուն առնել. ընդ ձեռամբ նուաճել. կոխան առնել. վանել. ճնշել. յաղթահարել. տակը առնել, սըմքեցնել.
Ցրուեա՛ զնոսա զօրութեամբ քով, եւ ընկճեա՛ զնոսա. (Սղ. ՟Ծ՟Ը. 12։)
Որ վաղվաղէ ընդդէմ բանից, նախ նա ընկճի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Ի բարբառոյ Տեառն ընկճեսցին ասորեստանեայք՝ հարուածովքն զոր հարկանիցէ զնոսա. (Ես. ՟Լ. 31։)
Ի ձեռն կնոջ զԱդամ ի դրախտէն ընգճէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Որոգայթ որսողին զինքն ընգճեաց. (Համամ առակ.։)
Եթէ սպառնաս, ընկճիմ։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Ընդ ընկճեալսն, եւ հաստատեալս։ Ի գուբն ինձ փորեալ ինքեանք ընկճեսցին. (Նար.։)
Ըստ անհաստատ բոյս տաներսին, որ խորշակաւ հարեալ ընկճին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԸՆԿՃԵԼ. որպէս ἑμποδίζω, ἑμποδαστατέω pedes implico, impedimento sum Ընկիճեալ կալ, արգել՝ խոչընդոտ լինել.
Վա՛յ է ինձ դուստր իմ, ընկճեցեր զիս, խոչընդակն եղեր ինձ. (Դատ. ՟Ժ՟Ա. 35.)
ուր հասարակ ընթերցուած յունաց է
Ոտնարգել եղեր ինձ, եւ խոչ յակն իմ. բայց կայ եւ օրինակ յն.
Ճնշելով ճնշեցեր. ուստի հյ. ընկճեցեր զիս, ի դէպ գայ կրկին ընթերցուածոց եւս.
Զնպատակն ի յետս ընկճեցեր։
to sink, to faint, to succumb;
— զոք, to be a hindrance, or stumbling block to;
— ընդ բեռամբ, to bow beneath a weight;
to be overwhelmed, or disheartened;
ընկճեալ յամաց, ընդ ամօք, bowed by the weight of years;
— զիմն, to retire, to withdraw;
to impede, to hinder.
cf. Անկողին.
Ընկողինք նորա տէգք սրեալ։ Ի սենեկի ընկողնոց. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2. (յորս այլ օրինակք գրեն Անկողին)։)
Անկեալ կամ չարեօք ի մահիճս ախտից ընկողնոց մեղաց. (Նար. ՟Ժ՟Ը. (ուր Անկանիլն յարմարեալ է ընդ Անկողնոյ)։)
to stretch, to lay down, to put to bed.
ԸՆԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ գրի ԸՆԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κοιμάω, κοιμίζω in lecto colloco Կողմանեցուցանել. հանգուցանել ի մահիճս. տարածել յանկողնի. ննջեցուցանել. պառկեցընել.
Ընկողմանեցուցին զնա (զմեռեալն) ի գահոյսն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ընկողմնեցուցանել (մարց) զմանկունս. (Կանոն.։)
Ընկողմնեցոյց ի մսուր. (Ճ. ՟Գ.։)
to stretch ones self in bed, to lie down, to go to bed.
ԸՆԿՈՂՄԱՆԻՄ կամ ԸՆԿՈՂՄՆԻՄ ԸՆԿՈՂՄԻՄ ԸՆԿՈՂՆԻՄ. κλίνομαι , κατακλίνομαι, ἁνάκειμαι decumbo, reclinor, recumbo, jaceo Կողմանիլ. հանգչել. ի մի կողմն անկանիլ. անկեալ դնիլ. ննջել յանկողնի. պառկիլ.
Ի հոգիս փրկելոցն հանգչի եւ ընկողմանի երկնաւոր թագաւորն. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ ընկողմանիս ընդ ոսկեճաճանչ ձեղուամբ. (Բրս. հայեաց.։)
Ընկողմանիլն, կամ կալն, կամ նստելն. (Արիստ. առինչ.։)
Կալ նստելով, կամ ընկողմանելով։ Խոնարհեալք եւ ընկողմանեալք ինքնին։ Իսկ իբրեւ ընկողմանեալ՝ ետես յանկարծօրէն, ո՛չ յառնել իշխեաց. (Փիլ.։)
Եթէ ընկողմնեցայց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Զքսան ամ ոչ ընկողմնեցաւ։ Նստեալ ընկողմնեցաւ։ Ընկողմնեցան (կամ ընկողմեցան) դարձեալ ի մահիճս։ Ընկողմնեցաւ (կամ ընկողմեցաւ), եւ պարզեաց զձեռս. (Վրք. հց.։)
Մի՛ ընկողնեսցի զգիշերն ամենայն։ Ի տեղի իւր ընկողնեսցի. (Կանոն.։)
Եթէ զշնորհս ունէիր, թերեւս հպարտանայիր, եւ ընկողնէիր ինչ. (Ոսկ. եբր. ՟Գ.) այսինքն ընդողնէիր, անկեալ դնէիր յանհոգս, կամ վատթարանայիր. յն. յեղաշրջէիր։
cf. Ընկողմանիմ.
ԸՆԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԸՆԿՈՂՄՆԻԼ. cf. Ընկողման՛՛։
cf. Ընկողմանիմ.
going to bed;
the hack of a chair.
Ընկողմանիլն. պառկիլն, պառկուածք, դիրք.
Եւ է ընկողմանումն, եւ կացութիւն, եւ նիստն՝ դրութիւնք ոմանք. (Արիստ. առինչ.։)
Տեսիլ դիմացն եւ ընկողմանումն մարմնոյն՝ մարդ ցուցանեն (զՔրիստոս). (Երզն. մտթ.։)
ԸՆԿՈՂՄԱՆՈՒՄՆ. ἁνάκλιτον recubitorium Յենարան գլխոյ յաթոռն, կամ թիկանց ի գահոյս.
Ոմն սիւն, եւ ոմն խարիսխ լինի, եւ միւսն առ ի գլխոյն մասին (որ) ընկողմանումն անուանի. (նիւս. երգ։)
bed-fellow;
— լինել, to be a partisan.
ԸՆԿՈՂՆԱԿԻՑ կամ ԸՆԳՈՂՆԱԿԻՑ. cf. ԱՆԿՈՂՆԱԿԻՑ.
Յընգողնակցէ քումմէ պահեա՛ զբանս. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
ԸՆԿՈՂՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Իբրու Անկողնակից կամ կուսակից լինել. հակամիտել. մէկին կողմը պառկիլ.
Ընկողնակից լինի վարդապետն յաշակերտին ախտն. (Լմբ. ժղ.։)
walnut;
— մշկահոտ, nutmeg;
— հնդկաց, cocoa-nut;
— արքայական, the finest quality of -;
— ործացուցիչ, nux vomica;
կեղեւ ընկուզի, nut-shell;
cf. Կորճ, cf. Փեճեկ;
կանանչ կեղեւ ընկուզի, green husk of -;
cf. Կղեղ, cf. Ոզոխ;
(ներքին) մաշկ ընկուզի, epidermis or brown cuticle of -;
cf. Պոպոկ, cf. Փեճեկ;
միջուկ ընկուզի, the kernel of -;
cf. Կթուն;
ծառ ընկուզի, — tree;
cf. Ընկուզի;
փայտ ընկուզի, — wood;
ի գոյն ընկուզի, nut-brown;
cf. Ընկուզագոյն;
քազել —ս, to nut;
երթալ ի քաղել —ս, to go a nutting;
գաւազան ի ժողովել —ս, nut-hook;
cf. Թափիչ.
