cf. Վատազգի.
ՎԱՏԱՏՈՀՄԱԿ ՎԱՏԱՏՈՀՄԻԿ. որ եւ ՎԱՏՏՈՀՄԱԿ, ՎԱՏՏՈՀՄԻԿ. Վատազգի. վատթարազգի, յանպիտան տոհմէ. ապատոհմիկ. անտոհմ.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
cf. Վատազգի.
ՎԱՏԱՏՈՀՄԱԿ ՎԱՏԱՏՈՀՄԻԿ. որ եւ ՎԱՏՏՈՀՄԱԿ, ՎԱՏՏՈՀՄԻԿ. Վատազգի. վատթարազգի, յանպիտան տոհմէ. ապատոհմիկ. անտոհմ.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
rose-scented, roseate, as fragrant as a rose.
Անուշահոտ իբրեւ զվարդ.
Վարդահոտ յարուցեր զչորեքօրեայ մեռեալն զղազար (զարդէն հոտեալն). (Մարաթ.։)
mistress, school-mistress, teacher.
ἠ διδάσκαλος magistra. Կին ուսուցիչ. առաքելուհի.
Մանի յընկերաց սրբոյն հռիփսիմէի, որպէս զնունէ վրաց վարդապետուհի. (Խոր. ՟Բ. 88.)
(Կինն սամարացի) զվարդապետուհոյ իմն բերելով զօրինակ՝ չոքաւ ի քաղաքն, եւ ասէ ցմարդիկն. (Նանայ.։)
mistress.
remunerator;
remunerating;
— լինել, cf. Վարձատրեմ.
Վարձահատոյցն քրիստոս։ Դատաւոր ամենեցուն եւ վարձահատոյց։ Փառս ետ արդարակշիռ վարձահատուցին (կամ վարձահատուցչին) քրիստոսի։ Վարձահատոյց լինել քեզ ի հանդերձեալ յաւիտենին. (Փարպ.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ձ։ Ճ. ՟Ա.։)
Որով զվարձահատոյց մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն աստուծոյ ըստ իւրաքանչիւր յառաջադիմութեանց. (Կորիւն.։)
cf. Վարձատրութիւն.
Իբր Վարձահատոյց. եւ Վարձատու.
Վարձահատու եմ, բայց եւ նահատակակից վկայութեան քում լինիմ. (Պրոկղ. ի ստեփ. (ա՛յլ ձ. վարձատու)։)
(Իբր Վարձահատուցութիւն). վարձատրութիւն. վարձք.
Աղօթս ի վերայ այնպիսի պղծոցն առնել՝ ի դատապարտութեան համարի է, ոչ ի վարձահատութեան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
guards or sentries scattered around.
grain of wheat, grain.
Ցորենահատ եմ Աստուծոյ, եւ յատամունս դազանացաղացեալ լինիմ, եւ գտանիմ հաց սուրբ Աստուծոյ. (Ածազգ. ՟Է։)
Մեռաւ Ստեփաննոս որպէս ցորենահատն, եւ արդիւնացոյց իւրում սերմանողին զսրբոցն ժողովս. (Բրս. ի ստեփ.։)
Ցորենահատն անկեալ մեռաւ, եւ բազմապտուղ հասկ եղեւ. (Վրդն. աւետար.։)
Գեղեցիկ սերմնացեալ ցորենահատքն զտէր անգոյն ուրախ արասցեն. (Եղիշ. մատն.։)
Սրբել զկալ իւր, եւ ընտրել զցորենահատն ... եղիցուք մեք սրբեալ ցորենահատ. (Փարպ.։)
Ցորենահատ գեղեցիկ տեառն անգոյն։ Ըստ սրբութեան ցորենահատին. (Ոսկ. արմաւ.։)
Վայել իսկ էր սուրբ ցորենահատին թաղիլ. (Վանակ. յոբ.։)
Ցորենոյ, եւ կամ կորեկան, եւ կամ այլ ինչ ի ցորենահատացն. (Նիւս. կազմ.) յն. σιτηρός frumentaneus, qui frumenti loco censetur.
profiting by corn.
σιτώνης frumenti coemptor. Որ շահի դնելով զցորեան.
Ո՛վ ցորենիաշահք եւ ցորենավաճառք. (Ածաբ. կարկտ.։)
lewd-faced, brazen, shameless.
struck, benumbed with cold;
blasted, spoiled by cold;
— առնել, to chill, to benumb with cold;
to dazzle, to blast;
— լինել՝ հարիմ, to become rigid, stiff, benumbed with cold, to be frozen.
Ցրտահար ի ձմերայնի։ Ցրտահար ի ձմեռանի։ Զամառն եւ զձմեռն տապակէզ եւ ցրտահար լինելով. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։ Ուռպ.։)
numbness, stiffness;
— տնկոց, blasting, blast.
Ցրտահարիլն. ցրտաբեկութիւն.
Զցայգցրտահարութեամբ սեւացուցանեն. (Պիտ.։)
pile-driving;
cf. Մեքենայ;
pile-driver;
— ոլորանաւոր, pile-driving engine with pincers;
— չուանաձիգ, ringing pile-engine.
alembic, still.
brandy-seller.
mildewed, blasted.
Ի ցողոյ հարեալ զուրաթացեալ՝ կամ վնասեալ.
Ի ժամանակ գարնայնոյն անձրեւաբախք, ցօղահարք, առատաբուղխք, ամարասունք. (Ագաթ.։)
Ցօղահար ցրտաբեկ լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
cf. Ցօղաբուխ.
Որ հոսէ զցօղ. ցօղաբուխ.
Գեղմն ցօղահոս. այսինքն ցօղիչ ի մեզ զցօղն ընկալեալ. (Շ. գանձ վերափոխ.։ եւ Գանձ.։)
horse, stallion.
• «արու ձի». ունի միայն-ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մագ. քեր. 240, հոմանիշների մի շարքի մէջ. «Եւ ձիոց՝ յովատակ, նժոյգ, փահլ, երիւար, գե-դազատ. այսոքիկ արականք են»։
• Հրատարակուած է նախ ՀԱ 1908, z»9,
striking like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to lighten.
Որ հարկանէ որպէս փայլակն կամ կայծակն. իսկ ՓԱՅԼԱԿՆԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ՝ է Շանթահարել.
Յանդուգն յարձակմամբ ի վերայ հասեալ՝ զանօրէնն Շաւասպ փայլակնահար իմն սրով սատակէր. (Յհ. կթ.։)
Զյառաջագահ ախոյեանսն փայլակնահար արարեալ դիթաւալ կացուցին. (Արծր. ՟Գ. 15։)
cf. Փայտահար.
