Ասեն, թէ հեբրայեցերէն գրեաց զնա, եւ ոչ յունարէն. (Եփր. եբր.։)
Եթող նոցա զգիրս աւետարանին մատթէոսի հեբրայեցերէն գրով. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 10։)
Գրեաց հեբրայեցի գրով։ Վասն հեբրայեցի լեզուի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։ ՟Է. 30։)
Մատթէոս հեբրայեցւոցն ի լեզու հեբրայեցի զգիրսն արար եւ եդ. (Ճ. ՟Դ.։)
ՀԵՆԳՆԵՄ καταγελάω, χλευάζω, διασύρω derideo, irrideo, sibilum edo κωμῳδέω mordacibus verbis incesso, traduco. որ եւ ՀԵԳՆԵԼ. Այպն առնել. խաղ առնել. ծաղր առնել. շչել. հանակ ընել.
Ոչ ծաղու եւ հենգնելով ասէր։ Անարգէ եւ հենգնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ ՟Բ. 2։)
Հենգնելով (կամ հեգնելով) զքրիստոնէից խորհուրդս. (Աթ. ՟Դ։)
Տե՛ս զիա՛րդ հենգնէ։ Հենգնեաց զերկրպագութիւն կռապաշտելոցն. (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Երախտիք փրկչին հենգնեալ։ Զիա՞րդ զապերախտութիւնն յակոբայ ի ճառ ածեալ հենգնեցից. (Նար. ՟Դ. Նար. կ.։)
Հեշտեաւ, հեշտաբար. հեշտաւ. կամ հեշտութեամբ.
Պահելով դիւրաւ, եւ հեշտիւ հասուցանէ յօգտակարութեանցն տեղիս. (Պիտ.։)
Թէեւ միոյ հեռակայութան ընդմիջելով։ Յառաջ քան զբազում հեռակացութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակացութիւն (կամ հեռակցութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
Զամենայն հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ. (Դիոն. ածայ.։)
ՀԵՏԱԽԱՂԱՂ ԾԱԾԿԵԼ կամ ԱՌՆԵԼ. κατακρύπτω abscondo Զհետս խաղաղել. անհետ առնել. հետակորոյս առնել.
Անդ զգուշութեամբ զտեղին հետախաղաղ ծածկէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 19։)
ՀԵՏԱԿՈՐՈՅՍ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἁφανίζω perdo, e conspectu aufero. Կորուսանել կամ չթողուլ զհետս անգամ. անհետ՝ աներեւոյթ՝ բնաջինջ առնել, լինել.
Զսնափառութիւն հետակորոյս արարեալ ի բաց հալածէին. (Վրք. ածաբ.։)
Եւ ի մտաց հետակորոյս արասցուք. (Գէ. ես.։)
Վաղվաղակի դիքն զնա ի մարդկանէ հետակորոյս առնէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առժամայն չքոտեալ հետակորոյս եղեւ հակառակորդն հպարտացեալ՝ ինքն եւ իւրքն ամենայն. (Արիստակ. ի մկրտ.։)
Հեծեծութիւնք ի փախուստ դարձան, հետակորոյս եղեն. (Ոսկ. ես.։)
Քննել զհետս եւ զհանգամանս. հետազօտել. հետաքրքիր լինելով զննել. հետախուզել. մանր պրպտել.
Զոր ինչ աստուած իւր զօրութեամբն առնէ, սա իւր տկարութեամբն ոչ հետաքննեսցէ. (Վանակ. յոբ.։)
այսինքն Ի հետէ, որոյ նախդիրն դնի ի վերայ նախընթաց բառից. ἁπό, ἁφ’ ἦς, ἁπ’ ἑκεινού ex quo, ab exinde, jam inde, ab ... usque. Զհետ կամ զկնի անցելոց եւ այսր. անդստին, ի սկզբանէ ցայժմ. անընդհատ ցայս վայր. անկից ետեւ, ինչուան հիմա .... cf. ՅԱՅՆՄ ՀԵՏԷ, cf. ՅԱՅՍՄ ՀԵՏԷ, cf. ՅՈՐՍ ՀԵՏԷ, cf. Ի ՎԱՂՈՒՑ ՀԵՏԷ.