• (գրուած նաև ընգոյզ, անկոյց), ռ հլ. (ՆՀԲ ունի նաև ի, ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ընկուզ» Ծն. խգ. 11. Թուոց ժէ. 8. Փիլ. ել. որից ընկոյզ արքայական «արքայակաղին» Յայսմ. ընկոյզ Հնդկաց «հնդկական ընկոյզ» Բժշ. ընկուզազարդ ՍԳր. ընկուզի «ընկուզի ծառ» ՍԳր. Վեցօր. 99. ընկուզաստան «ընկուզենիների պար-տէզ» Կոչ. 277. ընկուզուտ Խոր. պտմ. հռիփ. Երզն. քեր.-նոր բառեր են՝ ընկուզենի, հնդկընկոյզ, մշկընկոյզ։-Բառ. երեմ. էջ 193 ունի ղոյզ «ընկոյզ» բառը, որ միջին հայերէն գաւառական մի ձև պիտի լինի։
• =Բառս գտնւում է Առաջաւոր Ասիայի շատ լեզուների մէջ. հմմտ. պրս. [arabic word] gōz, gavz, քրդ. guz, guiz, govīz, չաղաթայ. [arabic word] արաբ. [arabic word] ǰavz, թրք. ❇ ǰeviz, եբր. [hebrew word] əgōъ, ասոր. [arabic word] gauza, օսս. angoza, an-guz, իմերել. և վրաց. ნივოზი նիգոզի, մին-գր. նէջի, չէրքէզ. dəšvi, բոյաշ. անքօռ (Կովկաս), անքոտ (Ակն. տե՛ս Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 62)։ Բայց այս ձևերից ո՛չ մէկը չի կարող հայերէնի մայր համարուիլ։ Ընդհակառակը շատերը կարող են բացատ-րուիլ հայերէնով։ Ձայնական օրէնքների հա-մաձայն՝ հյ. ընկոյզ ձևը գալիս է նախաւոր *ինկոյզ ձևից և այս էլ թերևս *engouz ձևից, որին առանձնապէս նման են կովկասէան-ները (օսս. իմերէլ. վրաց.)։ Սեմական ձևերը ռեմագէտների կողմից բնիկ չեն համարւում. արդէն սեմական gauz ձեւր չի կարող տալ հյ. ընկոյզ. հանաւաբար հին հյ. *engouz տուել է սեմ. *eggouz, որից եբր. əgōz նա-խաձայնի կրճատմամբ էլ՝ միւս բոլոր ձևերը։ Արդէն ըստ Hehn, Kulturpflanzené, էջ 390, ընկոյզը, նուշը և շագանակը Փոքր Ասիոյ հիւսիսային կողմերից են գալիս և Հայաս-տանը՝ որ ընկոյզի արտադրութեան կողմից նշանաւոր երկիր է, կարող էր իր բառը դէպի հարաւ և դէպի արևելք տարածած լինել։ Հա-ւանաբար հյ. ընկոյզ հին խալդիական լե-զուից մնացած մի բառ է։-Հիւբշ. 393։
• Առաջին անգամ Schroder, Thes. 45 եբր. բառից փոխառեալ համարեց։ ԳԴ կցում է պրս. gavz ձևին։ ՆՀԲ «վրաց. նիկօզի, լտ. nux, որ մերձի ի ձայնս նուշ, որպէս և եբր. ղաքէտ՝ է ընկոյզ և նուշ»։ Böttich. Rudimenta 31, Lag. Urgesch. 829, Arm. Stud. § 825 և Հիւբշ. Ուսումն. փոխ. բառից, էջ 20 տրամադիր են հայերենը մայր համա-րելու։ Tomaschek, Deut. Lilterat. 1883, էջ 1254 կովկասեան բառ է համարում. հմմտ. վրաց. նիգոզի։ Հիւբշ. Armen. Gram. 393 դնում է ծագմամբ անյայտ բառերի շարքը։ Jensen, Hitt. u. Arm. 210 հայ. և եբր. բառերի նմանութիւնը հաթեան շրջանի արդիւնք է դնում։-Հիւնք. պրս. էնկէզ, էնկեազ «գործիք կամ առնացի անդամ»։ ՀԲուս. § 742 արաբ. և եբր. ձևերի հետ նաև հռեամ hnuz։-Patrubány ՀԱ 1906, 346 հնխ. geu. gu «կլորացնել» արմատից՝ ընդ մասնիկով և զ աճականով. հմմտ. լտ. vola «ափ», յն. γυαλον «կամարաձևութիւն», γυάλος «բաժակ», զնդ. gava «երկու ձեռքը», հիսլ. kula «գնդակ» ևն։ Wink-ler, Das Baskische und der vordera-siatisch-mittellándische Volker-und
• Kultureis, Breslau 1909, էջ 36 համև. մատում է բասկ. inč̌aur, «ընկոյզ» բառի հետ։ Ա. քհ. Երկաթ ՀԱ 1912, 656 ընդ նախդիրով կոյզ բառից է դնում։ Մառ-ИАН 1920, 139 և Яз. и лит. I. 235 վրաց. նիգոզի և բասկ. inč̌aur, բար-դուած նուշ+կոյզ=արաբ. [arabic word] ǰauz «ըն, կոյզ» բառերից։-Ընկոյզի ծագման մա-սին խօսած են նաև Lag. Gesam. Abhd. 25, Tomaschek, Pamir-Dial. 58, BВ 7. 202, Hubš. Etymol. und Lautlehre D.oss. էջ 124 ևն։ Pictet, բ. տպ. Ա 2Չ1 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ և արմատը դնում է սանս. gud «պարփա-կել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ընկուզ. Սվեդ. ունղ'այզ, Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. ընգուզ, Ննխ. ընգուզ, հւնգուզ, օնգուզ, Ռ. ունգուզ. Մրղ. ունգուէզ (Կալաջուղ՝ ունգուէզ). Խրբ. ընգօզ (մնկ, գօգօզ), Արբ. ընգօզ, Ակն. ինգօզ, Սչ. ուն-գուզ, ունգուս, Դվ. Ջղ. անգուզ, Ասլ. ընգիւզ, Ապ. m՛նգ'իւզ (իսկ ընգէ՛զի, ինգիզի՛ «ըն-կուզենի»). Հճ. mնգիզ, Զթ. ինգէզ, Սլմ. ին-գ'էօ՝զ, Տփ. նընգուզ, Ալշ. գուզ, Մկ. գի՛ւզ. Վն. գոզ «ընկոյզ»։ Միւս բարբառները ունին կա՛մ թրք. jeviz բառը և կամ նոր ու անծա-նօթ գաւառական բառեր. ինչ. պոպոկ, կա-կալ, ճղոպուր։-Նոր բառեր են ընկզիկ, ըն-կուզակ, ընկուզմէջ, ընկուզախաղ, ընկուզ-նոց։
ԸՆԿՈՅԶ կամ ԸՆԳՈՅԶ. κάρυον nux Պտուղ ձուաձեւ կրկնապատեան՝ բաց ի մաշկէն, իւղային, անոյշ. այլ արտաքին կեղեւն (որպէս եւ թաղանթն նոր) դառն յոյժ, որ եւ լինի սեաւ ներկ. ընկուզ ... (վր. նիկօզի. լտ. նո՛ւքս. որ մերձ ի ձայնս նուշ. որպէս եւ եբր. շաքէտ, է ընկոյզ եւ նուշ)
Ռետին եւ մեղր ... եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
Ծաղկեաց ծաղիկ, եւ երեւեցոյց ընկոյզ. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 8. (ուր ոմանք նուշ իմանան)։)
Ընկոյզն ամենեւին իւղոյ պարարտութեամբ արծարծեալ զճառագայթս ճրագի. (ՃՃ.։)
Նմանեցուցանէ ընկուզոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Պտղաբերեալ զարքայականն ընկոյզ, գոլով գաւազան քահանայական. (Հ. կիլիկ.։)
ըստ Բժշկարանի մեկնի.
Հնդի ընկուզ, նարճիլ, նարկիլ. ա՛յլ է եւ Հնդստան ճէվիզի։
nut-brown, hazel.
made like a nut.
ԸՆԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ἑκτετυπώμενος καρυΐκως exsculptus in modum nucum որ գրի եւ ԸՆԿՈՒԶԱՁԵՒ. Յօրինուած զարդու ի ձեւ ընկուզի.
Երեք սկահաձեւք ընկուզազարդք յօրինեալք ի միում ստեղանն ... եւ յաշտանակի անդ չորք սկահաձեւ ընկուզազարդք յարդարեալք. (Ել. ՟Ի՟Ե. 33. 34։ ՟Լ՟Դ. 19. 20։ (կայ եւ ձ. ընկուզաձեւ)։)
walnut-tree;
walnut wood
cf. Ընկուզենի.
Գաւազան ընկուզի. (Ծն. լ. 37։ Երեմ. ՟Ա. 11։)
ԸՆԿՈՒԶԻ կամ ԸՆԳՈՒԶԻ. καρύα nux κάρυϊνος nuceus Ընկուզոյ ծառն՝ պատուականն ի փայտս. եւ որ ինչ է ի փայտէ ընկուզոյ. ընկզի ծառ, ընկզենի. (եբր. լուզ, էկօզ. եւ շաքէտ, որ եւ նշենի)
Յառաջագոյն բոյս արձակէ ընկուզի, եւ յետոյ ծաղկէ։ Ոչ եթէ անգէտ եմ ընկուզւոյդ անուան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Ըստ օրինակի ընկուզեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
Գաւազանն՝ նշանակ խրատու. ընգուզին՝ լուսաւորութիւն բանին. գաւազան՝ խաչն, ընգուզի մկրտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
full of walnut trees;
abounding in walnuts.
