cf. Հաւատարմաբար.
πιστῶς fideliter. որ եւ ՀԱՒԱՏԱՐՄԱԲԱՐ. Հաւատարմութեամբ. մտերիմ սիրով. եւ Ստուգութեամբ. ճշմարտիւ. հաւաստեաւ.
Հաւատարմապէս ծառայել, կամ զգուշանալ, կամ դատել. (Փարպ.։ Վրք. հց. ձ։ Լմբ. սղ.։)
Ասացաւ մեզ հաւատարմապէս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ծանեաւ հաւատարմապէս։ Ի վերայ նորա է բանք երգոյս հաւատարմապէս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Որք ոչ հաւատարմապէս տեսին զիջեալն ի սանդարամետս. իմա՛, ոչ հաւատացեալ գոլով։
more faithful;
more faithfully.
Հաւատարմագոյն ե՛ւս լիցի քեզ երկրորդ ահաւոր գալուստն նորա. (Եղիշ. ՟Ա։)
Գործք հաւատարմագոյն են առ հաւատս քան զբանսն։ Այլ ուստեք հաւատարմագոյնս արարից զբանս. (Նանայ.։)
Առաւել կամ յոյժ հաւատարիմ. մտերիմ (անձն). եւ Կարի հաւատալի (ինչ), ստուգագոյն (բան).
Առաւել հաւատարմագոյն ցուցանէր նմա զինքն։ Ջատագով եւ հաւատարմագոյն դիցն պաշտամանց. (Փարպ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Բորբոքիլ ի փափաքն, եւ հաւատարմագոյն լինել առ այն՝ որ լինելոցն էր. իմա՛ դիւրաւ հաւատացօղ, դիւրահաւան։
Կամի դարձեալ դօրինակաց ե՛ւս առաւել հաւատարմագոյն զիսն ցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ապա առակաւ ե՛ւս հաւատարմագոյնս դնէ զնոյն. (Իգն.։)
to be faithful;
to be confirmed, verified, justified;
—նայ լուրս, this news gains credit.
Հաւատարիմ եւ մտերիմ գտանիլ, երեւիլ.
Հաւատարմանայ բաբելացւոցն՝ զմիտս նոցա յանգուցանելով յինքն. (Նոննոս.։)
Հաւատարմացաւ նմա որպէս արդարեւ միամիտ գործակից. (Խոր. ՟Բ. 81։)
դիմազ. ՀԱՒԱՏԱՐՄԱՆԱՅ ացաւ. դիմազ. Ասի զբանից եւ զիրաց, որպէս Հաւատարիմ՝ այսինքն հաւատալի լինել. հաւաստիլ. ստուգիլ. ընդունելի գտանիլ. հաստատիլ.
Հաւատարմանայ ասացեալն յոմանց, կամ եղեալն. (Նախ. ժող.։ Ոսկ. յհ.։)
Ոսոխացն հաւատարմանան բանք վկայիք. (Մխ. դտ.։)
Այսպէս քեզ հաւատարմասցին բնաքս. (Յհ. կթ.։)
Զոր ոչ հաւատարմանայ մեզ՝ եւ ո՛չ գրել կարեւոր համարեցայ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Այսոցիկ հաւատարմացելոց բանիցս, յարդեանցն փորձէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Այս այսգունակ հաւատարմացաւ. (Պիտ.։)
Մերթ որպէս Հաւատալ, կամ աներկբայ լինել։
Հրամայէ հաւատարմանալ ի տեսանել զխաչն։ Շ. (բարձր.։)
to make credible, to give to believe, to persuade, to convince;
to sanction, to certify, to confirm, to affirm, to assure.
πιστόω fidem facio, confirmo. Հաւատարիմ առնել, եւ Հաւատացուցանել, եւ Հաւաստել.
Զբանն՝ զոր խօսեցար, հաւատարմացո՛ մինչեւ յաւիտեան։ Հաւատարմացուսցէ տէր աստուած տեառն իմոյ արքայի. (՟Բ. Թագ. ՟Է. 25։ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 36։)
Յոյսն ծաղիկն է, որ՝ (զոր) լինելոցն է շնորհն, հաւատարմացուցանէ. (Նիւս. երգ.։)
Հաւատարմացուցանել զբանն ի գործոց, կամ զասացեալն՝ փորձիւ իրացն, կամ զբազում ինչ իմացմամբ մտացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։ Նախ. ժող.։ Լմբ. իմ.։)
Հաւատարմացուցանել զդաշինս, կամ զերդումն ստութեան։ Առ ամենեսեան հաւատարմացուցանել զբանն։ Հաւատարմացուցանել այնպէս գոլ, որպէս էն. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։ Անյաղթ պորփ.։)
Զգերեզմանն յիշելով՝ զյարութիւնն հաւատարմացուցանէ. (Խոսր.։)
Յառաջնում նուագին իբրեւ զհամամիտ գործակից եւ զեղբայր սիրելի հաւատարմացուցեալ իւր՝ ընդունէր զնա պատուով մեծաւ. (Յհ. կթ.) այսինքն հաւատարիմ երեւեցուցեալ, կամ հաւատացուցեալ։
fidelity, loyalty;
good faith, honesty, plain-dealing, sincerity;
confidence, security;
certitude, certainty, assurance.
πιστότης fidelitas. Հաւատարիմ գոլն. մտերմութիւն. անկեղծութիւն.
Ոչ արար ուղղութիւն հաւատարմութեամբ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Ստուգէր նմա զիւր հաւատարմութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Զիւրոյ գալոյն հաւատարմութիւն ցուցանէր. (Ագաթ.։)
Կամ Ստուգութիւն բանից. հաւաստիք իրաց.
Խնդրէր յաստուծոյ ցուցանել նմա զհաւատարմութիւն իրին. (Վրք. ոսկ.։)
Զհաւատարմութիւնն բանիցն ցուցանել, կամ դնել առաջի. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ. πίστις fides. Հաւատք. եւ Արժանահաւատութիւն. յարգ ընծայելի հաւատարիմ անձին կամ հաւաստի բանից. Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 22. 26. 31։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ա. 15։ Նեեմ. ՟Թ. 38։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ովս. ՟Ե. 9։)
Արժանի հաւատարմութեան համարել զմատենագրութիւն, կամ զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 12։)
Բաւական համարելով առ ի հաւատարմութիւն։ Զկնի եկելոց վստահութիւն եւ հաւատարմութիւն. այսինքն առ ի հաւատալ կամ հաւատարիմ լինել. (Խոսր.։)
Պատկառեցոյց ի դիւացն հաւատարմութենէ. այսինքն հաւատալոյ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
to cause to believe, to persuade, to convince;
to impose upon.
πείθω suadeo. Տալ հաւատալ. հաւանեցուցանել. համոզել. եւ Հաւատարիմ առնել. հաւտացընել.