Որ ի հնոց ժամանակաց հետէ։ Յաւուրցն ժամանակաց հետէ՝ յորմէ եւ այլն։ Յայնմ ժամանակաց հետէ. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 11։ 4. ՟Ա. ՟Ա. 12։ ՟Ա. Եզր. ՟Զ. 20։)
Ի կանուխ ժամանակէ հետէ. (Լմբ. սղ.։)
Յայդուէ իսկ հետէ՝ անապակին տան զանձինս. (Ոսկ. ես.։)
Յայնմ ժամանակէ հետէ։ Յաստուծոյ աւետեացն հետէ։ Յադամայ հետէ։ Ի սկզբանէ հետէ։ Զմարգարէսն ամենայն ի սամուէլէ հետէ. (Եւս. քր.։ Կոչ. ՟Դ։ Ոսկ. յհ. եւ այլն։)
Յորմէ հետէ մտի առ փարաւոն, չարչարեաց զժողովուրդն։ Պատմեսցէ, յորմէ հետէ արարի զմարդն։ Յորմէ հետէ բարձունք են, մեղաւ իսրայէլ։ Յորմէ հետէ մտեալ եմ, ոչ դադարեաց եւ այլն։
Յորոց հետէ առի ես զձեւս զայս, ոչ ճաշակեցի զենեալ ինչ. (Վրք. հց. ձ։)
Այս սովորութիւն ասէ հերեսիովտացն է, այսինքն կերինթացւոցն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Այս հայհոյութիւն հերեսիովտացն է։ Զի խցցէ զբերանս հերեսիովտացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Ասեմ ի դէմս հերեսիոտացն. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ էր նա ի հերեսիոտից անտի։ Մկրտէին ասէ վերստին զհերեսիոտայսն։ Ի տըւչութիւնս հերեսիոտացն ընթացայ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։ ՟Է. 5։)
Ընդդէմ դառնան հերեսիոտայքն. (Կիւրղ. տեառնընդառաջ.։)
Մի՛ հաղորդիր ընդ հերեսիոտայսն եւ ընդ հեթանոսս. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Հերեսիոտայքն առնուն ինչ ի գրոց ի պէտս գայթագղութեան իւրեանց, եւ թողուն զայն՝ որ յանդիմանէ զմոլորութիւն նոցա. (Եփր. համաբ.։)
• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Windisch. 22, յե-տոյ Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 80, 333, Lag. Urgesch. 291, Müller SWAW 38, 583 ևն։ Հիւբշ. հեռի բառից.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
ՀԵՐՈՒ կամ Ի ՀԵՐՈՒՆ ՀԵՏԷ. πέρυσι anno praeterito, vel superiore, transacto. Յանցեալ ամի. հերու, անցած տարի.
Ե՛րբ. հիզան, երէկ, հերու. (Արիստ. ստորոգ.։ Դամասկ.։)
Հերու ինձ այսպէս արարիք. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ո՞չ հերու թօթափեաց աստուած զքաղաքս ամենայն. (Ոսկ. գծ.։)
Յառաջագոյն սկսայք ի հերուն հետէ։ Աքայեցիքն ի հերուն հետէ պատրաստ են. (՟Բ. Կոր. Ը. 10։ ՟Թ. 2։)
Քանզի (ի) հերուն հետէ կամեցարուք առնել. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Ե՛րբ. հի՛զան, երէկ, հերու։ Կրել. հի՛զան, հատանիլ, այրիլ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Տեսակն. հի՛զան, մարդ. (Պորփ.։)
Սուղ փաղառութիւն. հի՛զան, նետող. եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Մերթ հարցական. Զիա՞րդ. ո՞րպէս.