Սուսեր յաղագս խահարարաց եւ փայտահատաց. (Մագ. ՟Ե։)
Մանաւանդ՝ որպէս Գործի հատանելոյ զփայտ. որ եւ ՓԱՅՏԱՏ, ՏԱՊԱՐ.
Ետու նոցա փայտահատս եւ բրիչս։ Մանգաղն տայ զինքն ի հնձօղն կամ փայտահատ ի հիւսն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
Փայտահարքն առին զփայտահատքն, որ է կացինն, եւ սկսան կոտորել զծառսն. (Վրդն. առակ.։)
Ըստ կրկին նշանակութեանց գրի, (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա.)
Իցէ մարդ՝ որ հարկանէ զփայտահատ (իմա՛ փայտատ) բազում անգամ, եւ ոչ կարէ հատանել զծառ. եւ է այլ՝ որ ունիցի զփորձ գործոյն, եւ սակաւ հարկանելով հատանէ զայն. իսկ փայտահատ (իմա՛ փայտակոտոր) ասէր զիմաստուն եւ զմտաւոր դատաւորս։
woodsman, wood-cutter, wood-cleaver, feller;
axe, hatchet.
κόπτων caedens. Մարդ՝ որ հարկանէ եւ հատանէ զփայտ կամ զծառ. յն. գօ՛փդօն եւ այլն.
Միթէ վերանայցէ. փայտատ առանց փայտահարի։ Ոչ ելին ի մեզ փայտահարք։ Տապարաւորք եկեսցեն ի վերայ նորա իբրեւ զփայտահար. (Ես. ՟Ժ. 15։ ՟Ժ՟Դ. 8։ Երեմ. ՟Խ՟Զ. 22։)
Ի քարահատաց եւ ի փայտահարաց։ Եթէ փայտահարն այնչափ անողորմ եւ դառնաբարոյ է. (Փիլ. տեսական.։ Բրսղ. մրկ.։)
Կոտորեսցին իբրեւ զմայրի փայտահարաց (կամ իբրեւ զմայր ի փայտահարաց). յն. ունի, մայրի հեռաւոր, կամ անտառ ի բացեայ. զոր (Եղիշ. ՟Զ.) թուի առնուլ իբր փայտ հարեալ, կամ ծառ հատեալ, յասելն, (Ես. ՟Ի՟Է. 10.)
Ի բարձրութենէ անկեալ դիականցն մօտ առ մօտ խտացեալ իբրեւ զփայտահարս մայրաւորաց։
ՓԱՅՏԱՀԱՐ. գ. որպէս Փայտահատ, փայտատ. տապար.
Յայլում աւուր կոտորէր զփայտ, եւ շրջապատեալ դեւն ունէր զփայտահարն, եւ եհատ անդէն զորունս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Մինն ի բանապահացն առեալ փայտահար՝ ուժգին եհար զգագաթն, եւ հեղաւ ուղեղն. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Փայտահարութիւն.
wood-cutting, felling clearing.
player on the pandura, guitar-player, guitarist;
trumpeter.
ՓԱՆԴՌՆԱՀԱՐ. κιθαριστής, κιθαρῳδός citharoedus. գրի եւ ՓԱՆԴԵՌՆԱՀԱՐ, ՓԱՆՏԵՌՆԱՀԱՐ. Երաժիշտ՝ որ հարկանէ զփանդիռն կամ զքնար. միանգամայն եւ նուագէ. վասն որոյ եւ փանդռներգակ ասի.
Կառնին եդաւ նախ ի զակեդեմոնիտ փանդռահարացն մրցութիւն։ Ներոն երգեցկաց եւ փանդռնահարաց յաղթեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մի՛ փանդռնահարաց նմանեսցուք. (Ոսկ. ես.։)
Փողահարին, եւ փանտեռնահարին. (Պղատ. մինովս.։)
very glorious, majestic.
Բառ յետնոց՝ կամ ռամկական իբր Այն որ հեղու ի դուրս զփառս իւր. կամ Ահեղ փառօք.
Այր մեծաշուք եւ փառահեղ. (Ոսկիփոր.։ եւ Հ։)
driving away serpents.
Եղջերու օձահալած։ Կոյսն սուրբ ծնաւ զորթն օձահալած. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Համամ առակ.։ եւ Վանակ. յովէդ.։)
Եղջերու օձ ուտէ. (վասն այսորիկ կոչի եղոփոն. որ հռոմերէն օձահալած ասի. Ոսկ. տիտ.։) (Իսկ յն. է եղջերուասպան, կամ սպանօղ որթուց եղանց։)
cf. Օձախած.
Բժշկեա՛ զօձահարսն. (Կանոն.։)
Զթովիչ օձահար ո՛վ ապաշաւէ։
Ամենայն օձահար, որ տեսցէ զնա, կեցցէ։ Ի վախճանի իբրեւ զօձահար տարածանիցիս. (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 8։ Առակ. ՟Ի՟Գ. 32։)
Ո՞ արգահատեսցէ թովչի օձահարի. (Սիր. ՟Ժ՟Բ. 17.) ուր նոր թարգ. դնէ.
Օձահարքն զանշունչ օձն տեսանելով ի վերայ փայտին՝ բժշկեալ լինէին. (Խոսրովիկ.։)
serpent-bite.
Որոց տեսանենն (զքրիստոս), ջնջին թոյնք զօձահարութեանն. (Եղիշ. խաչել.։)
excentric, strange, odd, fantastical, extravagant;
cf. Այլափառ.
inhospitaly.
Օտարասպանութիւն, օտարահալածութիւն, բռնութիւն. (ՃՃ.։)
Օտարահալածութեամբն վարելով, եւ եղանակօք՝ որ են յանդգունք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
պատուելով զհիւրընկալն Զեւս՝ ո՛չ կերակրօք եւ զենլեօք, զօտարահալածութիւնսն առնելով. (անդ։)
to die in a foreign land or country, to die abroad.
Լինի օտարամահ, եւ ոչ տեսանէ զտուն. Զօտարամահն իւր լինել։ Քահանայք եւ կրօնաւորք եղեն օտարամահք. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։ Յհ. կթ.։ Ուռհ.։)
exotic, foreign;
օտարաշխարհիկ երթանալ, to become a pilgrim.
ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱՑԻ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ. ἁλλοδαπός, -ή, -όν regionis exterae, extraneus. Որ է օտար աշխարհէ. օտարական. օտար ոք կամ ինչ.