Հաւատացուցանէր զնա նենգութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Կամելով զոք հաւատացուցանել. (Անյաղթ պորփ.։)
Յերեւելեացն, եւ ոչ յաներեւութիցն կամի հաւատացուցանել։ Զի՞ պիտոյ էր երդումն, այլ զի հաւատացուցանիցէ զբանս լսողացն. (Ոսկ. ես.։)
Հաւատացո՛ զյովսէփ (վասն կուսութեան մօրս), որպէս զի նա զբազումս հաւատացուսցէ. (Եփր. ծն.։)
to make a syllogism.
συλλογίζομαι colligo, ratiocinor, argumentor. Քաղել զհետեւանս ի նախընթաց բանից. ձեռնարկել. իմաստասիրել. եւ Ճարտարել. հնարիլ.
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
συλλέγω colligo συνάγω, ἁθροίζω congrego περιστέλλω coarcto στοιβάζω constipo եւ այլն. Ի մի ածել կամ աճեցուցանել՝ քաղելով աստի եւ անտի. ժողովել. գումարել. ամփոփել. ամբարել. կուտել. դիզել. ժողվըտել. Տե՛ս (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 16։ Երգ. ՟Բ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 4. եւ այլն։)
Որ ոչ ունի քանակ եւ հաւաքումն, այդպէս չափ դնէք եւ հաւաքէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Հաւաքել զառ եւ զաւար, կամ զբազմութիւն, կամ զնիւթ. ոսկի, կամ ինչս, մարտիկս, զդասս կրօնաւորաց. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 77։ Վրք. հց. ՟Բ։ Նար. ՟Ի՟Ա։ Զենոբ.։)
Զհամայնն հաւաքեսցէ առ ի նոյն մարմին իւրումն գլխոյ։ Յինքն հաւաքէ. (Նար. ՟Խ՟Է. ՟Հ՟Ե։)
Մի՛ հաւաքեր ի վերայ նորա մեղադրանս. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
ՀԱՒԱՔԵԼ. Հաւաքաբանել. եզրակացուցանել. Տրամախոհութիւնն է՝ որ հաւաքէ։ Մարդում միայնում գոյ հաւաքելն. եւ այլն։ (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Զի՞նչ կամիս աստուստ հաւաքել. (Աթ.։)
Առեալ զպատճառն՝ բնութեամբ առաջարկութեանն մեծագոյն բնութիւն հաւաքեն. (Առ որս. ՟Գ։)
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
Հաւաքելն, իլն. գումարումն. ամփոփումն.
Հաւաքումն գետոց, կամ հնձոց։ Ի միասին կամ առ միմեանս հաւաքումն։ Հաւաքումն ժողովոյ, կամ նշխարաց ի հանգստարանսն. (Խոր.։ Նար.։ Առ որս.։ Ոսկ.։ ՃՃ.։)
Եկաց մինչեւ ի հաւաքումն ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
Մանանայն հալէր, զի դադարեսցեն ի հաւաքմանէ. (Վրդն. ել.։)
Հինգք են տեսակք հաւաքմանց. ապացուցական, տրամաբանական, եւ այլն։ Ապացուցական հաւաքումն պիտանացու գոյ յամենայն իմաստասիրութեան. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Հաւաքումն. որպիսի ինչ է, Վասն զի հայր գիտէ, յաղագս այնորիկ եւ որդի. (Առ որս. ՟Ե։)
to begin.
Տաղին սկիզբն ի բաղաձայնից կամ ի կրկնակաց հաւիցի։ Յաջորդ վանկն ի ձայնաւորէ հաւիցի. (Երզն. քեր.։)
Հաւեալ աջողակութեամբ ի գերազանցեալ ամբարձաւ աշտիճան։ Ի միտս հաւել քաղաք։ Եւ նախ ի բնակութենէն հաւեսցուք. (Պիտ.։)
cf. Առեւանգեմ.
ἀρπάγω rapio. (ի Ափ ափ) Յափշտակել, մանաւանդ զաղջիկ կամ զկին. որ եւ ԱՌԵՒԱՆԳԵԼ ասի. առնուլ եւ ի փախուստ անկանիլ.
to spell.
Առանց սիղոբայից հեգէ։ Առանց վարդապետի հեգէր. (Մամբր.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Հեգեմոնիդէս.
• (սեռ. -ի), որ և հոգեմոն, հե-գեմոնիդէս «առաջնորդ, կուսակալ, դատա-ւոր». վերջինը ունի Բ. մակ. ժգ. 24՝ իբր յա-տուկ անուն. միւսները՝ Եփր. գծ. (ստէպ), Ճառընտ. Յայսմ. դեկ. 13. առանձին տե՛ս նաև եգումենոս։
• = Յն. ήγεμών, ήγεμονίδης «առաջնորդ, կուսակալ, կառավարիչ» (ήγέομαι «առաջ-նորդել» բայից). կրկին ձևերից առաջինը տուել է հեգեմոն, երկրորդը (որ գործածուած ճիշտ Բ. մակ. ժգ. 24) տառադարձուած է հեգեմոնիդէս. իսկ հոգեմոն թուի շփոթ գըր. ւութիւն՝ հոգի բառից։ Յունարէնից փոխառ-եալ են նաև ասոր. [syriac word] hegəmōna կամ ❇ higəmōna, մանիք. պհլ. [hebrew word] higmon (տե՛ս Salemann, Ma nichaische Stud. ЗАН 8, 83) և ն. յն. ἀϰούυενος «աբբայ, վանաց առաջնորդ», ήγουμὲνη «աբբայուհի» ձևից՝ հսլ. igume. nū, ռուս. игуменъ, ուկր. ihumen ևն (Ber-neker 422)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։-Վար-դանեան ՀԱ 1922, 407 դնում է ասորե-րէնի միջոցով։
ՀԵԳԵՄՈՆ կամ ՀԵԳԵՄՈՆԻԴԷՍ. որ եւ ՀՈԳԵՄՈՆ. Բառ յն. իղէմօն, սեռ. իղէմօնի՛տիս. ἠγεμών սեռ. ἠγεμονίδης dux, princeps, rector, praeses. Առաջնորդ. վերակացու.
Եթող անդ սպարապետ ի վերայ աշխարհին զհեգեմոնիդէս ի դովրայ մինչեւ ի դերար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
chief, governor, leader.
ՀԵԳԵՄՈՆ կամ ՀԵԳԵՄՈՆԻԴԷՍ. որ եւ ՀՈԳԵՄՈՆ. Առաջնորդ. վերակացու.
Եթող անդ սպարապետ ի վերայ աշխարհին զհեգեմոնիդէս ի դովրայ մինչեւ ի դերար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
to speak ironically, to laugh at, to jeer, to taunt.
