• «անգամ», տե՛ս Հաղ։

• , ի-ա հլ. «առաջնորդ, գլխաւոր, վարիչ» Փիլ. Պիտ. Սարկ. «հիմնադիր» Շար. «պետ, իշխան» Կղնկտ. (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 20). որից հեղինական «առաջնորդական» Գնձ. հեղինաւորեալ «կան-խասահմանեալ, կանխաւ որոշուած» ԱԲ. բառս գրուած է նաև հեղանակ, հեղիւնակ, հիւղանակ, հիւղենակ, հիւղական (վերջինը պէտք է համարել զուտ ձեռագրական սխալ)։ Բառիս նոր նշանակութիւնն է «երկասիրող», որից ձևացել են հեղինակել, հեղինակութիւն, հեղինակաւոր, հեղինակաւորութիւն։

• Հիւնք. հելլէն բառից է դնում։ Karst, Յուշարձան 423 ալթայ. il, el, al «ա-ռաջ», թրք. ilk «առաջին», ileri «յա-ռաջ»։

• «բերք, բոյս». գիտէ միայն ԱԲ. անստոյգ բառ։-Գւռ. կայ հեղի՝ որ տես եղի։

• , ի հլ. (նաև կայ գրծ. -օք Մեկն. ղկ.) «գամ, բևեռ» Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. էջ 690. Զքր. կթ. Շար. Նար. իր, էջ 70, ղուսել «գամել» Նանայ. 27 Պիտառ. Ճառ-ոնտ. «յօդել, միացնել» Խոր. Լմբ. մատ. էջ 87. հեղուսումն Սկևռ. աղ. հաստահեղոյս Ագաթ.։

• ՆՀԲ լծ. յն. ἡλος,. լտ. clavus «գամ, մեխ»։ Հիւնք. յունարէն ձևից։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան. յետնաբար գտնում եմ սեռ. դաստակաց Նար. կուս. 412) «ձեռքի և բա-զուկի մէջտեղի մասը» Ա. թագ. ե. 4. Նար., «սուրի կոթ» Մագ. քեր. 246. Անկ. գիրք հին կտ. 191, «ձեռք» Սիմ. սպար. 80 (Ոսկի նուագն ի դաստակին), «տրցակ, կապոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 779 ա), որից՝ դաստակետղ Անյ. բարձր., երկայնա-դաստակ «երկար կոթով» Շիր. չփ. և կշռ. հմմտ. նաև տստակ։

• = Պհլ. dastak «կոթ, բռնատեղ, տրցակ, մի բուռ լի», պրս. [arabic word] dasta «կոթ, բռնա-տեղ, սուրի՝ դաշոյնի՝ դանակի՝ կացինի ևն կոթ», քրդ. deste «կոթ», հինդուստ. dustu «կոթ», գնչ. desto «կացինի ևն կոթ». բոլորն էլ ծագում են պհլ. պրս. dast «ձեռք» բառից։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇-︎ dastaǰ և ասոր. [syriac word] ︎ dastaqā «կոթ»։ -Հիւբշ. 135։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ.-ՆՀԲ ասս. տեսթ «ձեռն» և տեսթեք «ձեռնիկ»։

• , ի, ի-ա հլ. «ձեռակերտ, շին-ուածք, շէնք, գիւղ, ագարակ» Առակ. իդ. 5 27. Եղեկ. լը. 12. Կոչ. 154. Ագաթ. Եղիշ. Խոր.։

• = Հպրս. *dastakrta-«ձեռակերտ», պհլ. dastk(e)rt «աւան, գիւղ», Dast-kart «Խոս-րով Նուշիրվանի զարդարած հռչակավոր պալատը» (Blochet, Liste géogr. էջ 2). ո-րոնք գալիս են dast «ձեռք» և krta «շինել» բառերից։-Միջին պրս. ձևն է dastagerd, որ աւանդուած է յն. ἀασταγερὸ (Թէոփանէս) և արաբ. [arabic word] Dastaǰird տառադարձա-թեամբ, իբր տեղի անուն. նպրս. [arabic word] dasgara «աւան», որ և արաբ. [arabic word] das-karat «գիւղ. 2. բերդի շրջակայ աւանները. 3. ապարանք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 856)։-Հիւրշ. 135։

• Առաջին անգամ Muller, SWAW 38, 576-7 մեկնելով «ձեռակերտ»՝ հա-մեմատում է զնդ. zusta պրս. dast բա-ռեռե հետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 27, 41 աւելացնում է բառիս արառ-daskarat տառադարձութիւնը։ Ընդար-ձակ գրում է բառիս վրայ Հիւբշ. ZDMG, 1876, 138-141 և համեմատում է պրս. dastkard ձևի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 6ā յիշում է յն. և արաբ. տառադարձու-թիւնները։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ-ի, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «սուրի կոթ, երախա-կալ» Բուզ. ե. 32. Նիւս. կուս.։

• = Հպրս. *dastapāna-ձևից, որ կազմուած է dasta-«ձեռք»+pana-«պահող» բառե-րից։ Այս ընդհանուր նշանակութիւնը յետոյ, ստացել է զանազան մասնաւոր առումներ, որոնցից մէկը հայերէն բառի նշանակութեւնն է, որ միւսների մէջ կորել է։ Միւսների մէջ ռւռնում ենք՝ պհլ. dastpanak «կրակի ունե-լի», պրս. [arabic word] dastbāna կամ [arabic word] dastvān «ձեռնոց, թաթպան». սրանիր տա-ռադարձուած է արաբ. [arabic word] dastabān,-Հիւբշ. 135։

• , ի-ա հլ. «ջնջոց» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. «անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Եղիշ.-«ոտքի սրբիչ» Իսիւք. «վարշամակ, մաքուր կտաւ» Մաշտ. Վրք. հց.։

• = Պհլ. *dastarak ձևից, որ աւանցուած չէ, բայց նոյնը հաստատում են հայերէնի հետ՝ պրս. [arabic word] dastār «թաշկինակ, քրր-աինք սրրելա շոր, գլխի փաթթոց», [arabic word] dastārča «փոք. թաչկինակ», աֆղան. das-tar «փաթթոց», քրդ. dastruk, desrók «թաշկինակ»։-Հիւրշ. 135.

• ՆՀԲ ուզում է մեկնել արս. das։

• «ձեռք» և հյ. առնուլ բառերից, թէև յի-շում է նաև պրս. տէսթառ։ Ուղիղ մեև։ նեց Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 657, Հիւնք. պրս. տէսթարչէ։

• ԳՒՌ.-Պլ. դասդառագ, թասդառագ, Ասլ. դ'ասդառագ, դ'ասդառայ, Խրբ. դասդըռռավ։ որոնք նշանակում են «մասն վարտեաց որ զառականսն ծածկէ»։ Այլ գաւառականներով ունինք Ախց. դ'աստըռակ «խմորը ծածկե-լու, հաց փաթթելու շոր», Զթ. «հարսի վրա-յի ծածկոցը»։

• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թրք. բարբառով tasdar «տաշտի մէջ եղած խմորի վրայ ձգուած շո-րը». -այս բառը պարսկերէնից չէ, այլ ուղ-ղակի մի որևէ հայ բարբառից, ինչպէս ցոյց է տալիս նշանակութեան տարբերութիւնը և մանաւանդ արևմտեան արտասանութեան համաձայն t և d։ -Justi, Dict. kurde մե-ղանից է դնում քրդ. [arabic word] dastruk «թաշ-կինակ», որ ընդունելի չէ, քանի որ այս նշա-նակութիւնը չկայ արդի հայ բարբառներում.

• , ի-ա հլ. «տղոց վարպետ, ուսուցիչ և խնամակալ» Ա. կոր. դ. 15, Գաղ. գ. 24, 25, Բուզ., որից՝ դաստիարակել Կիւրղ ղկ. Պղատ. տիմ. Յճխ., դաստիարակեղէն (նորագիւտ բառ) Պտրդ. 250, դաստիարակա-պէս Մաքս. դիոն., դաստիարակարան Նար., դաստիարակութիւն Յճխ. Նար. խչ., դաստիա-րակչուհի, ղաստիարակչական (նոր բառեր)։

• -Կհլ. *dastyārak ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պրս. [arabic word] dastyār ἰ«օգնական ձեռնտու». բոլորի մայրն է հպրս. *dasta-δāra-, որ մեկնւում է իբր «ձեռնկալտ»։-Հիւբշ. 135։

• ՆՀԲ պրս. տէսթկիյր «օգնական», որ ձևով յարմար չէ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Գ Տէօլվէթեանց, Դաստիարակ, 1873, էջ ա, նոյնը յետոյ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 657, Տէրվ. Լեզու, 123, Müller, WZKM, 8, 275։-Հիւնք. պրս. տէսթկիր և տէսթեար։-Müller անդ և 10, 179, Ալիշան, Հին հաւ. 353, 466, Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծան. 57 պհլ. dastur «հոգևոր պետ» և պրս. [arabic word] dastur «փոխարքայ»։

• , ի-ա հլ. «դատ պահանջող, դա-տի մէջ ամբաստանող» Ես. խա. 11 ծդ. 17. Գծ. իե. 16. Փարպ., որից՝ դատախազութիւն Եւս. քր. Փարպ., դատախազ լինել Եղիշ. կամ դատախազել Նեղոս. Սրգ. Անկ. գիրք առաք. 226, դատախազանք ԱԲ։

• = Իրանեան բարդութիւն է թւում, որի ա-ռաջին մասն է դատ, իսկ երկրորդ մասը՝ խազ անյայտ է (հմմտ. նաև գինեխազ, մա-տակախազ, իգախազութիւն)։

• ՆՀԲ և Հիւնք. պրս. [arabic word] dadxvah «դատախազ» բառի հետ, որ կազմուած է dad «դատ» և xvāstan «ուզել» բառե-րից։ Հիւբշ. չունի։

• ԳՒՌ.-Ունինք միայն Խրբ. դէմը դ'աղա-խազ կայնիլ «պահանջկոտ լինել, առանց ձանձրանալու միշտ պահանջել» ոճր։

• , ի-ա հլ. «դատ. 2. դատա-վճիռ. 3. դատապարտութիւն. 4. դատարան» ՍԳր. «5. օրէնք, իրաւունք» Սկևռ. ես., որից՝ դատաստանական Փիլ. նխ., դωստաստանա-գիրք Մխ. դտ., դատաստանսււոր Եղիշ. ե-րէց., դատաստանոց «դւստարան» Վրք. բիրն։

• -Պհլ [arabic word] dataslān, մանիք պհլ. [hebrew word] cādīstān (Salem. Manich. Stud. ЗAH, 8, 5), պազենդ. dāδastān, պրս. [arabic word] dāq'stān. բոլորն էլ «վձիռ, դատավճիռ», որ ոնք կազմուած են dāt «դատ» րառից՝ stān մասնիկով։-Հիւրշ. 136։

• Այս մեկնութիւնը առաջին անգամ յի շում է Spiegel, Gram. Huzv. 188-191։ Միւսները առհասարակ համարում են հայերէնի մէջ կազմւած դատ բառից -ստան տեռական մասնիկով։ Բայց եթէ այսպէս լինէր, չպիտի ունենայինք «դատ, դատավճիռ, օրէնք ևն» նշանա-կութիւնները, այլ միայն «դատարան»։

• ԳՒՌ.-Երև. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Տփ. դատաս-տա՛ն, Ախց. Կր. դ'ատաստան, Ալշ. Մշ. Ջղ. դ'ադաստան, Ագլ. դադաստա՛ն, դադաստո՛ւն, Պլ. դադասդան (հին լեզւով), թադասդան (նոր լեզւով), Սչ. դ'ադասդ'ան, Խրբ. Սեբ. դ'ադասղան, Զթ. դ'ադասդօն, դ'ադասդոն, Ռ. թադասդան, Հճ. դ'ադաստոն, Ասլ. դ'ա-դասդա, Ողմ. դ'mտաստան, Մկ. Սլմ. Վն տmտmստան, Մրղ. տmդmստան, Տիգ. թm-դmսդmն, բոլորն էլ նշանակում են «հան-դերձեալ կենաց դատաստանը»։ Նոր բառեր են ռատաստանագիր եղբայր կամ դատաո-տանեորայր «մի տեսակ ոգի» (Տիւր. դիք)։

• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայոց, ինչ-պէս նաև յունաց և տաճկաց մէջ գործածա-կան են dadasdan «դատ, դատաստան» և dadasdanja «իրաւունքով, արդարութեամբ» (-ja թրքական մասնիկով)։

• . հ-ա հլ. «պարապ, անգործ, փուճ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր., որից՝ դատարկա-բան Կոչ., ղատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3, դա-տարկաձեոն Ել. իդ. 15. Ոսկ. մ. բ. 10, ոա-տարկանալ ՍԳր, ղատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. դատարկապէս Ոսկ. յհ. ա. 3. Կոչ. 17, դատարկապորտ Տիտ. ա. 13. Եփր. բ. թես., ռատարկասուն Ագաթ. Կորիւն, դատարկա-ցուցանել Ոսկ. բ. թես. Եւագր., դատարկու-թիւն ՍԳր. Եւս. քր.։ Նոր բառեր են՝ դատար-կախօս, դատարկախօսութիւն, դատարկել ևն։

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 312 «ի դատելոյ՝ այսինքն յաշխատելոյ արկ-եալ, բանելու թուլցած կամ գործքէ (եր-կէ) դադրած»։ ՆՀԲ թուի մեկնել «դա-դարեալ յերկոց կամ յարգասեաց»։ Հիւնք. թատր բառից։

• ԳՒՌ-ԱԽ. Երև. Կր. դ'արտակ, Ողմ. դ'mրտակ, Տփ. դա՛րդակ, Մշ. դ'արդակ, Ննխ. դարդագ, Սեբ. դ'արագ, Ռ. թարդագ, Գոր. տmրտmկ, Սլմ. տmրտmկ,, Շմ. տmրտmգ'. Ասլ. դ'արդագ, դ'արդայ, Ալշ. դ'առդագ, Ջղ. դ'առդ'ակ, դ'առդ'ափ, Ագլ. դmռդmկ, Մկ. Վն. տառտակ, Մրղ. տmռտmկ, Տիգ. թmր-դmգ, Ղրբ. տէ՛րտակ, Ակն. դ'արդագ, ղ'այ-դագ, Հմշ. տայդագ. այս բոլորը նշանակում են «դատարկ, պարապ» և ծագում են շրջմամբ՝ դարտակ ձևից (հմմտ. կամուրջ-կարմունջ, կապերտ-կարպետ, փիփերդ-փիրփեղ)։ Նոյն բառը ուրիշ գաւառականներում փոխե-լով իր իմաստը, եղել է՝ Զթ. Ջղ. «եղեգ», Ատն. «մէջը պարապ եղէգ», Զթ. «եղէգից շի-նուած սրինգ», Ակն. Այն. Արբ. Զթ. Խրբ. (դ'արդագ), Մրշ. Սթ. «ջուլհակի մասուրայ փոքրիկ եղէգներ, որոնց վրայ թելացու մա-նած են փաթաթում՝ գործելու համար»։ Նոր բառեր են՝ դատարկել, դատարկուիլ, դա-տարկովի, դատարկուրախ։

