cf. Կիճ.
• տե՛ս Կիճ։
Չեն քան զկուճ, որ բուն սպիտակն իցէ, սպիտակագոյնք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Առ կենդանւոյ ուրուք կերպարան տպաւորելով զկուճն. (Նիւս. երգ.։)
draught, mouthful.
• «մէկ ումպ» Մխ. բժշ. 44, 51. ո-րից կմաճաշակ «թեթև իմն ճաշակել, մի քիչ համը նայիլ». մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 50 «Երեկ զկաղնեացն իմաստասիրել քեզ մասնաւոբաբար ի մերոցն կարասեաց կմաճաշակ շատացեալ ընկալաք ի քէն գո-հութիւն»։ Նոր երանգ ստացած մի ձև է կումք «բերանի երկու թուշերը՝ ներսի կող-մից, ուր ջուր ևն առնելով՝ կարելի է պա-հել». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ ունի Վստկ. «Առ հոռոմ ձէթ ի կումքդ և ի կոյզն փչեա՛», էջ 133 «Եւ թէ ի կումքդ առնուս և ի բոյնն կամ ուր լինին՝ փչես, ամէնն փախ-չին», էջ 197։
• ՆՀԲ (հտ. Բ, էջ 1064բ) գիտէ գւռ. կում ձևը, որ լծորդ է դնում խում բա-ռին. բայց չանդրադառնալով սրա վրայ՝ կմաճաշակ բառը մեկնում է «իբր քմա-ճաշակ և կամ կմկմալով կիսաբերան»։ Պատահական նմանութիւն ունին առառ [arabic word] qam', արամ. [hebrew word] gəma՝, եբր. [hebrew word] gmā «կում կում խմել»։
• ԳՒՌ.-Երև. Ղրբ. Մկ. Շմ. Ջղ. Տփ. կում, Ննխ. գում, Սլմ. ղ'ում «մի ումպ. մի ան-գամից կուլ տալու չափով հեղուկ». որից կում անել Երև. Ղրբ. «մի ումպ խմել, թու-քը հաւաքել և կուլ տալ», կմել Խտջ. «բե-րանը ջուր առնել պահեւ»։
navel, umbo, nombril of a scutcheon, boss of a shield.
• «ուռեցք, ուռած մաս». առմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են՝ կմբեայ «վահանի մէջտեղի ուռած մա-սը՝ պորտը, ombon» Ոսկ. մ. գ. էջ 66. Եբր 490 (տպ. կմբեթեայ). կմբրաւոր կամ կմըր-բաւոր (ուղղելի կմբաւոր) «պորտաւոր» Մխ. դտ. էջ 264. Սմբ. դատ. 87. ոսկիկմբեայ (կամ ոսկեկմբեայ, ոսկիկմբէ, ոսկեկնբե-այ) «մէջտեղը ոսկեղէն մի պորտ ունեցող» Բուզ. Ե. 32. Ոսկ. Եփես. 769 (տպ. ոսկի գմբէիւք). Հռովմ. 193 (տպ. ոսկի գմբէիցն) բոլորն էլ վահանին իբրև ածական։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gumb-ձևից, որի ժառանգները գտնւում են միայն բալթիկ-սլաւական ընտանիքում. հմմտ. լեթթ. gum-ba «ուռեցք», լիթ. gu bas «աճած ուռուցք կամ բարձրութիւն որևէ գործարանաւոր մարմնի կամ նաև քարի վրայ», հսլ. ggba ռուս. ryóa, ուկր. huba, բուլգար. gъba, չեխ. houba, լեհ. gabka, սերբ. guba, որոնք բոլոր նշանակում են «սպունգ, սունկ», վերջինը նաև «բոր, բորոտութիւն, քոս», որից góbav «բորոտ»։ Այս բոլորի նախա-խաձևն է gumba-(Berneker 340, Traut-mann 101)-Pedersen ուզեցել է վերի ըն-տանիքին միացնել նաև յն. σφόγγος, հյ. սունկ, հբգ. swamb, գերմ. Sehwamm, վեր-ջինի նախաձևը դնելով sg (h) ombho-։ Po-korny 1, 574 յիշած բառերս դնում է հնխ. պարզական gem-«բռնել» արմատի տակ, բայց կասկածով (իբր շրթնային աճակա-նով)։ Այստեղ կարելի էր աւելացնել թերևս նաև նորվ. kump «գունդ, դուղձ», դան, kum-pe «ալիւրի գունդ», նորվ. kamp «վրան ուռուցքներով կլորիկ քար, լեռան գագաթ». հհիւս. kgppusteinn «կլորակ քար», անգլ. camp «գետնախնձորի կոյտ՝ յարդով ու հո-ռով ծածկուած՝ ձմեռուայ համար իբր պա-շար» ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ կումբ արմատին է կցում կմբեթ, գմբեթ։ Սխալւում է ՓԲ, որ գրում է կմբայ «վահան» և կմբեայ «գոգաւոր»։ Lag. Ges. Abhand. 54, 23 միացնում է կամար բառին։ Scheftelovitz BВ 28, 308 անգսք. cumb «խոռոչ», մբգ. kumpf «աման», պրս. kumbed «գըմ-բեթ» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 42 ծան. հհիւս. kuf-óttr «կլոր, գնտա-ձև», նիսլ. kufur «ծայրը կլորաձև» ևն։
• ԳՒՌ-Բլ. գըմբ «մարդու, մանաւանո նռ-րահաս եզան, գոմէշի պարանոցի վրայ ե-ղած թմբաձև ուռած մասը» (հաղորդեր Ա. Մովսիսեան, նամակ 1933 մարտ)։
Արմատ բառիցս Կմբեայ, ոսկեկմբեայ. եւ Կումբէթ։
bald, hairless.
• «ծառի կամ փայտի կոճղ». հնից չէ՛ աւանդուած, բայց կայ նոր բարբառների մէջ՝ զանազան ձևերով. այսպէս՝ կոնդ Ախց. Ախք. «գերան», կոնդ Բբ. Խտջ. «տանիքի գերան», կոնդ, կենդ, Ղրբ. «խաղի կեռ գա-ւազան», կոնդ Կղզ. Մշկ. «ծառի ճիւղ», կոնդ Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «գերան». մի քիչ աւելի հնից ունինք կունո «մահա-պարտի վիզը կամ ոտքը կապելու կոճղ» Հքր. սարկ. Բ. 3, 4. «Եւ ապա բերեալ կունդ՝ եդ ի պարանոցն և կախեաց ի բարձր որմէ.. և ջարդեաց զկունդն». Բ. 41. «Դնել կունդ ի պարանոցն» ևն։
• = Պրս. [arabic word] kund կամ [arabic word] kunda «ևոճո՝ ւոր անցուցանեն զոտս յանցաւո-րաց». (հմմտ. նաև յն. ϰοντός «գաւազան մահաև», որ անշուշտ պատահական նմա-նութիւն ունի մեր և պրս. բառի հետ)։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս հրատարակուած է նախ Գաւ. բառ. էջ 591։ փրցնել՝ Վստկ. 139. «չարչարել, կեղեքել, հարստահարել» Մխ. դատ. կնդակ կամ կըն-տակ «ճաղատ», Դ. թագ. բ. 23. կնդանալ կամ կնտանալ «ճաղատ դառնալ, մազերը թափիլ» Եզեկ. իթ. 18. կնդութիւն կամ կնտութիւն «ճաղատութիւն» ՍԳր. Եւս. գ. 24, ժե. 2։
• (որ և կունտ) «մազերը թափած, հաղատ, հերաթափ» Ղևտ. ժգ. 40. Յայսմ. որից կնդել «փետել, ծառի բոլոր տերևները
• Klaproth, Asia polygl. 102 պրս. ǰund (որ գոյութիւն չունի)։ ՆՀԲ լծ. յն. ϰι︎δονεύω «վտանգի ենթարկուիլ»։ Հիւնք. պրս. kunja, ganja «պոչը կըտ-րած էշ»։ Bugge, Lyk. St. 1, 16 Kύνϑος լեռան անուան մէջ է որոնում։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 124 գունդ «գնդաձև» բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 87 յն. γυμνός «մերկ», սերբ. guliti «ևեղևել, ծառը կնտել», սլովէն. gնliti «մազերը՝ մորթը հանել»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. կունդ «ճաղատ», Երև. կունդ անել «պատուաստելիք ծառի ճիւղերը բոլոր կտրատել», որից Մշ. Սլմ. կնդել, Ջղ. կնդել, կունդել, Շմ. կնդիլ, Պլ. գնդէլ «գլխի մա-զերը խոր կտրել» (նոյնն ունին նաև Ախց. Արբ. Եւդ. Մն. Խրբ. Սվ. Վն.), Ասլ. Արբ. «այծերի և ոչխարների բուրդը խուզել», Աստ. «ածիւել», Երև. «թուփի կամ ծառի բնից վեր գտնուած ճիւղերը բոլոր կտրա-տել», կնտլոզ Մշ. «մերկ», կնտոտել Երև «բոլորը կնտել», կնտուկ Տ. «մազերը խոր կտրած»։-Այս բառն է՝ որ շփոթուելով կամ նմանեցնելով գունդ բառի հետ՝ դարձել է զնդել «մազերը խուզել», ինչպէս ունինք Հճ. գ'mնդել։
• «քաջ»? մէկ անգամ միայն գոր-ծածուած է իբր ածական Արամազդի. «Ոչ Արամազդ ոք, այլ ի կամեցողսն լինել Արա-մազդ, չորից ևս այլոց անուանելոց Արա-մազդ. այսպէս և բազումք անուանեալ Տիգ-րանք, մի է և միայնակ ի Հայկազանցս». խըր. Ա. 31։
• = Պհլ. *kund, որ հաստատում է և առս. [arabic word] kund «կորովի և քաջ» բառը, որից [arabic word] kunda «կորովի և քաջ», [arabic word] kundāgar կամ [arabic word] kundāvar «քաջ և կորովի» (Շահ-նամէում «հպարտ» նշանակութեամբ գոր-ծածուած)։ Որովհետև պրս. բառը նշա-նակում է նաև «բութ, գուլ», ուստի Horn § 868 բառը կցում է սանս. [other alphabet] kuntha-«բութ» բառին, որ սակայն «քաջ» նշանակութեան յարմար չէ։ (Պարս-կերէնից փոխառեալ ձևերի մասին տես նաև գունդ բառի տակ)։ Վերի հատուածում Խո-րենացին ուզում է ասել թէ Արամազդ աս-տուած իրապէս չկայ. բայց կան այդ անու-նը իրենց վրայ կրող անձեր. որոնցից չոր-սը յայտնի են և որոնցից մէկն էլ Կունդ Ա-րամազդն է. (հմմտ. Ագաթ. Մեծն արին Ա-րամազդ)։ Խորենացին ակնարկում է Սա-սանեան Որմիզդ անունով թագաւորները, ո-րոնք մինչև Զ դար չորս էին և որոնցից Որ-միզդ Ա (Գ դար) կրում է «քաջ» տիտղոսը։
• խորենացու իտալական թարգմանիչը (Վենետ. 1850, էջ 84) մեկնում է պրս. kund «քաջ»։ Նոյնը նաև Լանգլուա։ Միաբան, Խոր. պատմ. ուսումն. էջ 4-7 մերժելով այս՝ բնադիրը համա-րում է կատար (իբր «գլուխ, գլխաւոր»), որ յետոյ ընդօրինակողները սրբագրել են կունդ «ճաղատ», իբր անարգական ածական Արամազդին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Նումէն (Մառ), Արաքս Գ (գիրք Բ), էջ 59-62։ Պրս. kund ձևով ունի նաև Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 63։ Սիօն վրդ., Հովխ 1907. 567-9 մեկնում է «գնտլիկ՝ կլո-րիկ մարմնով»։ Աւդալբէգեան ՀԱ 1926, 391-6 գւռ. կունդ, կոնդ «հաստ, մեծ, ծայր, կատար, գլուխ» բառով։
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածուած է Ոսկիփ. «Կին մի կախարդ և կունդ՝ չարագործացն բարի առնէր և բարե-դործացն պատուհաս»։
• ՆՀԲ համարում է սկունդ «շուն» բա-ռի ռամկականը։ Ինչո՞ւ չհասկանալ պարղապէս «կնտակ, ճաղատ, քաչալ»։
ԿՈՒՆԴ որ եւ ԿՈՒՆՏ. φαλακρός calvus. (լծ. թ. քէլ ). Կնդակ, կնտակ. գնդաձեւ, գնտակաձեւ գլխով կամ գլուխ. հերաթափ. ճեղ. ճաղատ. գլուխը կունտ, կունտ գլուխ, տաղ, քէլ։ (Ըստ Հին բռ. կունդ, կորխ։)
Եթէ մաշտեցի գլուխ ուրուք, կունտ է. (Ղեւտ. ԺԳ. 40։)
Երանի է կունդ գլխոյս, զի վասն քրիստոսիմարտիրոսանայ. (Հ=Յ. նոյ. Գ.։)
Ալեւոր է, եւ կունդ բնութեամբ. (անդ. դեկտ. Զ։)
Բնութեամբ կունդ էր։ Կուն գոլով գլխովն։ Միթէ եւ նա ո՞չ իցէ կունդ. (ՃՃ.։)
Թէ կունդ է, քաղրթեղ չէ. թէ քաղրթէղ է, ուշիմ չէ. (Անյաղթ պորփ.։)
ԿՈՒՆԴ 4 որպէս ռմկ.) cf. ՍԿՈՒՆԴ (շուն).