Բամբասեալ հեգնաբանես. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
to quiz, to deride, to ridicule, to jeer;
to gibe, to despise.
Հեգնելով հեգնեաց զնա բանն աստուծոյ, ահաւասիկ ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Հեգնեալ զադամ եւ զեւայ, հեգնեալ եւ զբանսարկուն. (Եփր. ծն.։ Կիւրղ. ծն.։)
Միշտ հեգնէին զնա։ Հեգնէ։ Հեգնելով ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32։ Մխ. երեմ.։ Գէ. ես.։)
cf. Հեզաբանեմ.
to speak utter or pronounce gently, gracefully.
sweet-tempered.
Հեզ եւ համբոյր. քաղցր. մարդասէր.
Հեզահամբոյր իշխանն սիւնեաց։ Հեզահամբոյրն ... զհաշտութիւն շնորհէ նմա. (Յհ. կթ.։)
Հեզահամբոյր մեղմութեամբ. (Անան. եկեղ։)
mild, meek, gentle, affable, good-humoured.
πραΰθυμος qui mansueto est animo. Հեզ մտօք. հեզաբարոյ. հեզահոգի.
Իցեն ոմանք հեզամիտք եւ հանդարտք (ի բնէ). այնպիսւոյն հեզամիտ ոչ ասեմք. (Ոսկ. գծ.։)
to render mild, affable, pleasing, agreeable, to soften, to appease, to pacify, to calm, to quiet.
πραΰνω, καταπραΰνω mitem a mansuetum reddo, mulceo, mitigo. Հեզ առնել. հանդարտել. ամոքել. ընդելացուցանել. մեղմել. կակղել.
Հոգի հեզացուցանէ, յոյս համբերէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Եւ միւսն զայս իսկ զնոյնս հեզացուցանելով, եւ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)
Խափանելով զցասումն՝ հեզացուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
heathen-minded, paganish.
Որոյ միտքն է որպէս զհեթանոսի.
Անիմաստ հեթանոսամիտ ազգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ազգք հեթանոսամիտ հերձուածողաց. (Վրք. ոսկ.)
Հեթանոսամիտ մարդիկ. (Լմբ. ովս.։)
to become a pagan.
Աչք նորա հայեցան նախ քան զհեթանոսանալն սողոմոնի. (Վրդն. սղ.։)
to gentilize, to paganize, to heathenize, to convert to gentilism.
Որք հեթանոսացուցին զնա (այսինքն կանայք զսողոմոն). (Եփր. թագ.։)
to boast, to brag, to vapour, to talk ostentatiously;
to tell boastful stories.
ԿՈԿՈԶԱԲԱՆԵԼ. Մեծաբանել. գոռոզութեամբ խօսել ըստ իմաստակաց.
Կայր զյօնսն պռզտել, կոկոզաբանէր լի յոխորտանէր ի վերայ մեծամեծ գործոցն գործելոց. (Արծր. ՟Գ. 5. եւ 14։)
to grow proud, puffed up;
to walk, to act or to talk in a-stately, boastful orimposingmanner;
to strut, to stalk.
(որպէս լծ. ըստ կիւս. եւ գուշակ). եւ ԿՈԿՈԶԻՄ. κορυβαντιάω corybantas imitor entheo incessu, insanio, bacchor. մոլիլ իբր ըմբռնեալ ի հիացումն. աստուածարիլ. վարիլ որպէս գուշակ եւ իմաստակ. մեծաբանել.
Երկնային երաժշտութիւն բախեալ ընդ լսելեաց գործի՝ ո՞չ բռնադատէր մոլել եւ կոկոզանալ։ Իբրեւ զաստուածարեալսն եւ զմլորեալսն բարեաւն եւ զկոկոզացեալսն՝ աստուածարեալք աստուածազգեստք լինին։ Ինձ թուէր ըմբռնել զօրէն աստուածարելոց եւ կոկոզողացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
Եւ ըստ այսմ գրի ի (Հին բռ.)
cf. Կոկոզանամ.
ԿՈԿՈԶԱՆԱՄ (որպէս լծ. ըստ կիւս. եւ գուշակ). եւ ԿՈԿՈԶԻՄ. κορυβαντιάω corybantas imitor entheo incessu, insanio, bacchor. մոլիլ իբր ըմբռնեալ ի հիացումն. աստուածարիլ. վարիլ որպէս գուշակ եւ իմաստակ. մեծաբանել.
Երկնային երաժշտութիւն բախեալ ընդ լսելեաց գործի՝ ո՞չ բռնադատէր մոլել եւ կոկոզանալ։ Իբրեւ զաստուածարեալսն եւ զմլորեալսն բարեաւն եւ զկոկոզացեալսն՝ աստուածարեալք աստուածազգեստք լինին։ Ինձ թուէր ըմբռնել զօրէն աստուածարելոց եւ կոկոզողացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
Եւ ըստ այսմ գրի ի (Հին բռ.)
cf. Կոկոզաբանութիւն.
ԿՈԿՈԶԱՆՔ ԿՈԿՈԶՈՒՄՆ. Գոռոզութիւն ըստ գուշակաց եւ իմաստակաց. փքացումն. ցոյցք իմաստակութեան.
Հտպտեալ ըմպարհակեալ կոկոզանս. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Ի սպաս բանեղէն եւ կորովամիտ կոկոզմանցն՝ ի մայրն իմաստութեան, Կեչառ. (աղեքս.։)
pleurisy.
Դեղել զհիւանդոտս՝ որք (ի) իմեռիականն կողախիթ ջերմանն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
pleura.
colia, or -s (fish).
Ձուկն անքիլոս, որ կոչի կողամայր, որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս եւ մերկ կողերս. ուստի կոտորատեալ տնկէ եւ առնէ զաւակս. (Վրդն. ծն.։)
to cease being a partisan or adherent, to quit or abandon any one's party, to be disaffected.
ԿՈՂԱՔԱԿ ԼԻՆԵԼ. Քակիչ ի կուսակցութենէ, ի սիրոյ բարեկամութեան.
Գուցէ ստեսցէ ի սիրոյն նորա, եւ լիցի միաբան ընդ կայսերն յունաց, եւ կամ կողաքակ ինչ լիցի ի նմանէ. (Բուզ. ՟Դ. 16։)
to excite pity or compassion.
տալ կողկողիլ. յն. հալել մաշել.
to groan, to moan, to wail, to bewail, to bemoan, to complain, to lament;
to beseech, to implore, to entreat.
Ողորմ եւ ցաւագին աչօք հայել, լալ. հեծել, պաղատիլ. հալիլ, մաշիլ. ողիկ ողիկ գալ .... թերեւս ի կող, կամ ողն բառէ, եւ այլն. յն. այլազգ. κολαβρίζομαι disrumpor, conteror.