թէեւ ինձ ոչ հաւատս իբր օտարաշխարհացւոյ, հա՛րց զգաւառականդ քո. (Եղիշ. յար.։)
Ի բացարձակ օտարաշխարհեայ քաղաքաց. (Պիտ.։)
եթէ ո՞րչափ եւս ի քեզ յօտարաշխարհիկս։ Զայս թեկղ հալածական օտարաշխարհիկ տա՛ր առ քեզ։ Այն զի՝ մի անձն (յովնան) եմուտ ի քաղաքն՝ օտարաշխարհիկ եւ անծանօթ յամենեցունց. (Եղիշ. ՟Ը. Ճ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ երթանայցէ ոք օտարաշխարհիկ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Օտարաշխարհացի.
ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԱՑԻ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԵԱՅ ՕՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ ἁλλοδαπός, -ή, -όν regionis exterae, extraneus. Որ է օտար աշխարհէ. օտարական. օտար ոք կամ ինչ.
թէեւ ինձ ոչ հաւատս իբր օտարաշխարհացւոյ, հա՛րց զգաւառականդ քո. (Եղիշ. յար.։)
Ի բացարձակ օտարաշխարհեայ քաղաքաց. (Պիտ.։)
եթէ ո՞րչափ եւս ի քեզ յօտարաշխարհիկս։ Զայս թեկղ հալածական օտարաշխարհիկ տա՛ր առ քեզ։ Այն զի՝ մի անձն (յովնան) եմուտ ի քաղաքն՝ օտարաշխարհիկ եւ անծանօթ յամենեցունց. (Եղիշ. ՟Ը. Ճ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ երթանայցէ ոք օտարաշխարհիկ. (Եփր. աւետար.։)
stranger, foreigner.
ἠ ξένη peregrina. Կին օտարական, տարաշխարհիկ.
Տանջելով միշտ զանիրաւեալն, զծառայ եւ զաղախին, եւ զօտար եւ զօտարուհի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
day's account;
day-book, journal.
cf. Օրհաս.
cf. ՕՐՀԱՍ. իբր ճակատագիր ըստ հեթանոսաց.
Փոխանակ գառն այնր օրհասին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 22.) (գրի եւ վրիպակաւ՝ դառնածաղր օրհասին)։
ոչ ծննդեամբ, եւ ոչ բախտիւք, ոչ օրահասօք փակեալ. (Կոչ. ՟Դ։)
ephemancy.
Իբր Օրահմայութիւն. հմայք՝ խարանօք աւուրց. Յաստեղագիտութիւնս, յօրահմայս, ի լուսնախտիրս։ Յօրահմայս ամբարշտել։ Ընդէ՞ր յօրահմայս եւ ի խտիրս անկանիս. ի՞ւ վնասակար է շաբաթն եւ չորեքշաբթին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
day-sentry.
ἠμεροφύλαξ custos diurnus. Պահապան ի տուընջեան կամ ցերեկի. ցորեկուան պէտճի.
Օրապահկք, եւ գիշերապահք. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
livelihood, daily bread.
ՕՐԱՊԱՀԻ ՕՐԱՊԱՀԻԿ. Որ ինչ պիտի ի պահել զկեանս առ օրին. առօրեայ ոգեպահիկ.
Գնացին (ձուկն օրսալ). զի բերցեն զօրապահի աւուրն. (Եփր. յար.։ Ճ. ՟Գ.։)
Ի գարի սերմանեաց պատրաստեալ զօրապահիկ կերակուր. (Լաստ.։)
ՕՐԱՊԱՀԻ ՕՐԱՊԱՀԻԿ. Որ ինչ պիտի ի պահել զկեանս առ օրին. առօրեայ ոգեպահիկ.
Գնացին (ձուկն օրսալ). զի բերցեն զօրապահի աւուրն. (Եփր. յար.։ Ճ. ՟Գ.։)
Ի գարի սերմանեաց պատրաստեալ զօրապահիկ կերակուր. (Լաստ.։)
law-making.
cf. Օրինապահ.
Եցոյց օրէնապահն. (Եփր. համաբ.։)
zealous for the law, exacting perfect observance of the law.
Պահանջօղ կամ վրէժխնդիր օրինաց.
Դատաւորք եւ օրէնսպահանջքն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
fulfilling, observing or keeping the law.
νομοφύλαξ . որպէս νομοτήρων legum observator. Որ պահէ զօրէնս. պատուիրանապահ.
Աստուածասէր թագաւորն օրինապահն կալով։ Օրէնսգիրքն եւ օրինապահքն։ Օրինապահքն պսակեցան։ Օրհնէ աստուած զօրիապահսն, եւ անիծէ զյանցաւորսն. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Գ. ՟Թ։)
Պարտ է մեզ օրինագրել, եւ միանգամայն փորձ առնել գործել եւ պահել զսոսա օրինագիրք իսկ՝ եւ օրինապահք, ըստ որում հնար է. (անդ. ՟Զ։)
Եւ Պահօղ զհին օրէնսն.
Կարծելով զնա հրէայ ոչ օրինապահ լինել։ Քան զփարիսեցւոցն օրինապահաց. (Ոսկ. յհ.։)
Ստեփաննոս՝ օրինապահ ծնողաց զաւակ. (Տօնակ.։)
keeping, obeying or fulfilling the law.
Օրինապահն ինել. պահպանութիւն օրինաց եւ պատուիրանաց.
Լուծումն շաբաթուն՝ օրինապահութիւն էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 3։)
Ի վեցերորդումն մարդն դադարէր յօրինապահութենէն։ Անշարժ կացին յօրինապահութեանն։ Մի՛ լիցի օրինապահութեամբն տնօրինել. (Մամբր.։ Զքր. կթ.։ Լմբ. սղ.։)
extremity, last moment, agony, death;
fate, destiny, fatality;
— մահու, the point of death, deaths-door;
յ— իւր ճեպել, to run to one's ruin;
ժամանէ յ— վախճանին, his last hour is at hand.
ՕՐՀԱՍ μόρος, μοῖρα mors, fatum. որ եւ ՕՐԱՀԱՍ. Օր վախճանի ի վերայ հասեալ. մահ. եւ ըստ հեթանոսաց՝ Վախճան ճակատագրեալ կամ ախտարական. պատահարք մահու. մահ տանջանօք կամ անկարծ.
Այսպիսի օրհասաւ հրամայեցին զտնօրէն շիմսն ի վերջոյ ջնջել։ Անցուցանել զօրհասն։ Զմահաբեր զօրհասի ժամանակն զանցուցանել։ Անցեալ զօրհասաւն։ Քրկել զնոսա յանհնարին օրհասէն. (՟Բ. Մակ.։ ՟Գ. Մակ.։)
Ահագին օրհասք մահու հասուցանէին։ Օրհաս մահուն կանխեալ. (Յհ. կթ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Աստուած ետ զնա ի ձեռն նորա, այսինքն՝ օրհասն եկն եհես. (Եփր. ծն.։)
ՍՏՈՒԵՐԱՏՍ ՕՐՀԱՍ. (եթէ չկայցէ սխալ գրչի) իբր Անհրաժեշտ մահ. յն. անողոքելի, կամ անհրաժեշտ.