Կին մի կախարդ եւ կունդ՝ չարագործացն բարի առնէր, եւ բծեգործացն պատուհաս. (Ոսկիփոր.։)
cf. Կունդ.
cf. ԿՈՒՆԴ ԿՈՒՆՏ 2 (կունտք.)
գ. ԿՈՒՆԴՆ կամ ԿՈՒՆՏ. τροχός rota. Գնտաձեւ անիւ, ճախարակ.
Կապելով կնդամբք, եւ ճախանոցօք, եւ ազգի ազգի կտտանօք. (Պիտ.։)
Փաղանուն ասի անիւ, ճղուղ, կուտք (կամ կունտ), եւ ականոց. (Երզն. քեր.։ Անիւ, կունդ. Գէ. ես. (ի լուսանցս։))
wheel.
ԿՈՒՆԴՆ կամ ԿՈՒՆՏ. τροχός rota. Գնտաձեւ անիւ, ճախարակ.
Կապելով կնդամբք, եւ ճախանոցօք, եւ ազգի ազգի կտտանօք. (Պիտ.։)
Փաղանուն ասի անիւ, ճղուղ, կուտք (կամ կունտ), եւ ականոց. (Երզն. քեր.։ Անիւ, կունդ. Գէ. ես. (ի լուսանցս։))
turf, sod;
cf. Գուղձն.
ռմկ. կունծ. նոյն ընդ Գուղձն. ... Կոշտ կամ հատուած հողոյ. հող խստով հանդերձ խլեալ.
Որպէս թանձրութիւն կորդ երկրի արօրով պատառել ի կնծունս, եւ ցրուել ի փոշի. (Վրդն. սղ.։)
flank, side;
belly;
*satiated.
• . ի-ա հլ. «կող» Դտ. գ. 21. Եռեմ ձա. 34. Ոսկ. ես. Ագաթ. «փոր» Եւագր. (Հա-ցիւ և ջրով լնուլ զկուշտս իւրեանց). որից սնակուշտ «մէջքի կակուղ անոսկոր մասը» ՍԳր. Եփր. թգ. (նոյն է թուլակուշտ Առաք. պտմ. 420). կշտագող «գողացող զկողակից այլոց» Պտմ. աղէքս. (որով կուշտ ստացած կլինի «կողակից, կին» նշանակութիւնը). կշտապինդ «փորը լաւ պնդացրած՝ լցրած» Ես. կզ. 11. Ոսկ. եբր. կշտապնդիլ Ոսկիփ կշտապնդութիւն Եւագր. կշտալիր «փորը լի-քը, կուշտ» Եւագր. վերջիններից ենթադը-րուած է կուշտ «յագ, յագեցած» բառը՝ որ գործածական է միայն յետին հայերէնում (օր. Կոստ. երզն. էջ 93). փխբ. «լաւ, շատ. սաստիկ» Սմբ. դատ. էջ 123 (ծեծեն կուշտ). որից անկուշտ «փորը պարապ, չյագեցող» Ոսկիփ. և գւռ. կշտանալ, կշտում, անկըշ-տում, կուշտուկուռ, կուռուկուշտ, կուշտ-կռուշտ, կուշտփոր, կշտահամ, կշտափո-րիկ, կշտապատառ։ ԱԲ ունի նաև կուշտ «խոռոչ», որ նոր առում է միայն. հմմտ սնակուշտ, գւռ. թրք. boš «պարապ» և «կուշտը, կողերը»։
• = Փոխառեալ է պհլ. *kušt ձևից, որ հաս-տատում են պրս. ❇ kušt կամ gust, gist «կուշտ, սնակուշտ», զազա. kišt «կուշտը, կող»։-Նոյնից է կազմուած պրս. kušti gi-riftan «ըմբշամարտիլ» ոճը, որից թարգ-մանաբար հյ. կշտի բռնել «ըմբշամար-տիլ». (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. 316 և գւռ. կող բռնել «ըմբշամարտիլ»։ -Պոս. բառը ծագում է հնխ. qeu-s ար-մատից, որի ժառանգներից են սանս. košt-ha «ռրովայն», kusthika «փորոտիք», յն. ϰύστις «միզափամփուշտ», ϰυσϑος «իգա-կան անդամ», կիմր. čwthr «յետոյք, ուղ-ղաղիք», գոթ. huzd, հհիւս. hodd, գերմ. Hort «ապաստարան» ևն (Pokorny 2, 550)։ -Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ լծ. պրս. քիշդ, լտ. costa, յն. κοιλiα։-Lag Urgesch. 708 պրս. kušt։ Նոյն, Arm. Stud. § 1186 հմմտ. քուստի։-Պատկ. Aрм. reorp. 57 պրս. [arabic word] kiist «գաւառ»։ Հիւնք. պրս. կիւշտ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կուշտ, Սչ. գուշդ՝, Խրբ. Հ8 Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գուշդ, Ննխ. գուշտ. Ոզմ. կօւշտ, Շմ. քուշտ, Գոր. Ղրբ. կօշտ, Սվեդ. գէօշդ, Ատ. գիւշդ, գիւշ՝, Ագլ. կէշտ, Մրղ. կըշտ, որոնք նշանակում են «կուշտը, կողը կամ կողքին, քովը և յագե-ցած»։ Կարևոր է նկատել Մշ. յգ. կշտներ Ջղ. քշտիս, քշտիղ, քշտին, Ղրբ. քշտէս, քշտէտ, քշտէն «մօտս, քովս, մօտդ, քովդ, մօտը, քովը». ածանցներից՝ Երև. Սլմ. Տփ. կշտանալ, Ագլ. կշտա՛նիլ, Ննխ. գշտանալ (գիւղերը՝ քշտանալ), Ակն. Պլ. գիշդանալ, Սչ. գիշդ'անալ, Ջղ. կուշտանալ, Հճ. գիշդա-նօլ, Շմ. քուշտանալ, Հւր. քշտանալ «յա-գենալ»։ Արմատը դարձել է Զթ. գույդ՝, հմմտ. տաշտ >տարդ)։
Հարեալ սրով ի կուշտն մուշեղայ. (Մեսր. երէց.։)
հաւատով պատեալ կուշտ նորա. (Ոսկ. ես.։)
κοιλία venter λαγών latus. (լծ. պ. քիշդ. լտ. քօ՛սդա. յն. քիլի՛ա). Կող. կողմն մարմնոյ. պարապ տեղիք ընդ մէջ ոսկերաց կողից. փոր. որովայն. մէջք.
ա՛ռ զսուրն, եւ եհար ի կշտի եգղոմայ։ Ոչ ձգեաց զսուրն ի կշտէ նորա. (Դտ. ՟Գ. 21։)
Ելից զկուշտ իւր ի փափկութենէ իմէ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 34։)
Հացիւ եւ ջրով լնուլ զկուշտ իւրեանց. (Եւագր. ՟Ի։)
Այրեցին հրով զկուշտս եւ զկողս նոցա. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի.։)
Պարսիկ մի խոցեաց զքաջն զայն վախթանկ ի կուշտն կարեվէր. (Պտմ. վր.։)
Տիրէ կշտաց եւ ստորին որովայնի. (Շիր.։)
Զահեակն (զձեռն) զսպեալ. եւ ամփոփեալ առ վշտին. (Փիլ. տեսական.։)
Ձեռն զկշտացաւ արկեալ յղացան՝ զկռապաշտութեանն ծնունդ ի մէջ բերեալ։ Մտրակ ի կուշտ արարեալ երիվարացն՝ ի միմեանս հասանէին. (Ագաթ.։)
lock;
padlock.
• տե՛ս Կողպել։
carter's smock, gabardine.
• «կապայ, պարեգօտ, վերար կու» Վրք. հց. Բ. 411. սր և կուբայ «վերար-կու» Միխ. աս. էջ 379։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
• = Արաբ. [arabic word] ǰubba (եգիպտական արտասանութեամբ gubba) «լայն վերարկու որ գրեթէ մինչև ոտքերն է իջնում». սրանից է փոխառեալ նաև թրք. jubbe հոմանիշը։-Հիւբշ. էջ 516։
• ՀՀԲ մեկնում է «բաժակ, ըմպանակ» (այլազգական բառ), որ վերինից բո-լորովին տարբեր է. հմմտ. գւռ. կուպ-պայ Զն. «ջուր խմելու յատուկ հողէ բաժակ»=իտալ. coppa։ ՆՀԲ «կապայ, արաբ. ճիւպպէ, իտալ. giubba»։
Բառ ռմկ. որպէս Կապայ, կամ ճիւպպէ. յորմէ իտ. giubba. Վերարկու կամ պարեգօտ. զի դնի ի տեղի յն. στιχάριον tunica, vestis undulata. որպէս թէ կիտուածեալ զգեստ.
Արկեալ էր զիւրեաւ կուտտայք, եւ յամենայն հիւսս նորա կախեալ էր դդումս ինչ լի եւ դրոշմեալս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
bitumen, asphalt, pitch;
tar, naphtha;
petroleum, rock-oil;
cf. Նաւթ.
• (յետնաբար ո հլ. միջին հայերէ-նում ր հլ. այսպէս՝ կպեր, կպերբ Պտմ. վր. էջ 80, Իրեն. ցոյցք 17) «ձիւթ, խաթրան» Ծն. ժա. 3. Փիլ. Նոնն. Պտմ. վր. Վրռն. ծն որից կպրաշաղախ Ագաթ. կպրաձիւթ Ել. բ. 3. կպրաձէթ Գնձ. կպրապատ Ոսկիփ. կպրել Փիլ. Վստկ 89. կպրատեսակ Ոսկիփ. կպրե-փեաց «մէջը կուպր եփելու սան» Միխ. աս-246. կպրութիւն «կպչոտութիւն» էֆիմ. 220։
• = Ասոր. և արամ. [syriac word] kufrā, արաբ. [arabic word] kufr (փոխառեալ արամերէնից), եբր. [hebrew word] kofer, ասուր. kupru. բոլորն էլ նշանակում են «կուպր, ձիւթ»։-Հի.բշ. 308։
• արաբ. [arabic word] qir «կուպր»։ ՆՀԲ եբր. քօ-ֆէր, քօփր, խէմէր։-Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ եբր. [hebrew word] բա-ռից (իմա՛ kofer)։ Հիւնք. կարապ բա-ռից։ Հիւբշ. 308 նկատում է որ ասորի ձևի դէմ հյ. սպասւում էր քուփր կամ քուր (<քուվր)։ Այս պատճառով Jen-sen, Hitt. u. Arm. էջ 214 փոխառու-թիւնը դնում է ասուրերէնից և տեղի ունեցած հաթեան շրջանին։ Նոյնը նակ Schefteleowitz BВ 29. 69.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կուպր, Գոր. Ղրբ. կո՛ւպրը, Ալշ. Մշ. Վն. կուբր, Ոզմ. կօպր, Ագլ. կօպըր.-նոր բա-ռեր են անկպրել, կպրահամ, կպրահամիլ, կպրահոտ, կպրամորթի, կպրեկարաս, կուպ-ռուն կամ կպրուն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კუბრი կուպրի «կուպր», კუარიანი կուպրիանի «կպրեայ», მკუბრავი մկուպրավի «տիկ ձիւթող արհեստաւոր», թուշ. კუծრ կուպր «կուպր», ուտ. կուպըր «կուպր»։
Տապանս այս կպրով օծեալ լինի. (Փիլ. լին.։)
Խորովեալ աղիւսով, եւ հալեալ կպրով. (Նոննոս.։)
Խաւարն անլոյս ւանօսրաբեր, թանձր եւ մթին՝ զերդ գոյն կըպեր. (Շ. եդես.։)
Ներքոյ եւ արտաքոյ կպերբ օծեալն. (Վրդն. ծն.։)
Յոլով աղբիւրք բացան ջրոյ եւ կպրոյ եւ նաւթոյ. (Սամ. երէց.։)
condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.
• «ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։
• = Խալդեան կամ կովկասեան փոխառու-թիւն է, ըստ որում գտնւում է բոլոր կով-կասեան լեզուների մէջ՝ զանազան ձևերով և նշանակութիւններով. հմմտ. վրաց. კრვა կրվա, յურა կուրա «զարնել, բաղխել, ծեծել, ծափ զարնել, կապել, կցել, կաշկանդել, կոճկել, կպցնել», გა-კურა գա-կ ւրա «ուժ-գին բաղխել, երթալ, փախչիլ», გარდა-კურ. գարդա-կուրա «բաղխել, կրկնակի՝ ուժգնա-կի բաղխել, միասին կցել, կապել», და-კრვა դա-կրվա «կցել, փակցնել, միացնել, ծե-ծել, զարնել», და-კრვა მათრახისა դա-կըր-վա մաթրախիսա «մտրակել». aამო-კვერვა ռամո-կվերվա «մուրճով զարնել, ծեծել, դարբնել», კრული կրուլի «կապեալ, բան-տարկեալ», კრულება կրուլեբա «շղթայ», კვერი կվերի «մուրճ, կռան», թուշ. კვერ կվեր, մինգր. კვეკრა կվեկրա, սվան. კვართხ կվարթխ, ավար. koarta, kurt'a, արչ. k'urta, անդ. kurt'a, կայ. koarda, դիդ. kvandiru «կռան, մուրճ»։-Աճ.