Կամ θεραπεύω colo (պաշտել).
Ամպարիշտք կողկողեսցին (առ Համամայ. կողկողեցան) առ դրունս արդարոց. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 19։)
կողկողել, եւ ոչ ողորմել (այսինքն չգտանել ողորմութիւն)։ Կողկողիմ եւ ես։ Մինչ աչացս ողորմագին հայեցուածս ի բարձրունս կողկողիցի. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Բ. ՟Հ՟Գ։)
Առ որ եւ կողկողիմք ձայնիւ, պահեա՛ զմեզ տէր. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կողկողանք.
նայեա՛ց եւ յերեսս մեր, այսինքն ի կողկողումն մտաց. (Լմբ. սղ.։)
Տուեալ զինքն կողկողման եւ լալեաց. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Կողմնակալ.
ԿՈՂՄԱԿԱԼ եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱԼ. cf. կաղմնակալ, կուսակալ.
Կուսակալք՝ կողմնակալք. (Բուզ. ՟Դ. 51։)
Կողմակալն հիւսիսի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ առ այլ իշխանս եւ կողմանակալս. (Փարպ.։)
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակալ.
ԿՈՂՄԱԿԱԼ եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱԼ. cf. կաղմնակալ, կուսակալ.
Կուսակալք՝ կողմնակալք. (Բուզ. ՟Դ. 51։)
Կողմակալն հիւսիսի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ առ այլ իշխանս եւ կողմանակալս. (Փարպ.։)
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակի.
Կողմանեալ. շեղեալ ի մի կողմն. եւ Որ ինչ հայի ի մի եւեթ կողմն կամ ի մասն մասնաւոր.
Առ շեղ նոցա կողմանակի հարուածքն լինէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Յօրն յայն յետին աւարտին կողմանակի կամք եւ ներգործութիւնք մարդկան. (Տօնակ.։)
Բերկրել զառաքինութեան կողմանակի կիրս նշանակէ։ Նոր պատմութիւնս ո՛չ եթէ կողմնակի է, որպէս թէ ի նմա կամ ի ձեզ, այլ ի նմանէ ի ձեզ, եւ ի ձէնջ ի համացեղսն մեր եւ յեղբարս. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ա. ՟Գ։)
Ըստ խորհրդոցն կողմանակի նշանակի. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Կողմնակի.
Երթիցուք ի կողմանաւոր վայրս ուրեք. (Յհ. կթ.։)
cf. ԿՈՂՄԱՆԱԿԻ. πλάγιος obliquus, transversus եւ μερικός particularis. Իբր հակեալ ի մի կողմն, կամ եւ այլ կողմն. խոտորնական. զառ ի կող. զառ ի վայր. եւ Ի մի կողմն եւեթ եղեալ. եւ Մասնաւոր, որպէս կուսակից միոյ կողման.
Ձորք եւ ծործորք եւ սարք, եւ ամենայն որ ինչ միանգամ կողմանաւոր է, եւ զառ ի կող. (Նիւս. կազմ.։)
կողմանաւոր յարմարացելովքն ոստանանկութեան արուեստ զպատմուճաննն առնէ. (Նիւս. երգ.։)
Իբր յաղբերէն յայնմանէ վիժելով կողմանաւոր, եւ ոչ դէպ ուղիղ. (Փիլ. լին.։)
Յամօթ որք ասեն կողմանաւոր ընկերս. (Բրս. ճգն.։)
walking laterally.
"cf. Ի կող լինիմ."
κοιμάομαι cubo, dormio. Կողմանիլ, ընկողմանիլ, պառկիլ.
Յայրս կողմանեալ ննջէին. յն. մի բայ. (Ես. ՟Կ՟Ե. 4։)
Յետ աղօթիցն ծերունիքն կողմանին. (Փիլ. տեսական.։)
the jutting or projecting part of a building.
Կողմնական մասն շինուածոյ. որ եւ Կողք՝ ըստ եբր. որպէս եւ յն. πλευρά costa, latera. ռմկ. Գապուրզա. տե՛ս (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 5. 16։ ՟Ե. 4. 20։)
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
ԿՈՂՄՆ կամ ԿՈՂՄ. κλίτος latus. Որ ասի եւ ԿՈՂ. եւ ԿՈՅՍ. (յորմէ ռմկ. քով, քովը. պ. գույ, գըյ ). մասն եւ դիրք տեղեաց, աշխարհաց, եւ իրաց. մասնաւոր վայր, կամ բաժին. կողմն կողից. որ ինչ անկանի յաջ կամ յահեակ, յառաջոյ կամ զկնի դիտողին.
Անկցին ի կողմանէ քումմէ Հազարք։ Ընդ չորս կողմանս սրահին։ Յաջմէ կողմանէ տաճարին։ Ի կողմն արեւելից։ Յարեւելից կողմանէ։ Ընդ կողմն հիւսիսի։ Ի հարաւոյ կողմանէ։ Ի չորեցունց կողմանց նորա։ Ի կողմանս տապանակին.եւ այլն։
Ոչ հպէին նոքա բնաւ ընդ կողմն ծառոյն. (Եփր. ծն.։)
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. գլի՛մա, կամ կլիմա. κλίμα regio, tractus.
Ի կողմանցն ծուրայ։ Ի կողմանս յայսոսիկ։ Ի կողմանս աքայեցւոց։ Եկի ի կողմանս ասորւոց եւ կիւլիկեցւոց.եւ այլն։
Կողմանք ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. ՟Դ. ՟Զ.) յն. Κοιλή Συρία, Κοιλοσύρια . նոյն է՝ որ այլուր Ստորին ասորիք դնի, կամ Կլեսուր։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. մէ՛րօս (ուստի թ. միրաս ). μέρος pars, portio. (լծ. թ. փարչի, փարէ ). Մասն, բաժին.
Յամենայն կողմանց շուրջանակի։ Գնաց ի կողմանս գալիլեյացւոց։ Հասին ի կողմն փիւնիկեցւոց։ Շրջեալ զվերին կողմամբքն։ Ի ստորին կողմ երկրի։ Ի չորեսին կողմանս իւրեանց գնային։ Ի կողմանէ փեղկին։ զայս կողմն լերինն, զայն կողմն լերինն.եւ այլն։
իշխանկողմանցն, կամ կիսոյ կողմանն։ յամենայն կողմանս յորդանանու.եւ այլն։
Որպէս ադամն. զի առաւ կինն ի կողմանէ անտի նորա. (Եփր. համաբ.։)
Առ կողմամբ լերինն։ Ի կողմանէ իկողմ։ Յերեկոցունց կողմանց սեղանոյն.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. πλάγιον . իբր Խոտորնակ կողմն. կողմն մի.