Հարցականն. ո՞ւստ, ե՞րբ, ի՞բր, զի՞բար, հի՞զան. (Թր. քեր.։)
Իբրեւ զհիղս մրգապահաց. (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Հիղք մրգապահացն պարիսպ է եւ ամրութիւն. (եւ այլն. Լմբ. սղ. ՟Հ՟Ը։)
Զհոգի եւ զմարմին՝ հինգեկին զգայութեամբք. (Անյաղթ բարձր.։)
cf. ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ։ (Խոր. հռիփս.։)
cf. ՀՆԳԵՐԵԱԿ։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ (Պատճառ կրկնակ գրութեանցս է սովորութիւն գրչաց ըստ գաւառական հնչման. մանաւանդ յորժամ ի հին օրինակին իցէ թուանշան. Ե. ՟Ե. զոր ի բարդութիւնս անխտիր հինգ կամ հնգ. ձայնիւ բացատրեն ըստ հաճոյս։)
cf. Խոխոտեմ.
ԽՈԽՈՏԵՄ ԽՈԽՈՏԻՄ. Խորհելով յօդել. կցկցել մտօք. հնարիլ. ջանալ.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)
Ճշմարտութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ։ Սիրտք արդարոց խոկան զհաւատս. (Առակ. ՟Ը. 7. ՟Ժ՟Ե. 28։)
Խոկայր նմա զդաւաճանութիւն անհնարին մահու. (Յհ. կթ.։)
Խոկալ յարմարել, կամ հասանել. (Մագ.։)
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Մարդասիրել ի նա խոկացեալ։ Առ ինքն զքաղաքն նաքջաւան խոկայր դարձուցանել. (Յհ. կթ.։)
Խոկացաւխորամանկութեամբ խոտորել զճանապարհս իմ։ Զխոկողսն ուսումնականին արժանի դիւցազնացն պատուասիրել։ Վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի. (Մագ.։)
Ազգմամբ չարին խոկացաւ ընդ լուր (սրբութեան) նորա կին ոմն պիղծ եւ լիրբ (ի պատրել զնա). (Վրք. հց. ՟Զ։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Խոկալն. խորհումն. մտածութիւն. պարապումն. ուսումն. փոյթ.
Խոկումն մահու. (Նախ. ժող.։ Սահմ. ՟Ը։)
Զազրանայ խոկմամբ խորհրդով. (Գր. հր.։)
Բոլոր էաց խոկմունս։ Յարհեստ պիտանացու տածեալ վեհագոյն խոկմանն. (Մագ.։)
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
Կալան նոքա արս յերկրէն, եւ անդեն խողխողեցին (կամ խողխողեցին)։ Անդէն՝ իբրեւ հան, խողխողեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 61։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Տալ հրաման խողխողել սրով. (Խոր. ՟Ա. 26։)
Ոչ այնպէս չարաար մահուամբ զիւրն խողխողէր հարազատ։ Ի թշնամեաց խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
Գայլ ապականիչ յարձակեալ՝ խողխողէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց։ Խողխողեցայք պատարագ ընդունելի. (Շար.։)
Յիշեն զսուրբ քահանայսն, որք խողխողեցան յօտարութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
act of killing, massacre, carnage.
Վասն խողխողման արքայի։ Անհնարին խողխողումն ի վերայ մարտիկ ղօրացն հասուցանէին. (Յհ. կթ.։)
to hear a loud burst of laughter.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց.
cf. Խոխոջեմ.
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
Ընդ հարաւակողմն խողովակի (կամ խողուակի) ողջակիզացն ի մուտս դրանն. (Եզեկ. ՟Խ. 40։)
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խոճկոր.
Տեսանէ խոչքոր յանտառին. (Վրք. հց. ձ։)
to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.
(լծ. հյ. խոկալ. լտ. գօճիթա՛ռէ. թ. հիճէլէմէք) որպէս Խորհիլ. վարանիլ ի խորհուրդս. որոճել ընդ միտս.
capital of a column.