• ՓՈԽ.-Անգորայի թրքախօս հայերը, թուրքերն ու յոյները գործածում են terdek «դատարակ» (Բիւրակն, 1898, 789)։ Նմա-նապէս Ատանայի հայերը, թուրքեռն ու յոյները գործածում են derdek «մէջը պա-րապ եղէգ» (Արևելք, 1888 նոյ"9)։

• . ե-ա հլ. «դատաստան կտրող» և լայնաբար «իշխան, կառավարիչ» ՍԳր. Եզն., որից՝ դատաւորանոց «դատարան» Ոսկ. յհ. բ. 14, դատաւրարան Պղատ. մի-նովս., ղատաւորութիւն Ղուկ. բ. 2. դ. 1։

• = Պհլ. dātnvar կամ dātuvar (գրուած է datūbar), մանիք. [arabic word] dātbr «դատա-ւոր» (ИАН, 1907, 539), պազենդ. dāvār-պրս. [arabic word] dādvar կամ [arabic word] dāvar «ռաաա-ւոր». սասանեան պահլաւերէնից աառա-դարձռած է յն. σπα-δαδουαρ (յն. Ագաթ. հրար. Lagarde, էջ 159), իբր *spāh-daδ-μar. Իսանեանիզ է փոխառեալ նաև արամ. [hebrew word] dəϑāwar «դատաւոր»։ Բոլորի ար-մաան է պհլ. dāt «դատ, իրաւունք»։-Հիւբշ. 136։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, նոյնը Lag. Urgesch. 102 ևն.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. դ'ադավոր, Ախց. Երև. Կր. դ'աղավօր, Ննխ. թադավօր, Սլմ. տm-տmվոր, Ագլ. դադավօ՜ր, Շմ. դադօօր, Տփ. դադամէր, Հճ. դ'ադավոյ, Մրղ. տmդավրիր, ղաղավըիր, Սեբ. դ'ադավէր. վերջինը մի-այն Աստուծոյ համար՝ իբրև «երկնաւոր դա-տաւոր». -ըստ այսմ Պլ. գործածական է մի-այն է յնավօր-դադավօր ձևով։

• , ի-ա հլ. «պահարան» Եւս. քը. Եփր. մն. Արծր. գ. 5. յատկապէս ունինք մա-ռենից դարան Եւս. քր. ա. բ., դարան կտա-կարանաց Եփր. մնաց., պատշաճ դարան «յարմար աման (նետի)» Արծր. գ. 5. բար-դութեամբ՝ մատենադարան Եւս. քր., վիմա-դարան Նար. մծբ., պատկանդարան (տե՛ս առանձին)։ Նոր բառեր են՝ գրադարան, գրա-ռարանապետ. հեշտադարան ևն։

• = Պհլ. *daran կորած հոմանիշ ձևից, որ հետ հմմտ. սանս. dhárana, dháruna «աա-հող, կրող, ունող», զնդ. darəna «յետ պա-հելու միջոց» (Bartholomae, 739), օսս, da-tän «ունող, կալող», որ պահուած է միալն kuxdarán «մատանի» և eiraγdaran «աշ-տանակ» ձևերի մէջ (իրր «մատնակալ, մո-մակալ»)։ Այս բոլորի արմատն է իրան. dar «ունենալ, կրել պարունակել». հմմտ. հպրս. dar-, զնդ. darayehi, dar-, պհլ. daram, աֆղան. laral, օսս. darin, պրս. [arabic word] daram «անիմ», սնս. dhar, dhāráyati (տե՛ս Horn § 527, Bartholomae, 690)։-Հիւբշ. 136։

• , ի-ա հլ. «ծածուկ տեղ, ուր պահ-ուելով՝ թշնամու վրայ անակնկալ յարձաևում են գործում. 2. որոգայթ, թակարդ. 3. դաւա-ճանութիւն» ՍԳր, «առիւծի որջ» Յայսմ., «ամրանալու տեղ» Նար., որից՝ դարանա-մուտ ՍԳր, դարանակալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 85, դարանակալութիւն Յոբ. իե. 3, դարանայոյս Դ. թագ. զ. 10, դարանիլ Սղ. թ. ժ. ժզ. ևն. հոոադարան Վրդն. ել. յետին ձև է դարանալ Վանակ. յոբ. (իբրև թէ դարանիլ)։

• = Ըրանական փոխառութիւն է, պհլ. *da-ran ձեից. հմմա. զնդ. darana «ամրաթիւն, բնակաթիւն, ապաստարան» (ըստ fartho-lomae, 692--3), «ձոր, կիրճ» (ըստ Horn, § 560, որ և սրան է կցում պրս. [arabic word] darra «ձոր, կիրճ»), dāuru-upa-darana «փայտա-կերտ հիւղակ» (Bartholomae, 739)։ Այս բոլորը ծագում են dar-արմատից. բայց այս ձևով կան իբանեան երեք տաբ-բեր արմատներ. I. dar-«ճեղքել», 2. dar-«հսկել», 3. dar-«ունել, պահել» (Bartho-lomae, 689-690)։ Արդ՝ յիշեալ ձևերը սրանցից որի՞ն են պատկանում։ Bartholo-mae, 693 դնոմ է «ունել, պահել» արմա-տից, որով հյ. դարան «ծածուկ տեղ, թա-քըստոց» նոյնանում և միանում է ճիշա նախորդ դարան «պահարան» բառի հետ, ինչպէս դնում են և մեր բառաբանները, և սրանց համեմատ էլ Հիւբշման։ Բայզ կա-րելի էր նաև դնել առաջին արմատից (dar-ճեղքել), որով զնդ. darana-նոյնանոմ է սանս. dārana «փապար, խոռոչ, ծերպ» բառի հետ և հյ. դարան «թաքստոց» բառի նախնական իմաստն է լինում «լեռան մէջ ճեղք ևն», ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. դարանի «քարայր, ճեղք՝ ժայռի կամ հողի մէջ»։ Այսպէսով իրարից բաժանւում են հյ, դարան «պահարան»=սանս. dhárana=զնդ. dārəna և հյ. դարան «թաքստոց» = սանս. dārana=զնդ. darana, առաջինը սանս. dhar = իրան. dar «ունել» արմատից, երկրորդը ւանս. dar=իրան. dar «ճեղքել» արմատից. վերջինիս հետ հմմտ. և սանս. drnáti, dāra-yati, պհլ. daritan, պրս. darridan, աֆղան. dāral, լիթ. diru, յն. δέρω, հյ. տեռել, հնխ. der-«ճեղքել, պատռել»։ Իրանեան լեզու-ները զանազանութիւն չդնելով նախաձայն d և dh ձայների միջև, երկու տարբեր բա-ռերը ի հարկէ մէկ ձևի պիտի վերածուէին։ -Աճ.

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 230 ան մասնիկով դար արմատից։ ՆՀԲ դարան «պահարան» մեկնում է «իբր դրարան», իսկ դարան «թաքստոց» հա-նում է դարեալ դադարիլ ձևից. Böttich. ZDMG, 1850, 352 սանս. dhārana։ Այտր-նեան, Քնն. քերակ. էջ 301 մասնիկ է դը-

• նում -արան, որով արմատր լինում է զ (ղնել բայի՞ց)։ Lag. Arm. Slud. § 583 դարան «պահարան» = պլրս. dastan «ու-նել», արմատը dār։ Տէրվ. Altarm. 6 եր-կու նշանակութեամբ էլ սանս. dharana «ունող»։ Պատկ. Խոր. աշխ. 1877, էջ 43 զնդ. darəna։ Տէրվ. Նախալ. 88 սանս dhar, պրս. dāštan, հյ. տանել, տար ձև-ւերի հետ՝ հնխ. dhar «կրել, տանիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. 136 դարան «պահարան» մեկնում է վերի ձևով, իսկ դարան «թա-քըստոց» միացնում է նոյնին։ Հիւնք. հա-նում է դարել բայից։

• ԳՒՌ.-Մշ. դ'արան «թաքստոց, պահա-րան»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. დარანი դարանի «քարաւս. ժայռի կամ հողի մէջ ճեղք», სადარილო սադարիլո, სადარნო սադարնո, სადარნო-ვანი սադարնովանի «ծածուկ տեղ՝ դարա-նակալաթեան համար», დადარნება դադար-ներա «դարանակալել». დადარნებულა դա-դարներուլի «դարանակալ», დარნეულა դար-նեուլի «դարան, դարանակալութիւն», ❇არ. ნეულება դարնեուլեբա «դարան մտնելը».-ըոտ Մառ, Иппoл. 63 կայ նաև դարանի «պաշարում», დარნებული դարներուլի «դա-րանակալ», որոնք նոյնպէս հայերէնից փո-խառեալ է համարում։

• (յետնաբար սեռ. ու, ի։ գրուած նաև դարեպաս, դարպաս «արքունի կամ իշխանական դուռ, մեծ դուռ», լայնա-բար «պալատ, ապարանք» Մամիկ., էջ 37, Արծր. դ. 12. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 36. Ոսկ. գծ. 338. Մարթին. Սամ. անեց. 113. փոխա-բերաբար «ընծայ՝ նուէր, որ իբր դռան առաջ տրւում է մեծաւորին կամ վանքերի մէջ փա-կակալ վարդապետին, իբր օթևանի կամաւոր վարձք» Տօնակ., որից՝ դարպաս տալ «մե-ծաւորի առաջ ներկայանալու համար դար-պասի նուէրը տալ», դարապաս առնել «մեծա-ւորի ընդունելութեան պատրաստուիլ» (արդի արևմտեան գրական լեղւով դարպաս ընել կամ դարպասել «մէկի հետ սիրահարութիւն անել», ֆր. faire la cour ձևից թարգմա-նուած), դարպասպան «դարպասի պահա-պան» Ոսկիփ., դարպասցի «պալատական» Շապհ. 32։

• -Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] darvā «բակի մեծ դուռ», [arabic word] darvāza «քաղաքի մեծ դուռ», [arabic word] darvas «ոռան նիգ, սողնակ», [arabic word] darē-❇äs «դրանդի. դռան սողնակ, պահանգ, ցից», քրդ. ❇კ︎ dervaze «մեծ դուռ»։ Պարսիկ բառը մեկնում է ❇ dar «դուռ» և պրս. [arabic word] =պազենդ. awāz, պհլ. apaǰ, apāč «բաց» րառերից. բայց հմմտ. նաև ասուր. tarbasu «պալատ», ասոր. [syriac word] ︎ tarbāsáta «աան սաև»։ Իրանեանից փոխառեաւ ևն նաև արար. [arabic word] dirbās «դռան սողնակ», վրաց. დარბაზი դարբազի «պալատ, հիւրա-սենեակ»։ Հայերէնի դարպասպան ձևի հա-մապատասխանն է պրս. [arabic word] darvazban «դարպասի պահապան, բակի դռնապան»։ (Horn չէ դնում պրս. darvāza բառի ստու-գաբանաթիւնը առ անձին, բայց հիշում է ❇ 63 bāz «բազ» բառի տակ)։-Հիւրշ. 13։։

• Ուռիղ մեկնեց նախ Աւգերեան. Լևա-կատ. Վրք. սրբ. Ը. 39, յետոյ ԳԴ, ՆՀՌ, Lag. Arm. Stud. § 586։

• ԳՒՌ.-Ալշ. դmրբաս, Ասլ. Մշ. ղարբաս. Կր. դ'արբաս, Պլ. դարբաս, թարբաս, Ռ. թարբասդ ևն. առաջինը նշանակում է «մեծ դուռ», միւսները «վանքին տրուած դրամա-կան նուէր», իսկ Այն. «առաջնորդարան, վե-հառան»։ Նոր փոխառութիւններ են Տփ. դա՛րբազ «հին ձևի մեծ տուն», Ղրբ. դmր-բmզm, Ախց. դ'mրբmզm, Երև. դարվազա և այլն։

• , ի-ա հլ. «դռնապան» Նոռաս ա. մնաց. ժե. 24. ժզ. 42, Կոչ. էջ 289, Մծբ. էջ 371, 391. Եփր. տնընդ. 43. Թէոդոր. խչ. 163, սրից՝ դարապետական «դժոխքի դռնապա-նին պատկանող, սանդարամետական» Թէո-դոր. խչ. 161։-Դարապետ բառը յետոյ գոր-ծածութիւնից ընկնելով՝ տեղ տեղ սխալմամը գրուած է դարանապետ և կարապետ (սրանց սրբագրութիւնը տե՛ս Վարդանեան և Նո-րայր, ՀԱ, 1913, 296)։-Բառ. երեմ. էջ 74 մեկնում է «հարիւրապետ», հետևցնելով ղար «հարիւր տարի» բառից! իր աղբիւրն է անշուշտ Փիլ. ել. 500 «Եթէ զօրագլուխն ոչ իցէ ընդ նոսա, երկրորդ իշխանք և դարա-պետք և դասապետք լինելով՝ զերկրորդսն մատուզանեն պէտս»։

• = Պհլ. *darpat «դռնապանապետ» ձևից, որ կազմուած է պհլ. dar=պրս. dar (որ և «դուռ») և պհլ. pat=պրս. bad, bud (որ է «պետ») բառերից։ Բարդութիւնը չի կա-րող հայոց մէջ տեղի ունեցած լինել, ո-րովհետև հայերէնի մէջ անկախ դար «դուս» բառը գոյութիւն չունի, այլ ամբողջը պատ-րաստ փոխառեալ է իրանեանից։-Աճ

• Lag. Arm. Stud. § 587 պրս. dar և հյ. պետ բառերից բարդուած։

• . ի-ա հլ. «ծառաստան, պար-տէզ» Եզեկ. ժթ. 11. Եփր. ել. Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Նար. 115.