Զդուրս տապանին ի կողմանէ արասցես։ Ի կողմանց սեղանոյն։ Ի կողմանէ խորանին կամ տապանակին։ Նստաւ ի կողմանէ հնձողացն, կամ սաւուղայ։ Ի կողմանց դրանն։ Քարինս ի կողմանէ նոցա ընկենոյր, եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. Ընտիր հայկաբանութեամբ դնի ի մեզ, ուր ի յն. չիք. զոր օրինակ՞
նոքա կողմանքն երկոքին։ Անկան ի կողմանցն նիկանովրայ։ Ի կողմ հարաւոյ։ Յոր կողմ եւ յուսացեալ իցէ։ Յո՛ր կողմն դիմէր հողմն։ Ոչ ինչ հոգայ ի տանէ կողմանէ այր նորա։ Եղիցի յինէն կողմանէ այոն այո, աւ ոչն ոչ։ Ի ձեր կողմն է։ Դարձեալ ի կինն կողմն։ Ամպ մեծ ի կողման նմա (կամ նորա)։ Որք ոչ ի տեառն կողմն լինէին.եւ այլն։
Զամենայն անձն քո փոխեա՛ ի տէր կողմ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ի թշնամեաց կողմ եղիցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Յերից կողմանց ազգակցութեան, ի վեր, ի խոնարհ, եւ յառ ի կողմ. (Նախ. ղեւտ.։)
Յամենայն իսկ կողմանց յայտ է. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որք ի կորճէից, եւ որք ի մերմէս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Ի կողմանց կողմանց քրիստոնեայքն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի խոնարհ կողմ երկրի ձգտէին (այսինքն ի վայր կոյս). (Փարպ.։)
Առ պատուանդանիս, այսինքն ի ներքին կողմ, ի խոնարհ տեղին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ի պարգեւականէն զրկեցեալ՝ յողորմութեանն կողմն նայիմ. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Յոր կողմ եւ միտեմք կամովք, նորին լինիմք ընդունակք. (Լմբ. սղ.։)
Արգամայ առեալ զբազմութիւն հետեւակացն ի կողմ ելանէր. այսինքն ի միւս կողմն անցանէր, կամ կուսակից լինէր. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Ի ԿՈՂՄՆ ԼԻՆԵԼ, կամ ԱՆԿԱՆԻԼ. Որպէս Կողմնիլ, ընկողմանիլ. պառկիլ.
նստեալ ի վերայ անկողնոյն, եւ կամէր լինել ի կողմն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի կողմն եղեալ՝ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յոտն կալ ոչ կարէր վասն դիւացն հարուածոց, այլ ի կողմ անկեալ կայր. (Աթ. անտ.)
chorography.
partisan.
Որ զկողմն ունի ուրուք, որպէս թեկնածու, կուսակից. ջատագով. կողմը բռնօղ.
Աշակերտ նեստորի էին, եւ կողմնածուք նորին աղանդոյ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Կուսակալ.
Ունօղ արքունի իշխանութեամբ զմի կողմն կամ զգաւառ տէրութեան. կուսկալ. բդեաշխ. պեյ, փաշա, միւսէլլիմ.
Մեծաց կողմնակալաց. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Կացուցանէ կողմնակալս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Գ. 2։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Կուսակալութիւն.
Իշխանութիւն կողմնակալի. կուսակալութիւն։ Հիւսիսոյ կողմանն կարգէ կողմնակալութիւն հիւսիսային լերանց. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 10։)
cf. Մերկիմաստասէրք.
ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱԿՔ ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱՍԷՐՔ. γυμνοσοφισταί gymnosophistae, Indorum sapientes nudi. Իմաստակք կամ իմաստասէրք հնդկաց, որք մերկ կամ կիսամերկ շրջէին. cf. ՄԵՐԿԱՂԱԲԱՂ, cf. ՄԵՐԿԱՎԵՐԱՐԿՈՒ.
Հնդկաց մերկիմաստակացն՝ վասն ծերութեանն խարոյկ կուտեալ՝ զինքեանս այրել. (Փիլ. իմաստն.։)
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
gymnosophists (a sect of Indian philosophers who went naked, living in woods and feeding on herbs).
ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱԿՔ ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱՍԷՐՔ. γυμνοσοφισταί gymnosophistae, Indorum sapientes nudi. Իմաստակք կամ իմաստասէրք հնդկաց, որք մերկ կամ կիսամերկ շրջէին. cf. ՄԵՐԿԱՂԱԲԱՂ, cf. ՄԵՐԿԱՎԵՐԱՐԿՈՒ.
Հնդկաց մերկիմաստակացն՝ վասն ծերութեանն խարոյկ կուտեալ՝ զինքեանս այրել. (Փիլ. իմաստն.։)
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
bare-footed.
ՄԵՐԿՈՏՆ ԼԻՆԵԼ. γυμνοποδέω nudis pedibus sum, vel iter facio. Մերկ ոտիւք լինել. բոկոտն կամ բոկ գնալ.
Եւ միով պատմուճանաւ, եւ մերկոտն եւս լինել. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
mixture;
jumble, medley;
conflict, close fight, engagement, action;
union, reunion;
carnal connection;
confluence.
ԽԱՌՆՈՒՐԴ որ եւ ԽԱՌՆՈՐԴ. Խառնումն, որպէս բաշխումն պատերազմաւ.
Խառնուրդք ճակատուց։ Խառնուրդք մերկոցունց գնդացն ընդ միմեանս բաշխելոց. (Բուզ. ՟Ե. 37։)
Նախքան զխառնուրդսն յանձանց իսկ ծուլութենէ կործանիմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Կամ Խառնումն գետոց ի միմեանս. եւ Տեղի խառնման.
Էին բնակեալ ի խառնուրդս երասխայ եւ մօրին մեծի. (Արծր. ՟Բ. 1։)
Ամենեցուն խառնուրդք լինէին. հրեշտակք բնակակիցք մարդկան, եւ մարդիք հաղորդք հրեշտակաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Խառնուրդքհրեշտակաց եւ մրդկան. (Ագաթ.։)
Խառնուրդք խաղաղութեան եղեն ընդ միմեանս. (Փարպ.։)
cooper's adze;
plane.
Բառ անյայտ. որ թուի Մամուլ, կամ Քերիչ հիւսանց.
wearing sack-cloth;
— լինել, to wear haircloth.
Զգեցօղ զխոշոր եւ զխարազն զգեստս. խոշորազգեաց. ցփսի զգեստուք (անձն, կամ ճգնութիւն).
Խարազնազգեց զձեզ ի մարդկանէ քո տեսանիցէ։ Արս կուսակրօնս խարազնեազգացս. (Յհ. կթ.։)
Խարազնազգեացճգնութամբ. (Շար.։)
Որպէս մ. Խարազնազգեաց շրջիլ, կամ կրօնաւորեալ. (ՃՃ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Խարազնազգեաց.