Սիւնք ամպեղենք, եւ խոյակք հրեղէնք. (Ագաթ.։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
Ածցէ ի վերայ քո ազգ ի հեռաստանէ՝ իբրեւ զխոյանալ արծուոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 49։)
Սրաւառեալ խոյանայր զկնի գիշատեալ այլազգեացն. (Յհ. կթ.։)
conquest of the golden fleece;
violation, rape, ravishing.
որպէսթէ խոյանալով գողութիւն, կամ գողանալնզոսկի գեղմն խոյ ըստ քերթողաց. եւ նմանութեամբ՝ Յափշտակութիւն աղջկան. հափնփումն.
rams.
Արածեայ զխոյանս իմ։ Խոյանք իմանալի է զեկեղեցական քահանայապետութիւնս. (Մխ. ապար.։)
crocodile.
Ահա խոյթ մի, որ է խեցի ծովու, եբարձ նա, եւ տարաւ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
swelling, blotch;
schirrus, scrolula;
— պարանոցի, wen, goitre.
Իսկ (Ստեփ. լեհ.) գրէ.
crowning, covering anothers head.
Մեծն յոհաննէս որդի քահանայապետին, նորուն վակասիր քահանայութեան՝ խոյրագիր պատուին. (Ագաթ.։)
Սրբոյն թադէի զադդէ ոմն խոյրադիր ձեռնադրեալ. (Յհ. կթ.։)
to grow weak or faint, to decay, to languish, to droop.
Թառամիլ. նուաղիլ. թուլանալ. թողուլ անձամբ զանձն. (յն. խոնարհել զինքն)
Որպէս ի ցրտութիւն մարմինն (ծերոց) դառնայ տկարանայ, ըստ նմին եւ ցանկութիւնն հանդարտեալ թօշնի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Թաղեմ.
ԹՕՍԵԼ. Այսպէս գրի ի Վրք. հց. տպ. ՟Ի՟Զ. փոխանակ գրելոյ ԹԱԶԵԼ, զոր տեսցես։
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժ. Լծորդ գտանի ընդ շ. զի գրի նժդեհ, նշդեհ. արխոյժ, աշխոյժ. որպէս եւ անունս աժդահակ ժաժդահակ. որ է աժտէր, վիշապ։
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
Ժ. Ի խորհուըդ գրոյս բարւոք գրեաց՝ որ ասացն.
witchcraft, sorcery.
Ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս. եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
astrologer, caster of nativities.
ὠρονόμος horas distribuens, vel regens Աստեղագէտ ծննդաբան, որ ըստ մտի բաշխէ զժամս ծագման աստեղաց՝ առ ի գուշակել զբախտ մանկան ծնելոյ յայն ինչ պահու.
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)
breviary;
hours;
prayer-book.
μήν (որ է ամիս). officium (պաշտօն). breviarum (համառօտութիւն). horarium, liber horarum canonicarum Գիրք ժամակարգութեան, կամ հասարակաց աղօթից. որոյ լրագոյնն հանդերձ սաղմոսարանաւ, երգովք, եւ տօնացուցիւ կոչի Մայր կամ Ատենի ժամագիրք։ Ժմ. ձ. եւ տպ։ (Յիշատ.։)
horoscope, nativity.
Երկակի տրոհեալ քառակի միջօրէի եւ ժամադիտի շարժմամբ. լինի իմանալ կա՛մ զաստղն, կամ զգործին դիտելոյ զաստեղս։
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
Յետ ժամանակեալ ժամադիր ժամուն եկին։ Զմե՛ զժամադիր սաստիկ հրամանի զօրհասաւ անցեալ հրէայք՝ եւ զայս օր կեցեալ գտանին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Վաղվաղակի իբրեւ ժամադիր ժամանակաւ բառնան կեանք հպարտացելոյն։ Իբրեւ միոյ ժամադիր ժամու շարժեալ, ի չու անկեալ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Ը։)
Գային հասանէին ի ժամադիր կողմանս. (Կորիւն.։)
Չուէին հասեալ ի ժամադիր տեղի պատերազմին. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Վաղվաղակի հասանէին ի ժամադիրն ըստ հրամանի՝ ի կողմանս այրարատեան գաւառին. (Ագաթ.։)
Նահատակքն անցին ելին ի ժամադրի ամենայն կենդանեաց.. . ժամադիր նոցա (յերկինս), ուր ժողով լինի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Որպես պարտս հատո՛ զքո ժամադիր արտասուացն. (Նար. խրատ.։)
ԺԱՄԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ, ԺԱՄԱԴԻՐ ԼԻՆԵԼ, τάσσω, συντάσσω constituo, pango Ժամ դնել. ժամադրել. սահմանել զժամանակ եւ զտեղի. ատէն կամ տեղ որոշել.