• = Պհլ. *dārisfān=պրս. [arabic word] *dāris, tān «ծառաստան» կորած ձևից, որ կազ-մուած է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dār «փայտ (ծառ)» և stān բառերից. հմմտ. պրս. gulis-tān «վարդանոց», diraxtislān «ծառան-տան» ևն։ Ածանցումը չի կարող հայերէնի մէջ կատարուած լինել, որովհետև հայերէնի մէջ չկայ դար «ծառ» բառը. այլ ամբողջը պատրաստ փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 137։

• ՆՀԲ պրս. տիրէխթան «ծառեր»։ Windisch. 11 բառի առաջին մասը-դարա-համարում է սանս. tard-«ծառ»։-Եւրոպա, Վիեննա, 1850, էջ 15, ծան. ա. «ծառ=սանս. taru և պրս. dār, որ աւելի լաւ պահուած է դարաս-տան բառի մէջ»։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 589։-Հիւնք. հանում է դրաստ բառիո։

• ԳՒՌ.-Կայ միայն ղարաստան Սթ., բայզ նշանակում է «լեռներ կամ լեռնոտ տեղեր». ուստի պէտք է կապել դար «բարձունք, բլուր» բառի հետ։

• , ի-ա հլ. (գրուած նաև դա-րևանդ, սխալմամբ դարանաւանդ) «գահա-ւանդ, դար, բարձրութիւն» Խոր. բ. 39, «յոն-քերի դուրս ցցուած մասը» Խոր. բ. 47, «ա-ռաստառի գերանները» Երգ. ա. 16 և Նար Երգ. 287 (այս վերջինն է, որ Հին բռ. մեկ, նում է «սրահակք կամ ելք ի ձեղունն»)։

• = Կազմուած է դար «բարձրութիւն» +ւանդ բառերից. հմմտ. սարաւանդ, գահաւանդ, բարձրաւանդակ. աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ։

• ՆՀԲ դար և անդր բառերից։-Lag. Urgesch. 418 կցում է պրս. darband «կիրճ» բառին. սակայն ինքը Arm. Stud. § 590 մերժում է այս համեմա-

• տութիւնը և ընդունում միայն բառի վերջի մասը՝ -ւանդ =պրս. band։ Հիւնք. դար բառից -ւանդ մասնիկով։

• , ի-ա հլ. «երկաթագործ» ՍԳր. Վեցօր. 197. Եփր. Բ. կոր. 113, «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս.։ Բուն և հին իմաստն է «վարպետ. աոհեստա-ւոր», ինչպէս ցոյց է տալիս դարբին պղնձոյ «պղնձագործ» Ծն. դ. 21, որից՝ դարբնել Ոսկ. մ. բ. 24, դարբնութիւն Եզն., դարբնոց Վեցօր. դարբնական Փիլ., դարբնաքար Խոր. արծր., դարբնիչ Նոննոս., դարբնոցապետ (նոր գրականի մէջ). առանձին հետաքրքրա-կան ձև է դարբնայք «դարբիններ» Ճառընտ.։

• = Հնխ. dhabhro-նախաձևից՝ -ին մաս-նիկով, հմմա. լտ. faber «վարպետ, արհես-տաւոր (երկաթագործ, պղնձագործ, հիւսն, քարտաշ ևն)», իբր ած. «արուեստաւոր կեր-պով, վարպետօրէն, արուեստաևեռա». fabrē Քճարտարօրէն, վարպետ կերպով», fabrica «արուեստ, արհեստ, գործատուն, արհեստա-նոց», fabrire «պատրաստել, յօրինել», fab-ricare «գործել, շինել, ձևակեր պել». գոթ. ga-daban «յարմարիլ, պատշաճիլ, յարմա-րեցնել», ga-dōbs «պատշաճ, յարմար». հիսլ. dafna «ուժով, ամուր դառնալ», անգսք. ge-dafan «պատշաճ», ge-daeftan «կարգա-ւորել», լիթ. dabinú «ղարդարել», darbi-niñks « մշակ, գործաւոր», daba «կերպ, ե-ղանակ, յատկութիւն», dabšnus «գեղեցիկ», հոլ. doba «յարմարոթիւն». udobinū «դիւ-րին», dobru «գեղեցիկ, լաւ», podobati «պատշաճիլ», dobli «ուժով», ná-do «պէտք է». չեխ. dobry «քաջ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է հնխ. dhabh-«յօրինել, գեղեցիկ կերպով յարմարել» (Walde, 264, Berneker, 203-5, Trautmann, 42-3, Pokorny, 1, 824, Ernout-Meillet, 305)։-Հիւբշ. 438.

• Տէրվ. Նախալ. 87 սանս. darbh բա-ռի հետ հնխ. darbh կամ dharbh «հիւ-սել, կազմել» արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, MSL. 8, 165։ Հիւնք. դափր հատանել ձևից։

• (յետնաբար ի-ա հլ.) «պատգա-րակ, մահճակալ». մէկ անգամ գործածուած է ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ «Հրա-մայեաց բերել դարգիճս երկաթիս և ընկե-նուլ ի վերայ կայծականց հրոյ ի վայր զե-րեսսն» (ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1920, 453). այս օրինակը գործածուած է վկայաբանա-կան մի պատառիկում, որ հրատարակեց Ա-կինեան, Աբերկ. էջ 47։ Չորս անգամ էլ գըտ-նում ենք յետնաբար գործածուած. Յայսմ. յունիս 6. Յայնժամ բերին դարգիճս երկաթի և կրակացուցին զայն որպէս զհուր և արկին զսուրբն ի վերայ զերեսն ի վայր. Վարք և վկ. Բ. էջ 314-5. Բերել դարգիճս երկաթիս... մինչև շողանալ դարգճացն... առնուլ զնա ի դարգճացն։ Բարդութեամբ էլ ունինք դար-գընակալ «պատգարակի վրայ բարձուած (հիւանդ)» Կոչ. 382 (տպ. դարկնակալ), սարգճաձև (կամ դարկնաձև) «պատգարակի ձևով» Վանակ. ուրախ. «խոշոր հիւսուածով» Մովս. Երզն.։

• = Ասոր. [syriac word] ︎ dargušta «պատ-գարակ, օրօրոց», արամ. [hebrew word] dargas «անկողին». այս բառերը բնիկ սեմական չեն. ուստի կարող են հայերէնի հետ փոխա-ռեալ լինել իրանեանից։-Հիւբշ. 137։

• ՆՀԲ և ՋԲ այս բառը դնում են դար-գին ձևով, ինչպէս որ աւանդուած էլ է, բայց առանց վկայութեան և ենթադրե-լով միայն բարդութիւններից։ Հիւբշ. կարծելով, որ իրօք աւանդուած չէ բա-ռը, այլ դարգճակալ և դարգնաձև ռառե-րից միայն ենթադրուած է, մերժում է դարգին ձևը և հիմնուելով ասորի ձևի վրայ՝ դնում է *դարգուճ։-ՆՀԲ մեկնու է լծ. թրք. թարագ «սանտը»։ Ուղիղ մեե-նեց Հիւբշ. ZDMG, 36 (1882), էջ 128։ Ըստ Մովսիսեան (նամակ 1933 մարտ հմմտ. քրդ. därguš «օրօրոց», որ ճշտիւ նոյն է ասորի բառե հետ։

• «ձուլելը. կաղապար» Սանահն. Գե. ես. Լծ. պրպմ. 558. Տաթև. հարո 82. a2։

• = Պհլ. *daričak ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է dar «դուռ» բառից՝ -īčak նւա-ղական մասնիկով և բուն նշանակում է «դռնակ», բայց նաև «կաղապար». հմմա-պրս. [arabic word] darīča «մեծ դռան վրայ շի-նուած ոռնակ, պատուհան, կաղապար, for-ma fundendi aurifabri ոսկեղչաևան ձա-յիչ կաղապար»։ Այս բառից փոխառեալ են նաև արար. [arabic word] daraja և ղւո. թրք. [arabic word] tereje «կաղապար»։-Հիւբշ. 132։

• ՆՀԲ յիշում է միայն ռմկ. դէրէճէ։ Ո. ղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 658 և Pers. Stud. էջ 227։

• ԳՒՌ.-Նոյն բառն է Երև. ղրիջակ, Ղրբ. արինակ «երկու հարևան տների պատի միջև գաղտնի հաղորդակցութեան դռնակ կամ պա-տուհան». բայց պահում է միայն առաջին ի-մաստը. երկրորդ նշանակութիւնը չունի։

• , ո, ի հլ. «ճար, ճարակ, խնամք. հոգ, դեղ, ուտելիք, ապրուստ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես., որից՝ դարմանել ՍԳր, դարմանիչ Վեցօր. Եզն., դարմանական Ոսկ. ես., դար-մանաւոր Ագաթ., դարմանոց Բուղ., դարմա-նութիւն Ոսկ. ես., խաշնադարման Ծն. խղ. 32, 34, բազմադարման Յճխ., քաջադարման Մծբ., անդարմանելի (նոր գրականի մէջ) ևն։

• = Պհլ. [arabic word] darmān «բժշկութիւն, դեղ», պրս. [arabic word] darmān «ճար. ճարակ, դեղ», սանս. dhεrman-«յենարան, նեցակ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև աֆղան. րելտճ. darmān, քրդ. darman, ասոր. [syriac word] ︎ darmānā, թրք. derman, սերբ. derman, վրաց. დარმანი դարմանի, ավար. darman. ուտ. därman, այսպէս նաև գրեթէ բոլոր կովկասեան լեզուների մէջ։ Իրանեան բառի արմատն է dar<հնխ. dhar «պահել, պահպանել» (Horn, § 554). հմմտ. նոյն արմատից զնդ. drva «առողջ», պհլ. dāruk, պրս. [arabic word] dāru «դեղ, դարման» (Horn, § 523), ուրիշ ածանցներ են հյ. դարան, դա-րիլ (տե՛ս այս բառերը)։ Հայերէն բառը բնիկ լինելու պարագային էլ պիտի ունե-նար վերի ձևը, բայց -սան մասնիկը և բա-ոի նոր նշանակութիւնը՝ որ միալն իրանե-աններիոն է յատուկ, ցոյց են տալիս, որ բառը փոխառեալ է։-Հիւբշ. 138։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ դնում է իբր պրս. տէրման, բայց սրա հետ յի-շելով նաև թիյմար ձևը։ ՆՀԲ պրս. տա-րու, տէրման։ Պրս. darmān ձևը դնում են նաև Böttirh Rudim 38, ZDMG. 1850, 353 ևն։ Canini, Et. etym. 144 նոյն ընդ հյ. դեղ։

• ՒԻՌ.-Պահուած է «1. դեղ, ճար» և 2. «լարդ» իմաստով. -առաջին իմաստով են՝ Երև. Տփ. դարման, Ախց. Մշ. Ջղ. դ'արման, Ալշ. Մկ. Վն. դmրման, Հմշ. դէրմօն, իսկ երկրորդ իմաստով են՝ Ննխ. Տփ. դարման, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. դ'արման, Ոզմ. դ'mր-ման, Ագլ. դm՛րմmն, Մկ. տmրման, Գոր Շմ. Սլմ. տmրմmն, Ղրբ. տե՛րման, Մրղ. տmռմmն, Հմշ. տարմօն։ Նկատելի է սրանց մէջ յատկապէս նախաձայնի տարբերութիւ-նը. «դեղ» իմաստով դ, իսկ «յարդ» իմաս-տով դ՝ կամ տ. սրանից հետևում է, որ դար-ման «դեղ» նոր փոխառութիւն է գաւառա-կաններում, իսկ դարման «յարդ» բնիկ է։ Նոր բառեր են՝ դարմանագող «յարդգող, ծիր կաթին», դարմանանոց «յարդանոց», դար-մանել «ձիին յարդ տալ»։ Բառի այս նշանա-կութեան հնագոյն վկայութիւնները հետև եալներն են. «Իբրև ոչ գտաւ խար երիվարաց զօրուն բազմութեան դարման կերակրոյ մին-չև ի մէջգիշեր» Ագաթ. § 42 (Meillet, JAs. 1910, 465 դարման կերակրոյ բառերը հա-մարում է յետին միջարկութիւն, իբրև բառա-տրութիւն խար երիվարաց բառերի. յունարէ-նում այս միջարկութիւնը չկայ).-«Ի խոտոյ է դարման չորքոտանեաց» Վեցօր. 83.-«Որ ռարօտն արմոջ նախ ինքեանք ուտէին... և զմնացեալն յինքեանց զընդ գետինս հարեալ-սըն զդարմանսն... թողուին հօտին» Նար. երգ. 330.-«Եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր» Ուխտ. Ա. էջ 82։ Այս իմաստից է նաև դարմանոց «յարդանոց» Անկ. գիրք ա-ռաք. 125, 127։

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «խար-դախութիւն, դարանակալութիւն, սպանու-թիւն» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 13. Փարպ., որից դաւել Երեմ. ժբ. 6. Փիլ., դիւրադաւ Ոսկ. ես., դաւանք Պիտ. Յհ. կթ. Փիլ., դաւումն Փիլ., չարադաւ Պիտ.։ Նոր գրականի մէջ՝ դա-ւաղիր, դաւադրութիւն, դաւադրական, ազգա-դաւ ևն. առանձին տե՛ս դաւաճան։

• = Այս բառի հետ համեմատւում են սանս. dabh «վնասել, դաւել, խաբել». dabhnoti «խաբում է», dabhati նոյն նշ., զնդ. dab «խաբել, նենգել», davaiti «խաբում է», dava «նենգ, յոռի», a-δзvi «անխաբ», daiwi «խաբէութիւն», օսս. dawun, dawun «գողանալ»։ Սրանց արմատը համարւում է հնխ. dhabh-, որ պիտի տար ուղղակի հ,, դաւ։ Այս պարագային հայերէն դաւ բնիկ է, Բայց դաւ կարող էր նաև իրանեանից փոխա-ռեալ լինել։ Թէև պարսկերէնում և պահլաւե-րէնում մի այսպիսի բառ չկայ, բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել հին պարսկերէ-նում՝ dav ձևով, ինչպէս մատնանիշ են ա-նում վերի իրանեան ձևերը։ Այսպէսով, հյ. ղաւ բառի ծագումը (բնիկ թէ փոխառեալ) մնում է անորոշ։-Հիւբշ. 138, 438։

• dambha, զնդ. daiwi։-Müller, SWAW 38, 577 և 586 սանս. dabh-, զնդ. dai-wiš, aδawiš։-Justi, Zendsp. 147 զնդ. dab բառի տակ՝ սնս. և օսս. ձևերը։ Հիւնք. դաւանել բառից։ Oštir, Btrg. alarod. 5 սանս. dip-sáti «վնասել»։ Պատահական նմանութիւն ունի արառ. [arabic word] dav կամ [arabic word] day «խարդախու-թիւն անել, նենգել» (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ. 808)։ Pokorny, 1, 851 հնխ. արմատը դնելով dhebh-, բնականաբար դաւ համարում է իրանեանից փոխ առեաւ (ա-ի պատճառով)։

• , ի-ա, հլ. (յետնաբար նաև և հլ.) «նենգող, դարանակալ, խաբող» ՍԳը որից՝ դաւանանք «դաւ, խաբէութիւն» Նխ. ել. Ճառընտ., դաւաճանել Ել. գ. 22, դաւաճա-նութիւն ՍԳր. ևն։

• «դաշնագիր, մուրհակ». մէկ ան-գամ գործածուած է Կաղանկ. հրտր. Էմ. էջ 152= հրտր. Շահն. Ա. 312 «Դնեն առ մի-մեանս խորհուրդս խաղաղականս... որոց կնքեալ զդաւիլն՝ դարձան յիւրաքանչիւր տե-ղիս»։

• = Արաբ. [arabic word] tahvīl «մուրհակ»։-Աճ.