Նապաստակ ծովու ոչ սակաւ ինչ ահաւորութիւն ունի, որ ածէ վաղվաղակի սհտուերատս օրհաս ի վերայ մարդոյ. (Վեցօր. ՟Է։)
mortal, deadly, fatal.
in the pangs of death, at the last gasp, dying, expiring;
cf. Օրհասաբեր.
εἰμαρμένος fatalis. Որ ինչ հայի օրհաս. վախճանական. մահառիթ. յեղակարծ.
Զօրհասական վէրսն յոգիս ընկալեալ էր. (Եղիշ.։ եւ Յհ. կթ.։)
Գայ օրհասական մահն յանցաւորաց։ Յետ օրհասական մահուն յանէծս եւ ի հուր մատնին։ Յո՛րքան օրհասական կորըստական մահուանէ ապրեցուցեր զիս բարերար. (Լմբ. առակ.։ Երզն. մտթ.։ Բենիկ.։)
Լուաւ յոգւոց բժշկէ, թէ քաղաքն յօրհասական վախճան հասեալ է. (Ոսկ. ես.։)
ՕՐՀԱՍԱԿԱՆ. ἁποθνήσκων moribundus, moriens. Մերձեալն յօրհաս. ըստ յն. մեռանօղ.
Իբրեւ օրհասականք ընդ ոգիս ջանայցեն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։)
Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն հզորագոյնք կռուին։ Սկսաւ կրճտել զատամունս իբրեւ ՕԶօրհասական վիրաւոր։ Որպէս զգազան օրհասական ընդ ելանել հոգեւորացն դժուարագոյն իմն կռուի. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։ Շ. ՟ա. պ. ՟Հ՟Ը։)
Պատասխանի ոչ ընկալեալ, օրհասականըն փութացեալ. այսինքն՝ զի կանխեաց մահն. (Շ. վիպ.։)
midday, noon, noon-tide, twelve o'clock.
cf. Օրհնութիւն.
• (ի հլ. յետնաբար) «օրհնութիւն, բարեմաղթութիւն» Վրդն. պտմ. Յիշատ. ո-րից օրհնել ՍԳր. Ոսկ. եփես. Եփր. ծն. Սեբեր. օրհնեալ ՍԳր. օրհնիչ ՍԳր. Եփր. ծն. և հռ. օրհնութիւն ՍԳր. Սեբեր. բազմօրհնեալ Մաքս. եկեղ. բազմօրհնեան Դիոն. երկն. եկեղեցօրհնէք Մաշտ.։
• = Պհլ. *āfrinam «օրհնեմ, գովեմ» ձևից, որ կազմուած է a նախամասնիկով fri-«սիրել, յարգել, գովաբանել» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ āfrīnāmi «օրհնեմ, աղօթեմ», ❇ fri «աղօթք», ❇lիfrima-«ռոհներգութիւն», սոգդ. āfirīwan «օրհնու-թիւն», պհլ. [other alphabet] » ā̄frin «գովեստ, գովա-բանութիւն», nafrmn «անէծք», պրս. [arabic word] āfrin, āfarin «գովեստ. կեցցե՛», [arabic word] nafrin «անէծք»։ Այս բոլորր պատկանում է հնխ. prēi-, pri-«դուր գալ, հաճիլ, բարե-կամանալ» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներն են՝ սանս. priyatē «սիրել», priyá «սիրելի, կինը», priyátā-«սէր», գոթ, friǰon «սիրել», frijaϑwa «սէր», frjonds=հբգ. friunt=գերմ. Freunϑ «բարեկամ», անգսք. trēod «սէր», հիսլ. frī «սիրելի, կինը», frīa «սիրել», frōendi «բարեկամ», հպլ. prijateli = ռուս. прiятeль «բարեկամ» ևն ևն (Po-korny 2, 86-7)։ Հայերէնի, ինչպէս և յու-նարէնի մէջ, այս արմատը չէ պահուած։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ուտ. afre «աղօթք, օրհնութիւն», afrep'esun «աղօթել, օրհնել»։ Հայերէնի մէջ պհլ. *āfrinam տու-ած է նախ աւհրնեմ, որ թէև անսովոր, բայց պահուած է էջմիածնի հնագոյն Աւետարա-նում (տե՛ս Rey. des ét. arm. 1, 168), յե-տոյ շրջմամբ աւրհնեմ։
• ՆՀԲ մեկնում է «օ՜րդ հնասցի» ձևով։ Gosche 23 տանս. vr, զնդ. yərə «պա-տուել, ընտրել, որոշել»։ Müller, Kuhns ս Schl. Btrg, 5, 381 զնդ. aiwifri-na, որ նոյն է վերի մեկնութեան հետ, մի-այն ā նախդիրի տեղ դրուած aiwi-։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44 օր հիմնել։ Canii, Et. étym. 172 սանտ arh «լարգել»։ Bugge KZ 32, 29 օր և հին բառերից, իբր «հին օր (երկար ևեանք) բաղձալ»։ Մառ ЗВО 5, 320 և Meillet դնում են զնդ. āfrinami «օրհ-
• նել», որ կասկածելի է գտնում Հիւբշ. 511։ Հիւնք. օրէնք բառից կամ պրս. աֆէրիյն «կեցցես», զնդ. աֆրիդի «ըս-տեղծել»։ Ալիշան, Հին հաւ. 449 զնդ. ահուրա։ Հիւբշմանի մերժումը տե՛ս նաև IF Anz 8. 48։ Meillet, Esq. 13 նոր պատճառաբանութեամբ, վերի ձե-ւով ընդունելի է դարձնում մեկնութիւ-նը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. օրհնել, Ակն. օռհնէլ, Տիգ. օր-հէլ, Ասլ. էօրհնէ՝լ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Պլ. Ռ. օրթնէլ, Հմշ. օրթնուշ, Ննխ. Սեբ. օռթնէլ, Ագլ. Շմ. օռթնիլ.-Ալշ. Մշ. օրշնել, Խրբ. օռշնիլ, Սվեդ. ուշնիլ.-Սչ. օրխնել, Ջղ. Սլմ. Վն. օխնել, Երև. Մրղ. օխնէլ, Մկ. Տփ. օխնիլ, Զթ. ուխնիլ, ույհնիլ, ուրհնիլ (այլ թաղերում ուշնօձ «օրհնած»)։ Այս-տեղ է պատկանում նաև գւռ. Լ. Ղրբ. խնօ. թուն, Նբ. ուխնէթեն «սրբի գերեզմանից իբր ռեղ վերցրած հող», որ է օրհնութիւն կամ օրհնութեան հող Երև. և որի հին մեաւա-թիւնը ունի Վրք. և վկ. Ա. 338 (օրհնութեան հող).-պատահական նմանութիւն ունի ա-սոր. [arabic word] xənāyā նոյն նշ. -նոր բառեր են անօրհնել, անօրհնէք, օրհնանք, օրհնիթք, օրհնիթքահող, օրհնիթքագիր, օրհնուկ, օրհ-նուման.-հետաքրքրական է կրակը օրհնի՝ Ղրբ. «կրակը հանգցրու» բացատրութիւնը, որ հրապաշտական դարերի մնացորդ է համարւում (Ազգ. հանդ. Բ. 194)։
Նոյն ընդ Օրհնութիւն, որոյ է արմատ. (ռմկ. օրհնէնք, օրհնէք ). Բարեմաղթութիւն, որպէս թէ՝ օրդ հնասցի.