Յառաջագոյն ժամադիր առնէ առ ի յարութիւն։ որպէս արար նոցա ժամադիր յառաջ քան զչարչարանս. (Ագաթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Ժամադիր եղեալ նորա եւ սահմանեալ օր առ կիւրոս. (Նոննոս.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԺԱՄԱԴԻՐ. գ. συνταγή constitutio, coordinatio ὀρισμός τοῦ καροῦ definitio temporis եւ այլն։ Դրութիւն կամ սահման ժամանակի եւ տեղւոյ. պայմանեալ ժամանակ. Դաշն բանի վասն որորշեալ ժամու՝ ժամանակի, նշանի, եւ այլն. խօսք դնելը.
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
Իբրեւ եհաս ժամադրութիւնն, եւ չտայ զգանձս փրկանացն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
Կատարեաց զժամադրութիւն կենաց իւրոց, եւ փոխեցաւ ի հանդերձեալսն. (Վրք. ոսկ.։)
Յօր մահուն իմոյ իմաստնացո՛ զիս, եւ պահեա՛. եւ այժմ անարատ պահեա մինչեւ ի կէտ ժամադրութեան իմոյ. (Մարաթ.։)
Յետ այսմ ժաադրութեան կենացս. (Յհ. կթ.։)
Մերձ է օր տեառն.. . իրաւանց ժամադրութեանց, որ կենցաղականաւ այսր յաւիտենիս զհանդերձելոցն ինձ կերպարանեն. (Նար. ՟Ա։)
Ծերունի ես, եւ ի հարկաւոր ժամադրութիւնն մերձ. (Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Ժամադրեմ.
Դարձեալ ժամակալ լինէր՝ ի դարձին միւսանգամ առ հասարակ սատակել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Վարէր զինէր ժամակալ լինէր վասակ, հանդերձ ամենայն զօրօքն եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
cf. Ժամադրութիւն.
Ներեսցէ մեզ արքայ աւուրս ինչ խորհել ընդ միմեանս ... հաւանեցան բանիցն, եւ շնորհեալ նոցա զժամակալութեան խնդիրն՝ արձակեցին զատեանն. (Փարպ.։)
canonical hours, divine service, hours.
Ժամակարգութիւնն որ ի սմա՝ ոչ վայրապար, այլ մեծ իմաստութեամբ, եւ ծածկեալ խորհրդով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթականս ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
Կամեցայ հաւաքումն առնել սրբոցն բանից՝ որ վասն աղօթից եւ ժամակարգութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի խափանիցես զժամակարգութիւնս (այսինքն զկարգեալ ժամ աղօթիցն). (Վրք. հց. ՟Բ.)
chrnicler, chronologist;
chronological;
cf. Ժամանակագիրք.
χρονογράφος chronographus, temporum seu annalium scriptor Մատենագիր ժամանակաց կամ քրոնիկոնի. գրիչ պատմութեանց ըստ համեմատութեան ժամանակաց դարուց ի դարս.