Ուր են շատ ընկուզիք. իբր դրախտ ընկուզեաց.
Ի կողմն տմորեաց ի ծառաւէտ ընկուզոտ տեղիս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Պարունակէ կուսաստանն զկոյսսն, եւ ընկուզուտն զընկուզիս. (Երզն. քեր.։)
to reject;
to draw back, to pull back;
to subdue;
to roll.
ԸՆԿՐԿԵՄ ἁναποδίζω retroago ταπεινόω subigo եւ այլն. գրի եւ ԸՆԳՐԿԵԼ՝ նովին հնչմամբ. Ընդ կրուկն նահանջել. յետս կասեցուցանել կամ ձգել կամ դարձուցանել. շրջել եւ կորացուցանել ըստ կամի. նկուն առնել. ընկճել. ետ դարձընել դէպ ի կռնակը, քշել, տակը առնել.
Տէր ընկրկեաց ինձ զզօրագոյնսն քան զիս. (Դատ. ՟Ե. 13. յն. խոնարհեցոյց։)
Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք ընկրկեսցին. (Երեմ. ՟Զ. 11. յն. տապալեսցին։)
Եւ ընկրկեալ անիւն ի գուբն. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 6. յն. հոլովեալ։)
Զյիմար եւ զանիմսատ յարձակմունսդ ընկրկեա՛, եւ դարձի՛ր։ Իբր ի կառավարէ ի խորհրդոցն առաւել քաջապէս ընկրկեալք՝ ընդ կրուկն դարձան. (Փիլ. լին.։)
Արիանամ, եւ վատթարագոյնս ընկրկիմ։ Ընկրկին չարութեանցն գունդք։ Իբր երասանաւ ընկրկեալ։ Տապալեցին ընկրկեցին. (Նար.։)
Ամենայն պատերազմունք ընդ ձեռամբ նորա ընկրկեցան. (ՃՃ.։)
Ո՞ր երանութիւն մարմնաւոր կարաց զկեանս յաւիտենականս ընկրկել. (Լմբ. ատ.։)
to recede, to retreat, to flinch;
to be repulsed, driven back;
— անուոյ, turning of the wheel;
— յազքատս, to compassionate the poor;
to pardon;
— երասանաւ, to be restrained, bridled, reined in;
պատերազմաց — ընդ ձեռամբ ուրուք, to take by force, to storm, to subdue, to conquer.
earthen flower-pot.
grimacing (as a monkey).
Մակդիր կապկի, որոյ ունչք պտուտկին իբր խեղկատակութեամբ, կամ է իբր պտկեալ քթով.
Զկապիկս անապատականս ըմբռնեալս՝ հտպիտս եւ ընչապտուկս եւ ամենաչար ուսուցանեն. (Եզնիկ.։)
to be beset, seized or caught;
to hesitate, to be uncertain, embarrassed, in suspense, to vacillate, to waver, to float, to haw, to boggle;
to lie in ambush, in wait for, to plot;
to apply one's thoughts or one's mind to;
վարանեալ կայր, he was at a loss how to.
ἁπορέω, ἁπορέομαι, διαπορέω in angustiis haesito, nescio quo me vertam ἑκτήκομαι maceror. Ի վարանս մտանել. յանհնարս մտանել. մատնիլ յանձկութիւն. մտայոյզ լինել. տատամսիլ. ծփիլ տարակուսանօք. տագնապիլ. հալիլ մաշիլ. տատանիլ. պարանիլ. պաշարիլ. վարակիլ. անճրկիլ, շուարիլ, նեղը ինկնալ, մտմտալ.
Վարանէր յանձն իւր. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 31։)
Ի բազում տրտմութենէ եւ ի տխրութենէ իմմէ վարանեալ կամ մինչեւ ցայժմ. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 16։)
Տարակուսել եւ վարանել ի վերայ իւրաքանչիւր ուրուք սոցայց ոչ անպիտան է. (Արիստ. ստորոգ.։)
Նեղեցաւ տագնապեցաւ, տարակուսեցաւ, վարանէր յանձն իւր։ Տարակուսեալ վարանէր առ անհնարութիւն տեղեացն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 45։)
Անբժշկական վիրօք վարանեալս։ Երկչոտութեամբ կարծեաց վարանեալ։ Ի միտս անկայունս երկեակ ճանապարհաւ մահու վարանեալն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։)
ՎԱՐԱՆԻԼ. Տարուբերիլ. ձգձգիլ իբր պարանաւ. լլկիլ, եւ Ըմբռնիլ, պատաղիլ.
Վարանեալ յայսոց պղծոց՝ եկն խոստովանեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ապստամբն վարանի հակառակ ընդ ճշմարտութեան. (Համամ առակ.։)
Զօրն ամենայն նոքօք (կանամբք) վարանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Նստի վարանեալ (կամ դարանեալ) ընդ մեծամեծս։ Վարանի (կամ դարանի) ի գաղտնիս։ Վարանի (կամ դարանի) յափշտակել զաղքատն. (Սղ. ՟Թ. 29. 30։)
doctrine, dogma, tenets;
teaching, instruction, precept, maxim, sentiment;
theory;
doctor's degree, lectureship;
աստիճան վարդապետութեան, doctorate;
քրիստոնէական —, catechism;
cf. Զեղում.
διδασκαλία doctrina. Ուսումն, եւ ուսուցանելն. բան ուսուցչի. կրթութիւն. խրատ. հրահանգ. քարոզութիւն. եւ Պաշտօն վարդապետական.
Ուսուցանեն զպատուէրս մարդկան, եւ զվարդապետութիւնս։ Որ ինչ գրեցաւն, ի մեր վարդապետութիւն գրեցաւ։ Խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարադպետութեան։ Հակառակ ողջամիտ վարդապետութեանս։ Որ ուսուցանէն, ըստ վարդապետութեան.եւ այլն։
Վասն նորին լուսաւոր վարդապետութեան։ Անաչառ վարդապետութեամբ առաջնորդել։ Պատուականագոյն վարկանիմ զվարդապետութեան նորա օրինկս. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
Իսկ (Նար. ՟Ժ՟Դ.)
Զբանին կերակուր ջամբել հրամանատրեցեր վարդապետութեանցն. իմա՛, վարդապետաց։
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Որ զխիստ եւ զքարուտ երկիր վարեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վարեցին արտս, եւ տնկեցին այգիս։ Ոյք վարէին արտասուօք, ցնծութեամբ հնձեսցեն։ Վարէր (զերկիր) երկոտասան եղամբք։ Հարկիք եզանցն վարէին։ Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլեւայլ. մի վարեսցես զայգի քո այլեւայլ (անասնովք)։ Մի՛ վարեսցես զեզն եւ զէշ ի միասին (յն. յեզն եւ յէշ. այսինքն լծելով զնոսա ի միասին)։ Իբրեւ վարէր այր իսրայէլի, ելանէր մադիամ։ Աղարտ վարել (յն. ցանել աղս).եւ այլն։
Քանզի նման է, որպէս եւ ոք երկրագործ յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ ցորեան ի լիճս եւ յուխս փոխանակ դաշտից վարիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յանհիւթ ապառաժ տեղին թէպէտ վարել վարիցէ ոք, անմասն եղեալ ի պաղոյն զրկի. (Ագաթ.։)
ՎԱՐԵՄ. ἅγω, ἁπάγω, ἁνάγω duco, abduco, reduco. Ածել. բերել. տանել. շարժել. ձգել ի մի կողմն. կր. բերիլ.
Վարել զսայլ, կամ զանասուն։ Վարել զմարդիկ ի գերութիւն, կամ բռնութեամբ, կամ ի խաղաղութիւն։ Վարիլ ի սպանդ, կամ ի ցանկութիւնս։ Հոգւով աստուծոյ վարին։ Վարեցաւ յիսուս յանապատ ի հոգւոյն՝ փորձիլ ի սատանայէ։ Վարէր հոգւովն յանապատ.եւ այլն։
ՎԱՐԵՄ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno διέπω administro, dispono εὑθύνω, κατευθύνω, διοικέω, ἑπιστατέω rego, dirigo, modero. Ուղղել. ղեկավարել. տնտեսել. կարգաւորել. կառավարել.
Միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ.։)
Այս անուն զինքն ուղղակի վարէ, այսինքն անարատաբար կեայ, եւ բարւոք քաղաքավարի. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Ետես զնոսա հողմակոծեալս ի վարել։ Գնասցեն նաւք քո վարեալք։ Վարեալ իբրեւ ասպարէզս քսան եւ հինգ կամ երեսուն։ Նաւք ի սաստիկ հողմոց վարին։ Մէգք վարեալք ի մրրկէ։ Վարէր ի դիւէն յանապատ.եւ այլն։
Իսկ (Միք. ՟Բ. 2.)
Վարեսցին ի մարդկանէ ընդ խրում. յն. ի բաց բարձցին.
Վարեաց ցցովք ընդ որմնն. յն. կարեաց կամ հիւսեաց. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ցից վարեալ երկաթի ընդ ճակատն. (Խոր. ՟Ա. 12։)
ՎԱՐԵՄ. չ. (դուն ուրեք). որպէս Վարիմ. ձ. կամ դիմել.
Եղեւ յերկրի. վարեաց էջ աբրահամ յերկիրն եգիպտացւոց. (Եփր. ծն.։)
ՎԱՐԵՄ. ն. ՎԱՐԻՄ. հ. χράομαι usurpo διάγω vitam ago, traduco. Ի վար արկանել զիրս, եւ անցուցանել զկեանս.
Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 3։)
Որք զամենայն զկեանս իւրեանց վարեցան յախտի ցանկութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Տե՛ս զյաջորդ բառն, որ առաւել է հայկաբան։
ՎԱՐԻՄ եցայ. ձ. χράομαι utor, usurpo, conversor. Ի վար՝ ի կիր՝ ի գործ արկանել. ի պէտս կամ ի կիր առնուլ. պիտանանալ. քաղաքավարիլ. գործածել, բանեցնել, վարուիլ, շարժիլ.
Բարկութեամբ վարեալ՝ կործանեաց զիս։ Չարաչար բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Անօրէնութիւնք (վնասակար են), որոց վարին նովաւ։ Վարեսցուք արարածովքս զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան։ Որով (իմաստութեամբ) որք վարեցան՝ առ աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Ոչ բնակէ ի մարմնի վարեցելոյ (այսինքն վարեցելում) մեղօք։ ((Կամ ըստ Գէ.ես.))
Հոգին սուրբ ոչ բնակէ ի մարմին վարեցեալ մեղօք)։ Զի մի՛ յորժամ եկից, սաստկութեամբ վարեցայց։ Բազում համարձակութեամբ վարեսցուք. եւ այլն։
Վարեսցուք համբերութեամբն յոբայ։ Տէրունականաւն վարեցի՛ր (կամ վարիջի՛ր) խրատով։ Հասարակաբար երկոքումբք տեսանեմք վարեցեալ զաստուած, երկայնութեամբն եւ վրէժխնդրութեամբն. (Իսիւք.։ Շ. ընդհանր.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Գրով ինչ ոչ վարէին. Եւս. քր. ՟Ա։)
Օրինակաւ վարի առ բանն։ Օրինակաւ վարեալ՝ այդչափ դատեալ եղեւ։ Ընդդէմ վարի մարդկան մտածութեանց. (Իգն.։)
Իսկ (Ել. ՟Լ՟Ե. 22.)
Որպէս եւ միտք իւր վարէին. իմա՛ ձգէին, կամ ձգեալ լինէին. յն. վարկանէր։
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
ՎԱՐԺԱՊԵՏ διδάσκαλος doctor, magister. որ եւ ՎԱՐԴԱՊԵՏ. Պետ վարժից. ուոսւցիչ. մանկավարժ. եւ Վերակացու հրահանգաց մրցելոյ. վարպետ. ուստա, հօճա.
Քեւ վարժապետք ճոխացեալք՝ հրատարակեն զաստուածաբանութիւն. (Նանայ.։)
Ես գրիգոր՝ կրտսեր վարժապետաց, կամ յետին վարժապետաց. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
Ի ձեռն սահակայ եւ մեսրովբայ վարժապետացն։ Ածեն զհեթանոսս իբր վարժապետ ի հաւանութիւն աստուծոյ. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Կամ՝ γυμνασιάρχος gymnasii moderator, ludimagister. Վերակացու վարժարանի ըմբշաց, կամ մերկամրցանակաց.
Զոր ի պէտս սպասու մանկտւոյ վարժապետն պատրաստեաց։ Այս զհետերթանք վարժապետի պատուասէր առատութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
portion, dowry;
hire of an harlot;
cf. Կապէնք.
ՎԱՐՁԱՆՔ. Որպէս վարձ կնոջ պոռնկին. կապէնք. μίσθωμα merces.
Զամենայն վարձանս նորա այրեսցեն հրով ... զի ի կապինաց պոռնկութեան ժողովեաց. (Միք. ՟Ա. 7. (այսպէս է ի յն. եւ յեբր. վասն որոյ սխալ է գրեալն ի սովորական օրինակս մեր, զամենայն արձանս նորա)։)
φερνή dos δόμα donum. Վարձ հարսին կամ հարսնութեան ի փեսայէ եւ ի տանէ նորա. օժիտ, գրաւական. քեապին, յիշելիք. պարգեւ. տուայր. ճէհիզ. աղըրլըգ։ տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Դ. 12։ Ել. ՟Ի՟Բ. 16. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 14։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 25։)
Ընծայեցին առթեցելումն զաստուածային ընծայսն, զոր վարձանս կոչել սովորութիւն է. (Նիւս. երգ.։)
Զոր ինչ բերէ կինն պռոյգս, գրեսցեն զնա. նոյնպէս գրեսցեն զվարձանսն, այս ինքն զտուայրն, որ է մահր. որպէս եւ հաւանի այրն ի պռոյգս, եւ կինն ի վարձանսն, գրեն հաստատուն. (Մխ. դտ.։)
Բազում ոսկի տուեալ ի վարձանս՝ առնու զտիկին օրիորդն) սաթինիկ. (Խոր. ՟Բ. 47։)
Զի՞նչ էին վարձանք կուսին սրբոյ հարսինն (այս ինքն եկեղեցւոյ). եւ խօսեցայց ես զքեզ ինձ ասէ հաւատովք եւ արդարութեամբք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ.) (որ լինի եւ որպէս պռոյգ, պաշտատական, ի կողմանէ հարսին. μνῆστρον, -ρα arrhabo, -ones.
cf. Վարձկանութիւն.
Վարձաւորն գոլ. վարձկանութիւն. եւ Վարձաւորիլն.
Մի՛ կար յայլ ոմանս վստահանալով. զի ոչ եթէ սուրբ են աղօթք, որ վարձաւորութեամբ լինի այլում. այլ դու քեզէն փութա՛ առնուլ զպտուղ աղօթիցն. (Մաշկ.։)
oats;
cf. Վարսակ.
ՎԱՐՃՈՂ կամ ՎԱՐՃՈԽ եւ ՎԱՐՃՈԽՈՒՏ. ա. Բառ ռմկ. որ թուի Վարսակ, եւ վարսակուտ.
Յաղագս եղեգան եւ սիզի եւ վարճողի։ Եղէգն եւ վարճող եւ հայֆայն։ Ոմանք զթրմղի ցօղուն ցանեն ի վերայ վարճոխուտ եւ հայֆայուտ տեղոյն, եւ չորացնէ զամէնն. (Վստկ. ՟Խ՟Գ։)
cf. Ցնդական.
Շոգի ցնդելի։ Բարեգործել ցնդելի եւ կորստական արծաթովն։ Սակս ցնդելի այն փոքր աւուրց առժամայն զամենայն ցնդեն. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Իգն.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
indicator;
cf. Ցուցական.
Զայս ամենայն օրինակս եւ ցուցիչս եւ ծանուցիչս գեղեցիկս եդեալ են։ Արեգակն՝ որ կոչեցաւ լուսաւոր, ցուցիչ առաջին լուսոյն՝ որ հաստատեցաւն։ Վայրապար ձաղել՝ կարի անտեղի է, եւ չարութեան անձին ցուցիչ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։ Վեցօր. ՟Զ։ Իգն.։)
dissolute life, disorderly conduct;
— կեաց, cf. Ցոփագանաց.
Միտք մոլորեալք (կամ մեղկեալք) ցոփագնացութեամբ։ Ի ցոփագնացս ինչ ցանկութեամբ յափրացեալք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Ա։)
dispersedly, here & there;
— արկանել, to scatter about.