Եկեալ եմ յօրհն (կամ յօրհնել) զեկեղեցիդ ըստ իմում օրինացս. (Վրդն. պտմ.։)
Եղեւ պատճառք այսց օրհնութեանց, որ ելանեն այսօր ի հեթանոսաց, այն՝ որ յառաջհայհոյութիւն փոխանակ օրհնից հանէին. Զի զօրհնից կամ զանիծից մշակապէս՝ ըզթոշակ վարձուց առցեսարդարապէս. (Յիշատ.։)
to despise, to contemn, to scorn, to slight, to disdain;
to undervalue, to depreciate.
ἁποδοκιμάζω, ἁποβάλλω reprobo, abjicio φαυλίζω contemno, vilipendo ἁκυρόω irritum facio եւ այլն. որ եւ խոտանել. ԽՔոտան առնել. մերժել. ընկենուլերեսաց. անարգել. արհամարհել. ի դերեւ հանել իբր անպիտան ինչ. ընդ վայր հարկանել. (լծորդ երեւի եւ յն. օթէ՛օ, որ եւ թ. եօթէ էթմէք ). մեկդի ընել, երեսէ ձգել, վայր ձգել, քամահրե, վար զարնել.
Զբան տեառն խոտեաց։ Խոտէք զբան աստուծոյ վասն ձերոյ աւանդութեան։ Խոտեցի զանձն, եւ հալեցայ։ Խոտեաց զնոսա տէր։ Խոտեաց տէր եւ մերժեաց զազգն որ առնէր զայս։ Միթէ խոտելո՞վ խոտեցեր զյուդայ։ Ոչ խոտեցից զամենայն ազգդ իսրայէլի։ Սրբեցէք զայն որխոտէն զանձն իւր։ Խոտել զիրաւունս.եւ այլն։
Խոտեցան հրեայքն ի շնորհեաց անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
կնիք շնորհեաց խոտելոյս. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Բնաւ ամենեւիմբ խոտէ բանն (գրոց՝) զիմն եւ զքոյն յեղբայրութեանն ասել (այս ինքն ասիլ). (Բրս. հց.։)
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
Խոտորեցուցին զչարս իւրեանց՝ չհայել յերկիրս։ Խոտորեցուցին զլսելիս իւրեանց. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Խոտորեցուցանել զոտն ի ար ճանապարհացն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Խոտորեցուցին զտկարս ի ճանապարհէ արդարութեան. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 4։)
Որք մովսեսի այնքանեաց արուեստից ոչ անսացին, եւ զհարսն խոտորեցին. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Խոտորեմ.
Խոտորեցուցին զչարս իւրեանց՝ չհայել յերկիրս։ Խոտորեցուցին զլսելիս իւրեանց. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Խոտորեցուցանել զոտն ի ար ճանապարհացն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Խոտորեցուցին զտկարս ի ճանապարհէ արդարութեան. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 4։)
Որք մովսեսի այնքանեաց արուեստից ոչ անսացին, եւ զհարսն խոտորեցին. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
perverting, turning aside, leading astray.
Փրկել զնա ի խոտորեցուցիչ եւ ի մեծութենէ անտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to turn aside, to deviate, to swerve;
to go astray, to lose the way;
to decline, to shrink from;
to slope, to slant;
to go astray, to err, to be perverted, to abandon oneself to;
to avoid, to shun.
Խոտորել յաջ կամ յահեակ։ Խոտորեսց յաջակողմն իւր։ Զճանապարհայն գնասցուք, ո խոտորեսցուք յանդս, եւ ոչ յայգիս։ Ոչ խոտորեսցուք այր իւրաքանչիւր ի տուն իւր։ Ոչ կամեցաւ սամփսոն յայգեստանն։ Խոտորեա՛ց առ իս տէր իմ, խոտորեա՛ց. եւ խոտորեցաւ առ նմա ի խորանն։ Խոտորեցաւ առ նա (յուդա). եւ այլն։
ԽՈՏՈՐԻԼ. Թիւրել. ստերիւրիլ. հակամիտել. մոլորիլ.
oblique, crooked, aslant, aslope, athwart, across, transverse;
out of the way, indirect;
ill-turned, ill-made;
bad, perverse, wicked, froward;
cross beam, traverse;
—, —ս, obliquely, crossly, transversely.
Հետք խոտորնակ։ Խոտորնակ ճանապարհ եւ մոլար։ Ընդ խոտորնակն որպէս ընդ ուղիղ ընթանայ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խոտորնակ դժպհութեանդ քում տաց քեզ եւ զայդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
Խոտորնակ ի խաչթեւացեալ։ Բուն խաչին որ ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, աստուածութեանն ասի օրինակ. իսկ խոտորնակն մարդկութեան. (Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
Հպատակութեամբ խաչիս խորհրդոյ. առ որ եւ հայի խոտորնակին ձեւոյ յայտանկար տեսարան. (Նար. խչ.։)
ԽՈՏՈՐՆԱԿ. մ. ԽՈՏՈՐՆԱԿՍ. πλαγίως ex obliquo, ex tranversio τ’ἁπαντία contrarie, -ia որ եւ ԽՈՏՈՐՆԱԿԻ. Խոտորմամբ. թիւրութեամբ. կամակորութեամբ. ընդ հակառակն. ոչ ուղղութեամբ. ծուռ ծուռ.
Ամենայն ուրեք խոտորնակ ուսուցանէ, եւ քակէ զկրօնս հայրենականս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Արարին նոքա խոտորնակ ընդ այնորիկ, եղեւ նոցա խոտոր վասն այնորիկ. (Եփր. համաբ.։)
Օրէնութեամբխօստացան խոտորնակս. (Յհ. կթ.։)
obliquely, transversely;
at random;
confusedly.