Զոր եւսեբի ժամանակագրի հաստատեալ է յեօթներորդ դպրութեանն. (Վրթ. քերթ.։)
հաւանեա՛ց եւսեբի ժամանակագրի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Զկայնան չորրորդ ի նոյէ ամենայնք ի ժամանակագրաց գրեն։ Ի հինգերորդ գրոցն ափրիկանոսի ժամանակագրի. (Խոր. ՟Ա. 4. ՟Բ. 9։)
Ասացեալ ժամանակագիրք փարթամագոյնս գրեցին անխտիր հայի ի մատենագիրս եւ ի մատեանս գլխովին։
Վերածնեա՛ ապա ժամանակագիրն, եւ գտցես, եթէ ի գարեհէ որդւոյ արշաւրի մինչեւ ցքրիստոս են ամք չորեքարիւր ութսուն եւ երեք. (Աթ. ՟Թ։)
chronological.
Տումարին անուն ի մերասեր ազին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնե թիւ, եւ զժամանակագրականն. (Գր. տղ. թղթ.)
chronography;
chronology;
chronicle;
վրիպակք ժամանակագրութեան, anachronism.
Պատմէ գիրք ծննդոցս որդի ի հօրէ զծնունդս ժամանակագրութեամբ. (Նախ. ծն.։)
Հետեւելով եւ ընդ արտաքնոց եւս ժամանակագրութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Արժանի հաւատարմութեան առն ժամանակագրութիւնս. (Ասող. ՟Ա. 2։)
of time;
temporal, worldly;
—ս, recent, modern, of our time.
Բանականն եւ անբանն ոչ ունին ժամանակական բաժանումն. իսկ անուանեալ տեսակք ճարտասականիդ ժամանակական ունին առ միմեանս զանազանութիւնս. վասն զի բաղխոհական վասն ապառնոյ ժամանակի ունի զգոյութիւն. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Բայց եթէ ի ժամանակական ոք այսու զիջանէ ի կարծիս. (Գր. հր.։)
Ամենայն որ լինելութիւն մարմնական ունի, համանգամայն եւ ժամանակական՝ ապականացու է եւ մահկանացու. (Նիւս. բն.։)
Իսկ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԱՆՍ՝ է այժմու ժամանակիս. որ ինչ է առ մերովս ժամանակաւ. աս ատենիս. հիմակուան.
Ի ժամանակականս աւանդութեանց հրաժարեմք։ Բուռն հարցուք նախ զժամանակականս առկայացեալ անկարգութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
προθεσμία (ἠμέρα, ὤρἁ praefinitum tempus, statutus dies Կէտկամ սահման ժամադրութեան. որոշեալ ժամ.
Ընդ հազարապետօք է եւընդ գաւառապետօք մինչեւ ի ժամանակակէտ հօրն. (Գաղ. ՟Դ. 2։)
Կամ ա. προθεσμίος, -ία, -ίον praefinitus, -a, -um;
ante constitutus Ժամանակադրեալ, որոշեալ, սահմանեալ.
Դիտէր զժամանակակէտ պայմանն. (Վրք. հրց. ՟Ի՟Զ։)
contemporary, ceetaneous, synchronous, happening at the same time.
σύγχρονος contemporaneus, coaevus, aequalis Որ իցէ ընդ այլում ի մի եւ ի նոյն ժամանակի հաւասար տեւողութեամբ.
Հայր հաւասար է եւ ժամանակակից որդւոյ իւրոյ. (Մ այսինքն մշտնջենաւորակից. Վահր. երրորդ.։)
Սորա ժամանակակից համարին զփարոնեւս ինաքայ. (Եւս. քր.։)
temporary, of short duration.
Պատմեմք ոչ զժամանակաւոր կենացս կամ զանցաւոր, այլ զմշտնջենաւոր եւ զյաւիտենական կենացն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Կաստովր յառաջնում ժամանակաւորացն համառօտ մատենի վիպագրէ։ Գրեալ ժամանակաւոր մատենիւք. (Եւս. քր.։)
Մասնաւոր եւ ժամաակաւոր ընդունէին մարգարէքն զշնորհս հոգւոյն։ Ոչժամանակաւոր, այլ մշտնջենաւոր ընդ նոսին կացեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
temporariness, transitoriness, perishableness.