• ՆՀԲ թրք. (իմա՛ արաբ.) [arabic word] tahrir «գրել», որ բնաւ կապ չունի։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 12։

• , ո հլ. «դդում բոյսը» Եփր. փես. 420. Երաշտ. 205. Վրք. հց. Բ. 79, «մէջը փո-րուած դդում՝ իբր ջրաման» Վրք. հց. Բ. 381, որից՝ դդմենի Յովն. դ. 6, 7, 9, 10, դդմեայ «դդումից շինուած (աման)» Յայսմ., դդմոց «դդումի բոյսը» Վստկ. 154։

• Lag. Arm. Stud. § 600 յիշոմ է զնչ. dludun որ Pott. ZKM, 7, 152 կցել է եբր. [hebrew word] dūdārm «atrona mand-ragora L» բուսանունին։-Հիւբշ. 138

• հարցնում է թէ գնչու ձև'ն է ծագում հայերէնից, թէ հայերէնն ու գնչուերէ-նը միասին մի երրորդից, որ է պարս-կերենից։-Հիւնք. պրս. [arabic word] tutum «աղ-տոր»!

• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. դ'դ'ում, Ալշ. դ'տում, Երև. դ'ըթում, Հմշ. տրթում, տընթում, Ասլ. դ'թիւմ, Տիգ. թթում, Ռ. թու-թում, Ոզմ. դ'ըդ'ում, Հճ. դ'ը'դ'դ'ում, Զթ. դօ-դ'օմ, դ'օդ'ոմ, Մկ. Սլմ. Վն. տտիւմ, Մրղ. տիւ-տիւմ, Ագլ. դընդո՛ւմ, Ջղ. դ'ընդում, Հին Ջղ. դընդըմ։-Նոր բառեր են՝ դդմակ, դդմոց, դդմիլ, դդմեցնել։

• ՓՈԽ. -Գնչ. dudum «դդում», որից baró dudum «մեծ դդում», asmaréngoro dudúm «մառլցող դդում, տճկ. ասմա քապաղը»։-ևոյն բառը ունին նաև ղերմանական գնչու-ները (տե՛ս A. Paspati, Pott, ZKM, 7, 152 և Rud v. Sowa, Wört. d. Dial. d. deu-tschen Zigeuner)։ Paspati գնչու բառը հա-նում է սանս. dundama «թմբուկ» բառից, իսկ Pott համեմատում է երր. dūdāīm ռաւ-սանուան հետ։

• , ի-ա հլ. (Եզն. ունի առանց սրղ-ման դելփինաց) «ծովային մի մեծ ձուկ է» Եղն. Առ որս. գրուած է նաև դլփին Վեզօռ. 138, 141. Մագ. թղ. 215. Ածաբ. նոր կիր., տլփին Յայսմ., դելփիս, դլբին Նեղոս 650. թելփին, տլբին։-Նոր գրականում ընդու-նուած ձևն է դլփին։

• = Յն. δελφίς (սեռ. δελφῖνος), δελφίν «դըլ-փին» (ծագում է δελφύς «արգանդ» բառից. Boisacq, 174-5)։ Առաջին ձևից յառաջա-նում է դելփիս, միւսներից՝ դելփին. մնա-ցեալ բոլոր ձևերը յառաջացել են ե-ի սրղ-մամբ և նոր տառադարձութեամբ, Յունա-րէնից փոխառեալ են նաև լտ. delphinus, գերմ. անգլ. delphin, հսլ. oolufinū, ռուս. neлфин, մբգ. talfin, têlքin, ֆրանս. dau-phin, սերբ. ouplin, խրվաթ. oupin, պրս. արար. [arabic word] dalfīn ևն։-Հիւբշ. 345։

• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. տէլֆին բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։

• , ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),

• = Բոլորն էլ բնիկ հայ բառեր են, որոնք հաւաքւում են դեղ և դալ արմատների շուրջը. սրանք էլ ծագում են հնխ. dhel-արմա-տից, որի ձայնդարձներն են dhol-, dhl-. հմմտ. յն. ϑαλλω «ծաղկիլ, կանաչիլ, տե-րևներով ու պտուղներով զարդարուիլ (ծա-սի)», ϑαλλός «ընձիւղ, նոր ճիւղ», ϑαλερός «ծաղկած, դալար, թարմ, մատղաշ, ուժեղ», ϑαλος «ընձիւղ», ϑαλλια «ձիթենու հիւղ», ἐი.-ϑηλής «բազմաճիւղ, աճուն», εῦ-ϑαλής կամ εν-ϑηλής «բերրի, աճուն», միռլ. deil «ճպոտ». կորն. dele «ճպոտ, ճիւղ», բրըտ. delez «ճպոտ», հբգ. tolun «ողկոյզ», toldo և գերմ. dolde «գագաթ՝ վարս ծառոց», աւսան. dal' (կտր. dola) «ընձիւղիլ» (Walde, 472, Boi-sacq, 332)։ Հնխ. dhel-կանոնաւորապէս տալիս է հյ. դեղ, հնխ. dhl->հյ. դալ, իսկ հնխ. dhol-ձայնդարձը հայերէնի մէջ ներկայացուցիչ չունի. Pokorny, 1, 825։-Հիւբշ. 438։

• Lag. Urgesch. 210 դեղ բառը պրս. darmān ձևի հետ միասին հանում և dhar արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 605 մերժում է այս և բառի նախնական ի-մաստն է համարում «(բուժա)խոտ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 6 դալար,

• ղեղին, դալուկ բառերի հետ՝ դալ. դաղ արմատից։ Canini, Et. étym. 144 պրս. dāru «դեղ»։-Մառ, ЗВО, 5, 319 զնդ. viša «թոյն» ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. թէրէ «խաւարտ, բանջար»։ Հիւբշ. 438 դալար բառը մեկնում է յն. ϑαλερός ևն, իբրև դալ-ար. իմ առաջարկութեամբ ընդունեց նաև դեղ բառի մեկնութիւնը՝ IF, Anz-10, 45։ Ամբողջ ընտանիքի մեկնութիւնը վերի ձևով տուած եմ նախ Բազմ. 1898, էջ 370-371։

• ԳՒՌ.-Պահուած է մի քանի նշանակու-թեամբ. այսպէս. «ճար, դարման» նշանակու-թեամբ են՝ Ալշ. Երև. Հճ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'եղ. Ագլ. դէղ, Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. դ'էղ, Սլմ. Վն. տեղ, Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. տէղ, Ասլ. դէղ, Ռ. թէղ, Տփ. դիղ, Տիգ. թիղ. -«թոյն» նշա-նակութիւնն ունին Ալշ. Ղրբ. Ասլ. Մշ. Վն. Տփ., որից՝ Ակն. դ'էղիլ «թունաւորել», իսկ Մժ. տէխկ (իմա՛<դեղք) «թոյն» և տէխկէլ «թունաւորել».-«խոտ» նշանակութիւնն ու-նին Մշ. Սս., որոնց մօտ դեղ նշանակում է «մի տեսակ դաշտային խոտեղէն բոյս, որ պանիրի մէջ են դնում՝ անուշ հոտ տալու հա-մար» (վերջին երկու նշանակութեանց է լա-րում խնդեղն Ղրբ. «օշինդը», որ ծագած է *խնդադեղն ձևից և իմաստի զարգացման կողմից համեմատւում է մոլախինդ, խնդա-մոլի բառերին)։-«Աչքի ծարիր կամ երեսի շպար» նշանակութեամբ են Ակն. Մկ. Վն. Տփ.։-Սրանցից դուրս նոր իմաստներ են ցոյց տալիս՝ Զթ. դ'էղ «վառօդ», Նբ. Վն. «մածունի կամ պանիրի մակարդ, մէրան», Սչ. դ'էղել «կեղտոտել»։-Նոր բառեր են՝ դեղապէտ. դեղաջուր, դեղդիր, դեղդղել, դեղթափ, դեղիկ, դեղկոծել, դեղմաշկ, դեղուկ, դեղրար, դեղ-բունքել։

• ՓՈԽ.-Շատ հին փոխառութիւն է վրաց. მgელო մդելո «խոտ, դալարիք», որ պահում է հին հայերէնի բունը (դեղ, դեղոյ) և մեր բառի առաջին և նախնական նշանակութիւ-նը։ Նախաձայն մ վրացական սովորական յաւելուած է, ինչ. მგოსანი մգոսանի «գու-սան»։ Կալ և վրաց. φელა դելա, որ ըստ Ե-րիսթավի բառարանի՝ անծանօթ մի բոյս է։-Նոր փոխասութիւն է գ.ռ. թրր. [arabic word] t-tal «խիսա աղդեցիկ միջոց, դարման» (< հյ. դեղթափ) (տե՛ս Յուշարձան 329 ա, հմմտ. նաև Բիւր. 1900, 670 ա)։-

• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Եփր. պհ. «Զայրիս և ղորբս կոչեա՛ ի ասւն քո. լցո՛ զդեղանիս նոցա ի փշրանաց սեղանոյ քոյ»։-ՆՀԲ մեկնում է «մախազ մուրողաց և որ ինչ նման է նմին», ՋԲ «մա-խաղ կամ պարկ մուրողաց», ԱԲ «մուրացկա-նի տոպրակ կամ հագուստի ծայր»։-Վերջի-նիս հետ նոյնանում է տեղանի «քղանցք», որ դտնում եմ գաւառական բառերի մի ցանկում՝ Ամէնուն տարեցոյցը, 1909, էջ 323, դժբախ-տաբար առանց տեղը որոշելու։

• (սեռ. ի) «դեղնագոյն» Պղատ տիմ. Սրդ. յկ. Արիստ. որակ. Վրդն. ծն., ո-րից՝ ղեղնութիւն Ոսկ. մ. բ. 9, դեղնագունիլ Ոսկ. յհ, բ. 32, դեղնագոյն Ոսկ. սղ., դեղնա-խունկ Կաղանկ. Մխ. դտ., դեղնատերև Ոսկ. լս., դեղնիլ Մանդ. ևն։ Նոր բառեր են՝ դեղնա-կարմիր, դեղնականաչ, կարմրադեղին, դեղ-նորակ, դեղնամորթ, դեղնաշորթ ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ին մասնի-կով ղեղ <հնխ. dhel արմատից (աւելի ման-րամասն տե՛ս դեղ)։ Նկատելի է որ այլևայլ լեղուների մէջ «դեղին» բառը նոյն է «կա-նաչ»-ի հետ և ծագում է «խոտ» բառից. հմմտ. յն. χλόη «խոտ, դալարիք», որից γλωρός «կանաչ. 2. դեղնականաչ. 3. դեղին», լտ. holus «կանաչեղէն» և helvus «դեղնա-դոյն», սանս. hári-«դեղին, կանաչ»։-Աճ.

• Lag. Urgesch. 211 դալար, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղ-նականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881, մայիս 6 դալար, դեղ, դալուկն բառերի հետ ռալ կամ դաղ արմատից։ Thomaschek, leutsche Litteraturz. 1883, էջ 1251 ուտ. däi «կանաչ» բառի հետ։ Հիւնք. դեղ բառից։ Patrubány, SA, 1, 213 լտ. flavus, իբր հնխ. dhlevnos ձևից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, 370-371։ Petersson, KZ, 47, 291 անոսօ. oeall «փայլուն», իռլ. dellrad «պայծառութիւն» բառերի հետ։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 97 <*ձեղին=ռուս. желтыи «դեղին»։

• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. դ'եղին, Ագլ. Ննխ. Պլ. դէ-ղին, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեր Սչ. դ'էղին, Ասլ. դ'է'ղին, Սլմ. Վն. տեղին, Գոր. Հմշ. Մկ. Մրղ. Շմ. տէղին, Ռ. Տիգ. թէղին. Ղրբ. տէ՛ղէն, Զթ. դ'էղը՝ն, Ոզմ. դ'էղէ՛ն, Տի. դի՛զին։-Նոր բառեր են՝ դեղնածաղիկ. կեդնահոզ. դեղնաւուն, դեղնափորիկ, ղեղնա-քոլ. դեղնուկ, ղեղնաժիտ, ղեղնակորիլ, զեղ-նակոխ ևն։

• «շէֆթալի» Վրք. հց. Բ. 422. Վստկ. 156, որից՝ դեղձենի «դեղձի ծառ» Վստկ. 156, կամ դեղձի Վստկ. 154. Մխ. առկ. կարմրադեղձ Ագաթ., դեղձուկ Մադ. և Երղն. քեր. ըստ ԱԲ զրուած է նաև դեղջ.

• = Բնիկ հայ բառ. նախապէս նշանակում էր «դեղին» (հմմտ. տակը դեղձան) և ծագում է դեղ արմատից՝ ձ աճականով. աւելի ըն-դարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.