• Հներից Տաթև. ամ. 280 կուռք բառը մեկնում է «նախ զի կուրութիւն է մը-տաց, երկրորդ՝ զի կռեալ է և գործեալ»։ ՆՀԲ թրք. կիւռ «յորդ»։ Հիւնք. յն. ϰουρίζω «ծառը կնտել»։ Scheftelovitz BВ 28, 304 հսլ. kruchu, հբգ. hrosa «կե-ղև», հիռլ. cruaid «կարծր, ամուր», յն. ϰούος «սառոյց» ևն։ Karst, Յուշարձան 420 կռիւ, կառուցանել բառերի հետ՝ իբր թթր. qur-maq «լարել, կառուցա-նել, շինել», Մառ ЗВО 22, 78 երե-րորդ սիւնակի kurpi «ձեռք կամ աս-տուած» (?) բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Ք. գուռ «կուռ, խիտ, ամուր՝ աինդ կպած (հագուստ)», Երև. Վն. կռան «մեծ մուրճ», Ոզմ. կռան «ջաղացքի մասե-րից մէկն է», Պլ. Ռ. գուշդ ու գուռ, Սեբ. զուռուգուշտ «բոլորովին յազեցած», -շատ տեղ գործածական է կուռք (որ փոխառեալ է գրականից) և երկրորդաբար նշանակում է «անշարժ, արձանացեալ»։ Նոր բառեր են կռել Ասլ. Ննխ. Չն. «ճխտել, թխմել, կուռ կերպով լցնել», Ակն. «չափից աւելի լըց-նել», Ննխ. «մերձաւորիլ», և թերևս կռոր Երև. =կռօ Ղրբ. «պինդ, չկտորուող (ընկոյզ ևն)»։
• ՓՈԽ.-Տ. վրդ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 հյ. անկուռ ձևից է դնում Կեսարիոյ թրք. և թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով en-gir «որթատունկերը յօտուելէն ետքը կոճղէն ծլած նոր, բայց տկար ծիլերը»։-Բայց այս-պիսի հայերէն բառ ծանօթ չէս
τέτριπτος tritus ἑλατός ductilis եւ ὀλκή pondus, tractus. (որպէս թ. կիւռ, այսինքն յորդ եւն). Արմատ Կռելոյ, եւ Կռանի. իբր Կռեալ. ծեծեալ. կռածոյ, եւ կոխոտեալ. հոծ. խուռն. խիտ. պինդ. Հաստատուն. իստ. կարծր. կռած. կոխած, խռկած, պինտ, ամուր, դիմացկուն, դուր.
Անկուռ է առաքինութեանն ճանապարհ, եւ կուռ եւ կոխ՝ չարութեանն. (վասն բազմաց գնալոյ ընդ այն). (Փիլ. այլաբ.։ Եւ ի լաւ կողմն առեալ՝ որպէս Արահետ. անքոյթ, ասի.)
Մի խոտորեսջիք յարքունական ի կուռ պողոտայէն. (Յհ. կթ.։)
Ընդ կուռն գնալով պողոտայ. (Լմբ. սղ. ՟Ը։)
Երեք հարիւր զէն ոսկի կուռ։ Յերեքհարիւր սկեղէ կուռ պղնձոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 17։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 16։)
Մազ կուռ եւ խիտ, որպէս այծից եւ ոչխարաց եւ նապաստակաց. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Կուռ վառեալ (զինու՛։ Կուռ վառուածոցն։ Կուռ սպառազինութեամբ։ Կուռ վառեալ զզօրս։ Բազում զօրս կուռս վառեալս. (Խոր. ՟Ա. 10։ ՟Բ. 79։ Ղեւոնդ.։ Յհ. կթ.։)
Վասն պէսպէս պատերազմացն՝ որ կուռ զմիմեանց զկնի անհետ ի վերայ դային. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Խիտ եւ կուռ՝ ոստայնանկութեան արուեստիւ գործել տայ. (Վրդն. ել.։)
Շուրջանակի կուռ յոսկի համակիս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Եթե երկու գրոյեւ կիսոյ տեղի կայցէ (ի վերջ տողի), կուռ գրէ՛. (Երզն. քեր.։)
Նուռն, կուռն (հոծեալ հատիւք). (Մագ. ՟Ը։)
Ներկուռ ըստ առոգանութեան. Ներդ նախդիր միայն է. իսկ կուռն ասելով՝ զանդադար կրթութիւն ասէ, այս ինքն ազգողապէս կռեալ եւ կրթեալ զինքն ընթերցողութեամբ. (Երզն. քեր.։)
ԿՈՒՌ ԿՈՒՌ ԶՐԵՀԻՆ, կոչի առ երաժիշտս՝ խաղ ինչ կրկնակ։ (Ոսկիփոր.։)
back;
մերձ առ կռան կայ, it is not far distant.
• , ն հլ. (սեռ. կռան) «կռնակ, մէջք, թիկունք» Կանոն. Մխ. դտ. էջ 182. Վրդն. սղ. ճլա, էջ 445. «թևի և ուսի կպած տեռը» Տաթև. հրց. 241. «կողքը, թրք. եան» Տաթև. ամ. 118 (յիշում է հետևեալ առածը. Որ յամառն շրջի ի կռնէ ի կուռն, ի ձմեռն շոջի ի դռնէ ի դուռն). որից առ կռան լինել «ճիշտ մօտը՝ կողքին գտնուիլ» Ոսկ. մ. օ-11. կռնակ Վրդ. առ. 23. Մագ. թղ. 60, Վստկ. 48. կռնապանակ «թևի զրահ» Զքր. սարկ. Ա. 86. յետին ձև է կուռ, որից հյց. զկուռս Կրպտ. ոտ։
• Հիւնք. կուռ, կռել բառերից։ Schefte-lowitz BВ 28, 304 և 29, 51 լատ. cur-vus, ալբան. kεrus, kurús «կորութիւն, ծռութիւն», kerusem «ծռիլ», kuris «կռնակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 115 յն. γυρός «ծռած, կլոր», γυρός ἐν ὥμοι-ἀιν «ուսերը կլոր», γύαλον «փռս. խոռոչ, կամար» ևն, յատկապէս հիռլ. gualu, նիռլ. գալլ. guala «ուս»։ (Յի-շում է Walde 216 այս երկու մեկնու-թիւններն էլ. իսկ Boisacq 159 Po-korny 1, 557 միայն վերջինը. սակայն հմմտ. ծուռ բառի տակ ասուածները)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կոռն, կայռին, թրք. giru «ետև», quyruq «պոչ», սումեր. egir «ետև, յետոյք» ռառերի հետ։ Մառ ЗВО 22, 77 հյ. կարեմ, կալայ բառերի հետ՝ կցում է երկրորդ սիւնակի kurpi «ձեռք?, վրաց. խելի, լազ. խե «ձեռք» ձևերին։
Որպէս ռմկ. կռնակ. որ եւ ԿՌԹՈՒՆՔ. Թիկունք. քամակ. յետին կողմն. եւ Կրուկ.
Մի զկուռըս քո (կամ ըզկուռս քո) տացես որմոյ, մի՛ մեկներ զոտս ըստ անասնոյ. (Կրպտ. ոտ.։)
Զթանձրամիտսն՝ որ անչէն առ կռան իցեն (իրք)՝ մանաւանդ սովոր են զգաստացուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11. (յն. որ առ ձեռն։))
Ընկեաց էշն զեփիպան, եւ թափեաց զկուռն բարձիցն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Բ.։)
Առ հասարակ դիմեալ ամբոխին առ կուռն՝ կամէին հարկանել. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ.։)
Թէ ոք յամբոխին միջի ձիով ընդ կուռն հարկանէ, եւ սպանանէ զմարդ. (Կանոն.։)
idol;
image, statue.
εἵδωλον idolum, simulacrum. Կռեալ եւ կոփեալ՝ ձուլեալ եւ քանդակեալ արձանք կամ պատկերք սուտ աստուածոց. դրօշեալք դից. կուռք, կռքեր. ... խէպլ (որ է սնոտիք, որպէս ռմկ. խըպըլիկ ).
Գողացաւ ռաքել զկուռս հօր իւրոյ։ Մի՛ արասցես դու քեզ կուռս ըստ ամենայն նմանութեան։ Արկից զդիս ձեր զդիակամբք կռոց ձերոց։ Ի զոհս կռոց։ երկիրպագին կռոց նոցա։ Բարկացուցին զիս կռովք իւրեանց։ Ամենայն աստուածք ազգաց կուռք են, ձեռագործք են որդւոց մարդկան։ Յանշունչ կուռսն յուսացելք.եւ այլն։
Իսրայէլի միայն ճանաչիւր ճշմարիտն աստուած. իսկ այլազեացն՝ կուռքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
deflouring, violation, rape, ravishment.
pervinca, periwinkle.
Կուսութեամբ ծաղկեալ. մաքրափայլ. սուրբ.
Կարկառելով զկուսածաղիկդ ծայրս մատանց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Կուսածաղիկ եւ աստուածասնոյց բաղկացն տարածմամբ յաղօթս. (Վրդն. յանթառամն.։)
born of a virgin;
Holy Virgin.
(իբր կր) παρθενογενής, ὀ ἑκ παρθένου a virgine natus, editus. Ի կուսէ ծնեալ. կուսորդի. մակդիր սեպհական յիսուսի.
Զկուսածինն, որ ի կուսէն է. (Դամասկ.։)
Երկրորդ մարդն կուսածին։ Կուսածինն ադամ (երկրորդ). (Ագաթ.։ Անյաղթ բարձր.։)
զիմ սիրելի որդին՝ զիմ զկուսածին՝ մանուէլ անուն մանուկն. (Տաղ յար.։)
հաստատեաց ի յոյս կուսածին փրկչին։ Կուսածին արարչին. (Պիտ.։ Շար.։)
Զսոսա կուսածին յագեցոյց, այս ինքն իւրով անապական մարմնով եւ արեամբն. Կիւրղ.... այլ աստուածաստեղծին ադամայ համեմատի ճշմարիտ մարդն կուսածին. (Պիտառ.։)
Ի նոր եւ կոյս գերեզմանին՝ յարեար մարմնով քո կուսածին. (Յիսուս որդի.։)
Ի կուսածին. (Լծ. կոչ.։)
ԿՈՒՍԱԾԻՆ. (իբր ներգ) παρθενομήτωρ virgo-mater. որ եւ ԿՈՒՍԱՄԱՅՐ. Ծնօղ կուսութեամբ. սեպհական մակդիր սուրբ աստուածածնի մօրն յիսուսի. ասի նմանութեամբ եւ զսրբոյ աւազանէ.
Եւ կանայք օրհնեցան վեսն կուսածին ծննդեան, որ ի նոցանէ. (Ագաթ.։)
Կազմէ աւազան կուսածին, զի ամենեքեան ազատորդիք լինիցիմք. (Ճ. ՟Ա.։)
governor, prefect, pacha;
փոխանորդ —ի, lieutenant governor, sub-prefect.
(Ի կոյս բառէ, որպէս կողմն, մասն երկրի) μεριδάρχης , μεράρχης, τοπάρχης praefectus regionis, vel exercitus provinciae, toparcha, loci praeses. Կողմնակալ. կողմակալ. նախարար. բդեաշխ. սատրապ. իշխան եւ ոստիկան միոյ կողման տէրութեան. կողմնապետ.
Արար սպարապետ (եւ) կուսակալ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 65։)
Իշխանաց եւ կուսակալաց. (Եսթ. ՟Ը. 9։ Տե՛ս եւ դան. ՟Գ. 2. 3. 94։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 24։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Բդեշխ մեծ եւ կուակալ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Յոլովք ի տերանցն կուսակալաց. (Յհ. կթ.։)
to govern a province;
to be governor of a -.
σατραπεύω sum praefectus provinciae. Իշխել որպէս կուսակալ. վարել զկուսակալութիւն. Պտղոմէոս կուսակալէ զառաջինն (յեգիպտոս) ամս ՟Է՟Ժ. ապա թագաւորութենէ իսկ ամս ՟Ի՟Գ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
government of a province or department, prefecture.
τοπαρχία toparchia. Կողմնակալութիւն. բդեշխութիւն. Իշխանութիւն եւ գաւառ կուսակալի.
Զերեսին կուսակալութիւնսն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Ըստ ամենայն կուսակալութեանց։ Ի կուսակալութեան պետութեան իւրոյ։ Առաքէ զնա յառաջին գահ կուսակալութեան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
virginal, maiden, maidenly.
παρθένειος, -νιος, παρθενικός virginalis, virgineus. Սեպհական կուսի եւ կուսութեան.
Կուսական որովայն, կամ արգանդ, կաթն. (ծնունդ, մաքրութիւն, տօն. Շար.։)
կոյս կուսական ծննդեամբ զկանանց ելոյծ զդատակնիք. (Շ. տաղ.։)
Յարգանդէ կուսականէ ծնեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի կուսական քում բարունակէ. (Նար. կուս.։)
Կուսական յղութիւն. (Շ. մտթ.։)
Կուսականացս տօնիւս. (Խոր. հռիփս.) իմա՛ կուսական դասուն, կամ կուսանաց։
partisan, abettor, adherent, follower;
— լինել, to espouse a party, to adhere, to favour, to support;
— լինել ումեք, to side with one, to follow one's party, to be of the party of, to take one's part, to undertake his defence, to be wedded to ones own opinion;
եւ ոչ միումն լինել ou ոչ միում եւ ոչ միսում կողման լինել —, to rest or remain neuter;
cf. Կողմն.
living in celibacy, virgin, single, unmarried man or woman.