(ի գործիականէ բառիս Ցիր) Ցրուելով. սփռեալ այսր անդր.
Հրամայեաց գանձ բազում արկանել ցրիւ, զի զայնով անկցին. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոսկերքն ցրիւ անկեալ. (Նչ. եզեկ.։)
numbness, stiffness;
— տնկոց, blasting, blast.
Ցրտահարիլն. ցրտաբեկութիւն.
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
(լծ. յն. ֆիղի՛. լտ. ֆուկա ). φυγή fuga. Փախչելն. խոյս տալն. փախչիլը.
Կորեաւ յինէն փախուստ իմ։ Ի ձեռանէ նորա փախստիւ փախիցէ։ Եւ ո՛չ փախստեամբգնասջիք։ Եւ ոչ եւս գոյր նոցա փախուստ այսր կամ անդր։ Ոչ ամուր թաքստի, եւ ո՛չ դաշտ փախստի։ Մատնեցան ուստերք նոցա ի փախուստ. եւ այլն։ Փախչելով զփախուստս, իբրու ասեն, ոչ ամօթալիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Որ դարձաւ ի փախըստենէն.. . Որում ի փախստին ապաստան լեալ։ Ելեալք ի փախստենէ փապարացն։ Զփախուստն ի միեղջերուէն. (Եւս. քր.։ Յհ. կթ.։ Սարգ.։)
Դարձաւ ի փախուստ։ Ի փախուստ դառնայր գունդն դեմետրեայ։ Ի փախուստ դարձցին նոքա յերեսաց ձերոց. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 23։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 49։ Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Ի փախուստ կացին. (Երէմ. ՟Խ՟Զ. 6։) Ասի եւ Աճապարել կամ Երթալ ի փախուստ, եւ այլն։
Զմնացեալսն ի փախուստ դարձուցանէր։ Զամենեսին առ հասարակ ի փախուստ դարձուցանէին։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Ա. Մակ.։ եւ ՟Բ. Մակ.։ եւ Խոր.։ Փարպ. եւ այլն։)
cf. Փախստական.
Զամենայն վայրսն յուզեալ՝ գային եւ գտանէին զփախստեայն։ Ոչ փախստեայ համբաւաբեր լիբէացւոցն թողեալ։ Վիրաւորեալ ձին՝ ոչ կարաց երազել ընդ փախստեայսն. (Կոչ. ՟Զ։ Խոր. ՟Բ. 12։ ՟Գ. 37։)
Յովհան զհետ լինէր փախստեայցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 9։)
Առաջի արկեալ փախստեայս տանէր։ Տանէին փախստեայս առաջի իւրեանց։ Ի քաղաքէ ի քաղաք փախստեայ լինէր։ Լինիջիք փախստեայք առանց որուք հալածելոյ զձեզ։ Առ ո՞ փախստեայ անկանիցիք յօգնականութիւն։ Գիշերայն փախստեայք մեկնեցան (այսինքն փախստեամբ).եւ այլն։
Զհետ մտեալ՝ փախստեայս արկանէ յամուր այրս. (Խոր. ՟Գ. 45։)
ՓԱխստեայ եղեալ գնացին։ Որք փախստեայ թաքուցեալ էին ի կիրճս. (ՃՃ.։)
cf. Փախստականութիւն.
Ապա եւ արքայ Սմպատ դարձեալ ի փախստէութենէ իւրմէ՝ գայ ի սեպհական կալուածս. (Յհ. կթ.։)
cf. Փայլեմ;
— զկօշիկս, to black or polish shoes.
Փայլեցուցանէ զշնորհացն բարձրութիւն։ Զլուսաւոր վարդապետութիւնն որպէս ճառագայթս արեգական փայլեցուցանել. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ ունին բնաւորականն լոյս փայլեցուցանել յերեւման արեւակին. (Շ. բարձր.։)
Քան զձիւն սպիտակացուցանել, եւ քան զասր տռաւել փայլեցուցանէլ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Զգեղեցկութիւն վայելուչ անմեղութեան երեւեցո՛ եւ փայլեցո՛. (Լմբ. սղ.։)
Այսօր զփայլակն արքայութեան զլոյսն փայլեցուցանէ ի դժոխոց բնակութիւնն։ Զորս (զսուրբս) շուրջ փարելով զմիմեամբք փայլեցուսցուք. (ՃՃ.։)
Եւ զքեւ շուրջ փայլեցուցից ասացուածովքս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զսաղաւարտըն փրկութեան ի գլուխ եգին, եւ ըզբանն կենաց անդ փայլեցուցին. (Լմբ. տաղ.։)
sleeping-place, bedroom;
blanket;
carpet, tapestry, hangings, arras;
cf. Վերարկու.
μονή mansio. Օթանոց. սենեակ. ննջարան.
Նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի։ Զհիւանդութիւն կերծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Գ. 10. 15։)
ՕԹՈՑ. ἁμφίταπος tapes utrimque villosus. ծածկարան անկողնոյ. կոպերտ երկուստեք գործեալ՝ թաւ մազովք օդեաց.
Բերին անկողինս տասն, եւ օթոցս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 28։)
ՕԹՈՑ. ἰμάτιον ἁμπεχόνη, ἑσθής cultus corporis vestitus, vestis. Ծածկոյթ ո՛րպիսի եւ է. արկանելի. վերարկու. ձորձ. զգեստ. հանդերձ. կրակոց.
Արկար զլոյս որպէս զօթոց. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 2։)
Օթոց սրբութեան անմահ բնակողին. (Նար. կուս.։)
Օթոց՝ զձորձոց նշանակէ. (Երզն. քեր.։)
Օթոցն, եւ վերածածկութից, եւ բնակուեանց. (Պղատ. օրին ՟Գ։)
Անօթից մաշկեղինից, եւ ամենայն օթոցաց. (անդ. ՟Ը։)
to anoint;
to consecrate;
— ոսկւով, to gild;
— արծաթով, to silver;
— զանձն իւղով անուշիւ, to pomatum, to perfume one's person.
χρίω (յորմէ χριστός . քրիստոս, օծեալ). ungo (unctus) ἁλείφω, ἑγχρίω oblino λιπαίνω pinguefacio, impinguo. Մածանել՝ շաղախել՝ ներկանել. զանգանել իւղով. արկանել զձէթ՝ զմիւռոն՝ զիւղ անոյշ ի գլուխ, եւ զայլ հիւթս պարարտութեան ի վերայ այլոց իրաց. եւ Պարարել. օծել, եղ քսել. եբր. մաշախ. յորմէ մէսիա.
Առցե՛ս յիւղոյ անտի օծման, եւ արկցես ի գլուխ նորա, եւ օծե՛ս զնա։ Օծ զսեղանն, եւ սրբեաց զնա։ Օծ զխորանն, եւ զամենայն որ ինչ ի նմա։ Արկ մովսէս յիւղոյն օծութեան ի գլուխն ահարոնի, եւ օծ զնա։ Արի՛ օ՛ծ զդաւիթ։ Եւ օծ զնա։ Օծանել իւրեանց թագաւոր, եւ այլն։
Եւ լեղիս՝ եթէ ոք ունի զլուսն յաչս իւր, օծանի սովաւ, եւ բժշկի։ Օծ շուրջ զաչօքն զլեղին, եւ այլն։
Օծեր իւղովն՝ որ յեղջերին (զդաւիթ), առ ի բեկումն՝ որ յապակին (ի վերայ գլխոյ փրկչիդ) Յիսուս որդի.։
Մի՛ օծանիք ի ձեզ զհոտ (այսինքն հոտով) չարութեան իշխանի աշխարհիս այսորիկ. (Ածազգ. ՟Գ։)
Հինգ սիւնակ յանփուտ փայտից, եւ օծցես զնոսա ոսկւով։ զամենայն տունն օծ ոսկւով։ Ոսկի ի սովփեայ, եւ ընտիր արծաթ՝ օծանել նոքօք զորմս տաճարին, եւ այլն։
Ի ներքուստ կուսէ զօծանիլն իւղով։ ոսկին օծեալ զփայտիւն. (Պտմ. ՟Ժ՟Ա։)
ՕԾԵԱԼ ելոյ, ոց. ա. χριστός unctus. Մակդիր քահանայից եւ թագաւորաց.