Աշակերտս, կամ ճգնաւորս խարազնազգեստս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
Խարազնազգեստ կուսանք կամ կանայք, կամ կրօնաւորք։ Սրբոց կուսանացն խարազնազգեստիցն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի. եւ այլն։)
Իսկ գ. Զգեստ խարազն, կամ մազեղէն. խարար, չուլ.
Առնոյր զմազեղէն զգեստ նորա զաղտեկեալ, եւ զգենոյր զայն ի մերկուց ի ծածուկ ... ոչ ումեք յայտարարեալ զխարազնազգեստն. (Աբր. մամիկ.։)
Պահոց, եւ հսկման աղօթից, եւ խարազնազգեստուց. (Արշ.։)
steep, cragged, rocky.
Նման ապառաժ քարի. Վիմարգեայ.
burning, caustic.
Խարակիչ փայլատակամբ. որ զջերմագոլն արկեալ առ ի բոյսսն՝ քրտնացուցանէ. (Ագաթ.։)
cf. Խարդախութիւն;
խարդախանս նիւթել, to deceive, to dupe, to entrap.
Խարդախանսառ մերձաւորն նիւթելով. (Պիտ.։)
cf. Նենգիչ.
Որ խարդախէ. խարդախիչ. առաւել մակդիր բանսարկին սատանայի.
Խարդախող եւ պատրող բռնաւորին սատանայի. (Լմբ. իմ.։)
fraud, knavery;
falsification, forgery, act of counterfeiting;
adulteration;
chicanery;
violation, rape.
ἕνεδρος, ἑπιβουλή insidiae κακία, κακοπραγία, maleficentia ἑπιτήδευμα, παραδιατριβή, ῤαδιούργημα, στραγγαλία, σπίλας, μεθοδεία dolus, versutia եւ այլն. Նենգութիւն. դաւաճանութիւն. խորամանկութիւն. դարանակալութիւն. չարութիւն. չարարուեստութիւն. չարագործութիւն. հիլլէ, տէք, տօլապ։ cf. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20։ Ես. ՟Ծ՟Ը. 6։ Իմ. ՟Ե. 24։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 25։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 12։ Գործ. ՟Ժ՟Ը. 14։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 5։ Յուդ. 12։)
Յայտ առնէին եւ զայլ եւս բազմագոյն խարդախութիւնսն. (Եղիշ. Է։)
Եւ այս իսկ սատանայի խարդախութեանն գործ է. (Ոսկ. մ. Բ. 21։)
Մերթ իբր խարդաւանումն ի պղծութիւն.
traiterous, deceitful, fraudulent, knavish.
Որ ինչ լինի խարդաւանութեամբ կամ խաբէութեամբ. պատիր դաւաճանական.
Խարդաւանական դժրողութեամբ։ Ի խարդաւանական մահուն տուգանաց։ Ի խարդաւանական որսորդութեանցն ճողոպրեալ. (Յհ. կթ.։)
Զխարդաւանական երկպառակութին մոլորութեանն. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
fraud, deceit, circumvention, crime, outrage;
— կուսի, violation, deflowering.
Դաւումն. նենգապատիր դաւաճանումն. պատրանք ի կործանումն եւ ի կորուստ. որոգայթադրութիւն.
Զմեր խարդաւանութիւնն առանց վրէժխնդրութեան համարէր լինել։ Ծանուցանեմ զձեր պարզմտութեամբ ցութիւն ի նմանէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԽԱՐԴԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ. ԱՆկումն ի պղծութիւն. ապականութին. φθορά, διαφθορά corruptio, stuprum.
Կոյսք իմ հռոմըմբռնեալք ի խարդաւանութիւն՝ կենդանւոյնթաղեցան։ Յեստեայ երեք նուիրական կոյսք ի խարդաւանութեան ըմբռնեալ՝ պատժեցան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
յանդգնեցան սոդոմայեցիքն բռնադատելզնսսա յաղտեղութիւն եւ յանարժանաց խարդաւանութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Խարդաւանութիւն.
Դաւելն. դաւաճանութիւն. պատրանք. մեքենայք. խարդախանք. խաբէութիւն.
Զգացեալ զչարիմաց խարդաւանս ափշնին. (Յհ. կթ.։)
Խարդաւանս ի վերայ իմ խոկալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Առաջնորդ մեղսամակարդս խարդաւանաց (առ ի մահ)։ Զտարօրէնութեանցն պղծութեան առնել խարդաւանս. (Պիտ.։)
shaking, tottering, ruin;
perverseness, error, aberration.
σαθρότης pravitas. Խարխուլն գոլ. դեդեւանք. գայթումն. սխալանք. վատթարութիւն.
(Յընդարձակ ճանապարհի) բազում խարխալանք, եւ վնասք. (Ոսկ. ՟Ա. 24։)
destructive, ruinous.
Որ խարխարէ (ըստ ամենայն առման).
Զխարխարիչն երբեմն ժամանակի։ Զուարճալի պայծառութեանց խարխարիչ. (Պիտ.։)
groping along, feeling about.
Խարխափելն. խարխափ. կուրօրէն շոշափումն ընդխավար.
Ընդ աչացաւացննեղելոց մշտագիշերն խարխափանօք. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
ruinous, falling, tottering to decay.
Խալխուլ շինունծ, կամ յարկ, կամ տաճար։ Խախուտ եւ խարխուլ։ Խարխուլեւ առանց հիման. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Իգն.։)
Որք զխարխուլ ժողովուրդն իբրեւ զորմն ծեփէին. (Նախ. եզեկ.։)
rustling, murmuring.
ἡχοῦν, ἑπιηχῶν sonans, strepens. Որ խարշափէ կամ շարժմամբ հանէ զխարափ եւ զխօշիւն.
Որք պատէին խարշափուն բանջարով. (Յոբ. ՟Լ. 4. յն. աղիմայիւ) (աղուտ բանջարով) խարշափելով կամ վերահնչողիւ. այսինքն հողմաշարժ բանջարով։
Զխարշափուննն այլք աղիմաւ թարգմանեցինք, եւ կէսք գերիսն. (քերէվիզ). եւ է սա բանջար աղեհամ, որ յուտելն լցուցանէ զտեղի հացի.
misfortune, calamity, disaster.
(ի Խարելոյ, կամ ի Քարուական). δυσημερία infelicitas. Թշուառութիւն. Չուառութիւն. աղէտք. վնաս. յն. չարօրութիւն. գէշ օրերու հանդիպելն.