• Canini, Et. etym. 182 դեղին բառից Հիւնք. դեղ, ղեղին ձևից, իբրև «դեղին սալոր»։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, 370-371։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 186 դեղին և դեղձան բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. դ'եխձ՝, Ադլ. ղէղձ, Զթ. դ'էղձ՝, Երև. դ'էխց, Տփ. դիխց։ Նոր բառ է ղեղձաչիր «չորացրած դեղձ»։

• , ի հլ. «պարսկական կրօնը. 2. ա-ղանդ, սուտ կրօն» Եղիշ. ը. էջ 111, 123, 126 138. Խոր. Սեբ. 46. Կղնկտ. Ա. 138, որից դենադարձ Արծր., դենակորոյս Զենոբ. էջ 21 Օրբել. լթ. հրտր. Էմ. էջ 159, պարսկադեն Եղիշ. Պտմ. վր.։

• -Պհլ. dēn կրօն, հաւատք», որի հետ նոյն են պազենդ. dīn, պրս. [arabic word] dīn, զնդ. daēnā «կրօն»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ս.-սոր. dēn, եբր. արամ. [hebrew word] dīn «օրէնք» օրդ. թրք. din, չէրքէզ. din, սերբ. din ևն բոլորն էլ «կրօն, հաւատք (մահմետական կամ քրիստոնէական)»։ Հմմտ. նաև դենպ'տ, դենիմազդեզն բառերը։-Իրանեան բառի օա-գումը հետևեալ ձևով է բացատրւում.-կայ զնդ. daena-«կրօն» և daēnā-«ներքին էակ, հոգեղէն եսը, անձնականաթիւն կամ հոդի». Bartholomae, 662 և 665 այս երկա-սը իբր առանձին բառ է համարում. այս-պէս նաև Hlorn, որ առաջինից դնում է պրս. [arabic word] dīn «կրօն», իսկ երկրորդից պոս-❇ jān «հոգի» (տե՛ս § 597 և § 413). Geldner, BВ, 15, 261 երկուսը միացնելով դնում է dāy «տեսնել» արմատից. Jensen (տե՛ս Horn, էջ 133 ծան.) փոխառեալ է համարում ասոր.-բաբել. dinu «օրենք» բառից՝ ելամ. den-ձևի միջոցով, որի հետ Autran, Sumér. et ind. էջ 153 նոյն է դնում սու հեր. di «օրենք, արդարաթիւն» բառը։-*իւբշ. 139։

• Schrōder, Thesaur. 15 եբր. din սա-ռից փոխառեալ։ Ուղիղ մեկնես ՆՀԲ.-Peterm. 20 արաբ. dīn լառի հետ։ Möttich. Horae aram. 44, 105 սեմա-կանից փոխառեալ է համարում։ Lag. Urgesch. 309 dhyai արմատից է դնոմ հյ. դեն, զնդ. daēna և եբր. dīn։ Սրանց նման նաև միւսները։

• , ի-ա հլ. «մի տեսակ դրամ» Յհ. ժբ. 5. Յայտ. զ. 6. Նար. ժէ. էջ 39. գրուած է նաև դինար Պղատ. օրին. 393. Վրք. հց. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Յն. δηνάριον հոմանիչից, որ փոխասեալ է լատ. dēnārius «աասանոց (դրամ և կ-իռ)» բառից. այս էլ ծազամ է čeni «տասնեակ» բառից։ Յունարենից փոխառեալ են նոյնպէս արաբ. պրս. [arabic word] dīnār, վրաց. დინარი դինարի, ֆրանս. denier, սպան. dinero, պորտ. dinheiro, իտալ. danaro, denaro, ռում. denariu, հսլ. dinaro, նսլ. denar, սերբ. dinar, պհլ. denār «դենար» (Nyberg, Hilfsb 1, 38 և 2, 55), մինչև սանս. dina-ra և թոխար. քուչ. tinar։ -Հիւբշ. 346։

• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 74 պրս. տինառ ձևից։ ԳԴ պրս. տիյնար, բառ յն.։ ՆՀԲ բառ լտ. տէնա՛րիուս, յորմէ յն. տինա՛րիօս։

• «կրօնապետ, դենի գլուխ» Եղիշ. արևմտեան գրականում գործածւում է այժմ Տաճկաց Շէյխ-ուլ-իսլամի համար։

• = Պհլ. *denpat ձևից, որ կազմուած է den «կրօն» և pat «պետ. զլխաւոր» բառե-րից, իբրև զնդ. *daēnāpaiti-, երկուսն էլ չեն աւանդուած իրանական գրականոթեան մեջ։ -Հիւբշ. 139։

• Ուղիղ մեկնեց Հիբւշ. Pers. Stud. 123.

• , ի-ա հլ. «պատգարակ, գահաւո-րակ, արքունի հովանաւոր կառք» Կորիւն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբ. 27, 46, 47. Սեբեր. զ. 114 (տպ. դեսպան, այսպէս ուղղել ըստ Նորայր, Կորիւն վրդ. 182). Կղնկտ. Ա. 153, 154, 160, 161, Վրք. և վկ. Ա. 372։

• = Պհլ. *dēspak ձևից, սր թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում հրէարէն dīspaq [hebrew word] «կառք», որ յամախ գործա-ծուած է բաբելական Թալմուդի մէջ և իրանա-կան ծագում ունի։-Հիւբշ. 140։

• Տէրվ. Մասիս, 1881, մայիս 8 օտար փոխառութիւն է համարում։ Հիւնք. դես-աան բառից։

• (h-ս հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «երկու իշխանութեանց միջև պատզամաւոր կամ միջնորդ բանից» Ադատթ. Բուղ. Փարպ. Եղիշ., «2. պաշտօնևաւ» Եւս պտմ. 706 (բց. ի ղեսպանից), որից՝ դեսպա-նագնաց լինել Բուզ., դեսպանութիւն Բուղ. պնդադեսպան Եղիշ.։ Նոր գրականի մէջ՝ դես-պանական, դեսպանատուն, դեսպանաժողով, դեսպանախորհուրդ։

• = Պհլ. dēspan հոմանիշ բառից, որ թէև ա-ռանձին գործածութեամբ աւանդուած չէ, բայց պահուած է պհլ. ❇ ︎ bagdēs-pān «արքայական տուրհանդակ» բարդի մէջ (Stackelberg, WZKM, 17 (1903), 50)։ Նոյնն են հաստատում նաև իրանեանից փո-խառեալ վրաց. დესάანი դեսպանի «ռես-պան» (որ սակայն կարող է և հայերէնի մի-ջոցով փոխառեալ լինել) և արաբ. [arabic word] dusfan. որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 759 ա՛յս-պէս է մեկնում. «Դեսպանի նման մարդու են ասում՝ որ մէկի կողմից մի բան ուզելու հա-մար ուղարկւում է. կամ թէ ինքնաբերաբար է գնում. մասնաւորապէս «կաւատ» է նշանա-կում. յոգնակին լինում է [arabic word] dasāfī առում են նաև disfan և այս պարագային յոգնակին լինում է [arabic word] dasafīu»։ Կա-մուս այս բառերը դնում է dsf արմատի տակ, որից նաև ունի [arabic word] ︎ dusafa կամ [arabic word] dusfān «կաւատութիւն», [arabic word] idsar «կա-ւատութեամբ դրամ շահիլ, ապրիլ»։-Հիւբշ. z4ը,

• Lag. Urgesch. 116 և Btrg. baktr. Lex. 58 վերջի մասը համարում է ծա-նօթ -պան մասնիկը։ Lag. Arm. St. § 609 մեզնից է դնում արաբ. dusfan։ Տէրվ, Մասիս, 1881 մայիս 8 համարում է օ-տար բառ։ Հիւնք. իբր տեսպան՝ տեսա-նել բայից. հմմտ. պրս. տիտէպան, թրք. կէօզճի և յն. ϑετμοφήιας։

• «խորհրդական Պարսից արքունի դռան» Եղիշ. գ. էջ 47 (մէկ ձեռադիր ունի սրա փոխարէն դարանադարձապետ ըն. թերցուածը)։

• . ի-ա հլ. «խորտուբորտ տեղ. ա-ռապար» Սերեր. 8. Եփր. օրին. էջ 266. Եղիշ. կ. էջ 92. 3ν. կթ. գրուած նաև դարբուկ Մծբ. 276։

• Buςxe, Lуk. Stud. 1, 73 Եւրետ կղզու Ἀερφος լեռան անուան հետ Scheftclowitz. BВ, 29, 20 հհիւս. pjarfr «անխմոր, հում, հասարակ», անգլոք, peorf «անխմոր», հրդ. derb, derp, ՀՖրիզ. derք «բուռն» բառերի հետ՝ հնխ. terbho-ձևից։ Այս մերժելով leters-son, KZ, 47, 283, միացնում է հհիւս. djarir, շվէդ. djart «կտրիճ», հսաքս. derbi «քաջ, ուժեղ, չար», հֆրիղ. der-ve «հաստատան, աւղղակի»։ Շատ աւե-լի նման է գերմ. derb «ուժեղ, կոշտ, կոպիտ, խիստ», բայց ինչպէս ցոյց է աալիս Kluge, 93, այս իմաստը փոխա-բերական է և ծագում է «անխմոր» հում (հաց)» իմաստից։

• , ի-ա հլ. «զգեստ կարող կամ կօշկակար» Ոսկ. Եփես. կայ և յետնաբար դերձիկ. հմմտ. «Դերձկաց մատնոցս արկին ի մատունս նորա» Յայսմ. ապր. 4. կամ նաև ղերզիկ Օգոստ. բաջ. 20։ Արդի գրականում գործածւում է միայն առաջին իմաստով և ղերձակ ձևով, որից դերձակուհի, դերձակու-թիւն, դերձականոց նոր բառերը։

• = Բառիս պարզ արմատն է դերձ, որ գըտ-նում ենք նաև դերձան և հանդերձ բառերի մէջ (տե՛ս այս բառերը)։ Խնդիր է թէ այս բա-ռևոր ռնիկ հա՞յ են, թէ՞ իրանական փոխա-ռութիւն։ Իրանեան լեզուներում ունինք՝ պհլ. darzīk, պրս. [arabic word] darzī, քրդ. derzi, terzi, darzī «դերձակ» (որոնցից փոխառեալ են ասոր. [arabic word] ︎ darzīqā և թրք. terzi «դերձակ»), պրս. ❇ darz, [arabic word] darza «կար», [arabic word] darzan «ասեղ», [arabic word] darz-man «ասեղին անցուած թել», քրդ. [arabic word] dezi «բամբակեայ թել, դերձան», զնդ. darəz-«ամրացնել», handarəza «իրար կապուած տրցակ», օսս. dares «զգեստ»։-Հիւբշ. 14Ո իրանեան այս բառերը կցելով սանս. drh «ամրացնել, պնդել» արմատին, գտնում է, որ արմատի երկրորդական «կարել» նշանակու թիւնը զուտ պարսկական է, հետևաբար նաև հայ բառերը պարզապէս փոխառութիւն են։ Այսպէս՝ դերձակ գալիս է պհլ. երկրորդա-կան *darzak ձևից (պհլ. darzīk ձևի դէմ կարող ենք դնել արդի գաւառական դերձիկ բառը, որ աւելի հնից էլ աւանդուած է), ղեր. ձան ռայիս է պհլ. *darzan ձևից, իսկ հան-դերձ<պհլ. *handarz ձևից։ Սակայն սրանց փոխառեալ լինելու դէմ դժուարութիւն են յա-ռուռանում հանոերձ բարի միւր նշանակըւ-թիւնները («պատրաստութիւն» և «միասին») որոնք իրանեանում չկան և չեն կարող «կա-րել» գաղափարից յառաջացած լինել։ Պրս. ❇arz>հյ. -երձ ձայնափոխութիւնը նոյնպէս դժուարութիւն է հանում, որովհետև ուրիշ օ-րինակներում սրա տեղ գտնում ենք -արձ. հմմտ. վարձ, անդարձ, մարձել, մարձիկ (Ունինք միայն անդերձապետ, որ ցոյց է տա-լիս -երձ ձևը, բայց այս էլ հանդերձ բառից ազդուած յետին մի ձև պէտք է լինի. հմմտ. դերանդարձապետ գրչութիւնը)։-Ահա այս-պիսի պատճառաբանութիւններից դրդուած է, որ Lidén, Arm. Stud. էջ 103-4, հակառակ է փոխառութեան և վերի դերձակ, դերձան և հանդերձ բառերը բնիկ հայ է համարում։ Lidén-ի կարծիքով (որ ընդունում է նաև Walde, 310) իրանեան բառերը երկու տար-բեր արմատներ են ներկայացնում. զնդ. darəz-«տրզակ կապել, ամրացնել», han-darəza-«տրցակ», dərəzra-«հաստատաւն», drazaite «հաստատ բռնել» կցւում են սանս. drhati «ամրացնել», drdhá-«հաստատուն». նալ», հսլ. drūžati «բռնել», ռուս. дepжать «բռնել, պահել» բառերին և սրանց հետ միասին ծագում են հնխ. dherg'h-«ամրաց-նել» արմատից։ (Այս արմատի dherēugh-ձևափոխութիւնից են ըստ Walde՝ հիսլ. driugr «լիքը, ուժեղ», driugum «յոյժ», հշվէդ. drygher «մեծ, ուժեղ», հպրուս. druktai «հաստատուն», լիթ. druktos «հաստ. ուժեղ»)։ Միւս իրանեան ձևերը գալիս են հնխ. dherg'h «կարել» արմատից։ Այս վեր-ջինը համեմատւում է ալբան. dreδ-«դարձ-նել, ոլորել, գալարել, մանել» և հյ. դարձ «դառնալ» բառերի հետ, որոնք նոյնպէս ծագում են հնխ. dherg'h-արմատից։ Լե-զուների մէջ նկատելի է, որ «կարել» և «մանել» զաղափարները յառաջանում են «դառնալ» գաղափարից. հմմտ. յն. νὲω, լտ neo «մանել», յն. νήμα «թել», հբգ. nāan «կարել», գերմ. Nadel «ասեղ», հսլ. niti «թել, դերձան» և հհիւս. snúa «դարձնել, ոլորել», միռլ. snim «մանուած, դարձ». այսպէս նաև հյ. մանել «թել մանել», մա-հած «թել» և ման գալ «պտտիլ, դառնալ»։ Հնխ. oherg'h «դարձնել» արմատը, որ ալ-բաներէնի մէջ տուաւ «դարձնել, ոլորել և մանել» նշանակութիւններըը, իսկ իրանեա-նի մեջ «կարել» նշանակութիւնը, հայերէնի մէջ էլ երկո տարբեր ձայնդարձներով տու-աւ դարձ «ղառնալ» և դերձ «կարել» (տե՛ս նաև դարձ բառը), Pokorny, 1, 859։