ի մարդանալն՝ ճշմարիտ Աստուած, եւ ի տկարութեանն՝ հզօր եւ իշխան, եւ ի ժամանակաւորութեան աստեացս՝ հայր հանդերձելոյ աշխարհին. (Կամրջ.։ եւ Տօնակ.։)
temporary;
transitory;
—կեայ վարձք, temporal or mundane rewards;
—կեայք, earthly riches;
temporality;
—կեան, genitive of Ժամանակ.
Ծերութիւն եւ հիւանդութիւն պատերազմ է ժամանակեայ. (Եզնիկ.։)
Եթէ ստուերականքն այնոքիկ, եւ որ աղցաւոր եւ առօրեայ ժամանաւէիւն պաշտպանեալ պահպանիւրՄ Անան. (եկեղ։)
to assign, appoint or fix a term.
Ժամանակէր նա զնշանս իւր, եւ ժամանակեալ լինէր նոցա. (Եփր. համաբ.։)
to cause to arrive or happen.
Տալ ժամանել. հասուցանել, ժաման առնել. հասցնել.
to arrive.
Շիջաւ, եւ ոչ ժամանեցաւ պայծառ լուսով մտանել. այլ ձ. ոչ ժամանեաց։ (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Միտք խորութեան գրեալ են ի բանս նորա.. . վերագոյն է՝ թէ յինէն ժամանեսցի. այսինքն բաւեցից հասու լինել. (Եւս. պտմ. ՟Է. 24։)
cruet (for the mass).
Ա՛ռ ժամանոցս զայս ի հեղուլ զգինի. (Մաշտ.։)
arrival, coming.
ԺԱՄԱՆՈՒԹԻՒՆ ԺԱՄԱՆՈՒՄՆ. Ժամանելն, հասանելն. հասնիլը.
ԺԱՄԱՆՈՒՄՆ ՊՏՂՈՑ. πεπάνσις maturitas Հասունութիւն, հասունանալն. Հասուննալը.
cf. Ժամանութիւն.
ԺԱՄԱՆՈՒԹԻՒՆ ԺԱՄԱՆՈՒՄՆ. Ժամանելն, հասանելն. հասնիլը.
ԺԱՄԱՆՈՒՄՆ ՊՏՂՈՑ. πεπάνσις maturitas Հասունութիւն, հասունանալն. Հասուննալը.
misfortune, mischance.
Չար, կամ ձախորդ կարծեցեալ ժամ. չար սահաթ.
Որ անասնագոյն իցեն, նոքա բնաւ զօրաչար ժամաչար պարտ չարեաց եղելոցն դնիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
church, temple, chapel, house of prayer.
Ժամատեղ եդիք, աղօթս կարգեցիք.. . Ծոյլ ժամատեղաց, սիրող հեշտ կենաց. (Գանձ.։)
Քակեցան ժամատեղք, արհամարհեցան քահանայքն. (Ուռհ.։)
Վարդապետն մեր վանականն՝ սիրող սրբոց եւ սրբութեանց, խաչին եւ եկեղեցւոյ, ժամատեղաց եւ ժամարարաց, քահանայից եւ կրօնաւորաց. (Մաղաք. աբեղ.։)
officiating priest.
Քահանայն որ պատարագ մատուցէ. պատարագւոր.
Ժամարան ասէ, Օրհնեալ թագաւորութիւն. (Տօնաց.։)
dial, dial-plate;
ոլաք —ի, the hand, index;
արեւային —, sundial;
աստեղական, գիշերահաւասարային, բեւեռային, հորիզոնտկան —, sideral, equinoctial, polar, horizontal dial.
to vomit, to throw up;
to bubble up;
to gush out;
to pour forth, to vomit, to utter;
արիւն —, to vomit blood.
Արտաքս ժայտքէ զոր ի մեղացն ամբարեալ ժահահոտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Կերակուր հալի եւ այլայլի.. . եւ արտաքս ժայտքի (կամ ժայթքի). (Երզն. մտթ.։)