որ է ի կրօնս կուսութեան, կամ կրօնաւորեալ կուսութեամբ. որ պահէ զկուսութիւն. կուսան. (ար. եւ իգ)
Կանայք կուսակրօնք. (Ճ. ՟Ա.։)
Արս կուսակրօնս։ Մենաստանս եւ խրճիթս կուսակօնից եւ միանձանց։ Տուն բնակութեան կուսակրօնից։ Զսուրբ կուսարօնսն ըմբռնեալ։ Կուսակրօն միանձնացեալովք. (Յհ. կթ.։)
unmarried state, single life, celibacy;
bachelorhood;
spinsterhood;
կեալ կուսակրօնութեամբ, to live single.
cf. Կուսակից լինիմ.
Կուսկից կամ կողմնակից լինել. ձեռնատու եւ օգնական լինել. մեկին կողմը ըլլալ, կռնակ կենալ.
Ոչ կարաց՝ ի յազգականացն կուսակցելոյ։ Ի հրաջարել արկադեայ ի կցելոյն խոսրովայ. (Խոր. ՟Բ. 70։ ՟Գ. 50։)
party, partiality, favour;
ոգի կուսակցութեան, party-spirit;
թողուլ զ—, to give up, to desert one's party.
Virgin-Mother.
παρθενομήτωρ virgo-mater. Կոյս եւ մայր. մայծ եւ կոյս. սեպհական կնիք սուրբ աստուածածնի.
աստուածածին մարիամ, կուսամայր, լուսաբեր։ (Յիսուս) կուսամօր որդի. (Կւրղ. ի կոյսն. եւ Պրպմ. ՟Խ՟Դ։)
Երիկածին մանուկ՝ կուսամօր որդի՝ աստուած գոլով. վասն զի եւ աստուածածին, կոյս. (Պիտառ.։)
Յակոբ նահապետն զքեզ կուսամայր ետես կանխաւ իբրեւ սանդուխք. (Ժմ. յն.։)
virgin;
maid;
nun;
— լինել, to go into a nunnery, to take the veil.
Ո՛վ զգաստութեան իմաստուն կուսանաց. եւ այլն. (Շար.։)
Տ. ԿՈՅՍ, եւ ԿՈՒՍԱԿՐՕՆ. հասարակօրէն յիգականն.
Ծերն եւ տղայն, կուսանն եւ երիտասարդն։ Կուսանաց նոցա ոչ ողորմեցաւ։ Տարցին թագաւորի կուսանք զհետ նորա. եւ այլն. (Ողբ. Բ. 21. եւ 30։ Բ. Մնաց. ԼԶ. 17։ Սղ. ԽԴ. 15։ ՀԷ. 63։ Մտթ. ԻԷ. 1։)
Խոսրովիդուխտ կուսան համեստ. (Խոր. Բ. 79։)
Կուսանք սրբոյ եկեղեցւոյ պահեն զկուսութիւն. (Եզնիկ.։)
Կուսան հոգւով, կուսան մարմնով. (Մաշտ. սքեմ.) (ար. եւ իգ.)
Կուսանաց կարգ համապատիւ է հրեշտակաց. (Շ. բարձր.։)
Եւ երբեմն՝ յարականն.
Կուսից, եւ կուսանաց (յն. երիտասարդ) առ հասարակ կոտորած. (Բ. Մակ. Է. 13։)
Սոքա են՝ որ ընդ կանայս ոչ խառնակեցան, եւ են կուսանք. (Յայտ. ԺԴ. 4։)
Յովհաննէս կուսան. (Եփր. համաբ.։)
իբրեւ ետես նա զկուսանն յեսու։ Վասն յեսուայ կուսանի. (Շ. մտթ.։ Սարգ. յկ. Է։)
Մովսէս (ոմն) ի կուսանաց կարգէ, եւ միւս մովսէս յամուսնացելոց. (Յհ. կթ.։)
Հայրն կոզմաս կուսանն եւ պահօղն եւ ողորմածն. (Վրք. հց. ձ։)
Քանզի յովսէփ կուսան գոլով՝ կուսին խօսնայր անուանեցաւ. (Երզն. մտթ. 3։)
Կուսանս ողբերգակս։ Երգեցիկ կուսանաց. (Յհ. կթ.։ Որպէս եւ Սղ. ԿԷ. 26։) ոմանք գրեն.
Virgo.
Կոյս կենդանակերպն. աստեղատուն կուսի.
Աղեղնաւորն առ ձկանցն, երկուորեակն առ կուսանակին. (Շիր.։)
to be pure as a virgin;
to lead a life of chastity, to keep one's maidenhood;
to take the veil.
ԿՈՒՍԱՆԱՄ ԿՈՒՍԱՆԱՆԱՄ. παρθενέω, παρθενέομαι virgineam vitam duco. Կուսան լինել. կուսակրօն լինել. պահել զկուսութիւն.
Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)
Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիս, եւապա կուսանաս. (Եփր. պհ.։ եւ Ճ. ՟Դ.։)
Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)
Ոյք կուսանան, եւ պահեն զանձինս իւրեանց. (Կանոն.։)
Ասաց զներքինեացն, ապա եւ զնոցանէն՝ որ վասն երկնից կուսանան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 9։)
cf. Կուսանամ.
ԿՈՒՍԱՆԱՄ ԿՈՒՍԱՆԱՆԱՄ. παρθενέω, παρθενέομαι virgineam vitam duco. Կուսան լինել. կուսակրօն լինել. պահել զկուսութիւն.
Անհնար է պոռնկին կուսանալ։ Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիմ, եւ ապա կուսանամ. (Մանդ. ՟Գ։)
Անհնար է այդմ լինել, եթէ նախ պոռնկիս, եւապա կուսանաս. (Եփր. պհ.։ եւ Ճ. ՟Դ.։)
Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)
Ոյք կուսանան, եւ պահեն զանձինս իւրեանց. (Կանոն.։)
Ասաց զներքինեացն, ապա եւ զնոցանէն՝ որ վասն երկնից կուսանան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 9։)
maiden's apartment;
gynecasum;
girls boarding-school;
nunnery, convent.
παρθενῶν conclave virginum γυναικαῖον gynaecaeum, conclave mulierum. Կուսաստան. վանք կուսանաց. եւ Բնակարան օրիորդաց. եւ Կանանոց.
Չկարացին ի կուսիցն կուսանոցաց բռնադատել հանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Ըզկինն իւր արկ ի կուսանոցսն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ածել ի սուսին քաղաք ի կուսանոց մի. յն. կանանոց. (Եսթ. ՟Բ. 3։)
cf. Կուսանոց.
որ եւ ԿՈՒՍԱՆԱՑ, ԿՈՒՍԱՐԱՆ. Բնակարան կուսից. որպէս փակարան եւ կրթարան աղջկանց. եւ Կողմն կանանց ի տան. եւ Վանք միանձնուհեաց, եւս եւ միանձանց.
Արգելականք կուսանաց ի կուսաստանաց անտի ի դրունս եւ ի պարիսպս ընթանային։ Կոյսք ի կուսաստանաց մարբքն հանդերձ ի հրաարակսն հասանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 19։ ՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։)
Զայրենոսցն ... եւ զկուսաստանսն։ Զայս կուսաստանս եւ այլն. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Որ ի կուսաստանի անդ (աբեղայիցն գառնւոյ). (Յհ. կթ.։)
instructress in a nunnery.
Տածօղ կուսից. դաստիարակ կուսանաց.
հարսնածուքն ... կուսաստածքն ... դայեկաքն. (Ճ. ՟Ը.։)
the Virgin's Son.
որդի կուսին. կուսածինն յիսուս միածին.
Նա է էմանուէլն կուսորդին. (Տօնակ.։)
Ցնծայ մանուկ ամլորդին ընդդէմ մանկանն կուսորդւոյ. (Եփր. համաբ.։)
Խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ Շ. մտթ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Զի թէ՝ եւ կուսորդի իցէ, չէր ինչ ումեք յայնժամ յայտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Ի նմանութիւն մեծի կուսորդւոյն խոնարհութեան։ Շ. (մտթ.։)
Ի ձեռն խաչին կուսսրդւոյն յիսուսի. (Երզն. մտթ.։)
virginity;
maidenhead, pucelage;
pudicity;
բառնալ զ—, արկանել ի կուսութենէ, to defile, to ravish, to violate, to deflour;
ի կուսութենէ իւրմէ, from her youth;
cf. Կնիք.
παρθενία, τα παρθενεῖα virginitas, virginalia. Կոյս գոլն. մաքրութիւն կուսութեան. կնիք եւ նշան կուսութեան. կուսակրօն կեանք. Տե՛ս (Օր. ՟Ի՟Բ. 15 = 16։ տ. ՟Ժ՟Ա. 37։ Տոբ. ՟Գ. 16։ Յուդթ. ՟Թ. 3։ Երեմ. ՟Գ. 4։ Ղկ. ՟Բ. 36։)
անխախտելի կուսութիւն։ Մայր կուսութեան. եւ այլն. (Շար.։)
grain, seed;
bait, food;
cf. Կորիզ;
to feed its young birds or chickens, to put into their beaks.
• , ռ հլ. «սերմ, հունդ, հաւեղէններին տալու հատիկ» Վեցօր. 162. Եփր. համաբ. 129. «կորիզ (յատկապէս խաղողի)» Ոս-կիփ. բրս. մարկ. Յայսմ. «մի փոքր չափ է». Վստկ. 106. որից կտիկ «հատիկ, փոքրիկ ռեոմ» Եզն. կտակեր Վրդն. ծն. կտնառք «խածի, թռչունների առաջին ստամոքսը» ՀՀԲ. կտաբոյս «կուտը տնկելով յառաջա-ցած բոյս» Վստկ. 142։
• Հիւնք. լտ. gutta «կաթիլ» բառից է հանում։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կուտ, Ալշ. Մշ. կուդ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գուդ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօտ, Սվեդ. գէօդ, Ասլ. գիւդ, գիւ*.-նոր բառեր են ան-կուտ, անկուտի, անկտի, անկուտլանկ, կըտ-նամբար, կտահան, կտաման, կտիկ, կտիտ, կտնել, կտոտ, կտուտ, կտոմ, կտօք։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերն ունին կտիկ «բամբակի կտորիկ մը՝ ուր մէկ կամ աւելի կուտեր կը պարունակուին», քիւթլիւ «կորիղոտ բամբակ» (կուտ>քիւթ+թրք. [arabic word] «-աւոր»). երկուսն էլ անցել են նոյն տեղի տաճկաց և տաճկախօս յունաց լեզուին (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։
• «սպի, մարմնի վրայ ցտած նշան. աատառուածօ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են կուտկուտիլ «մորթը պատառոտուիլ» (մէկ անգամ ունի Վրք. հց. իզ. «Կուտկուտեալ լինէր մորթ իմ ի չարաչար քարշելոյն և պատառ պատառ յերկիր անկանէր»), կտել «մարմինը ցտել, վրան ասեղով կէտ կէտ նշաններ անել» Նար. էջ 229, «զարնել, բաղխել»? Նար. էջ 241. որից գիր կտեալ «մահտեսիների ձեռ-քի վրայ բանուած պատկեր, հաջի արած» Ղևտ. ժթ. 28. Կիւրղ. դևտ.։
• Տե՛ս իև Կտուտ։
• ԳՒՌ.-Այստեղ են պատկանում կտել Ննխ. Սչ., կտտել Ակն. «հրել, մշտել, մրխ-տել», կտկտել Ննխ. «հրմշտկել». նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. խթել ձասեղով խայթել» և «հրել», բզել «հրել, մշտել» (թրք. biz «խայթոց, հերիւն» բա-ռից) և մխտել «հրել, մշտել» (հյ. մախաթ բառից)։
Հատ սերման. ունդ. ջամբ ի կերակուր թռչնոց. (ուստի Կտել, եւ Կտուց) Կտիկ, հունտ. եէմ.
Արկ կուտ աղաւնոյն. (Եփր. համաբ.։)
Ի կտոյ սերմանեաց դարմանին (հաւք)։ Ագռաւ եւ ի թռչանի կուտ ջամբէ ձագուցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Որսորդ զիւրաքանչիւր ազգ թռչնոց ի կուտս իւր խաբէ. (ՃՃ.։)
Զհատաւաճառ կտոցն ձագուց. (Արշ.։)
Պատառ կլորեալ որպէս հաւոյ ձագի կուտ. (Մխ. ապար.։)
ԿՈՒՏ. իբր ռմկ. այսինքն որպէս կորիզ.
(Զծառս) բնութիւնն տայ պահեալ տնկօք, եւ ոստօք պատրուսի, եւ կտօք. (Ոսկիփոր.։)
Ի կտոյ միոյ խաղողոյ. (Բրսղ. մրկ.։)
Եմուտ ի հնձան, զի ժողովեսցէ զճմլեալ խաղողոյ կւտն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Ա.։)
heap, pile, accumulation, mass;
vault, roof;
swelling;
wave, surge;
globe, globule.
Կոյտ. դէզ. շեղջ. եւ Կոհակ. պղպջակ. ուռոյցք իբրեւ զկունտ. բարդութիւն, յաճախութիւն. դիզացումն. բարձրութիւն.
Կուտակ կացոյց զլերինս ի վերայ երկրի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Սուր ի գործ արկեալ՝ կուտակս կուտակս արկանէին. (Արծր. ՟Դ. 10։)
Արեգակն ի ժամանակս ամարայնոյ բարձրացեալ զկուտակօքն երկնից. (Կոչ. ՟Թ։)
Կուտակք եռանդանն (կաթսայի) մի զմիով ելանէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զեռալ սկսանի (ծովն), եւ բարձրադեզ կուտակս յարուցնել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Ի կոյտս կոհակաց կապոյտ կուտակաց. (Նար. խչ.։)
Զծիրանեգոյն ալիսն՝ լեռնաձեւ կուտակսն. (Արծր. ՟Դ. 2։)
Անհուն հեծեալ եւ հետեւակ, իբրեւ զծովու ալեաց կուտակ. (Շ. եդես.։)
piled one upon another, heaped up, accumulated.