• Առաջին անգամ ԳԴ դնում է պրս. darzi բառից փոխառեալ։ Պրս. և ասորի ձևերին են կցում Böttich. Horae aram 29, 40, Arica, 76, 250, Lag. Urgesch. 943, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. 26 վարանման մէջ է դերձակ, դերձան, բայց մանաւանդ հանդերձ բա-ռը բնիկ, թէ փոխառեալ ընդունելու հա մար, իսկ Arm. Gram. 140 համարում է փոխառեալ։

• ԳՒՌ.-Տփ. դէրցիկ, Երև. դ'էրցիկ, Ջղ. դ'երզիկ. առաջին երկուսը տալիս են Յայս-մաւուրքի դերձիկ ձևը, իսկ վերջինը՝ Օգոստի-նոսի դերզիկ ձևը։ Նոր բառ է դերձակաձև Ղզ. «հագուստի չափն առնելը»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. e რციკი ղերցիկի «դեր-Արմատական բառարան-42 ձակ». ունի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բո-հեմա, էջ 238 (հաղորդեց Գ. Ասատուր). բա-ռը փոխառեալ եմ համարում հայերէնից, իր ց ձայնի համար (փոխանակ զ). և որովհետև հին վրացերէնում չկայ (չունի Չուբինով), վրացին յայտնի կերպով Տփխիսի հայ գւռ. ղէրցիկ ձևից է։

• (սեռ. տր. դիւի, դիւաց) «հոգի» Պր-ղատ. տիմ., «բարի ոգի, հրեշտակ» Ոսկ. ես. Եղիշ. մանաւանդ «սատանայ, չար ոգի» ՍԳը, «քուրմ» (այս նշանակութիւնը տեսնում է Եազըճեան, Մասիս. 1885, էջ 1008 Զենոբի հետևեալ տեղում. «Պաշտօնեայք կռոցն ող-ռային չարաչար. ուր և դևքն կոծէին»). վեր-ջապէս ՋԲ դնում է «կուռք» իմաստով։ Այս բառից են՝ դիւաբախ Ագաթ., դիւագին Գ. մակ. ե. 25, դիւախանգարել Ոսկ. մ. ա. 18, դիւակամ Ագաթ., դիւահաղորդ Ոսկ. մ. գ. 11, դիւահար ՍԳր, դիւահարել Տոբ. զ. 8. Ա. գաթ. Եզն., դիւափոխիլ «դեւերը փախչիլ, խելքը գլուխը գալ» Կանոն., դիւացամոլ Ա-գաթ. § 246 (հին տպ. դիւամոլ), դիւանալ «բարկանալ» Ոսկ. ես. և մ. ա. 8. Բուզ., դի-ւապաշտ Եզն., դիւապետ «սատանաների գլխաւորը» Ոսկ. բ. տիմ. 276 (չունի ՆՀԲ), դիւատուր Ոսկ. եբր., անդև Եզն., չարադև Ե-ղիշ. Փիլ., բազմադև Եղիշ. մատն., ծանրա-դիւութիւն Փիլ. ժ. բան., մեծադիւութիւն Փիլ. յին.-արմատի անփոփոխ ձևով բարդութիւնն է ներկայացնում դևպետ «դևերի պետռ» ԱԲ. -Ինչպէս բարդութիւնները և դիւի, ղիւաց ևեռաևանները զոյց են տալիս, բառի առա-ջին ձևն էր *դէւ, ուր յետոյ է ձայնը յաջորդ ւ-ի պատճառաւ դարձաւ ե (այսպէս Տէրվ. Մասիս, 1882 հոկտ' 29 և Աճառ. Բազմ. 1898, 223)։

• = Պհլ. dēv, զնդ. [arabic word] daēva-պրս. [arabic word] dēv «դև, չար ոգի, սատանաւ». [arabic word] dēvāna «յիմար, խենթ, դիւահար». քրդ. [arabic word] dev, զազա. dau, déwi «դև, սա-տանալ», təblu «դիւահար», [arabic word] dini «յի-մարութիւն» (Horn, § 598)։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. φევი դեվի, սերբ. div,, նյն. ντιβι, ալբան. def, ասոր. [syriac word] ։ dīvā, ն. ասոր. devä «սատանայ, դև»։ Բա-ռիս ծագման վրայ տե՛ս տիւ։ Պարսկերէնից է փոխառեալ ուտ. gōv «դև. 2. անյաղթ. 3. սարդ»։ Վերջին նշանակութեան համար հմմտ. գւռ. սատանայ «սարդ»։-Հիւբշ. 140։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. 105, որ համեմատում է պրս. dīv և գերմ. teufel «դև» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Pe-term. 20, 33, Windisch. 10, Gosche, z. Böttich. ZDMG, 1850, 353 ևն։ Կոստանեան, Հայոց հեթ. կր. 1879, էջ 7 զնդ. daeva, հյ. դաւ, դաւել արմա-տից։ Տէրվ. Մասիս. 1882 հոկտ. 29

• ունի մի առանձին լօդուած «Դև և հրեշտակ» վերնագրով։ Եազըճեան, Մա-սիս, 1885, էջ, 1008 դև «քուրմ» բառի հետ համեմատում է հնդ. dēya, ինչ-պէս կոչւում էին Հնդկաց հին քուրմերը։

• ԳՒՌ.-Ոզմ. Ջղ. դ'եվ, Ննխ. Պլ. Վն. դէվ, Ղրբ. դէվ, տէվ, Ասլ. դ'է'վ, Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Խրբ. Հճ. Մշ. Սեբ. դ'էվ, Շմ. Սլմ. տէվ, Տիգ. թէվ, Տփ. դիվ. սովորաբար նշա-նակում են «հրէշի նման՝ առասպելական մի էակ».-իրարից զանազանում են Մկ. դէվ «հրէշը» և տէվ «սատանայ», Մրղ. դէվ «հրե-շը», տէվ «սատանայ», որից տէվէտ «դի-ւահար»։ Նոր բառեր են՝ դիւադադար, դիւա-հան, դիւտ, դիւտիլ, դիւունաք (Ակն. դ'ի-վունաք) «դևեր», դևաստան, դետուն, դևա-ժարուիլ։

• «ձևի». երկու անգամ ունի Սիւն. քեր. 209, 241= Երզն. քեր. իբրև հոմանիշ ձի բա-ռի։

• ՆՀԲ «նոյն ընդ բառիս ձի կամ ընդ պրս. դուսէն» (իմա՛ պրս. [arabic word] tay-san, tosan «վայրի ձի. 2. երիվար», բայց աւելի յարմար պիտի լինէր պոս- [arabic word] tosa «սնուցեալ կենդանի, թէ ձի իցէ և թէ այլ»)։

• «կոյտ, շեղջ» Սիրաք. լթ. 22. Կա-նռն. Նար. խրատ. Վրդն. քրզ., որից՝ դէզա-դէզ Վեցօր., դիզադէզ Մծբ. Ագաթ., դիզանիլ «կուտուիլ, դիզուիլ» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. դիզուլ Փիլ. լին. Շիր. էջ 44, դիզել Փարպ.. դիզանել Գ. թագ. ժը. 33, դիզանալ Դան. զ. 42. Բ. մակ. է. 5, դիզան «դիզուած» Մադ. ստա.. բոցադէզ Ագաթ., բազմադէզ Վեցօր., բոլորաղէզ Եփր. պհ. 170, երկայնադէզ «բարձրահասակ» Խոր., փրփրադեզ Գնձ. Լաստ., հրադէզ Ագաթ., մեծաղէզ Մծբ. (իսկ դէզաւոր, որ վատ ածականների մի շարքի մէջ յիշում է Մանդ. էջ 217 («... ուռուցկոտ, դէզաւոր, դեղամոր...» ևն), ըստ Մանդ. սիր. 23 պէտք է կարդալ դեղաւոր «թունոտ»)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dheig'h-արմա-տից. հմմտ. սանս. dēhi-«թումբ, պատ-նէշ, ամբարտակ», déhmi (վեդ. dcgdhi) «ծե-փել», զնդ. diz, daēzayeiti «դիզել, կանգ-նեցնել, բարձրացնել», uzdnēza-«դէզ», pairi-daēza-«շրջապարիսպ», uzdišta-«դի-զուած, բարդուած», հպրս. didā «ամրոզ», պրս. diz, dēz «բերդ, դղեակ». յն. τειχος, τοτχος «պատ, պարիսպ», լտ. fingo (fictum) «կակուղ բանով՝ օր. կաւով մի բան պատ րաստել, ձևակերպել, շինել», figura «ձև», figulus «բրուտ», օսկ. fei h us s «պատեր, պարիսպներ», գոթ. deigan «շաղախել, թրել», հհիւս. deig, անգլսք. daz, հբգ. գերմ. teig «խմոր», հռուս. dëža «խմորի տաշտ», լիթ. dižti «չարաչար ծեծել», թրակ. -διτος, -διζα «ամրոց» ևն։ Նոյն հնխ. dheig'n-արմատի շրջեալ ձևն է g'heidh-որից կազմուած են հսլ. zidati «շինել, կա-ռուցանել», zidu «պարիսպ», լիթ. žêdz քձևակերպել, շինել» ևն (Walde, 293, Boi-sacq, 949, Berneker, 198, Trautmann 36z. Pokornv 1, 833, Ernout-Mzillet, 347, Kluge, 488). -Հիւբշ. 439։

• Առաջին անգամ Lag. Urgesch. 633 սանս. dih. զնդ. diz։ Նոյնը Lag. Le-sam. Abhd. 31, 76, Justi Zendsp. 156, Հիւբշ. K7, 23, 15, 18, 25, 34։-Lag. Arm. Stud. § 630 համարում է և նեան փոխառութիւն՝ զ-ի պատճառաւ՝ փխ. ձ։-Տէրվ. Նախալ. 87 վերի մեկ-նոթեան պէս։-Դաւիթ-Բէկ, Յաշարձ. 397 նգալլ. das, իռլ. dais, հրրըտ. das, dsl «դէզ»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. դէզ, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մչ. Սեր. ղ'էզ. Հմչ. Մկ. Սլմ. Վն. տեզ. Սչ. դ'էզ, ղ'էզել, Ասլ. դ'է՝զ, Ոզմ. ղ'եզ (բայց դ'էզիլ «դիզել»), դ'էյզ, դ'էյզիլ, Ղզ. տից. Ղրբ. տիզ, տի՛զի, Շմ. տmq։-Ոճով ասւում է ղէզ դնել «դիզել», որ գտնում ենք նաև հին լեզուի մէջ. հմմտ. «Եդին դէզս դէզս» Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 109 (Յովել. Բ. 20).-Նոր բառեր են՝ դիզուկ, դիզպահ, դիզաչափ, դիզատէր, դիզափայտ, իսկ դիզանալ Եւդ. «հպարտա-նալ, ամբարտաւանիւ»։

• , ի-ա հլ. «դիտող, պահապան» ՍԳը. Վեզօր. Եփր. թգ., «լրտես» Ա. մկ. ե. 38. Եզն. Ոսկ. գաղ., «նպատակ, նշաւակ» Յոբ. ժզ. 3, «դիտանոց, բարձրաւանդակ» Ես. խա. 9. Ա-գաթ., որից՝ դէտակն ունել ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր., դիտել ՍԳր, դիտանոց ՍԳր. Եւս-քր., դիտապետ «արքեպիսկոպոս» Բենիկ. Նար., դիտաւոր «դիտող» Ոսկ. ես., «բարձր դիրքով շրջապատի վրայ իշխող (լեռ)» Օրբել. 169 (Յարևմտից կողմանէդ սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթափովն մինչ ի խոռին ճանապարհն), դիտաւորութիւն «մտադրութիւն, նպատակ» Ես. իա. 4. Բուզ. Եզն. Սեբեր., դիտակ «աչքի երևացող մի բան», յատկապէս «թզենու վրայ կախուաձ պտուղը՝ վաղահաս թուզը» Ովս. թ. 10. Նաւ, գ .12. Ոսկ. ես., «դէմք, աչք» Յհ. կաթ. Նար.. դիտակ տեղի «թատրոնի վերնայարկը. bal-гon» Մանդ. էջ 132 (չունի ՆՀԲ), ճարտարա-դէտ Մծբ., հրաշադէտ Զաք. գ. 8, դիւրադէտ Փիլ. ել., հաւադէտ «թռչնահմայ» Ղևտ. ժթ. 26. Ոսկ. ես., բազմադէտ Փիլ. նխ., գիշերա-դէտ «գիշերապահ» Լաստ., գեղեցկադիտակ Խոր. Յհ. կթ. ևն։ Նոր գրականին յատուկ են ակնդէտ, դիտարան, մանրադէտ, հեռադի-տակ, դիտաւրեալ, դիտմամբ ևն։

• -Պհլ. *dēt բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. dītan «տեսնել», հպրս. didiv «տես», զնդ. diδāiti «նայում՝ նկատում է», dōiϑra-«աչք». vī-δეeta-«դէտ, դիտող», պրս. [arabic word] dīdan «տեսանել», [arabic word] drd «տեսաւ, յալտնի, ակներև», [arabic word] drda «աչք, դիտարան, դէտ. դիտող, տեսնուած», [arabic word] drdār «տեսու-թիւն, աչք, դէմք, ակներև, յայտնի», [arabic word] dīdabān «դիտապան», աֆղան. Iidal «տես-նել, լրտեսել», բելուճ. dīδ, dīδār «նայու-ածք», dīdōx «բիբ», քրդ. drtin «նշմարել, տեսնել, դտնել, հնարել», düar «հեռուից ե-րևացող մի բան, լեռան զագաթ, երևույթ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. dhī-«տեսնել, դիտել»։ Իրարից զանազանւում են հնխ. dei-, deyā-, dī-, «փայլիլ, երե-վալ» (որի ժառանգներից է հյ. տիւ. մանրամասն տե՛ս այս բառը և Pokorny, 1, 772-4) և հնխ. dheyā-, dhī-«տեսնել, դիտել», որի ժառանգներն են՝ սանս. ádīd-hēt «դիտում էր», dhyā-ti «խորհրդածել, քտածել» (այն է հոգու մէջ ռիտեւ). dbīrá-«տեսնող, իմաստուն», յն. σῆμια, դոր. çάμα (*dhyā-mn) «նշան», σημαίνω «նշանակեա», ալբան. dlture «իմաստութիւն», գոթ. filu-deisei «խորամանկութիւն», լիթ. dimst, ding «թուալ, թուիլ», ինչպէս նաև յն. ϑαδμα «զարմանալիք, հրաշք», ϑέα «դիտումն, թատերախաղ» (Pokorny, 1, 831-832, Boisacq, 861)։-Հիւբշ. 141։

• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. dīda=հյ. դիտակ։ Brosset, JAs. xlV (1834), 383 ևն պրս. dīdan, յն. ἔδειν, լտ. videre «տեսնել» և վոաց. վիցի «գիտեմ»։ ՆՀԲ և Uiefenbach. Berl. Jahrbl. 1843, 445 պրս. dīdan ևն։ Böttich. ZDMG, 1850, 353 դեմք և դեն բառերի հետ սանս. dhyāl, զնղ. dōiϑra, պրս. dīdan։-Böttich. Arica, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Müller, SWAW, 42, 251 պրս. dīdan։ Justi, Zendsp. 156 վերինների հետ զնդ. dī, did «տեսնել» արմատի տակ։ Հիւրշ. KZ, 23, 18 ևն dhī ար-մատից։ Lag. Arm. Stud. § 634-6 դիտակ=պրս. dīda, դիտանոց՝ պհլ. an լոգնակերտ մասնիկով կառմա ած Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ՛՛ 8 հան-դես և դետ բառերի արմատը դիում է դի, դիս=յն. ϑέασμε, ϑεσπίζω։ Նոյն, Նախալ, 89 հայ. դեմք=պրս. dīm, դիմակ = պրս. dīma, դետ, դիտել=պրս. dīdan,

• յն. ϑέαομαι, սանս. dhi ձևերը դնում է հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 դեմ, դետ թէև դնում է հայերէնի բնիկ բառերի շարքը, սա-կայն կարծում է, որ փոխառեալ լինին, իսկ Arm. Gram. 141, զուտ իրանեան փոխառութիւն է համարում։

• ՓՈԽ.-Վրազ. დეტი ղետի «լրտես, լառա-ջապահ դիտող խումբ, դէտ»։-Այս բառը կա-րող է լինել հայերէնից, բայց կարող է նաև ուղղակի իրանեանից լինել։

• = Պհլ. dušxεm «վատ բնութիւն ունե-ցող», պազենդ. dušxīm, պրս. [arabic word] iduž-xīm, dižxīm «չարաբարոյ. 2. սպանող, դահիճ» (վերջին նշանակութիւնն ունի Շահն, Ը. 485). կազմուած են duž «չար, վատ» և xīm «բարք, բնութիւն» բառերից հմմտ. պհլ. vat-xεm «վատաբարոյ» (Nyberg, Hilfsbuch, 2, 237)։-Հիւբշ. 141։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Lag. Btrg. baktr. Lex. 42, Հիւնք..

• (ոստ ՆՀԲ ի-ա հլ. թէև առանց վկայութեան) «դժուար, անտանելի, գեշ, սաստիկ, չարաչար» Եսթ. ժգ. 4, 5. Ոսկ. յհ. բ. 24, Եղիշ. Փիլ., որից՝ դժնդակագոյն Եւս. քր., դժնդակութիւն Առակ. իգ. 29. Ոսկ. ա-կոր., դժնդակատես Ոսկ. յհ. խէ, դժնդակա-ւուր Պիտ., դժնդակապէս Փիլ. ևն։ բարոյ, ցասուցեալ». մեր բառը նախապէս *դժանդակ ձևն ունէր, որից ա-ի անկումով յառաջացաւ դժնդակ. հմմտ. օժանդակ և օ-ժընդակ։

• = Պհլ. *dižandak ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] dižand, dažund «դաժան, չարա-

• Ուղիղ մեկնեց Հիւնք. էջ 143։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծան. 87 պահլաւ բնագրում ԺԱ 3 դշվադարկ ձևը գտնելով՝ կարդում է դշնդարկ (պհլ.) կարդացւում է թէ՛ վ և թէ՛ ն) և սրանից է հանում հյ. դժնդակ։

• , ի հլ. «դժնդակ, դաժան, խիստ» Եզն. Եղիշ. Խոր. ածանցման մէջ մտնում է դժն-, դժնէ, դժնա-ձևերով. այսպես՝ դժնէու-թիւն Ոսկ. եփես. և հռ., դժնութիւն Խոր. Գնձ., ոժնեագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22 (գրուած ոժնեա-գոյն Բրս. հց.), դժնահայեաց Խոր., դժնամիտ Փարպ., դժնաբարք Լաստ. ուրիշ մասնիկնե-րով՝ դժնի Պղատ. օրին., դժնակ կամ դըժ-նեակ «ժանտ» Անկ. գիրք առաք. 281, դժնիլ ևամ դժնել «դժուարիլ, խոժոռիլ, դառնանալ» Ճառընտ. «դըժել» Վրք. և վկ. Ա. 33, բուն ձևից ողնդժնեայ Ագաթ., չարադժնեայ Ճա-ռրնտ.։

• = Արմատն է *դուժն, որ ծագում է պհլ. *dužn ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] dužn «սուր. և առազեալ լինի սա յաճախ զօրութենէ թթու ի-րաց». կազմուած են duž «վատ» արմատից, -Աճ.

• Windisch. 10 դժնել համեմատում է ռանս. ducvami և հլ. ղժ-ձևերի հետ։ Հիւնք. 144 դժնեայ հանում է դժնիկ բա-ռից։

• = Պհլ. *dužnrk կամ *dužinīk ենթադրեալ ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. օა»︎ duža «է փուշ ինչ բոլորակ, որ կպչի ի հանդերձս և ի բուրդս ոչխարաց», [arabic word] dužna «մեղու, մոծակի խայթոց, փղի կնճիթ», [arabic word] du-

• ՀՀԲ և ՆՀԲ դժնեայ տնկիկ։ Հիւնք. պրս. տիժիյնէ, տուժնե։

• , ո հլ. (անեզական գործածու-թեամբ) «գեհեն, տարտարոս» ՍԳր, «գերեզ-ման» Ծն. լե. 34. Խբ. 36. Եզն., որից՝ դժոխա-կուլ «դժոխքից կուլ գնացած» Եւագր., դժոխա-կան Եզն. էջ 247 (չունի ՆՀԲ), դժոխաբնակ Թէոդ. խչ., դժոխապետ Ճառընտ., դժոխապե-տութիւն (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 261, դժո-խանման (նոր գրականում).-փոխաբերա-բար դժոխ (միայն եզակի և իբր ածական) «դաժան բարքով, անհամբոյր» Փիլ. բագն-բարդութեամբ՝ դժոխաբանել Յհ. իմ. երև., դժոխալուր Լաստ., դժոխերես Ոսկ. յհ. ա. 26, դժոխանալ «խոժոռիլ» Երզն. մտթ.-երկրորդ նշանակութիւնն է «դժուար, դժուարին», բայց այս նշանակութեամբ գտնւում է միայն բար-դութեանց մէջ. ինչ. դժոխահասանելի «դը-ժուարահասկանալի, խրթին» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 64, դժոխագնաց «դժուար երթալու» Ուխտ. Բ. 113 (նորագիւտ բառ), դժոխելանե-լի Խոր., դժոխերասան Բրս. հայեաց., դժո-խագիւտ Մագ., դժոխին «դժուարին» ԱԲ.-գրուած է նաև ճուճաղ (Բառ. երեմ. էջ 199, կամ ճուճաղխք (Ալիշան, Հին հաւ. էջ 423).

• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. daožahva. dužañhav «դժոխք», պհլ. dō-šax*, արձանագրութեանց մէջ dōšaxvī (կարդա՛ dsžax՝, dožax), պազենդ. dožax, պրս. [arabic word] dōzax, աֆղան. dōγax, քրդ։ օკ» dúžē, արևել. քրդ. duzax, բելուճ. dōzak, dozē «դժոխք» (Horn, § 581)։ Բուն նշանակում է «վատ կայան» և ծագում է զնդ. duž «դժ-, վատ»+añhav «լինել, էու-թիւն, գոյութիւն, կեանք» բառերից (Bar-tholomae, 675, 756)։ Հայերէն ձևը ծագում է իրանեան *dužax'a ձևից, ուր a դարձել է o՝ յաջորդ * ձայնի ազդեցութեամբ, որով բառը եղել է *dužox*a>*dužox>դժոխ։ Սրա հետ հմմտ. թուրֆանեան պհլ. dwšwx, որ պետք է կարդալ *dušox կամ *dōšox. առաջին ձևի հետ նոյնանում է հայերէնը, իսկ երկրորդի հետ վրաց. ჯოჯოხეთი ջոջոխեթի «դժոխք», որ նոյնպէս իրանեան փոխառու-թիւն է (հմմտ. հյ. ճուճաղ, ճուճաղխք գըր-չութիւնները)։ Վրաց. ջոջոխեթի գայիս է հնագոյն *դոջոխեթի ձևից, որի արմատն է *դոջոխի (-եթի տեղական մասնիկ է)։ Նա-խաւոր ատամնականի քմականի վերածուե-լու համար հմմտ. վրաց. չեչխլի «կրաև»< *թեչ խլի, ինչպէս ցոյց են տալիս մինգ. dačxiri և լազ. թաշխիրի «կրակ»։ (Նոյն երևոյթը գտնում եմ նաև Ղզլարի հայոց մօտ՝ Ջարջումանեան ազգանուան մէջ, փո-խանակ Թարջումանեան, որ է «թարգմա-նեան»)։ Վրացի ձևից յառաջացած են թուշ. ջօջխեթա, չեչէն. ջուեմիխաթ «դժոխք»։-Հիւբշ. 142-3։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ։-Windisch. 10 դժոխ ստու-գաբանում է դժ մասնիկով ոխ բառից։ Böttich. Arica, 80, 323 պրս. duzax։-Müller, SWAW, 38, 575 զնդ. dužaka ևն։ Ճայնական բացատրութեան համար Հիւբշ. ենթաղրում է, որ իրան. döžax՝ ձայնաւորների տեղափոխութեամբ հա-յերէնի մէջ դարձած լինի dažox և յետոյ՝ բազմաթիւ դժ-մասնիկով սկրս-ւող բառերի նմանութեամբ՝ դժոխ։ Վե-րի ձևով մեկնեց Meillet, MSL, 17, 249.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Հճ. դ'ժոխք, Ջղ. դ'ժոխկ. Սլմ. տժոխք, Ագլ. դժօխկ, Սչ. դ'ժօխք, Ախց. Երև. Կր. դ'ժօխկ, Խրբ. դ'ժոխգ, Շմ. տժօխք, Վն. տժոխք՝, Ղրբ. Մրղ. տժօխկ, Դ. թժօխք, Պլ. թժօխգ, Ննխ. թուժօխք, թը-ժօխք, Մկ. տժէօխԲ, Ասլ. դ'ժէօ՝խք, դ'ժէօ՝խ' Սեբ. դ'ժէօխգ, Տփ. դժուխկ, Ոզմ. դ'ժուխք, Զթ. դ'էօժէօխք։

• , ի-ա հլ. «ոչ դիւրին, դժար, ծա-նըր» Եւս. պտմ. է. 20. Եփր. հռ., «լեռների մէջ դժուարանցանելի տեղեր» (անեզական և գո-յականաբար գործածուած) Խոր. Վրք. ոսկ. Նար., որից՝ դժուարին ՍԳր. Եւս. քր., դժուա-րաւ (դժուար բառի գործիականն է, մակբա-յաբար գործածուած) Մտխ. ժթ. 23. Ղուկ. ժը. 24, դժուարանալ Ոսկ. բ. կոր. և յհ. ա. 16. 31, դժուարիլ Մծբ. 285 (տպ. դժրեալս ուղղել դժուարեալս՝ ըստ ՀԱ, 1914, 121), դժուա-րանք «տհաճութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 23, դժուա-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 25, դժուարագիւտ Եւս. քր., դժուարալուր Վեցօր., դժուարամատոյց Բ. մակ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. բ. 12, դժուարա-պահ Սեբեր., դժուարալոյծ Ոսկ. ես., դժուա-րամիտ Մծբ. էջ 248, 284, 297, 370 (հմմտ. ՀԱ. 1914, 120), դժուարակամ «դժուարակա-մեռող», դժուարակիրթ «կնճռոտ, դժուառեմա-նալի», դժուարամաքրելի «դժուար սրբուող» (երեքն էլ նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 721, 595, 711, դժուարաքնին Եւագր. ևն (բոլոր ածանցների թիւը ԱԲ-ի մէջ 204 է)։ Գաւառա-կան ձևով է դժար Սոկր. Վրք. հց. Դ. Կռսա. երզն. 82, որից դժարիլ Տիմոթ. կուզ. էջ 325։

• = Պհլ. *dušvār «դժուար» բառից. հմմտ. պհլ. dušx'ar «դժուար», dušx'arīh «ճըն-շում, նեղութիւն», պազենդ. dušvar «դժու-ար», պրս. [arabic word] dušvār, [arabic word] dušx'ar, [arabic word] duštx'ar «դժուար», ︎ dusvarr «դժուարութիւն», քրդ. disvar, dižvar, diz-var «խիստ, դժուար»։ Իրանեան ձևերի արմատն է ā̄ϑra-«ընթացք», որից hu-«լաւ» և duš «վատ» բառերի բարդութեամբ կազմուած են *huā̄ϑra->զնդ. x'aϑra-պրս. x'ār «դիւրին, հեշտ» և հպրս. *du-šaϑra-=զնդ. dužaϑra-«դժուար», աւելի յետոյ՝ նոյն duš բառով բարդուելով կաղ-մուեցան հպրս. *duš-šuvaϑra>*dušuvaϑ-ra>պհլ. dušvar, իսկ x'ār «դիւրին» բառի իբր բացասականը՝ պհլ. duš-x'ār «դժու-ար»։ Հայերէնի մէջ dušvar ձևից ծագեցաւ դժուար, իսկ հպրս. *dusāϑra-զնդ. dužaϑ-ra-ձևից՝ դժար, որ մինչև այսօր կենդանի է գաւառականների մէջ։ Բայց գաւառական-ներն ունին նաև դիժար ձևը, որ ներկա-յացնում է duž մասնիկի պարսկական երկ-րորդական diž հնչումը։-Հիւբշ. 143։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը յետոյ, ՆՀԲ. Peterm. 61, Böttich. Arica, 83, 388, Lag. Urgesch. 232, Arm. Stud § 623-4, Հիւնք. ևն։