Եթէ քահանայապետն օծեալ՝ մեղանչիցէ։ Որ է ինքն յազգէ քահանայիցն յօծելոց սակի։ Առնել ողորմութիւն ընդ օծելոյ նորա ընդ դաւթի։ Յօծեալս իմ մի՛ մեղանչէք։ Օծեալն տեառն։ Փրկել զօծեալս քո։ Այսպէս ասէ տէր աստուած զօծեալն իւր զկիւրոս.եւ այլն։
ՕԾԵԱԼՆ, կամ ՕԾԵԱԼՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ՝ կամ ՕԾԵԱԼ ՏԷՐ. Սեպհական անուն Բանին մարմնացելոյ՝ ճշմարիտ քահանայապետին եւ թագաւորին թագաւորաց. յն. Քրիստոս կամ խռիսդօ՛ս. Χριστός Christus. եբր. մաշիախ կամ մէսիա.
Մինչեւ ցօծեալն առաջնորդ։ Վասն տեառն, եւ վասն օծելոյ նորա։ Ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ, որ է օծեալ տէր.եւ այլն։
Փրկիչ, որ է օծեալ տէր. եւ արդ է ըստ (այլոց) լեզուաց այսպէս. Ծնաւ ձեզ այսօր յիսուս, որ է տէր քրիստոս. (Իգն.։)
cf. Օձակերպ.
Եւ այլ մարմին նորա օձատեսակ է. (Նոննոս.։)
Վասն խածման օձատեսիլ ցանկութեանց զգենուլ եւ զկօշիկս։ Օձատեսիլ ցանկութեամբն յունկն եւայի. (Տօնակ.։)
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
περιστόμιον peristomium, orificium. Օձաձեւ դալար հանդերձից ի ձագ վերին, որ պատէ զպարանոցն. վերնաբերան կամ շուրթն պատմուճանի. ժապաւէն. ափն. եախա, եագա (լծ. վակաս).
Զօձիսն գրապանաւ արարեալ։զ Օձիք վտաւակացն։ Հիւսկէն գրպանաւ օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։ լթ. 21։)
Ձեռն զօձօք արկանէին, զպատմուճանս պատառէի։ Զօձինս պատառ էին։ (՟Ա. Մակ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի՞ անկեալ կաս՝ զօձինս արկեալ, պատառեալ զգեստ քո. (Եփր. յես.։)
Զօձեացն հարեալ՝ կործանեալ անկաւ. (Լմբ. վերափոխ.։)
exotic, foreign;
օտարաշխարհիկ երթանալ, to become a pilgrim.
ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱՑԻ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ. ἁλλοδαπός, -ή, -όν regionis exterae, extraneus. Որ է օտար աշխարհէ. օտարական. օտար ոք կամ ինչ.
թէեւ ինձ ոչ հաւատս իբր օտարաշխարհացւոյ, հա՛րց զգաւառականդ քո. (Եղիշ. յար.։)
Ի բացարձակ օտարաշխարհեայ քաղաքաց. (Պիտ.։)
եթէ ո՞րչափ եւս ի քեզ յօտարաշխարհիկս։ Զայս թեկղ հալածական օտարաշխարհիկ տա՛ր առ քեզ։ Այն զի՝ մի անձն (յովնան) եմուտ ի քաղաքն՝ օտարաշխարհիկ եւ անծանօթ յամենեցունց. (Եղիշ. ՟Ը. Ճ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ երթանայցէ ոք օտարաշխարհիկ. (Եփր. աւետար.։)
law-giver, law-maker, legislator;
cf. Օրէնսդրական.
νομοθέτης legislator. որ եւ ՕՐԻՆԱԴԻՐ. Օրէնսդրիչ. տէր օրինաց աստուած. եւ մարդ դնօղ օրինաց բանիւ կամ գրով, հրամանաւ աստուծոյ կամ անձամբ անձին. կանոնագիր. սահմանագիր.
Մի է օրէնսդիր դատաւոր։ տաց քեզ տախտակս քարեղէնս, եւ օրէնս եւ պատուիրանս՝ զորս գրեցի լինել նոցա օրէնսդիր։ Կացո՛ տէր օրէնսդիր ի վերայ նոցա.եւ այլն։
Աթենացւոց օրէնսդիրն սողոն։ Ոմանց օրէնսդրաց հրաման տուեալ է՝ ոչ վկայել զլուր. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Թէ բնութեամբ իցեն չարիքն, ոչ պարտի օրէնսդիրն օրէնս դնել. (Եզնիկ.։)
Հաւատալն՝ եւ հաւանելն ծառայի է, իսկ քննելն՝ օրէնսդրի եւ դատաւորի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ընդ պահոց երկարութիւնս կարճամտաբար տաղտապին, եւ րէնսդրացն մեղադիր լինին. (Լծ. կոչ.։)
legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.
νόμιμος, νόμιος, ἕννομος legitimus, justus, aequus, debitus. Որ ինչ է ըստ օրինաց կամ ըստ օրինի. իրաւացի. վայելչական. պատշաճ. նուիրական.
Զկրօնսն օրինաւորս։ Օրինաւոր օրէնք կամ սրբութիւն, աղօթք, ամօթ, ժողովք. (՟Բ. Մակ. եւ ՟Գ. Մակ.։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 39։)
Օրինաւոր ամուսնութիւն, կամ չափ հասակի. կամ այր կնոջ։ Օրինաւոր երկրպագութիւն կամ սրբաբանութիւնք. (Ածազգ.։ Յճխ.։ Մխ. դտ.։ Փիլ.։ Պտրգ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ այլ ինչ է մաքսաւորութիւնն, ոչ եթէ ամօթ լրբութիւն. օրինաւոր (կարծեցեալ) մեղք, դէմք ագահութեան. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։)
νόμιμος, νομικός legalis. Օրինական. օրինագետ. օրինապահ առ եբրայեցիս. կրօնասէր. առաքինի.
Ասէ ցօրինաւորսն եւ փարիսեցիսն. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 3։ Իսկ Եբր. ՟Թ. 23։)
Հարկ էր օրինաւորացն այնպիսեօքն սրբել. յն. օրինակացն։
Օրինաւոր դպիր աստ կոչէ զնա, վասն զի հրէից գրոց տեղեակ էր՞ (Ոսկ. տիտ.։)
Առանց օրինաց՝ իբր օրինաւորք կարծեցուցանելով զանձինս. (Մխ. երեմ.։)
Մտեալ ընդ օրինօք, զի զօրինաւորսն փրկեսցէ. (Ագաթ.։)
ՕՐԻՆԱՒՈՐ. ա. νομικός . որ ինչ հայի ի հին օրէնս. մովսիսական.
Յետ օրինաւոր թլփատութեանն։ Հրէական ժողովուրդն՝ օրինաւոր առաքնութեամբն յայտնէր. (Շ. մտթ.։)
Մի՛ եւս ընդ իս խօսիր ի ձեռն մարգարէական եւ օրինաւոր առակաց. (Նիւս. երգ.։)
Քան զամենայն լօրինաւոր քահաայագործութիւնն պայծառագոյն. (Ածաբ. մակաբ.։)
հաստատեալ կայցէք յառաջնորդութիւնն, ո՛չ յօրինաւոր, այլ ի հոգեղէնն։ ի իէք ոչ երկրաւոր պտղովն, կամ օրինաւոր այլպտղով արդարութեամբ. (Եփր. եփես. եւ Եփր. փիլիպ.։)
bringing bless-ing or benediction;
— ցուցակ, Ritual.
Զաւետաւորեալն զաւակ դաւթի եւ աբրահամու զօրհնութիւնաբերն հեթանոսաց։ Օրհնութիւնաբեր կոյս. (ՃՃ.։)
Կարապետեցին զօրտնութիւնաբեր գալուստն կենարարին։ Օրհնեսցէ յառաջին անիծից անտի զերկիր, իւրովք օրհնութիւնաբեր գարշապարոքն եկեալ նորոգեսցէ. (սարկ. ՟Ա. Պետ. ՟Է։ Ագաթ.։)
Կարգաւորութիւն օրհնութիւնաբեր ցուցակի. է Մաշտոց գիրքն ընդունարան օրհնութեան ամենայն իրաց. (Մաշտ.։ Ոսկիփոր.։ Շ. թղթ.։)
the thirty eighth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
It was taken at the time of the Crusaders from the Greek, in order to facilitate the writing of foreign words. The ancients used in its stead the letter փ;
φνσιϰος as փիւսկեան;
It is consequently pertinent only to modern Armenian, and if found in some early writers, the words are of foreign derivation.