Զայլոց վիշտս շահավաճառ համարի այնպիսին (վաշխառուն), եւ բերս բարութեանց զընկերին խարուանս գործէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
born of, or produced by fire, ardent, luminous, fiery.
Ծնեալ ի խարուկէ, կամ ծնօղ խարուկի. հրաւառ. հրեղէն. կրակէ. կրակի.
Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք (յն. աստեղացն արտափայլեալ բոցք) հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
stallion, entire horse or ass.
cf. ՀԱՐՍՏԻ. իբր մակդիր խոշոր իշոյ (որ է պրս. Խառ ).
Յասպաստանս էշս մեծամեծ՝ զոր կոչեն խարստիս, բուծանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Խարտեաշ.
cf. ԽԱՐՏԵԱՇ. Բիբս խարտեշս՝ մեղմս, քաղցրահայեացս, ցածունս. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Խարտեաշ.
Յորժամ խարտէշ մաղձն աճէ, տեսանէ հուր. (Բրսղ. մրկ.։)
fair-complexioned;
— վարսք, fair-hair, golden-hair.
Յիշեա՛ զխարտեշագեղ եւ զհոգենուագ մանուկն զդաւիթ. (Երզն. քեր.։)
file.
ῤινή lima. Գործի խարտելոյ. երկաթ ատամնաւոր՝ որ մաշէ զայլ երկաթ.
bringing darkness, tenebrous.
Բերօղ զխաւար. խաւարեցուցիչ. եւ Բերօղյինքեան զխաւար, խաւարամած.
Այս է խաւարաբեր ժամանակն հայցող. (Ասող. ՟Գ. 5։)
dwelling in obscurity, obscure, gloomy;
devils, demons.
Մու՛տի խաւար (ո՛վ բանսարկու), փոխանակ խաւարաբնակ առնելոյզադամ. (Տօնակ.։)
Կամ Ուր Խաւարնբնակէ. Խաւարային. դժոխական.
Յաղագս խաւարաբնակ արգելանի. (Շ. մտթ.։)
Մարմնովն ի գերեզմանի, եւ հոգւովն ի խաւարաբնակ արգեալս դժոխոց. (Գր. հր.։)
Խաւարաբնակ աղտեղութեանց աղտեղի տիղմ. (Խոր. վրդվռ.։)
dark, murky, dim.
ԽԱՒԱՐԱԲՈՐԲ կամ ԽԱՒԱՐԱԲՈՐԲՈՔ. Որոյ բորբն կամ բորբոքն եւ նշոյլն ոչինչ ընդհատ է ի խաւարէ. Աղօտ. մտուերամած. մթագին.
Լուսին յետ արեգական զնսեմ գիշերոյ զարդարէ, եւ առաքեալքն յետ քրիստոսի զերկիր խաւարաբորբ ի ճաճանչ լուսոյ ձգեցին. (Սարկ. տոմար.։)
walking in the darkness.
Որ գնայ ընդ խաւար, կամ ընդ մութն գիշերոյ.
Իգիշերի անկան յուղիս զառաջինն ընդ այլ խաւավարագնացն. (Սամ. երէց.։)
dark, gloomy, dismal, sad;
— լինել, to become darkened, or obscured;
— խափնուլ, to become blind.
Զգածեալ խաւարաւ. խաւարազգեաց. խաւարամած. խաւարեալ. խաւարային մթագտին. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զանդունդս համատարածս խաւարազգածս. (Ագաթ.։)
Խաւարազգած մութք. (Պիտ.։)
Խաւարազգած նսեմութեամբ կուրացան։ Խաւարազգած մտօք. (Յհ. կթ.։)
Խաւարազգաց (կամ խաւարազգեաց) վարուքանօրէնութեան. (Մանդ. ՟Դ։)
Զինչ պիտոյ է մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խաւարազգած խափնուցուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
(Լոյսդ անեղական) ամփոխեցար ի խաւարազգած մարմինս. (Բենիկ.։)
ԽԱՒԱՐԱԶԳԱԾ ԼԻՆԵԼ. Զգածիլ խաւարաւ. մթագնիլ. ընկղմիլ ի խաւար.
Յորժմ աչքն կուրանային, եւ այլ եւս անդամքն խաւարազգած լինէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Պակասի ի նմանէ լոյս անմեղութեանն. խաւարազգած եղեալ՝ մերձ առ արեւմուտս նստի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Վէմք՝ պատառելով, օդ՝ խաւարազգածն լինելով. (Սկեւռ. յար.։)
clothed in darkness, surrounded with gloom, darkling.
Դեղք խաւարազգեաց իմոց փորձութեանց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Ի մէջ ապարասան խաւարազգեստ ազգիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խաւարազգեաց.
Դեղք խաւարազգեաց իմոց փորձութեանց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Ի մէջ ապարասան խաւարազգեստ ազգիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
ecliptic.
Յեկեղեցիսըն խաւարած՝ յայնժամ վառի լոյս կանթեղաց. (Շ. եդես.։)
Ամենայնն խաւարած մնան, մինչչեւ է դա լուսաւորեալ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Խաւարաբնակ.
որ կեայ ի խաւարի. որ ընդ մութն շրջի.
that dissipates darkness;
plunged in obscurity.
Լոյսն համասփիւռ խաւարակուլ՝ օրաբեր։ Լոյսն խաւարակուլ ստուերահալած. (Ագաթ.։ Զքր. կթ.։)
Եւ Կլեալ ի խաւարէ. ընկղմեալ սուզեալ ի խորս խաւարի.
Արա՛ յամօթ զխաւարակուլ թշնամին. (Ճ. ՟Բ.։)
chasing away darkness.
Խաւարահալած տուընջեամբքն լինի. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Խաւարագնաց.
Որ յածի ընդ (մոլորութեան).
cf. Խաւարին.
σκοτινός tenebrosus, tenebricosus. որ եւ ԽԱՒԱՐԻՆ, ԽԱՒԱՐԱԿԱՆ. Մթին. նսեմ. ուր կայցէ խաւար եւ մթութիւն (իրօք կամ նմանութեամբ).
Խաւարային ջուրք մինչեւ յամպս օդոց. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 12։)
Խաւարային մեղք, կամ խորհուրդք, ծնունդք, գնացք. (Յճխ. էժ։ Եղիշ. ՟Է։ Նար. ՟Լ՟Ը. ՟Ծ՟Ղ։)
Ի խաւարային ժամու (երեկոյիս) զխաւարային կերակուրս (մարմնաւորս) խաւարային մարմնոյս տացուք. (Եղիշ. միանձն.։)
Զխաւարարնյինսն կատարելով զծանակութիւնս. () այսինքն զմեղանչական կամ սատանայական Յհ. իմ. պաւլ.։
Խաւարային դրդչմամբ (կամ դրդջմամբ) եւ լկտի երգով. (Յհ. կթ.։)
loving obscurity or darkness.