Մեղերբ զհեշտութիւնն մարմնական մեզ խոտորնակի նշանակէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ոչ գնացեր բարկութեամբ խոտորնակ՝ խոտորնակի ընդ քեզ հետեւօղս. (Նար. ՟Ե։)
to slant, to slope;
to turn aside, to go astray.
Իբրեւ ի կրկիսի յայսկոյս զայնկյս զմիմեամբք խոտորնակոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
obliquity, crookedness, deviation, declination, winding, sinuosity;
turning aside, going astray;
perversity, error, depravity.
Ամբաստան լինէր վասն կարգացն խոտորութեան նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
Ի խոտորութեանն հերետիկոսութեան էր. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
cf. Խոտորութիւն.
διαστροφή perversio ἁποστροφή, ἁποστασία defectio. Խոտորիլն մոլորիլն, դարձ յուղզութենէ ի թիւրութիւն. հեստութիւն. ապստամբութիւն յաստուծոյ. մեղք. մոլորութիւն.
Խոստումն ի ճշմարիտ ճանապարհէ. (Պիտ.։)
Խոտորեցաւ ժողովուրդդ այդ խոտորումն ժպիրհ։ Խոտորումն խօսեցաւ ի տեառնէ. (Երեմ. ՟Ը. 5։ ՟Ի՟Թ. 32։)
Այլ եւ բազմապատիկ եւս բանիւք խոտորումն, զոր ընդ աշխարհս սերմանեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զգո՛յշ լինիցիմք մեք վասն այսր անդր խոտորմանց՝ յանաստուած հերեսիովտացն. (Կոչ. ՟Թ։)
hollow, cavity, pit, depth, bottom;
gulph, abyss;
— ծովու, the high sea;
the open sea;
— սրտից, the heart's secrets;
ի խորոց սրտէ, from the bottom of the heart;
ի խորս անտառին, in the depth of the forest;
ի խորս քարայրին, at the bottom of the grotto;
բանք նորա ի խորս սրտի իմոյ ազդեցին, his words touched me to the quick;
— Խորհրդոց Աստուծոյ, the inscrutable designs of God.
enigma;
dark saying, profound import, hidden meaning.
sagacious, shrewd, judicious;
sensible, prudent, cautious;
wary, subtil, sly, crafty;
ingenious, skilful;
— քաղաքավարութիւն, sagacious policy;
sly conduct.
πανούργος, φρόνιμος callidus, vafer, sollers, astutus, prudens. Ոյր խոր է գիտութիւն մտաց. ճարտարամիտ. խոհական. իմաստուն. հանճարեղ. հնարիմաց. կանխապէս. եւ Խորամանկ. խելացի, վարպետորդի.
Ամենայն խորագէտ գործէ իմաստութեամբ։ Իմաստութիւն խորագիտաց ծանիցէ զճանապարհս նոցա։ Որ պահէ զյանդիմանութիւն, խորագէտ է։ Խորագետին տեսեալ զչարագործն պատժեալ, եւ այլն։ Քանզի խորագէտ էի, խելօք կալայ զձեզ։ Եղերուք խորագետք իբրեւ օձս. (եւայն։)
Իմցեալ խորագիտոյ գեղեցկին (տիգրանուհայ) զայսպիսի դաւաճանութիւն. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Խագէտ հնարիւք զարժան իրացն կատարէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Զխորգէտ խելամտութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Խորագէտ հնարաւորութեամբ. (Արծր.։)
Խորագետ լինի քրիստոսի անսուտհրամանին։ Խորագետ լինի ի խրատելն եւ ի մարմնոյ քաղաքաւարութեան ուղղութիւն. (Լմբ. առակ.։)
prudence, shrewdness, sagacity;
craft, cunning.
πανουργία, φρόνησις, σοφία astutia, solertia, prudentia, sapientia. Խորագետն գոլ. հնճարեղութիւն. հնարիմացութիւն. ճարտարութիւն. եւ Խորամանկութիւն.
Զխորին խորհուրդս խորագիտութեամբ ի վեր բերել։ Պսակ իմաստնոց խորագիտութիւն։ Իմացարուք անմեղք զխորագիտութիւն.եւ այլն։
profound, difficult;
enigmatical, obscure;
jabbering, talking gibberish.
Բազմագէտ, եւ շատահանճար, եւ խորախօս. (Վրդն. քրղ։ Տօնակ.։)
Եւ Որ ի խորոց հագագին խօսի. կամ որոյ խօսք են դժուարիմաց՝ առ խորութեան շրթանց. ըստ յն. խորաշուրթն. βαθύχειλος profunda labia habens.
deep valley;
profound, difficult, rugged, scabrous.
φάραγξ vallis ἁπόκρημνον praeceps, praecipitium. Ձոր խորին կամ անդնդախոր. լեռնամէջք. ծործոր. վիհ. խորունկ ձոր.
Զոհէինք զուստերս ձեր ի խորաձորս. (Ես. ՟Ծ՟Է. 5։)
Ոչ խորաձորք ինչ պատահիցեն։ Քարուտ եւ խորձոր իմն է ճանապարհն առաքինութեանց. (Ոսկ. ես.։)
Զխորաձորս մաքսաւորութեամբառլցեալս, եւ զգիճութեամբ հեղեղեալս վերաբերէր ի զգաստութիւն պարզութեան. Զի դիւրագնաց շինի (կամ լինի) ճանապարհ թագաւորին քրիստոսի. (Անան. ի յհ. մկ.։)
cunning, sly, crafty, knavish, wily, roguish, artful;
fraudulent, deceitful, rascally, villanous;
malicious;
— կեղծաւորութիւն, profound hypocrisy.
πανούργος callidus σκολιός perversus ἑπιβουλεύων insidiator κακούργος maleficus. (զարմատն տե՛ս ի բառն ՄԱՆԿ) գրի եւ ԽՈՐԱՄԱՆԳ. (զի գ զկնի ն տառմեղմ հնչէ) Խորագէտ ի չարիս. չարարուեստ. նենգագործ. խաբեբայ. դաւադիր. չարագործ.
Փոփոխէ զխորհուրդս խորամանգաց։ Այր խորամանգ նիտայ զչարիս. (Յոբ. ՟Ե. 12։ Առակ. ՟Ժ՟Զ. 28։)
Խորամանկ խորհրդով։ Զխորամանկ հնարիմացութիւնն. (Յհ. կթ.։)
to chicane, to quirk, to quibble, to use stratagem and artifice, to deceive, to cheat;
to be cunning, artful, fraudulent, knavish.