Նոր այս նշանագիր՝ ձայնեալ ըստ այլ լեզուաց ֆէ, ֆի, էֆֆէ, չիք ի մեր բարբառ. այլ փոխանակ նորին վարիմք զտառդ փ, երբեմն եւ վ, ւ. որպէս եւ լատինք, թէպէտեւ ունին F, բայց զյունական բառս գրեալս տառիւն Φ , վերածեն ի փհ, ph հնչելով ֆ։ Իսկ եբրայեցիք եւ այլ արեւելայք՝ է՛ զի տարաբերեն ֆ, եւ է՛ զի փ։ Ի մեզ յետ ՟Ժ՟Ա. կամ ՟Ժ՟Բ. դարու ի լատինացւոց առին կիլիկեցիք՝ զայլոց բառս դրոշմել ֆ նշանագրով. զոր օրինակ.
cf. Փռանկ.
cf. ՖՌԱՆԿ, cf. ՖՐԱՆԿ, cf. ՓՌԱՆԿ, ի բռ. յտկ. ան։ Այլ գտանի դրոշմեալ եւ երբէմն ըստ կամի գրչաց՝ եւ ֆ տառիւ ի գիրս Մագիստր. Շ. Լմբ. Մխիթ. գոշ. Վրդն. եւ հետագայից. որպէս եւ ի լուսանցս օրինակաց սուրբ գրոց առ կիլիկեցւովք դնի սկիզբն լատին գլխակարգութեանց գրովս ֆ. այսինքն ըստ Ֆռանկաց, իմա՛ լատինացւոց։
cf. Քաջամարտիկ.
Հմտադունից քաջամարտաց. (Ոսկ. ծն.) (կամ դրելի՛, քաջամարտկոց)։
cf. Քաջասլացիկ.
Պատրաստ ի սպառազինութիւն, քաջասլաց իբրեւ զարծուի։ Գթեալ քաջասլաց նորայն երիվար. (Կաղանկտ.։)
Իբրեւ զառիւծս քաջասլացիկս զհաւուցն երամս խուճապեալ. (Ասող. ՟Գ. 41։)
cf. Քաջատոհմիկ.
Մօր քաջատոհմի բարետոհմն շառաւեղք։ Հոգւոյ քաջատոհմի. (Ածաբ. մակաբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
very intelligent, full of wit, ingenious;
— է մանուկդ, there's good stuff in that boy.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս, տրամախոհս, քաջուշեղս, փափկավակս։ Քաջուշեղ մանուկս այս բաբիկ. (Յհ. կթ.։ Ուռպ.։)
turning or rolling in four manners;
ի եղանակս տարւոյ, in all seasons.
Որ քառակի հոլովի՝ ըստ չորից անուոց կառաց, չորից տարերաց, եւ եղանակաց տարւոյ, եւ գետոց դրախտին.
Քառահոլով չորից աւետարանչաց։ Քառահոլով տարերք զհնութիւն յառաքին յեղանակելով լինելութիւն։ Հաստատեաց զքառահոլով բերումն տարերաց։ Քառահոլով եղանակօք։ Քառահոլով վտակօք արբուցանէ զտիեզերս. (Մամբր.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։ Տօնակ.։ Ասող. յիշատ.։ Պիտառ.։)
four years, quadrennial;
— ժամանակ, four years.
Անցանէր ի վերայ քառամեայ ժամանակ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
τεσσαράκοντα quadraginta. իտ. quaranta. Քառիցս կամ չորիցս տասն. քառսուն.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Տիրեաց ամս երկու ընդ քառասնիւ (կամ քառասնով, այսինքն ՟Խ՟Բ)։ Ետ եւ քաղաքս նոցա ութ առ քառասնիւք (այսինքն ՟Խ՟Ը). (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Քառասուն թիւդ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
stony, of stone, made of stone;
cf. Քարակոփ;
gravel, stone.
Յօրինեալ քարագործ աւազամած կրագործութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Անկաւ յախտ ինչ, զոր քարագործն կոչեն, եւ այնպէս միջագրաւեալ՝ չարաչար մեռանէր. (Վրք. ոսկ. ձ։)
cf. Քարակոփ.
Որ դրօշելով քանդակե զքար ի նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ.
Որպէս քարադրօշիցն է տեսանել. քանզի առաջի կայ արուեստագիտին՝ կենդանւոյ ուրումն տեսիլ ի քարի ցուցա նել. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Քարակերտ.
Այրեաց զքարաշէն յարկն. (Վրդն. պտմ.։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
մ. Վիժեալ հոսեալ ի քարաժայռից կամ ընդ քարաժայռս. դահավէժ եւ հարեալ զքարի.
Զանձն իւր քարավէժ ի վախէ արկանիցէ։ Զանձն ի վախէ արկեալ՝ քարավէժ սպանանէր։ Թռչուն նետահար, փախստական քարավէժ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 7։ Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Ընկենուլ զանձն , եւ քարավէժ առնել ... ո՛չ զիւր անձնն ընկենուլ, եւ քարավէժ պիտոյ է, այլ զայլս յարուցանել եւ կեցուցանել։ Ի խոզսն չխնայեցին, այլ ի միում վայրկենի արարին զամենեսեան քարավէժս։ Առաջնորդէ առ ի չարաչար կորուստ, եւ քարավէժ առնէ։ Որպէս եւ յարտեւան լերինն ոչ կարացաք քարավէժ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 3։ Իսիփ։ Զքր. կթ.։)
Քարկոծ եւ քարավէժ կամէին առնել. (Մեկն. ղկ.։)
Զի մի՛ քարավէժ լինիցիս։ Ի վախից մղեալ՝ քարավէժ լիցի։ Ո՛ր ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՛ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ։ Տացէ ընկենուլ զանձն, եւ քարավէժ լինել. (Եւագր.։ Մանդ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. ես. Շ. մտթ.։)
իսկ (Շար.)
Քարավէժ կոշկոճմամբ. իմա՛ քարավիժական՝ ի կոծել զանձն քարամբ, կամ ի ջանալ դիւի ձգել զսուրբն ընդ քարաժայռս։
ՔԱՐԱՎԷԺ. որպէս Քարկոծեալ. կամ քարամբք հարեալ. որ եւ ՔԱՐԱՎՐԷԺ ասի.
Յորս ձգէին զքարինս, նոքա անվնասք, եւ քարաձիգքն՝ քարավէժքլեալ։ Չնչին գողութիւնն զա. քար զարմիւքն քարավէժ արար. (Սիսիան.։ Լմբ. առակ.։)
Նետս անոյժս եւ քարավէժս թանձրատարափս ի վերուստ զմարդկաւն ցնդէին. (Ագաթ.։)
the great consound;
symphytum, solidago, golden rod;
cf. Շամղիտակ.
σύμφυτον symphytum, solidago. իտ. consolida maggiore. Խոտ ինչ բուսեալ ի մէջ քարանց՝ համեղ. մեծ հայվազ. (ի յն. սիմֆիդօն. այսինքն տնկակից։) (Բժշկարան.։)
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
κηρύσωω, -ττω praedico, palam annuncio διαβοάω, διαμαρτύρομαι clamo, testor. Քարոզ կարդալ ի ձայն մունետիկ. եւ Քարոզ լինել պատգամաց Աստուածոյ, թագաւորի, եւ այն. ազդել. հրատարակել. աւետարանել. նախանձայնել հռչակել մեծաձայն կամ գովութեամբ. գոչել դնել վկայութիւն.
Յովսափատ քարոզեաց պահս յամենայն յուգայ։ Արի՛ եւ գնա՛ ի նինուէ քաղաք մեծ, եւ քարոզեսջի՛ծ անդ Քարոցել գերեաց զթողութիւն։ Քարոզեա դո՛ւստր երուսաղէմի։ Դու զիմաստութիւն քարոզեսցես։ Ի գլուխս պարսպաց քարոզի Սկսաւ քարոզել Յիսուս։ Քարոզէր զաւետարանն արքայութեան.եւ այլն։
Զի՞նչ ասեմ հրեշտակս, ուր եւ ինքն տէրն քարոզեսցէ (այսինքն հռչակեսցէ գովութեամբ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Արարածք իսկ իւրաքանչիւր շարժմամբք եւ փոփոխմամբք զարարչէն քարոզեն։ Նմանապէս եւ սոքա Աստուածս զնոյնս քարոզեն. (Եզնիկ.։)
Քարոզէ սակաւագն։ Ապա քարոզէ, եւ եւս վասն միաբանութեան ... ասէ ապա եւ քարոզօղն, Կեցո՛ եւ ողորմեա՛ց մեզ. (Մաշտ.։ Խոսր.։)
cf. Քետուրական.