φιλοσκότος tenebrarum amans. Սիրօղ խաւարի, կամ գիշերոյ, մեղաց, մոլորութեան, եւ գաղտնի գործոց չարութեան.
Խաւարասէր որդիքն արեւելից։ Խաւարասէր թշնամին կենաց մերոց. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Խաւարասէր կրօնիցդ, կամ աշխարհիս. (ՃՃ.։)
brought up in obscurity.
Խաւարասնունդ հարց մանկունք լուսոյ. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
immersed in obscurity, buried in darkness.
Սուզեալ եւ ընկղմեալ ի խաւար.
accustomed to darkness.
Սովորեալ կամ ընտեալ խաւարի.
Խաւարասովոր գործոց մարդկան անօրինաց. (Ագաթ.։)
kept in obscurity, hidden;
that keeps in obscurity (tomb), sombre, obscure, black, dark.
Խաւարառել շիրմին. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)
cf. Խաւարին.
Հապա ոհմակք (կամ վոհմակք) խաւարեալք՝ սլացարուք զկնի արագոտն այծեման. (Վանակ. յոբ.։)
obscure, gloomy, dark.
Խաւարին խնախտմամբ մարմնոյ եւ մեղաց. (Խոր. հռիփս.։)
σκοτινός, σκοταῖος tenebrosus, tenebricosus, obscurus ζόφος իբր ζόφεος caliginosus. Խաւարային. խաւարտն. աղջամղջին. խաւարեալ. մութ. մթին. նսեմ. անլոյս. միգամած.
Երկիր խաւարին եւ մթին։ Էր օրն խաւարին եւ մթին։ Եւ ո՛չ ի տեղւոջ խաւարին երկրի։ Խաւարին լերինք, կամ ճաանապարհք, կամ գանձք։ Ապա ակն քո չար է, ամենայն մարմինդ խաւարին եղիցի։ Չգուցէ մասն ինչ խաւարին։ Ահ խաւարին հասանէր ի վերայ նորա։ Խաւարին կապանօքն արկեալ ի տարտարոսն.եւ այլն։
Իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ արար զխաւարինն թագաւոր. (Եզնիկ.։)
mossy.
Ի մառախղուտ տեղիս մայրեաց, եւ ի լօռաւէտս. (Խոսր. ՟Բ. 6։)
the thirteenth letter of the alphahet, and the eighth of the consonants;
forty, fortieth.
տառ բաղաձայն՝ թաւ, եւ կրկնակ, անուանեալ խէ, ունակ զօրութեան կրկին տառիցս՝ գղ. կամ փղ. որպէս առ յոյնս χ խհի, կամ քհի, ասի բաղկացեալ յերկուց քմակից տառիցս, κκ գգ։
Առ եբրայեցիս եւ արաբացիս խէ կամ խը թանձր հնչի ի խորութենէ կոկորդին. այլ առ պարսիկս եւ թուրքս եւ ի հյ. փափկիկ, մինչեւ մերձենալ ի հ. վասն որոյ եւ ի լծորդ է նմին ի մեզ. զի գրի՝ հաղբք եւ խաղբք. հոյակապ եւ խոյակապ. խրասախ, եւ հրասախ, եւ այլն. որպէս եւ նահապետ՝ է նախապէտ, կամ նահանգապէտ։ Իսկ անունս Ռախաբ գրի եւ ռահաբ, եւ ռաքաբ կամ հռեքաբ։
Խ. ՟խ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Քառասուն կամ քառասներորդ։
Խ. Ի խրատ մանկանց բարւոք ասի,
Խէն՝ խրատէ խաղալ ընդ սուրբ գրոց, ընդ անմիտն տղայոց։ Խէն խորհրդակից բարի եղեալ, մերժէ զխորհուրդ խորամանգեալ. (Շ. այբուբ.։)
fraud, deceit, cheat, roguery, imposture.
Արար խաբանօք, զի կոտորեսցե զծառայս բահաղու։ Կործանեա խաբանօք շրթանց իմոց. (՟տ. թգ. ՟Ժ. 19։ Յուդթ. ՟Թ. 15։)
Առ ի խաբանս եւ ի կորուստ պարզամտացն լինել. (Պիտ.։)
Եւ արդ ի հակակայցն լինելութիւնք, իսկ ապա եւ խաբանքն. (Պերիարմ.։)
Խաբանօք փայտին ճաշակեցաք զմահ. (Շար.։)
Մի մօռանար զխաբանս կորստեան օձին. (Լծ. կոչ.) (տպ. զխաբունս)։
deceitful, fraudulent, fallacious;
false, treacherous, knavish, crafty, full of imposture, roguish, cunning, villainous, rascally;
fleeting, transitory;
sharper, swindler;
hypocrite, dissembler;
bait, lure, decoy;
— ի խաղու, cheat, sharper, trickster;
խաբեայ կերպարանք, mask.
Լուսոյ խաբեայ, եւ փորձիչն. (Ածաբ. մկրտ.) (ի Ճ. ՟Գ. խաբեբայ)։
Բազում չարչարանօք ի հալածչաց եւ ի խաբէից անտի, զոր համբերէր պօղոս. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Զգուշացուցանէ ի խաբէից՝ իմանալ զարժանն. (Ոսկ. գաղ.։)
Զխորամանկութիւն եւ զողոքանս խաբէիցն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Խաբեայ.
ԽԱԲԵԲԱՅ. որ եւ ԽԱԲԵԱՅ. ἑμπαίκτης illusor σοφιστής , σοφιστικός, ἑπιθέτης sophista, deceptor, impostor, versipellis. խաբօղ. պատրօղ. դաւադիր. կարթօղ. եւ Կեղծավոր. խաղ առնօղ, այպանօղ. եւ Իմաստակ.
Խաբեբայ է ասեն. զի՞նչ խօսիս այր դու. վասն պատառի միոջ հացի, եւ կապերտի միոջ ձորձոյ խաբեբա՞յ կոչես. (Ոսկ. եբր. ՟Ծ՟Ա։)
Իբրեւ զպատրող ոք խաբեբայ մոլորեցուցանէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յոյժ խաբեբայ եւ կամ բազմազան ի ձեռնարկութիւնսն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Ով խաբեբայ չարութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ընկալան զգիրն խաբեբայ ողոքանաց թագաւորին։ Զվասակայ խաբեբայ հայթայթանս պատրանացն։ Զխաբեբայ երդմունս։ Խաբեբայ հրամանացդ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ղ։)
Հեշտութիւն՝ մեծ խաբեբայ չարին (կամ չարաց). (Պղատ. տիմ.։)
deceit, imposition, cheat, imposture.
Ի միտ առ, թէ որպէս խաբեբայութեամբ խօսէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 56։)