Խորամանգեմք զանձինս մեր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Ոչ բռնութեամբ հաւանեցուցանել, այլ խորամանկել հնարէր. (Խոր. ՟Գ. 13։)
Յովսէփ յորժամ խորամանգիւրն, եւ վաճառեալ լինէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Եւ Նիւթել. հնարիլ. առնել ինչ նենգանօք.
Գտակք չարեաց, որ արտաքս քան զսովորական եւ զծանօթ բազմաց զչարն՝ այլ ինչ խորամանգեն. (Բրս. հց.։)
cf. Խորամանկեմ.
Գաբաւոնացիք խորամանկեցան պաշարաւն եւ խաբեպատիր զգեստիւք։ Այն որ զգուշութեամբ սրբութեամբ տարածանել ընդ աշխարհս ամենայն հանդերձեալ էր, որդին դաւթի (սողոմոն) սիրովն բազում կանանց խորամանկեցաւ առնել զնա. (Եփր. յես. եւ Եփր. թագ.։)
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
πανουργία, κακουργία, ῤαδιουργία , κυβεία, ἑπιβουλή, πονηρία calliditas, malignitas, insidiae, malitia. Խրամանկելն. գործ խորամանկաց. անարժան խորագիտութիւն. չարահնարարուեստ. նենգ, խաբեութիւն. կեղծաւորութիւն. դաւաճանութիւն. դարանակալութիւն. չարութիւն. սատանութիւն.
Յամօթ եղեւ խորամանկութիւն բանսարկուին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Այպն առնելով երկիր պագանէին նմա, եւ բազում խորամանկութիւնս ցուցանէին։ Ի միտս եւ ի խորհուրդս մեր բերցուք զպսակն փշեղէն, զթուքն, եւ զխորամանկութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38։)
deep & spacious in the center;
concave.
Արձակահիմն, խորամէջ, լայնափողոց. (Վրդն. պտմ.։)
profound, deep, hollow.
Լայնատարած եւ խորայատակն եւփրատ։ Խորայատակ հիմունք ծովուն. (Խոր. ՟Բ. 76։ Արծր. ՟Ե. 7։)
searching at the bottom;
— լինել, to search into, to go to the bottom of, to sift, to scrutinize, to investigate.
Ոչ եթէ ձկնահան որդի ձկնահան, ոչ խորայոյզ որդին զեբեդայ. այլ զխորսն յուզէր զգիտութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
nomad, wandering.
Խորանաբնակ եւ բացօթեայ հովիւքն։ Տայր ի խորանաբնակ հովիւսն. (Եփր. ծն.։)
cf. Խորանագործ.
Մաքսաւորք եւ ձկնորսք եւ խորանակարք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Նաեւ խորանակարն հնծայեցոյց քրիստոսի զանբաւութիւն մարդկան. (Ի գիրս խոսր.։)
dwelling in the same paviliou or tent.
Տնակից եւ խորանակիցհամաբնակ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 83։)
Առաքելոցն խորանակից լինել պսակակից. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Ի յերկրի խորանակիցք մարդկան, եւ ի յերկինս դասակիցք հրեշտակաց. (Երզն. լս.։)
tent-shaped or bell-shaped.
Եւ բոցն խորանաձեւ ցոլանայր շուրջ զնոքօք։ Հուր հնոցին խորանաձեւ կամարանման պատեալ. (Հարցնափառ.։)
to become hollow or deep;
to dive into, to go to the bottom of.
Որպէս ճանապարհ հատանի, եւ խորանայ ի կողմանէ ոտից. (Երզն. քեր.։)
Զհոսանս, յորոց զմին ծոցն մեծ կոչեն, եւ զմիւսն՝ փոքր. Վասն զի երկաքանչիւրկողմանխն ոչ նմանապէս խորանան. (Արիստ. աշխ.։)
Խորացեալ ի հողեղէն պատկերին. (Գանձ.։)
Զանպատրաստ խորացեալ խաւարին հալածեալ նսեմութիւն։ Աներեւոյթ խորացելոյ բանտին (դժոխոց)։ Բորբոքեալ ծովուն խորացելոյ. (Բենիկ.։)
vaulted, cupolatent or bell-shaped.
Գմբեթարդխորանայարկ՝ հստակացոյց հիմամբ. (Անան. եկեղ։)
cf. Խորանաձեւ.
Առ ի ջրեղէն խորանանման հաստատութեան երկնին. (Ագաթ.։)
Խորանանման տախտաձեւ յինքեան ունելով գահոյք զբօսանաց. (Արծր. ՟Ե. 7։)
vaulted;
cubical, cubic, hexahedral;
cube;
— երկնից, vault of heaven.
(Տաճարն կամ եկեղեցին) գմբեթաձեւ խորանաարդ բարձրացեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։) առ կրկին նշանակութիւնս բերին եւ հետագայ վկայութիւնք. (զի ահագին մեծութիւն երկնից անխտիր է բոլորակ վրանաձեւ, եւ քառակուսի միաչափ կիվոս ըստ գրոց)
Արարեալ զերկինս խորանարդ հաստայարկ. (Ագաթ.։)
Խորանարդ հաստաձեղուն հաստատութեամբ. (Անան. եկեղ։)
cf. Խորանաբնակ.
Զտեղօքն գտանէ զոմանս խորանաւորս հուր լուցեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
tent-Curtain.
δέρρις aulaeum, tentorium. Փեղկ խորանի. առագաստք եւ վարագոյրք վրանի. հատուածք կտաւոյ կամ մորթոյ, որովք կազմի վրանն. (ըստ յն. տէ՛րրիս. այն է ռմկ. տէրի, մորթ. որ թարգմանի ի մեզ եւ Խորան, իբր վրան ի մորթոյ. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 2։ Երգ. ՟Ա. 4։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 2։))
to pitch a tent.
ԽՈՐԱՆԵԼ. Բառ անստոյգ, իբր Խորան կանգնել՝ հարկանել.
Սիւն ամպեղէն եւ հրեղէն ի վայր իջանել՝ արկանէր խորանէր խորան լուսեղէն. (Վրդն. լս.) (ուր վրիպակաւ գրչի կրկնեալ երեւի ձայնս խորան։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Այսու եւ լուղարկացդ ժամանեալ հասանէ բնութեան՝ ի խորասոյզն ի վեր ածել յանդնդոց։ Առ ժամայն խորասոյզ ընկղմումն ըմբռնելոցն տիրէր. (Պիտ.։)
Տեսին զնա ընկղմալ ի խորս երկրի, եւ դեռ եւս գնայր ի խորասուզի անդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ո՞ր ծով խորասոյզ արար։ Խորասոյզ առնելով զդարանակալս։ Խորհուրդըք չարին՝ խաբեն զհոգիս, խորասոյզ առնեն. ծածկեն անդնդովք. (Եփր. ծն.։ Արծր. ՟Ե. 2։ Ժմ.։)
Անկանի ի խոր իմն մեծ, եւ խորասոյզ լեալ անհատի. (Խոր. ՟Բ. 58։)
cf. Խորասոյզ առնեմ.