Ծնեալ ի քետուրայ վերջին կնոջէն աբրահամու.
caresses, fondling, endearment, coaxing, fawning;
wooing, court, courtship, gallantry;
ածել ի —նս, to tame, to domesticate, to familiarize;
գալ ի —նս, to grow tame, to be tamed;
—նս տալ, ի —նս հարկանիլ, cf. Քծնիմ.
Զառիւծու կորիւն սնուցեալ (մարդոյ՝) ածէ ի համոյր եւ ի քծինս, մինչեւ պատել զսնուցանելեաւն. (Եզնիկ.։)
Ամենեցուն ընդ ծոց եւ ընդ գոգ մտեալք անխտիր՝ քծինս տայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Լաւ է գան բարեկամաց քան զքծինս թշնամեաց. (Ոսկ. ես.։)
bed, couch, sleepingroom, dormitory;
grave, tomb;
— մանկան, crib, cradle.
κοιμητήριον coemeterium;
locus in quo dormitur. Տեղի ի քուն լինելոյ. որպէս անկողին, օրոց.
Իբրեւ ծնաւ, մատուցեալ ոմանց առ ի դայեկել՝ տեսին, զի կանգնեցաւ ի վերայ ոտից իւրոց ի քնարանի անդ. (Ճ. ՟Գ. վրք. նիկող.։)
Մանաւանդ՝ Գերեզման կամ տապանննջեցելոց.
Զակն՝ որ քննէ զանդունդս, ի քնարան եդեր. (Տաղ.։)
Ի քնարան շիրմին տապանի։ Պատահէ սոցա տեղի օթեւանի ի քնարանի սրբոյ առաքելոյն ի ներքսագոյնս տապանի խորանին. (Նար. ՟Հ՟Է։ Յհ. կթ.։)
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
ἑρευνάω . (լծ. որոնել) ἑξερευνάω, διερευνάω scrutor, examino ἑξετάζω exquiro, inquiro ἑξιχνιάζω investigo, pervestigo διακρίνω dijudico, discerno δοκιμάζω exploro, probo. Ի քնին առնուլ. ի քնին ելանել, ի քնին մտանել. ընդ քննութեամբ ականել. որոնել. զննել. հետազօտել. խուզարկել. փորձել. դատել. հարցափորձել. կրկտել զպատճառս եւ զհանգամանս իրաց. փնտռել, փնտռտել, պրպտել.
Զիա՛րդ զԱստուած քննել մարթիցէք։ Քննեցէ՛ք զգիրս։ Քննեա՛ եւ տե՛ս։ Քննեցին զանօրէնութիւն, պարտասեցան ի քննել զքննութիւն։ Իբրեւ զգանձս քննեսցես զնա։ Քննեսցէ զխորհուրդս։ Արտեւանունք նորա քննեն զորդիս մարդկան։ Զչաւեղս իմ եւ զվիճակս իմ դու քննեցեր. Միտք ղբանս քննեն։ Ունկն քննէ զզարդ առակաց։ Իսկ որ ինչ յերկինս է՝ ո՞վ քննեսցէ։ Իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա։ Ի վերայ դատաստանի արեան նորա կացցեն քննել։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք։ Առ ի քննել ձեզ զլաւն. եւ այլն։
Զդրացւոյ քումմէ եւ զընչից նորա քննել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
examination;
research, discussion;
inquiry, inquest, inquisition;
control;
thorough investigation;
— խղճի, self-examination;
ի — մտանիլ, to examine;
ընդ քննութեամբ անցանել, to pass the censorship;
ընդ քննութեամբ արկանել, to examine, to control;
to criticize, to censure.
Ահա համարք կան ի վերայ, եւ պատիժք, եւ ճշդիւ քննութիւն (յատենին Աստուածոյ)։ Ի հասարակաց քննութեան. (Մանդ. ՟Գ։ Իգն.։)
Իսկ (Կոչ. ՟Ժ՟Ա.)
cf. Քողարկեմ.
Սուզանել ընդ քօղով. առագաստել. ծածկել. պատրուակել.
Լուսինն քօղասուզեալ ծածկէր զպատրուակն. (Զքր. կթ.։)
Յաչազանս ձեր քողասուզէք եւ պատրուակեք փառասիրութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)
Զկենդանի իրագործութիւնն քօղասուզեալ պատրուակես զկերպարան ստութեանն. (Թէոդոր. խչ. Ճ. ՟Գ.։)
cf. Կարոս.
ՔՐԵՒՍ կամ ՔՐԷՖՍ. cf. ԱՐՈՍ. քերեվիզ.
Քրեւսի հոնդ։ ասն քրէֆսին. այս նշանօքս առնել զքրէֆսն։ Զքրէֆսն տուրեւառ առնեն. (Վստկ.։)
like a christian, christianly;
— կեալ, to live, to lead a life worthy of a christian.
χριστιανικῶς ut christianus κατὰ χριστιανισμόν christianorum more. Քրիտոնեապէս իբրեւ զքրիստոնեայ. ըստ օրինակի քրիստոնէից եւ քրիստոնէութեան.
Մի հեթանոսաբար անըուշներ ի պատուիրանաց աստուծոյ, այլ կատարեա՛ քրիստոնեաբար զհրամանսն տեառն։ Վարուք իւրովք (ըստ արտաքնոյն) կայր քիստոնէաբար Քրիտսոնէաբար թաղումն. (Մանդ. ՟Զ։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։ Շ. թղթ.։)
hearty laugh, loud or derisive laughter, burst of laughter;
— բառնալ, to burst out a laughing, to burst into a loud derisive laugh, to laugh outright or immoderately, to roar with laughter;
— կալ, to be laughed at, derided, scorned.
ՔՐՔԱՆՔ ՔՐՔԻՋ. γέλως risus καγκασμός cachinnatio, risus effusus. եւ բայիւ ἁνακαγχάζω in cachinnos erumpo. (լծ. Կարկաջ. եւ կրկջաձայն) Ծաղր բարձրաձայն կամ լսելի. քը՛ր քը՛ր. կամ քա՛հ քա՛հ ծիծաղ..
Զայրագնեալ ի վերայ սրբոցն տնօրէն իշխանն յաղագս թշնամանացն, որպէս թէ ի թագաւոր կողմն դարձուցին սրբոքն զքրքանս. (Փարպ.։)
Ոչ գոյր ի միջի նոցա ծաղրս եւ քրքիջ ամենեցուն կայցէ։ Ընդ խաղ կամ բարի ինչ (այսինքն զուարճախօս) բանս՝ վաղվաղակի ամենեքին զքրքիջ բառնան։ Մխիթարիցեմք ժպտելով, եւ ո՛չ զքրքիջ բառնայցեմք, եւ հանապազ ի ծաղր հատանիցիմք։ Ծաղր առնիցէ, քրքիջ բառնայցէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
Մանրամասն զամենայն մեքենայսն քրքրեալ խայտառակեաց։ Անձրեւն քրիստոս իջանէ ի գեղմն մտաց մերոց քրքրեալն սիրով. եւ որչափ յոյժ քրքրի, այնչափ սաստիկ եւ զցօղն տանի։ Քրքրեզով զվայելչութիւն սորին առաջի տեսութեան մտացն։ Ի նախատելն քրքրիս (կամ գրգռիս), եւ զբարիոք լուրն ոչ կարես տանել. (Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Քրքրեցաւ յամենայն խորհուրդսն։ Ի քրքելն հեշտութեան յախտ վավաշ ցանկութեան. (Եւագր. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Ասելովն՝ եթէ ի ձեռս մեղաւորաց՞ քրքրէ զմիտս նոցա, յայտ արարեալ՝ թէ նոցա չարութեանն է գործն։ Տե՛ս զիա՛րդ յաջորդօքն քրքրէ զմիտս նորա։ Քրքրէ զմիտս նոցա փրկիլ ի վտանգից. Քրքրէ զմիտս նոցա յանձնարարութեան աղօթիւքս առ գութ իւր։ Զաշակերտելոցն միտս քրքրէ յուսովն ի տէր։ Նմին իրի եղեւ շարժումն, զի քրքրեսցին եւ սթափեսցին։ Զի այս խրատելով զիւր միտս քրքրէ։ Քրքրեաց զուարթացոյց զմիտս նորա. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. եբր. Ոսկ. տիմ.։)
Յորդորէր զմիտս նոցա, եւ քրքրէր առ լաւագոյնսն։ Քրքրեաց զմիտս նոցա պատուովն, կամ անճառ պարգեւօքն։ Պէսպէս բարեաց խոստմամբք քրքրեաց զմիտսն. (Նանայ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)