Դիզացեալ իբրեւ զկուտակ. կուտակեալ.
Զի մի՛ զահի հարեալ երկիցէ ժողովուրդն վասն յողդողդման կուտակադէզ մերձաւորութեան ջուրցն վերնոցն։ Բազմասցի կուտակադէզ ջուրքն պարսպեալք. (Եղիշ. յես.։)
Զի մի՛ բազմասցի կուտակադէզք ջուրցն. (Եփր. յես.։)
Յարեաւ ի վերայ նոցա զբօսանք կուտակադէզ ալեօք փրփրելոյ. (Ոսկ. գծ.։)
cumulative;
— բանք, exaggeration.
to heap, to pile, to amass, to accumulate;
to swell, to heave, to upheave;
to exaggerate.
(իսկ կ. իբր. ձ) Դիզել, եւ դիզանալ. Մանաւանդ փրփրիլ եւ բարձրանալ ալեաց կամ կոհակաց.
Յորժամ ծով յուզեցի, եւ զալիսն վեր ի վայր կուտակիցէ. (Ոսկ. ես.։)
լեռնօրէն յորձանօքս բարձրացեալ կուտակէ զանհատ ջուրց պարբերութիւն. (Պիտ.։)
Իբրեւ զծով ալեօք կուտակեալ։ Իբրեւ զգետս կուտակեալ ջուր զջուրբ։ Իբրեւ զնաւ սահեալ ի վերայ ջուրց կուտակելոց. (Ես. ՟Ժ՟Ե. 12։ Երեմ. ՟Խ՟Զ. 7։ Իմ. ՟Ե. 10։)
Յիրերաց վերայ կուտակեալ. (Պիտ.։)
Բարկացայտ ալիքն՝ լեռնաձեւ կուտակին. (Ագաթ.։)
Ալիք կուտակին վէտք վէտք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Ըստ կուտակելոյ կոհակաց. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
այր առ այր, եւ մարդ առ մարդ կուտակիլ ելանել ի գլուխ պարսպացն. (Յհ. կթ.։)
convexity, sphericity;
cf. Կուտակումն.
κύτος cavitas. Կուտակումն, իբրեւ ուռուցումն. եւ Գնդաձեւութիւն.
Որոց պարտ եւ պատշաճ էր զարմանալ ընդ կուտակութիւնն երկնից. (Կոչ. ՟Թ։)
accumulation, heap;
swelling, heaving;
exaggeration.
Կուտակիլն. դիզանալն ջուրց կամ ալեաց.
Կուտակումն ջուրց. (Շար.։)
Կուտակումն ալեաց. (Կիւրղ. ի կոյսն. Արծր. ՟Գ. 9։ Լմբ. սղ.։)
Կուտակման կոհակաց։ Կոհակմանցն կուտակմանց. (Մագ. ՟Խ։ Անան. եկեղ։)
to amass, to collect, to heap up, to heap together, to pile.
συλλέγω, συνάγω, στοιβάζω (լծ. իսթիֆ էթմէք ), συστρέφω, ἑκχέω congero, coacervo, cogo, congrego, constipo, effundo եւ այլն. Կոյտ առնել. հաւաքել ի մի, կամ յիրերաց վերայ, դիզել, բարդել զիրս. զեղուլ. եւ Ժողովեալ, գումարել զմարդիկ. դիզել, մէկտեղել.
Կուտել քարինս, կամ կարկառ մեծ ի վերայ, կամ շեղջս շեղջս, համբարս, զմոխիր. հորակոյտս. Զբլուր հողոյ. փայտ ի վերայ հրոյ։ Մի՛ կուտեսցէ զդովաւ հող։ Կուտեցէք (կամ հաւաքեցէք՛) յիս խնձոր։ Եռեալ կուտէր զայն ի սայլս իւր. եւայն։
Ժողովէին աւար բազում, եւ կուտէին արծաթ եւ ոսկի յոյժ. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Կուտեալ հաւաքեցի։ Յաճախեա կուտեա՛, բարդեա՛ եւ դիզեա՛։ Կարդացի կուտեցի, արձանացուցի, դիզի, բարդեցի։ Կուտին քեզ համբարք։ Ահա բարդեցան կուտեցան շրջանակք ամացս ընդունայնութեան. (Նար.։)
Ի նորա գլուխն կուտին բամբասնքն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բազում, պնտճառ կուտիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Զիա՛րդ յաճախ կուտէ պատասխանիս վասն շաբաթուն լուծանելոյ. (Երզն. մտթ.։)
Եւ մարդկանէ.
Կուտել յինքն զօրս, կամ զայրուձի։ Կուտեաց ի վերայ կորխ զժողովուրդն իւր։ Կուտեցան ի վերայ քո։ Կուտեցաւ ժողովուրդն ի վերայ ահարոնւ։ Ժողովս կուտէ ի վերայ քո ամովս։ Ի կուտել ժողովրդեանն, կամ բիւրաւորաց. եւ այլն։ Կուտեալ զամենայն նախարարազունսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Գռութ սպայից յինքեանս կուտեալ։ Գային կուտէին. (Յհ. կթ.։)
Բազում վկայս կուտեսցէ բանիցն ասացելոց. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
camel's hump.
to be covered with rash.
ԿՈՒՏԿՈՒՏԻԼ. Կողտ կոյտ լինել. կամ իբր Կուտ կուտ լինել. ուռնուլ, կամ կնճռիլ.
Կուտկուտեալ լինէր մորթ իմ ի չարաչար քարշելոյն, եւ պատառ պատառ յերկիր անկանէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
mass, pile;
body.
σωρός acervus ὅγκος moles, massa. Կոյտ դէզ. շեղջ. կարկառ. եւ Զանգուած. մեծութիւն. մարմին. քանակ.
Կուտոցս կայծկանց հրոյ դիզեալս. (Դիոն. երկն.։)
Կուտեցին զնոսա երկուս կուտոցս. (Եփր. թագ.։)
Որպէս բաղկանայ մի կուտոց ի բազում քարանց. (Մխ. ապար.։)
Կերակուր մարդկան եղեալ, եւ ընդ կերողին կուտոց ընդմտեալ հալմամբ. (Նիւս. կազմ.։)
skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.
• , ի-ա հլ. «տաշտ» Դան. ժդ. 32. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. դտ. 180. 181. «նա-ւակ, մակոյկ» Գծ. իէ. 30, 32, Ոսկ. ի մե-չիտ. Ագապ. 161. որից մանրակուր «մանր մակոյկ» Ոսկ. եփես. 780.-կուրը այն փոք-րիկ նաւն է, որ մեծ նաւերը ունենում են իրենց հետ. հմմտ. «Եւ կուր նաւին առա-ջի նոցա. և նստեալ ի կուր՝ գնացին ի նա-ւոն». Վրք. հց. Ա. 144։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիւր՝ որ անծանօթ է։ Հիւնք. կո-րիւն բառից։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. čurach «նաւակ» բառի հետ։ Schefte. lowitz BВ 28, 304 սանս. kundá-«կուժ, պտուկ» բառի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 78 յն. γωρντός «աղե-ղակալ»։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. korité «նաւակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 117 հնխ. geu-«ծռիլ, կորա-նալ» արմատից. հմմտ. յն. γυρός «ծը-ռած, կլոր», γῦρος «կորութիւն». նոյն արմատից ուրիշ մասնիկով կազմուած ձևեր են՝ հբգ. kiol «նաւ», իռլ. guala «կաթսայ», յն. γαιλός «կաթ կթելու աման, կուժ, փեթակ» ևն։ Boisacq 142 և 160, Pokorny 1, 557 և 2, 575 դնում են Lidén-ի մեկնութիւնը՝ մեր-ժելով Bugge-ի և Pedersen-ի մեկնու-թիւնները։
• ԳՒՌ.-Կուրիկ Հմշ. «մի տեսակ աման է փայտեայ՝ որ իբր չափ է գործածւում».-կայ և թրքախօս հայոց մէջ կուր «փայ-տեայ աման» Ատն. (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։
• տե՛ս Կեր։
• «մե տեսակ վնասակար միջատ է». գիտէ միայն Ալիշան, Հին հաւ. 155 (տար-բեր է կոր «կարիճ» բառից)։
κύμβη cymba σκάφη scapha, alveus, linter. Մակոյկ. նաւակ դաշտաձեւ. եւ Տաշտ, կոնք. որպէս ռմկ. սանդալ եւ թէփնէ. Ըստ ա. ասի.
Իջուցեալ զկուրն ի ծով անդր։
Հատին զլարս կրին. (Գծ. ԻԵ. 30. 32։)
Նաւուղիղն արտաքսեցաւ ի նաւէն, եւ ոկւրն ոչ ընկղմեցաւ. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Բրդեաց հաց ի կուր. (Դան. ԺԴ. 32։)
Քամեաց զջուրն ի դզաթէ անտի, եւ ելից զկուրն։ Մզեցաւ եւ լցեցաւ ի նմանէ կրաւ միով ջուր. (Եղիշ.։ եւ Եփր. դտ.։)
ԿՈՒՐ 2 նախդրիւ, եւ ընդ բայի.) Արմատ բառիս Կերակուր, նոյն ըն նմա. (լծ. եւ Կեր. կուլ. խար. պ. խօր, խար, խօրիշ.)
կուր արկանել գազանաց. (Գ. Մակ. Ե. 18։)
Գազանաց ընկնուլ կուր։ Կուր առաջի ամենեցուն արկանելով։ Սրոյ լինէին կուր. (Պիտ.։)
Շանց եւս կուր արկանին. (Եզնիկ.։)
Արկին կուր վնասակարացն թռչնոց (Նար. կ.։)
Ի կուր բարբարոսացն ատամանցն ձգեն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կոյր.
որ եւ Կուրապէս. Իբրեւ զկոյր.
Նոքա կուրաբար (կամ կոյրաբար) հարցին. (Եփր. համաբ.։)
mentally blind.
կոյր մտօք.
Կուրամիտ տբրեւ զձեզ (զկռապաշտբդ) ոչ լինիմք. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ այլ եւս կուրամիտքն զգազանս եւ զսողունս պաշտեցին. (Տօնակ.։)
that walks fast, quick, nimble.
Արագաքայլ տարր (արեգակն). (Լաստ. յիշ.։)
to hurry ones self, to hasten, to be diligent.
Սրընթաց ոտիւք արագեալ ի տես արքային. (Յհ. կթ.։)
Կանխաւ արագեալ յառաջ քան զօրն կատարածի։ Արագեսցէ՛ փրկութիւնդ. (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
to hasten, to press, to accelerate, to dispatch.
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
Որպէս ծարաւին արագեցուցանէ զմերձակայսն, թէ արագեցէ՛ք ջուր տալ. (Խոսր.։)
that runs quick, swift.
(Ի կենդանիս) միայն մարդն քան զարագընթացսն հեղգագոյն է. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
Կոչեն ի պատերազմ զքաջս եւ զարագընթացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
Արագընթաց ազգ հարաւոյ. (Յհ. կթ. (քանզի եւ Արաբացի, եւ Տաճիկ՝ նշանակեն արագընթաց։))
Արեգակն իւրով արագընթաց գնացիւքն. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Արագաքայլ.
Արագոտն սուրհանդակ. յն. քաջընթացօղ. (Առակ. ՟Ի՟Դ 34։)
celerity, velocity, acceleration, rapidity, nimbleness, swiftness, speed.
Արագելն. կարողութիւն արագ շարժելոյ. շուտութիւն.
Կորուսանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան։ Զոյգ ահա եւ արագութեամբն հանդիպին. (Պիտ.։)
Պատկառանացն ծաղիկ ի բաց կողոպտի բանիցն արագութեամբ. (Առ որս. ՟Ա։)
to graze, to pasture, to keep, to take care of;
— զհողմս, to cherish vain hopes, to build castles in the air.
Կամ Տալուտել. ճարակեցուցանել.
Արածիցէ ոք զանգ կամ զայգի. (Եւ. ՟Ի՟Բ 25։)
(որպէս թէ առ ածել, յարօտ ածել. լծ. եւ եբր. րաա. արբ. րայ) βόσκω, νέμω, ποιμαίνω pasco Հովուել ի դաշտի. առաջնորդել անասնոց յարօտս եւ ի ճարակս. արծել.
Արածօղս զերամակս զազիրս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
ԱՐԱԾԵՄ, կամ ԱՐԱԾԻՄ. հ. καταβοσκέω, ἑπιβοσκέω depasco, -or Ճարակիլ յարօտս. ուտել. եւ Ծախել. լափել տարածմամբ. արծիլ.