Խոնարհէա՛ ի խորասուզեալ անձն իմ, եւ ճգեա՛ ի բանակետղ սրբութեան հօտի քո. (Բենիկ.։)
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
deeply rooted;
— հաստատիլ՝ կանդաղիլ, to strike deep into the soil, to take deep root, to be deeply rooted.
scrutinizing, investigating;
profound, sublime, past finding out.
Խորաքնին եւ նրբահայեաց տեսութեամբ ճառէ. (Տօնակ.։)
Զայս խորաքննին խորհուրդս սուրբեկեղեցւոյ. (Անան. եկեղ։)
cf. Խորգահանդերձ.
to snore;
to snort, to rattle in the throat;
to roar, to bluster (sea).
ῤέγχω ronchisso, sterto. իտ. russo. Հնչել ձայն խոշորընդ հագագ փողի եւ ընդ քիթն ի քուն. իբր ի խորոց ձայնել. կամ հանել զձայն խորդոյ. խռկալ, խռալ, ֆշալ.
Եւ դու պահապանդ ննջես եւ խորդաս. (Մանդ. ՟Գ։)
Քնով դանդաչեալ խորդամք առօրհնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ որ եւ է նշանակ յետինծուլութեան։)
Ի կոհակաց կուտակելոցներկուռն ալեաց յարուցելոց յուզեալք, եւ ի խորոցն խորդալով. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
cf. Խորդիւն.
Խորդալն. հնչիւն խորդալոյ.
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
Փորեաց եւ խորեաց, եւ եդ հիմն։ Խորեցէ՛ք ի նստել բնակիչք հանգրուանիդ. (Ղկ. ՟Զ. 48։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 30։)
Որ շինէ զշինուած իւր ի վերայ ապառաժ վիմի, խորիցէ եւ դիցէ զհիմն նորա. (Մծբ.։)
Եւ ի խորս թաքուցանել, թաղել, պահել ի ծածուկ.
Մինչեւ յե՞րբ զկորստական զոսկիս զայս ի վայր խորեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Զբանս նորա խորեսցեն ի սրտի. ընթերցի՛ր ըստ յն. խորհեսցին։
Խորեալ էր զանօթսն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Հաւատարիմ կոչէզնա, զի չխորեաց ինչ։ Կայէն ագահեաց խորեաց յաստուծոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 24։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ եթէ իբրեւ յորդւոյ եւ ի հոգւոյ խորելով ինչ զաստուածութիւն. (Կիւրղ. օրին.։)
Կամ σφετερίζω sibi vindicare, attribuere. Սեպհականել անձին զոչ իւրն.
Որպէս թէ զփառս հօր՝ որ ոչինչ էր (ասեն) նմա անկ, յանձն խորիցէ։ Ո՛չ փառս ինչ՝ որ չիցէ նմա անկ, խորելոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 3. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
πρόγονος, προγόνη privignus, -na. Որ չէ բուն եւ հարազատ որդի. զաւակ օտարի՝ ոդիացեալ ումեք ի պատճառս ծնողին իւրոյ ամուսնանալոյ ընդ նմա. որ եւ լինի խորթ զաւակին հօրու կամ սօրու.
ԽՈՐԹ. νόθος nothus, adulterinus, spurius. Աղջկորդի. հարճորդի. պոռնկորդի. փիճ.
Որպէս յոռեգոյնք կանանցն, որք զխորթսնառաջի արկանեն։ Դիմեցին այժմ հարազատաբար խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
Որդւոց բարձրացելոց անարգելով զծնօղսն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն. (Խոր. ՟Գ. 68։) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
ԽՈՐԹ. νόθος adulteratus, alienus. Անհարազատ ինչ. խարդախեալ. Օտար կամ սուտ. գալպ.
Սա (նիւթն առջին) է առանց զգայութեան շօշափելի, խորթմտածութեամբ հազիւ հաւանելի. (Պղատ. տիմ.) (այսինքն անհանճարից անհաւատալի։)
Մի՛ լինիր խորթ սովորութեամբ։ Փութա՛ ոչ շփոթել զերգս սաղմոսաց քոց խորթ խորհրդով. (Կլիմաք.։)
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Խորթնհոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
unsociable, morose;
capricious, whimsical.
Խորթ եւ վայրենի բարուք. օտարոտի ի գնացս քան զծայգան, խորթաբարոյսքան զգալիլեա։ Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց բերանք կարկին. (Նար. ՟Բ. ՟Հ՟Ե։)
to be degenerated, estranged, spoiled.
Ի ստացօղ դարձի՞ն յուսացայց, յորմէ խորթացայ։ Զաբրահամ ոչ էր յիշել, զի խորթացեալ էր ի նմանէ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ծ՟Ա։)
Եւ Օտարեանալ ի կարգէ. անստոյգ, անհարթ գտանիլ.
Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. (Յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն հարթել զանհարթ ոճն։)
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)
Յաբրահամու հայրութենէն զնոսա խորթացոյց. (Նանայ.։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
Խորթ գոլն. անհարազատութիւն. եւ Տմարդութիւն.
profouud, impenetrable, inscrutable;
penetrating, profound.
deep, high;
impenetrable, ahstruse, obscure, hidden, difficult to understand;
— ականողիք, sunken eyes.
Ի վիհ մեծ յանտառի խորին յոյժ։ Ե՛կ է՛ջ ի խորս խորինս։ Երկինք բարձր, եւ երկիր խորին (կամ խոր). (՟Բ. Թագ. ՟Թը. 17։ Եզեկ. լբ. 21։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Բանք խորինք։ Խորին խորհուրդք. (Առակ. ՟ա. 6։ ՟բ. մկ. ՟բ. 31։ Ես. ՟լա. 6։ ՟իթ. 15։)
Դարձեալ եւ այս առանձինբառ է հեբրայեցւոց, եւ խորին. (Կիւրղ. թագ.։)
Խորին խաղաղութիւն, կամ ծերութիւն, խաւար, առաւօտ, անապատ, չարութիւն, կռապաշտութիւն. (Արծր.։ Նար.։ Մագ. Շ. մտթ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Յարեաւ ի խորին ժամ առաւօտին՝ ի մէջ գիշերին. Գանձ.։)
peculator.
Որպէս գողն յուդաս եւ մատնիչ ... ստանայ զնա իբրեւ խորի նենգաւ. (Սարկ. քհ.։)