• ԳՒՌ.-դժուար ձևը պահում են՝ Ախց. Կր. դ'ժվար, Ոզմ. դ'ժվmր, Մկ. տժվmր.-դժար ձևն ունին՝ Տփ. դժար, Երև. Ջղ. դ'ժար, Գոր. տժmր, Ակն. Խրբ. Սեբ. Ալշ. դ'իժար, Ննխ. դժար, դիժար, Մրղ. տիժար, Հւր. դիժmր Շմ. տիժար, Ղրբ. տժէր, Զթ. դ'իժոյ, դ'իժոր, Ագլ. դժէօր։ -Երկու ձևերը միասին ունին՝ Մշ. դ'ժվար, դ'ժար, Սլմ. դժվmր, տժmր, իսկ Տիգ. միայն թժվmր ձևը. -Սուչավայում բառս ջըն-ջուելով՝ գերմաներէնի ազդեցութեամբ փո-խանակուած է ծանր բառով։-Նոր բառեր են՝ դժուարահամբոյր, դժուարատամ. ոժուառա-տեղ, դժուարնալ, դժրուկ։

• , ի, ի-ա, ո հլ. (բոլորն էլ յետնաբար) «գիծ, խազ» Փիլ. ել. Արիստ. քանակ., «գիր ռռրւածք» Խոր. Նար. Մագ., «սպի, հետք» Փիլ. քհ. Նար., «ուղիղ շարք, տող» ժիլ. լիւս. Նար., որից՝ գծել Ագաթ., գծած Փարպ., գծա-գրել Կիւրղ. գնձ. Փիլ. այլաբ., նախագիծ Սարգ. Մաշկ. Նար., նկարագիծ Լծ. ածաբ., ուղղագիծ Նիւս. բն. Փիլ. լիւս., անգծելի Ա-նան. պետր. Մագ. Նար., գրագիծ Յհ. կթ. և այլն։ Նոր բառեր են՝ գծագրիչ, գծաւոր, օրի-նագիծ ևն։

• Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 զեզ, գզել, գիծ, կիծ, կին իրար է մի-ացնում։ Larst, Յուշարձ. 418 օսմ. čiz-mek «դծել», čiz-gi «գիծ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 59 հյ. գիր, զնդ. vaēma-«ժայռ, վէմ», հսլ. vaǰati «քան դակել», սանս. veçi «ասել» բառերի հետ՝ հնխ. uei, uoi «ճեղքել արմատից։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ականջի օղ» ՍԳր. Եփր. ծն. «մանեակ, օղա-մանեակ, շրջանակ» Փիլ. նխ. բ., որից գըն-դապաճոյն «գինդերով կամ գնդանման զար-դերով զարդարուած» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 171, գնդանոց «գինդ կամ գինդի օղակը» Գնձ., գնդակալ «գինդի օղը» Վրդն. ծն., գնդակ «շրջանակ, պսակաձև զարդ» Կիւրղ. Թուոց. «Ճիւղ, մանաւանդ խա-ղողի խիղբ» Ծն. խթ. 11. Վեցօր. 92. 95. Կռ. 152, գնդաձև «ոլոր ոլոր, մանուածապատ» Մաօս. դիոն.-գրուած է նաև գինտ.

• = Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։

• ՆՀԲ սանս. կունտալա «գինդ, մատա-նի»։ Հիւնք. քիթ բառից է հանում։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén Arm Stud 5-7։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. ganda «ձիու սանձի վրայ իբրև զարդ դրուած վարդ կամ կոճակ, կապ ևն», gandu «կապ, հանգոյց», մոնգոյ.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մշ. գ'ինդ (Ալշ. յգ. լի-նում է գնդներ), Մկ. Սլմ. Վն. կ'ինդ, Ոզմ գ'է՛նդ, իսկ Ջղ. միայն բարդութեան մէջ պա-հուած՝ անգոճագ'ինդ.-փոխաբերաբար գինդ Մկ. «ոչխարի վզի տակից կախուած երկու կտոր միս»։

• (-նւոյ, ւով, եաւ, ւոց, եաց, եօք) «գինի» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. Մծբ. ածանց-ման մէջ մտնում է սովորաբար գինե-ձևով. ինչ. գինեակ Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ., գինեզէն Գ. մակ. ե. 1, 5. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեհարիլ «հարբիլ» Ես. ժզ. 12, գինեմոլ Եզեկ. իգ. 41. Տիտ. բ. 3. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեսէր Ա. տիմ. գ. 8, սակայն կայ նաև գին-ձևով. ինչ. գին-ըմպելիք Ոսկ. մ. բ. 23, գինըմպուք Ոսկ. մ. բ. 23, գինարբուք «խնջոյք» ՍԳր. գինաւէտ Ես. լզ. 17. նոր բառեր են՝ գինեպան, գինե-տուն, գինեգործ, գինեգործութիւն, գինեգոր-ծական, գինեվաճառութիւն ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. ծագում է նախաւոր գէ-նի ձևից, որի մայրն է հնխ. voinio-սրա հետ հմմտ. լն. οϊνος «գինի» (Հե-սիք. γοϊνος, թրակ γάνος), οἰνη (դոր. աνα) «որթ», οἰνας, «որթ, գինի», հաթ. gens (š ուղղականի մասնիկ է) «գինի», ալ-բան. vεnε, թոսք. vere «զինի» (<*voinā), լատ. vīnum (<*voino-) «գինի», որից ռում. vinū, իտալ. սպան. vino, ֆրանս. vin. լատիներէնից փոխառեալ են գոթ. wein, հբգ. win, գերմ. Wein, անգլ. vine, հիռլ. fin, կիմր. gwin,-գերմանականից փոխառեալ են հսլ. vino, ռուս. вино, որոնցից էլ՝ լիթ. vynas «գի-նի» և մորդվին. (ոչ-հնդևրոպական)vīnā«գի-նի, օղի»։ Միևնոյն բառը գտնւում է նաև սե-մական լեզուներում. օր. եբր. [hebrew word] yain (< wain), արաբ. [arabic word] wain, եթովպ. ⦿P︎ wein, ասորեստ. inu, սեմական նախալե-զուի մէջ wainu «գինի» (Walde, 839, Boi-sacq, 691, Kluge, 523)։ -Գինի բառի ծագ-ման և սրա հետ որթի նախնական հայրենի-քի, ինչպէս և գինեգործութեան արհեստի սկզբնաւորութեան, զարգացման և տարած-ման վրայ շատ է վիճաբանուած։ Երկար քննութիւններ են կատարել Schröder, Hehn, Hommel, Kremer, Jensen ևն։ Սրանցից ո-մանք համարում են, թէ գինին նախնաբար հնդևրոպացոցն էր և սեմականները նրան-ցից սովորեցին գինեգործութիւնը, ուստի և ռեմական ձևերը փոխառութիւն են հնդևրո-պացիներից։ Ըստ Lag. Arm. Stud. էջ 35 ծան. Կիպրոսից անցել է հրէից և սրանցից էլ արաբներին։ Ուրիշներ, ընդհակառակը, պրն-դում են թէ գինին նախապէս սեմական էր, ո-րոնցից փոխառութեամբ անցաւ հնդևրոպա-ցիներին։ Ճշտագոյնն այն է (ինչպէս Meil. let, MSL, 15, 163 և ուրիշներ ընդունում են), որ գինին Միջերկրականի հին քաղաքա-ևիրթ ժողովուրդի գիւտն ու սեպհականու-թիւնն է, որ յետոյ՝ մի կողմից փոխառու-թեամբ անցաւ սեմականներին և միւս կող-մից՝ հարևան հնդևրոպացիներին (յոյն, հայ. ալբանացի) և սրանց միջոցով էլ հետզհետէ տարածուեց աւելի հեռուները (լատին, գեր-ման, կելտ, սլաւոն). Գերմանիա մտաւ Ա ռարին՝ լատինների միջոցով. սրանից աւե-յի ուշ սլաւներին անցաւ։ Հայերի միջոցով տարածուեց Կովկասի մէջ.-(Pokornv, 1 226, Ernout-Meillet, 1068)։-Հիբշ. 434։

• Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ Klaproth, Asia polygl. 106։ ՆՀԲ համեմատում է վրաց. ղվինո, յն. οἰνος, լտ. vinum ձևերի հետ։ Peterm 25 դը-նում է լտ. vinum, յն. οίνος, եբր. [hebrew word] уain և արաբ. vain։ -Windisch. 7 յոյն և լտ. ձևերի հետ։ Այսպէս նաև միւսները։ Տէրոյենց պատուելի, Երևակ, 1857, էջ 194-5 Ուայզմէն անգլիացի հեղինակի «Պատմութիւն գիտութեան լե-զուաց» գրքի թարգմանութեան մէջ, ուր ասուած է, թէ գինեգործութիւնը նախնա-պէս վերաբերում էր սեմականներին և սրանց ձեռքով արևելքից արևմուտք է տարածուած, աւելացնում է այս ծանօ-թութիւնը թէ «խաղողի մշակութիւնը ըստ Ս. Գրոց սկսած է Հայաստանի մէջ, յԱ-կոռի, Նոյի ձեռքով. նախալեզուեան բա-ռը գինին է. ասկէ փոխ առին հրեայց, և

• ասոնցմէ ալ տարածուեացաւ Եւրոպա»։ Lag. Arm. Stud. § 484 և էջ 170 չէ ըն-դունած յն. և լտ. բառերի համեմատու-թիւնը։ Դինի բառը կովկասեանների հետ են համեմատել Tomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254, Bugge, KZ, 32, 83, Jensen, Hitt. u. Armen. 100, 130, 210 և ZDMG, 48 (1894), էջ 465։ Վերջինը, ինչպէս և Meillet և ուրիշ-ներ, կովկասեան ձևերը համարում են հայերէնից փոխառեալ։ Հիւնք. յն. ϰαινός «նոր» բառից։ Գինի բառի վրայ մի զարմանալի կարծիք յայտնեց Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 267-270, որի համեմատ գի-նի բառը ծագում է գի ծառի անունից այս էլ ակկադերէն gi «եղևնի կամ ար-մաւենի և կամ որթ?» բառից. -նի՝ ծառ նշանակող -ենի մասնիկն է։ Գիհի ծա-ռից պատրաստում էին մի տեսակ օղի, որ յետոյ փոխանակուեց խաղողի գի-նիով. առաջինի անունը սակայն դրուեց ու պահուեց երկրորդի վրայ։ Այս յո-դուածի առթիւ մի երկար բանավէճ Յ. Արշէզի և Հ. Գ. Մէնէվիշեանի միջև՝ տե՛ս ՀԱ., 1896, 289-292. Բարմ. 1897 49-54 և 1899, 104 = ՀԱ, 1899, 83։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13 հայ բառը գտնում է Փոքր Ասիոյ Oινοανδα քաղաքի անուան մէջ։ Մառ, O полож. aбхaз. էջ 41 հլ. գինի, վրաց. ղվինի, ափխազ. aγ︎ ևն համարում է բնիկ յաբեթական բառ, որի մնացորդն է այգի, ուր այ տեղական մասնիկ է։

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. Տփ. գինի, Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ինի, Ագլ. գ.ի՛նի, Ռ. Տիգ. քինի, Հմշ. Ղրբ. Շմ. կի-նի, Մրղ. Սլմ. Վն. կ'ինի, Զթ. գ'ինէ, Մկ. կ'ի. նը, Ոզմ. գ'էնէ։ Նոր բառեր են՝ գինազոխ, գինախում, գինակ, գինահոտ, գինաման, գի-նաջուր, գինարբ, գիներբուկ, գինուկ, գինով, գինովնալ ևն։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ղվինի, ղվինո, ղւնո, մինգր. ղվինի, լազ. ղուինի, ղինի, ինգիլ. ղիւնէյ, սվան. գվինէյ, ղվինալ. հմմտ. նաև թուշ. վե, վէն, ուտ. ֆի (սեռ. ֆինէի), ափխազ. agr'y» բոլորն էլ «գինի»։

• , ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա հա-տիկները. coriandrum» Ել. ժզ. 14, 31 Թուոց ժա. 7. որից գնձահատ ԱԲ, գնձաջուր ԱԲ.

• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջացած է գինղ «կլոր» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը սերմի կլորիկ ձևից առնելով. այս նախնա-կան նշանակութեան համար հմմտ. վրաց քինձի, որ է «գինձ», բայց քինձիս-թավի «գնդասեղ» (բառացի. «գինձի գլուխ»). Նոր-Ջուղայի բարբառով էլ գինձը կոչւում է բո-ւորգինձ։-Աճման ձևի համար հմմտ. փո-խինդ-փոխինձ, խեղդ-հեղձ, պիղծ-պղտոր, խայծ-խայտ ևն։-Աճ։

• Lag. Gesam. Abhd. 57 եբր. [hebrew word] gid (ուղիղն է gad) «գինձ»։ Հիւնք. կինն բառից։

• ՓՈԽ.-Վրաց. քինձի «գինձ», ჭინძის-თავი քինձիս-թավի «գնդասեղ (հմմտ. գւռ. գնծիկ «գնդասեղ»), ჭინძის თეხლი քինձիս թեսլի «գինձի սերմը, հատիկը», թուշ. ჭინძ քինձ «ռինձ»։

• «աբեղայի յատուկ մաշկեայ հա-գուստ կամ վերարկու» Լմբ. առ Լևոն, տպ. Վենետ. 1865, էջ 218, 240 (ռմկ. գրծ. գշտով), որից գշտիլ «մաշկեղէն հագուստ հագնիլ, ա-բեղայ դառնալ» (նորագիւտ բառ) Արշ. վերջ, «ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլե-նեաւ գշտի»։

• ՆՀԲ գիշտ բացատրում է «աբեղայի գդակ կամ հագուստ», ՋԲ միայն «հան-դերձ ի մորթոյ կենդանեաց, մուշտակ»։ Ուղիղ է միայն «մաշկէ հագուստ» նշա-նակութիւնը, որովհետև Լամբրոնացու կրկին օրինակներումն էլ այս մասին է խօսքը։ Վերջին վկայութեան մէջ էլ ՆՀ1 գշտի կարծում է թէ գիշտ բառի սեռա-կանն է։-Հացունի, Պատմ. տարազի, 418 գիշտ հանում է քշտել «յապաւել» բայից, իբրև թէ «կարճ հագուստ»։