Թոյլ տացէ խաչին իւրում արածել զանդ այլոց, կամ զգեղեցիկ արօտսն. (Եւ. ՟Ի՟Բ 5։ Եղեկ. ՟Լ՟Դ 18։)
Երէ վայրի արածեցաւ ի մէջ գազանացն զմարմնոյ կեանս, եւ զհոգեկան բարեգործութիւնս։ Որք արածիմք ընդ ամենայն տիեզերս զիւրն մարմին։ Զայն արածի բանական հոգիս. (Լմբ. սղ.։)
Ծածկեաց զամենայն մարդիկն ախտն փութապէս անվրէպ՝ որպէս հուր զտունս արածելով. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Զապականութիւն՝ որ տակաւին արածէր զմարմին նորա։ Թէ ի դնել սպասուցն մերձեսցի մուկն, եւ արածեսցէ ի նշխարոյն. (Կանոն.։)
Նմանութեամբ ասի, ԱՐԱԾԵԼ ԶՀՈՂՄՍ, կամ ԶՈՐԿՈՐՍՏՈՒԹԻՒՆ, կամ ԶԲՈԶՍ, իբրու Հետամուտ լինել. զհետ երթալ. զրահետ վարիլ. որպէս անասունք թափառին ի ճարակս։ (Առակ. ՟Ի 12։ ՟Ի՟Ը 7։ ՟Ի՟Թ 3։)
Ի սկզբանն (սատանայ) թոյլ տայ ընթացիցն, եւ աչօքն արածէ. այսինքն հետազօտէ։
public;
— ճանապարհ, պողոտայ, road much frequented, thoroughfare.
Ուր իցէ յար՝ կամ արանց ուղեւորաց արարեալ՝ հետք. որ եւ ասի Աշխարհապողոտայ. կուրաշաւիղ. կուռ կամ արքունի ճանապարհ. կոխած.
Կուրաշաւիղ իմն արահետիւք ծածկել զդառնութեան մաղձ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդ անապատն կամի գնալ, ուր ոչ եւ արահետ ինչ երբէք առաքինութեանց երեւեցաւ. (Ոսկ. ես.։)
Ընդ նոյն արահետս մոլորեալք ի ճշմարտութենէն. (Եզնիկ. (իբր լայն ճանապարհ)։)
Արգելեալ պահէ ոչ միայն զարքունեացն պողոտայ, այլեւ զգողուղի հետեւանաց արահետ. (Պիտ. (որ է հասարակ գողոց)։)
Վրիպակ արահետ գարշութեամբ մեղացս. (Նար. ՟Ժ՟Ը.) իբր սովորական կամ յաճախեալ գարշութեամբ։
married woman;
— առնել, to impregnate, to violate.
Կին՝ որ է ընդ արամբ. կին առնակին. կարգուած՝ էրիկ ունեցօղ կնիկ.
Բազում են որդիք սկնդկիդ առաւել քան զարամբւոյն. (ես. ՟Ծ՟Դ 1։)
Ծնեալ ասեն, բայց ոչ ի կուսէ. այլ ի կնոջէ արամբոյ (յն. բնակակցի կամ խառնակելոյ ընդ առն). (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
ինքն ստեղծանէ զպատկերս մարդկան յորովայնի արամբոց. (ՃՃ.։)
Արամբի առնել. է Յղացուցանել զկոյս. (Նոննոս.։)
vitious, faulty.
μωμητός, ἁκάθαρτος maculatus, reprehensibilis, impurus, ἑπίκηρος fatalibus morbis obnoxius Այն՝ յորում իցէ արատ ինչ. ախտաւոր. պակասաւոր, եւ անմաքուր. պարսաւելի.
Առ սեղանն մի՛ մատիցէ, զի արատաւոր է։ Ըստ ամենայն արատաւոր բանի։ Զարատաւորն յանարատէ անտի ոչ զատուցանէին։ Բծկանք՝ արատաւորք. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա 23։ Օր. ՟Ժ՟Է 1։ Եզեկ. ՟Ի՟Բ 26։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 17։)
Ոչ ըստ բնութեանն ունէր յինքեան զախտականն եւ զարատաւոր կիրս. (Նիւս. կուս.։)
Արատաւոր կիրք, կամ յղուի. (Սկեւռ. աղ.։)
stain, contamination;
vice, defect, imperfection;
deficiency.
Ունելն զարատս. արատաւորն գոլ ի կարգի իմիք.
to spot, to stain, to soil, to spoil, to blot, to vitiate, to contaminate.
μωμέω vitio vel tabe affico, vitupero Արատաւոր կացուցանել. արատով զգածել. աղտեղել. եւ աղարտել. վնասել. եւ վնաս դնել.
Զհայեցուածս արատեցի. (Սկեւռ. աղ. (որ առաւել բերի ի բառդ Յայրատ)։)
Ընդէ՞ր ոչ ասէ զպատճառս ախտին. զի մի՛ արատեսցէ ինչ զարդարն. (Ոսկ. ես.։)
Եւ զխառնուածս անկեալ անգստին ի նմանէ, զի մի՛ արատիցի. (Եւ. ՟Ի՟Ը 32։)
act, action, fact, deed, work;
production, creation;
—ք երեւելի, exploit, achievement.
Յաճախեցին ինձ արարս։ Կերպարանք անուոցն, եւ արար նոցա իբրեւ զտեսիլ ականց։ Ամենայն արար նոցա ձուլածոյ. (Ժղ. ՟Բ 4. 11։ Եզեկ. ՟Ա 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Է 33։)
Ինքն իսկ արարն (կազմութեան մարդոյս) ո՞չ խրատիցէ զքեզ ... զի ի վեր եւեթ հայիցիս։ Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի. (Ոսկ. ես.։)
Ելին ի բլուրն երեւելական տեղւոյն արարից դեմետրեայ. (այսինքն շինուածոյն). (Ճ. ՟Բ.։)
Արմաւն զիւր տեսիլն եւ զգոյնն եւ զհամն եւ զարարն բերիցէ. նոյն պէս եւ թուզն զտեսիլս իւրոյ տերեւոյն, եւ զարար կեղեւոյն. (Ագաթ.։)
γεωργία agricultura Երկրագործութիւն. արդիւնագործութիւն.
Զարտրով զարդեամբ պատաղեցան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ 1։)
Օրհնեալ լիցին արարք երկրի քոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 4։)
Ոչ եթէ արարք արմտեաց կերակրեն զմարդ։ Չար է արար նոցա. (իմ. ՟Ժ՟Զ 26։ եւ ՟Ժ՟Բ 10։)
οὑσία substantia, possessio Ստացուածք. գոյք. ինչք. կալուածք.
Գոյք կոչին եւ արարք եւ ստացուածք կառուցեալ հաստատութեամբ առաքինութիւնք. եւ ըստ առաքինութեան գործ. (Փիլ. լին. ՟Դ 148։)
Արարս եւ ժառանգութիւնս գնիցես։ ի բոզս զիւրեանց արար վատնիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20. եւ 18։)
Տար աշխարհ եհար, եւ բազում արարս արար. (Ոսկ. եփես.)
Կիւրինիոս գիր արարոց եւ իւրաքանչիւր բնակութեանց արար։ Զիւրաքանչիւր տունս եւ զարարս առնուլ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Թողլով զիւրաքանչիւր արարս, եւ գիւղս, եւ զդաստակերտս։ Դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք. (Խոր. ՟Գ 42։ եւ Փարպ.։)
Յափշտակութիւն առէր ընչից եւ արարոյ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Է. ՟Ը։)
creature, created being;
creation;
generation;
work, deed, action.
κτιστός, -ή, -όν creatus, -a, -um Արարեալ, եղական. արարածական. մախլուգ.
Արարած կենդանութիւն. (Եզնիկ.)
κτίσμα creaura, κτίσις, ποίημα, δημιούργημα factura Ստեղծուած եւ արարուած Աստուծոյ. եղական ինչ. եղելութիւն. էակք. գոյք. որ ըստ յն. մերձաւոր գրչութեան ( κτίσις, κτίσμα ) ասին եւ ՍՏԱՑՈՒԱԾՔ.
Ոչ արդեօք զստացօղն ամենեցունց՝ ստացուած կամ արարած հայհոյել յանդգնէին. (Աթ. ՟Ա։)
Ամենայն արարածք Աստուծոյ բարի են։ Պաշտեցին զարարածս, եւ ոչ զարարիչն։ Քո արարածք քեզ արարչիդ արբանեկեն. եւ այլն։ Զնոյն անուանս ստանայ արարածն զարարչին իւրոյ. (Յճխ. ՟Դ։ (Գտանի հոլովեալ եւ յարարածէ, զարարածէ։ Նանայ.։ ՃՃ)։)
Գործ ինչ մեծ կամ նշանաւոր. սքանչելիք. արուեստ.
Իսկ եթէ արարածս ինչ հաստատիցէ, եւ ցուցցէ զզօրութիւն Տէր, եւ բացցէ երկիր զբերան իւր, գիտասջիք, եւ այլն. (Եփր. ղեւտ.։)
Սակաւ մարդիկ կարեն ասել ըստ արժանի գովութեանն յայրն եւ ի նորա արարած. (Փարպ.։)
Ասեմք, չեմք շնորհակալ, զի իմն յոլով է քան զնորա արտրածն. ((ռմկ. ըրած երախտիքը) Խոսր.։)
Եթէ այլ ինչ նորոգ արարած տանջանարանաց կազմեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն հաստաշինած արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ 24։)
γένεσις generatio Արարչութիւն. ստեղծումն. լինելութիւն. եղանութիւն. հաստուած. շինած. կազմած.
Զարարած լուսաւորաց, կամ շնչոյն. (Եզնիկ.։)
Մինն ունի յարարածոյ իւրում կամ յարարածի իւրոյ զզօրութիւն լուսոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Եկայք տեսուցք զլինել արարածոյ նորա (առաջին մարդոյն) յաշխարհիս. (Վեցօր. ՟Զ։)
ԱՐԱՐԱԾՔ. որ եւ ասի ԱՐԱՐԱԾ ԳԻՐՔ. որպէս Գիրք արարածոց. որ եւ ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ կամ ԾՆՈՒՆԴՔ ասի. քանզի եւ ի յն. շփոթին ձայնքս եղանուի, եւ ղեննեսիս ծնունդ. γένεσις genesis, generationis liber cf. ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ.
Զանուն գրոցն առաջին՝ Արարածք եւ ծնունդք կոչեաց. (Սարգ. ՟բ. պետ. յռջբ։ Վրդն. պտմ. եւ այլն։)
who writes the creation of the world (Moses).
Պատմօղ զարարչութենէ արարածոց. մակդիր Մովսեսի։ ՃՃ.։
creator;
author.
ποιητής, κτιστής, δημιουργός factor, creator, fabricator, opifex Ստեղծիչ. հաստիչ. գոյացուցիչ յոչնչէ. եւ Որ միանգամ առնէ ինչ տիրաբար. յօրինիչ. կազմիչ. կերտող. շինող։ Տիրապէս զԱստուծոյ ասի. որ եւ ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ՍՏԱՑԻՉ.
Տէր երկնից եւ երկրի, արարիչ ջուրց։ Որ աշխարհի արարիչն է. (Յուդթ. ՟Թ 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Է 23։)
Որոյ ճարատարապետ եւ արարիչ Աստուած է. իբր կազմիչ, շինիչ. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 10։)
Արարչի առ արարածս բազում է խնամակալութիւն. (Խոսր.։)
Արարչի գործ այն է՝ զբնութիւնս առնել։ Երկուց արարչաց զբարւոյ եւ զչարի ի միոջէ հօրէ զծնունդսն համբաւէ. (Եզնիկ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Միթէ ասիցէ՞ արարածն ցարարիչն, թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս. (Ես. ՟Ի՟Թ 16. իբր կազմակերպիչ, ձեւացուցիչ։)
Օրինակ իմն՝ ստացօղ եւ արարիչ չարութեան եղեւ մարդն Նիւս. (կուս.։)
Նմանք նոցա եղիցին արարիչք նոցա (կռոց). (Ագաթ.։)
Զհուր, որում եւ զքեզ իսկ երկրորդ արարիչ կազմեաց յօրինիչն։ Յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք չարեաց. (Եզնիկ.։)
Առողջութեան արարիչ (բժշկականն)։ Ո՛չ որ միանգամ հաւանութեան արարիչ, ճարտասանական է. (Սահմ. ՟Դ։)
Աջն այն (յակոբայ՝ յօրհնելն) արարիչ անչդրանկաց էր. (Եփր. ծն.։)
Ըստ յն. ποιητής poeta Իբր բանաստեղծ. որ եւ ՊՈՒԵՏԷՍ, ՊՈՒԵՏԻԿՈՍ. Որպէս եւ ի մեզ Քերթողն է կերտող.
rite, ceremony;
— պատարագի or պատարագամատոյց, liturgy.
ποίησις actio Արարք. արարուած. բան եւ եղանակ առնելոյ. առնելն.
Զօրութիւն նոցա ցուցանէ, եւ յամենայն գրեթէ անժամանակապէս զթափանցիկն արարողութիւն։ Կատարել զարարողութիւն խնդրոյն բարետեսակութեամբ խոստացեալ. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե. եւ Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
θεσμός (յորմէ ծէս) τελεταί ritus, θρησκεία caeremonia Խորհրդաւոր արարք յեկեղեցական պաշտամունս. որ եւ առ յետինս կոչի Ծէս.
Առնլով յայլոց ազգաց զպիտանի խորհրդոցն արարողութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Յեկեղեցւոջ այլեւայլ արարողութեամբ։ Զհայրենի աւանդն իւրեանց յարարողութիւնս. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. երգ.։)
action;
work, deed;
an act of theatre.
ποίημα factura Առնելն, եւ առնիլն. արարք. գործողութիւն. կազմութիւն. եւ Արարեալն գործ. cf. ԱՐԱՐ, եւ cf. ԱՐԱՐԱԾ։ Ի վերացեալն ասի.
Սերք (յօգից ըստ յն) ո՛րգոն, Արարօղ (ո՛ բի՛իդիս). Արարած (հ՛ բԻ՛իսիս) որ է առնելութիւն. Արարուած (տ՛ բի՛իմա). (Թրակ. քեր.)
Իմաստս այս իմ, եւ ջանս, եւ արարուած։ Լուեալ մեր զայդ ամենայն նենգաւոր իրս քո եւ զարարուածս։ Ընդդիմացեալ արեացարարուածի։ Կամք ձեր եւ արարուած կարի մեծ է. (Փարպ.։)
Արարուածոյ յարկի դաւթեան համբակին. (Նար խչ։)
Աւա՛ղ չար արարուածին։ Զայն արարուած ողբաց զարուսեակն. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Շփոթի երբեմն ընդ Որակութիւն. ποιότης որպէս թէ ընթեռնլով ποίησις . cf. ՔԵՐԹՈՒԹԻՒՆ.
Որ որակութիւն եւ արարուած ինչ կարծիցէ ունել զԱստուած։ Ի սմանէ որակացեալ եւ արարուած ընկալեալ է սեռական առաքինութիւնն։ Ըստ տեղւոյ խոհականութեան երկու են որակք արարուածք, խոհուն, եւ խոհօղն. (Փիլ. այլաբ.։)
creator.
γενεσιουργός originis auctor, ποιητής factor, conditor, δημιουργός fabricator, opifex Արարչութեամբ կամ իբրեւ արարիչ գործօղ. ստեղծօղ. արարիչ. հաստիչ յոչնչէ. արարողական.
Ի մեծութենէ եւ ի գեղեցկութենէ արարածոց ըստ նմին համեմատութեան եւ արարչագործն նոցա երեւի. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 5։)
Արարչագործ Աստուած, կամ զօրութիւն, ձայն, բազուկ, ձեռք. (Շար.։ եւ Պտրգ.։)
Մերթ իբր կր. Յարարչէն գործեալ, ստեղծեալ.
Արարչագործ հրեշտակք. (Պետր. սիւն.։)
to create.
Ոչ արարչագործելոյն՝ արարչագործելն է հակառակա. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կամ Առնել ո՛ր եւ է օրինակաւ. կացուցանել. ընել. կր. ըլլալ.
Արեգակն խաւարեցաւ, եւ զտիւն գիշեր արարչագործեաց. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Ի բաժանականսն անկանել ցանկութիւնս, յորոց նիւթականքն արարչագործին եւ ախտաւորք. (Դիոն. եղեղ. ՟Գ։)
creation.
Աստուածային, կամ Աստուծոյ արարչագործութիւն. (Պիտ.։ Խոսր. Սարգ.։ Սարկ.։)
Արարչակից է. վասն զի հասարակաց երրորդութեան է արարչագործութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
Բարութիւն չարժեաց զնա յարարչագործութիւն երկնաւորացն եւ երկրաւորացս. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ կարգի հրեշտակականին զարդք արարչագործութեամբ ածան յառաջ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հրեշտակականքն արարչագործութիւնք որպէս ճաճանչք ինչ են Աստուծոյ բարերութեան. (Մաքս. ի դիոն.։)
Գոլն մեզ աստուածայնապէս անճառելի արարչագործութեամբ. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Աստուածային արարչագործութիւն, այսինքն որ ի ձեռն մկրտութեան վերստին ծնունդն, ըստ որում աստուածայինք գոլ սկսանիմք. (Մաքս. անդ։)
Իբր Լոկ արարուած. կազմութիւն.
Պատկերագործն փիդիա զդէմ անձին իւրոյ յօրինեաց (ի վահանին աթենայ) ի ձեռն ումեմն աներեւան արարչագործութեան. (Առիստ. աշխարհ։)
established or ordained by the creator.
Արարչադիր աւանդք, կամ հրաման. (Մամբր.։ Գր. հր.։)
creator, author.
γενεσιάρχος. originis princeps. Սկիզբն եւ առաջին պատճառ արարչութեան.
Որ գեղեցկութեան արարչապետն է՝ նա հաստատեաց զնոսա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 3։)
that has seen the creator;
that is seen by the creator.
Տեսութեան լուսոյ Հովանի ի լերինն թաբորական արարչատես ներգործեցելոցն. (Նար. գանձ հոգ.։)
that resembles the creator, that is made after the image of the creator.
Ունօղ զտիպ եւ զնմանութիւն արարչին. Աստուածակերպ.
Արարչատիպ կերպարանեալ գոյացոյց. (Զքր. կթ.։)
given by the creator.
Արարչատուր փառք, փառաւորութիւն, կտակ. (Մամբր.։ Թէոդոր. խչ.։ Նար. խչ.։)
cf. Արարչատուր.
Արարչաւանդ պայման։ Կազմուածոց արարչաւանդիցն գլխաւորաց։ Արարչաւանդ լուծ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
creation.
κτίσις, δημιουργία creatio, opificium, structura որ եւ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ստեղծանելն, եւ իլն. գործ Աստուծոյ. եւ Արարչական զօրութիւն եւ խնամ.
Յիսկզբանն իսկ յարարչութեան ժամանակին։ Արարչութեանցն հաւատալ յամենայն սրտէ. (Ագաթ.։)
Զամենայն արարածոց արարչութիւն։ Ոչ երբէք էր Աստոած դատարկ յարարչութենէ. (Եզնիկ.։)
Առաւել քան զարարչութիւն յոչնչէ զաշխարհս՝ մեծագոյն փրկութիւն զվերջինսն իմանայիր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զադամ կցորդ արար Աստուած արարչութեան իւրոյ՝ անուանս դնել կենդանեաց. (Շ. մտթ.։)
Տէր մեր ըստ արարչութեան, եւ եղբայրն ըստ մարմնոյ. (Սկեւռ. ես.։)
Իբր ի թանձրացեալն, Աստուած. կամ որպէս Աստուածութիւն.
Ճանաչել զզօրութիւն բնութեան արարչութեան քո։ Արժանի եղեն ճանաչել զարարչութիւն նորա։ Ասել Հօրն արարչութեան ցարարչակից որդին. (եւ այլն. Ագաթ.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
Արարած Աստուծոյ, եւ գործած աստուածային, կամ մարդկային. արարուած. կազմուած.
Արարչութեանց սկիզբն (երկին, եւ հրեշտակք). (Լմբ. սղ.։)
Երկու արարչութիւնք, դժոխոցն յարկ, եւ գերեզման. (ՃՃ.։)
Ստեղծական եւ նկարագրական արարչութիւն (դրօշելոց) բազում ինչ վնասակար կենաց մարդկան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընդէ՞ր Մովսէս պղնձի օձ կազմէ, ոչ հրաման տուեալ նմա յաղագս որակութեան արարչութեան. (Փիլ. այլաբ.։)
sixth ancient month of the Armenians.
Վեցերորդ ամիս հայոց. զոր Վանակ. ի տարեմուտն, ստուգաբանէ, Արանց կամ արեաց ամիս ի ձմերան.
inebriety, drunkenness.
Սկսաւ ներքինին խօսել բանս հպարտս եւ ամբարտաւանս յարբելաց. (Բուզ. ՟Դ 18։)
to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.
ԱՐԲԵՆԱՄ μεθύω, μεθύσκομαι , κρεπαλάω inebrior, crapulor որ եւ ԱՐԲԻԼ. Գինել. զուարթանալ ի գինւոյ. եւ գինեհարիլ. յանչափս ըմպելով զգինի կամ զցքի՝ ելանել արտաքոյ անձին. անզգայիլ. կորուսանել զխելս. հարբենալ, գինովնալ. (Իսկ Արբեալ. արաբ. ախմէր, որպէս ռմկ. Խմած, խմօղ, գինով։)
Արբին եւ արբեցան ընդ նմա։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբէ՛ք եւ արբեցարո՛ւք։ Որ ըմպէք գինի ցարբենալ։ Մի՛ արբենայք դիւնով։ Մի՛ լինիր արբեցող։ Այր կերող եւ արբեցող։ Արբեցողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ.եւ այլն։
Ո՞չ ապաքէն զուարթուն եւ իմաստուն իշխան ի վերայ արբեցելոց կացուցանել պարտ է, եւ ոչ զներհակն. (Պաղտ. օրին. ՟Ա։)
Արբեցաւ սուր իմ յերկինս։ Արբեսցի երկիրն յարենէ նոցա։ Յառաջ քան զարբենալ ամենայն բանջար ո՞չ ցամաքիցի. (Ես ՟Լ՟Դ 5. 7։ Յոբ. ՟Ը 12։)
Արբեալ ի մանկութեան արութեան արութիւնս։ Զի մանկութեամբ դու ես արբել (արբեալ). (Խոր. ՟Գ 40։ Կրպտ. ոտ.։)
Արբեցաւ յարբումն չար։ Արբեալ լինին ի ցանկութեանցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Դ։)
Բորբոքեալ բոցն ճարպովն, մինչ զի քաղաքն արբեալ լինէր ի հոտ ճենճերաց նոցա. (Մամիկ.։)
Է եւ այս դարձեալ յարբեցելոցս կարծեաց ատելութեամբն։ Որպէս արբեալն գինով զեղխութեան ոչ գիտէ զի՛նչ առնէ կամ զի՛նչ խօսի, այսպէս եւ արբեալն հոգաւով սիրոյն Աստուծոյ. (Լմբ. ատ.։ եւ սղ. ՟Ի՟Բ։)
drinker.
Եթէ յարբ կոչեսցիս (վրիպակաւ գրի, յարբեցիս), մի՛ երագիցիս. եթէ յուրացումն, ի բա՛ց վազեա. (Ածաբ. մկրտ.։)
drunkenness, intoxication, inebriation;
— ախտից, intoxication of the passions;
— հրճուանաց, transport of joy;
զմայլել արբեցութեամբ, to enjoy drunkenness.
μέθη, μέθισμα, πότος inebriatio, vinolentia, temulentia, compotatio, potus inebrians Անչափ արբումն ըմպելեաց. արբենալն. գինեհարութիւն. եւ Գիներբուք. եւ Գինի, կամ ինչ մի արբեցուցիչ. հարբեցութիւն, հարբածութիւն, գինովութիւն.
Մինչեւ յե՞րբ կայցես յարբեցութեան։ Անկեալ դնէր յարբեցութեան իւրում։ Բարի է երթալի ի տուն սոգոյ՝ քան ի տուն արբեցութեան։ Զգինի եւ զարբեցութիւն մի՛ արբցէ։ Տո՛ւք զարբեցութիւն արտմեցելոց, եւ այլն։
Որովայնամոլութիւն եւ արբեցութիւն պակասեալ՝ ցանկութեան բոց շիջանի. (Յճխ. ՟Թ։)
Արբեցեալք մինչեւ ի վաղորդեայն գեղեցիկ արբեցութեամբս այսուիկ (պաշտամանց). (Փիլ. տեսական.։)
Արբեցութիւն մտաց (ցանկութեամբ, ագահութեամբ, բարկութեամբ). (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Խաչի համբերեալ, եւ զայլսն արբեցութիւնս (թշնամանաց) որ ի հրէիցն՝ կրեալ։ Եւ զարտաքուստ արբեցութիւնս, զորս ի հրէիցն անզգամութենէ բերեալս ի վերայ նորա. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Թ։)
to intoxicate, to inebriate;
to soak, to make drink.
μεθύσκω, μεθύω, ποτίζω inebrio, ebrium reddo Տալ արբենալ գինւով կամ իբր գինւով. հարբեցնել, գինովոնել, խմցնել.
Բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս։ Արբեցուցից զանձինս քահանայից։ Արբեցուցանել արբեցութեամբ։ Արբեցոյց զամենայն հեթանոսս։ Արբեցուցից զնետս իմ յարենէ (իբրեւ զարբեալս). (Սղ. ՟Ի՟Բ 5։ Երեմ. ՟Լ՟Ա 14։ ՟Ժ՟Ա 57։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ 8։ Օր. ՟Լ՟Բ 42։)
Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Զակօս նորա արբեցուցեր. (Սղ. ՟Կ՟Դ 10. 11։)
Այս անուն տնկօղ, կամ այս անունն արբեցուցանօղ. (Առ որս.։)
tippler, tipsy.
μέθυσος, οἱνοφλύγων ebrius, vinolentus Արբեցօղ. արբեալ. մոլեալ զհետ ուտելեաց եւ ըմպելեաց. հանգանակող. եւ անառակ. շռայլ. զեղխ. հարբացօղ, հարբած, կերխմոս սիրօղ, մոխօղ, ճամբէ ելած.
Հանգանակող է եւ արբշիռ։ Ամենայն արբշիռն (կամ արբեցողն) եւ բոզանոցն աղքատասցի. (Օր. ՟Ի՟Ա 20։ Առակ. ՟Ի՟Գ 21։ Մշակ արբշիռն ոչ հասցէ ի մեծութիւն։ Բարկութիւն մեծ՝ կին արբշիռ. Սիր. ՟Ժ՟Թ 1։ ՟Ի՟Զ 11։)
Բարեկարգք միշտ բամբաին յարբշռից իբրեւ ռիշտք. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է.)
Ո՛վ արբշիռդ ի պարկեշտից. (Նար. ՟Ը։)
Իսկ մեզ մինչ ի ցարբենալ՝ գինուոյն թակոյկք, մանաւանդ թէ՝ եւ առաւել քան զարբեցութիւն՝ արբշռացն. (Ածաբ.։)
Որ փախչիցի յարբշիռ լինելոյ. (Նիւս. կուս.։) (Ի բառդ Արբշիռ, Շիռ է արմատ բառիս Շռայլ. ըստ իմիք նոյն ընդ նմին. զի եւ ի բանս Ածաբ.։ եւ Նիւս. Արբշիռ դնի որպէս յն. անբարեխառն, եւ անառակ։)
drunkenness, inebriation;
յ— հատանել, to intoxicate, to get drunk, tipsy.
οἱνοφλυγία, φιλοινία ebriositas, ἁσωτία intemperantia, comessatio Շռայլութիւն արբման կամ արբեցութեան. շուայտութի. զեղխութիւն. անառակութիւն.
Արբշռութեան զժուժկալութիւն (ընդդէմ դնել). (ՅՃԽ. ՟Ի՟Գ։)
Սեղանոյ պարապին, եւ կոչմանց, եւ արբշռութեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բաց ի մարմնական մսակերութենէ արբշռութեամբ շուայտեալք. (Շապհ. բագր. հատուած.։)
Ինքնասիրութեան ախտի ի չարիս մեծագունին ծառայեցելոյ արբշռութեամբ. (Սարկ. քհ.։)
act of drinking;
drink.
Վա՛յ ինձ առ արբումն մահուն բաժակի։ Ծարաւեաց արբման. (Նար. ՟Է. ՟Լ՟Թ։)
Յարբումն իմաստից։ Հրահոսանվտակացն արբմամբ. (Շար.։)
Թէեւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ. ՟Գ։)
to give to drink, to soak;
to water, to steep.
Արբուցանել զխաչինս, կամ խաչանց։ Արբո՛ ինձ սակաւ մի ջուր ի սափորոյ այտի։ Արբուցի զամենայն անձն ծարաւի։ Արբուցիք ինձ, կամ զիս։ Արբուսցես նոցա գինի. եւ այլն։
Արբուցանեն զամենայն տգէտս հոգեւոր կաթամբն. (Ագաթ.։)
Արբուցանէր զիս ուրախաւէտն բաժակաւ. (Պիտ.։)
Արբո՛ զծարաւեալս ջրոյն կենդանութեան. (Տաղ.։)
Պատառմամբ կողին զբնաւս արբուցեալ։ Պասքելոյս արբուցանիցես. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Հ՟Զ։)
չարչարանօք, զոպայիւն մշտկաւն, եւ եղեգամբն արբուցաւ. (Կոչ. ՟Գ.)
Յարբեցողացն արբեցող (կարծիւր), յիմաստնոցն՝ արբուցող ամենեցուն զբաժակն կենաց. (Սանահն.։)
Ոչ զբաւանդակ ծարակն արբուցեալ. (Եղիշ. դտ.։)
Ըստ կարին զքաղցն լնու, եւ զծարաւն արբուցանէ։ Սարգ. (՟ա. պ. ՟Թ։)
Արբուցանել զերկիր, կամ ըզլերինս. (Ես. ՟Ծ՟Է 10։ Սղ. ՟Ճ՟Գ 13։)
Հրահոսան վտակք զքոյդ արբուցանեն դրախտ բանական. (Խոր. հռիփս.։)
Վտակս արտասուաց արբուցանողաց. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Որ արբուցանէ զամենայն երկիր ի գինւոյ իւրմէ։ Արբոյց զիս դառնութեամբ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա 7։ Ողբ. ՟Գ 15։)
Վա՛յ որ արբուցանէ ընկերի իւրում հրապոյրս պղտորս, եւարբուցանէ՝ զի հայեբցի յայրս նոցա. (Ամբ. ՟Բ 15։)
Ոչ տալով յագուրդ սրոյն ծարաւոյ, յոր միշտ արբուցանէր յարենէ վիրաւորաց. (Յհ. կթ.։)
who makes one drink.
Արբուցիչն եւ կերակրիչն. (Լմբ. սղ.։)
Մատռուակքն արբուցիչք. (Ագաթ.։)
the act of making one drink;
tbe act of watering.
Բղխեցին մեզ յարբուցումն։ Բա՛ց ըզբերան իմ յարբուցումըն քո արեան կենարարին. (Շար.։)
Պասքեալս ընդ հոգեւոր արբուցմանն խրատու։ Մահացու դեղոց արբուցմամբ։ Տուեալ նմա արբուցումն մահու. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ուստեք արբուցումն բաւական թագաւորականին գտանէր տեղւոյ. (Խոր. ՟Բ 36։)
Մատուցանելով զարբուցումն ջրոց։ Զաւետեացն սնուցանէի երկիր արբուցմամբ. (Պիտ.։)
cf. Արգահատութիւն.
Ձգէ ի յարգահատանս գթոյ կարեկցութեան. (Պիտ.։)
Արգահատանքն եւ փառք ոչ հասարակ երկոցունց. (Ոսկ. մ. ՟Ա 18։)
to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.
(իբր յարգանդէ եւ յաղեաց խանդաղատիլ. որպէս եւ յայլ լեզուս արգանդ եւ աղիք՝ է եւ գութ). παρακαλέω, ἑλεέω, οἱκτείρω, ὐπερπάσχω , συγγγινώσκω. misereor, commiseror, parceo. եւ այլն. եւ այլն։ Աղեկիզիլ. գթալ. գթասիրել. կարեկից՝ ախտակից լինել. Մխիթարել. խնայել. աւաղել. աղիքը կտրտելով խղճալ, ողորմիլ, ափսոսալ, ցաւակցիլ, ցաւիլ. աճըմագ. մէրհամէթ էթմէք. էսիրկեմէք.
Արգահատէին Մխիթարէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ 6։)
Ոչ պատժելի է, այլ արգահատելի։ Արգահատեսցեն որպէս ի չարէն բռնադատելոց։ Ներող եւ արգահատող է արարիչն. (Եզնիկ.։)
Յաքսորս տեսէք զիս, եւ ոչ արգահատել զրկելոցս. (Լմբ. սղ.։)
Լուռ միայն կայր, մինչեւ արգահատել սկսաւ նմա պիղատոս։ Իբրեւ արգահատէ իմն երկիւղածաց իւրոց տէր, եւ ասէ, փախիցեն ի լերինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Իբրեւ ի դիտանոցէ իմեքէ ի հեռուստ տեսանէ զմարդկան կիրոն, արգահատէ զկուրութեան զծառայեալս. (Նիւս. կուս.։)
(որպէս լտ. րօ՛կօ, տճկ. իրճա. րէճա) Գութ արկանել. գթովք աղաչել. պաղատիլ. ողոքել թախանձանօք խնդրել. մաղթել. հայցել. (որ եւ յն. բարագալէօ)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Արգահատեցիր, եւ ոչ երբէք լուայ։ զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ արգահատէր։ Նենգողացն իմոց՝ հաշտութեան արգահատեցի։ Գիտողիդ գաղտնեաց արգահատեցից։ Հասատատեսցէ ըստ սրտի արգահատելոյս։ Արգահատեա՛ (սուրբ կոյս) միշտ զողոմութիւն՝ որոց պանդխտիմք ի վիհս ներքին. (Նար.։)
compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.
συγγνώμη indulgentia որ եւ ԱՐԳԱՀԱՏԱՆՔ Գթասիրութիւն. կարեկցութիւն.
Արգահատութիւն բերէ անամօթութիւն աղքատի. (Ոսկ. մ. ՟Բ 10։)
Ոչ եթէ ի դատապարտութիւն, այլ առաւել եւս յարդահատութիւն. (Եզնիկ.։)
Եւ Գթարկութիւն. աղերս պաղատանաց.
Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)
matrix, womb, belly, bosom;
abdomen;
փող, անցք —ի, vagina.
ԱՐԳԱՆԴ γαστήρ, μήτρα, κοιλία uterus, venter գրի եւ Արգանտ, զի առաւել այնպէս հնչի. (իբրու արգասիք՝ երկք եւ երկունք անդ). Տեղի սաղմնառութեան եւ բեղնաւորութեան մօր. որովայն մօր. cf. ԾՈՑ, cf. ԳԱՆՁԱԿ. մօրը փորը.
Զգօսացեալ անպտուղ արգանդն ի պտղաբերութիւն փոխարկեաց. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Եղբայր երէց գոլ յարգանդէ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Արգանդ մտաց։ Արգանդ մտաց։ Արգանդ մաքուր մեծին Մեսրովպայ։ Յարգանդէ յառաջ քան զԱրուսեակ ծնայ զքեզ. (Ագաթ.։ Շար.։ Սղ.։)
Եկեալն յարգանդէ մօրն դարձեալ արգանդոյ երկրի պատրաստի։ զմեզ ծնանի աւազանին արգանդաւ հոգեպէս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Որով երկիր պղծի, եւ արգելու զարգանդ առ ի տալոյ զպտուղ ի ժամու. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ըզքեզ փառաւորէ երկիր բացեալ արգանդաւ իւրով. (Եփր. համաբ.։)
ԲԱՆԱԼ կամ ՓԱԿԵԼ ԱՍՏՈՒԾՈՑ ԶԱՐԳԱՆԴ ծնողաց՝ է Յաջողել կամ խափանել զծնունդս։ (Ծն. ՟Ի՟Թ 31։ եւ ՟Ի 18։)
Որ բանայ զարգանդ, է Անդրանիկ։ (Ել. ՟Ժ՟Գ 2։ Թուոց. ՟Ծ՟Ը 15։)
fertile, fruitful, abundant, fecund.
Ունակ արգասեաց, այսինքն արդեանց. բարեբեր, եւ աջողակ. արդիւնարար (անձն). արդիւնական (գործ).
Արդասաւոր սերունդ, կամ ջան, աւանդ սոփեր, գործք. (Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ե. եւ յիշ։ Երզն. մտթ.։)
fertility, fecundity, abundance.
Արգասաւորութիւն տնկոց, կամ փարթամութեան։ Առլցեալ սքանչելագոյն արգասաւորութեամբք, եւ ընչիցն արգասաւորութեամբք. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
ἑργασία, πράγμα opus, res, negotium (լծ. հյ. յարգ, երկք. եւ յն. էրգասի՛ա, գործ. եւ շահ) Արդիւնք. գործ արգոյ եւ շահեկան. արարք օգգակարք. իրք արտադրեալք. վաստակ. բերք. պտուղ. ելք կամ հանգամանք իրաց.
Զարգասիսն բարեաց ազգին այլազգիքն ի համար ոչ բերէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ 4։)
Ոչ բանիւք լոկովք, այլ առաւել եւս արգասեօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 12։)
Զվարս կենացն բնաւորապէս բարի արգասեօք ի հաճոյս կամացն Աստուծոյ ուղղեցին. (Նախերգ. փիլ.։)
Որոց կանոն եւ օրինակ զիւրեանց անձանց արգասիս եդեալ. (Կորիւն.։)
Վասն հոգեկիր առաքինի արգասեացն. (Բուզ. ՟Գ 5։)
Արգասեօք պարարտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Զաւանդս արգասեաց երկրագործութեան։ Յընդունակութիւն արգասեաց հոգեւոր սերմանդ. (Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Դ։)
Արգասիք զանազան արհեստից, կամ սիրոյ եւ խաղաղութեան. կամ չարեաց, մեղաց. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Զ։ Սարգ. յկ. յռջբ։)
Չարիքն անձի՞նք ինչ իցեն, թէ արգասիք անձանց։ Անարդ եւ անարգասաւոր էր հիւղն, եւ աստուած ած զնա յարգասիս։ Գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս. (Եզնիկ.։)
Մենամարտիկ նահատակացն արգասեօք (որ գրի արգասեւք, կամ արգասիւք)։ Ամենավայելուչ արգասեօք. (Պիտ.։)
fertile soil.
Արգաւանդահող երկիր, տեղի, գետին. (Պիտ.։ Նար. խչ.։ Սկեւռ. ես.։)
fertility.
Այնորիկ արգաւանդութիւն գաւառի յարազուարճ լինելով. (Պիտ.։)
arrest, detention, prison;
lazaretto, quarantine;
դնել յ—ս, to arrest, to imprison.
ἁπόκλεισμα, συγκλεισμός, ἅρκτη claustrum, clausura, carcer որ եւ ԱՐԳԵԼԱՆՈՑ, ԱՐԳԵԼԱՐԱՆ, ԱՐԳԵԼ. Տեղի արգելեալ եւ փակեալ կալոյ. փակարան. բանտ.
Մինչեւ կատարեսցին աւուրք արգելանին քո. (Եզեկ. ՟Դ 8։)
Ամենայն հարսանաց եղեն արգելանք սգոյ սրսկապանք իւրեանց։ Ելին նոքա յարգելանէ անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ա 28։ ՟Զ 21։)
Իբրեւ յարգելան տաճարին զգուշութեամբ պահպանեցեալք։ Որդի արձակեալ յարգելանէս (ի մարմնոյ)։ Տո՛ւր ինձ ապրել ի խաւարին արգելանէ. ((ի փորոյ կիտին). Փիլ.։)
Նովին կապանօք անցուցին ի տեզիս արգելանին։ Այրէին զամուրս արգելանաց նոցա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Որպէս արգելանաւ փակեալ ոգւոցն ի մարմինսն դարձ, եւ մարմնոցն յարութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
Անկանի ի դառն արգելան. (Համամ առակ.։)
Ոչ արգելանաւ կապանաց ըստ մահապարտացն տարագրեցեր։ Անել արգելան։ Կապեալ ի պահեստ դառն արգելանի. (Նար. ՟Ե. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
Թռչուն այնչափ է մեր, մինչ ի պահեստ արգելանին կայ. (Լմբ. սղ.։)
Այսմ լուսոյ՝ որ գիշերաւ ծածկի, եւ արգելանաւ շինուածոցս. (Ղեւոնդ.։)