to whiten, to render white, to bleach, to blanch.
λευκαίνω dealbo, candidum reddo. Սպիտակ կացուցանել. պայծառացուցանել. ճերմկցընել.
Թափիչք երկրի ոչ կարեն այնպէս սպիտակացուցանել։ Լուացին զարկանելիս իւրեանց, եւ սպիտակացուցին արեամբ գառինն. (Մրկ. ՟Թ. 3։ Յայտ. ՟Է. 14։)
Սրբեսցո՛ւք զանձինս, եւ սպիտակացուսցուք քան զձիւն սպիտակ։ Քարոզութեամբ առաքելոցն սպիտակացոյց զտիեզերս. (Սարգ. յկ. ՟Ա։ Սեբեր. ՟Գ։)
Ի ստեանցն հոսէր կաթնն, եւ զերկիր սպիտակացուցանէր (ի բեթղեհէմ). (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Տիրեաց նա ի վերայ նոցա իբրեւ զծծումբ, զի սպիտակացուցանէ. (Մեկն. ղկ.։)
of white flock.
cf. Սպիտականամ.
Նախ առաջին առ սակաւ սակաւ սպիտակի մի մասն երկնից։ Հա՛ր (զսպիտակուց ձուոյ ընդ մուստառի), որ սպիտակի։ Արտաքոյ սպիտակեալք են (բռով). (Բրսղ. մրկ.։ Վստկ. ՟Ճ՟Կ՟Ե։ Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
to albumenize.
cf. Սպնգատեսակ.
to put off, to delay, to defer, to neglect, not to care for.
եւ ն. ἁναμένω expecto ὐπερτίθημι differo, procrastino. Սպասել, ըստ որում դանդաղիլ, անհոգ լինել, յերկարաձգել. յապաղել. տնտնալ, ուշացնել, չուզել ընել.
Իսկ զմակեդոն եպիսկոպոս յայտնել քաղաքիս սպուժէր։ Սպուժել այսմիկ ասէին. (Սոկր. ՟Բ. 13. 23։)
Վաղէս սպուժէր։ Սպուժեալ յամէր. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Գ.։)
Կամէին քինահանութեամբ ելանել ի վերայ աշխարհիս. իսկ ծերքն ի նոցանէ սպուժէին առ այս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Վասն է՞ր զքաղցր հրամանսդ սբուժէք (կամ բուժէք). ո՞ւր սուրքն, ո՞ւր կապանքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
(Ստեփ. լեհ.) իմանայ իսպառ բժշկել, ընթերցեալ եւ այլուր վրիպակաւ.
delay, deferring, temporizing;
negligence, carelessness, heedlessness.
ὐπέρθεσις dilatio. Դանդաղումն. անհոգութիւն. յերկարաձգութիւն.
Յոգնելով այնուհետեւ կշտամբութեանցն (աբաստանութեանցն) սպուժումն առնուին լսելիք. (Սոկր. ՟Ա. 31։)
cf. Սպրդիմ.
Առ սակաւ սպրդանէ մտանել ի սիրտս մեր. (Եփր. աւետար.։ 1)
to insinuate, to introduce gently, to bring in privily, to foist, to thrust on.
παρεισάγω insinuo, clam introduco. իբր Սպրդեցուցանել. յարամրի ի ներքս մուծանել.
Ոչ ոք անդ մտանէ յարհամարհողացն, թէ եւ աստուստ զինքն սպրդիցէ, սնոտի յուսով խաբեալք. (Նար. երգ.։)
Սպրդեալ մուծանեն հերձուածս կորստեան. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 1։)
ՍՊՐԴԵՄ չ. ՍՊՐԴԻՄ. παρεισδύνω, παρεισδύομαι, παρεισάγομαι, παρεισέρχομαι irrepo, surrepo, meinsinuo, clam introeo, ingredior. Յարամրի ի ներքս մտանել. ջանալ գաղտագողի ի ներքս անկանիլ. սողոսկիլ. նե՛րս սկրդիլ խօթուիլ.
Վասն սպրդողաց սուտ եղբարցն, որք սպրդեցին մտանել դիտել զազատութիւնն մեր։ Սպրդեցին մտին. (Գղ. ՟Բ. 4։ Յուդ. 4։)
Ի վարս մարդկան սպրդեաց եմուտ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Հերքեալ ի վեհիցն՝ սոսկականացն սպրդիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։ 1)
to introduce, insinuate or worm oneself in, to glide or creep into, to penetrate, to dive into.
insinuation.
to lie, to tell lies, untruths, stories.
ψευδολογέω, ψευδομυθέω, ψευδηγορέω falsum dico, mentior. Սուտ խօսել. ստութեամբ բարբառել. ստել. սուտ ինչ համբաւել.
Զոր շամիրամ ստաբանեաց տիկինն (վասն արայի). (Լծ. սահմ.։)
Զկիրճս, զոր ի նոցանէ տուն աբրահամու ստաբանի. (Յհ. կթ.։)
cf. Տածեմ.
Դարձեալ ասեմք ստ անառակին՝ թէ հա՛յր մեղայ քեզ ի յերկինս. (Ժմ.։)
Այն որ զգիսակս ունէր մազին, սա հոգւոյն շնորհացըն եօթնարփին։ Այլ առաւել քոյդ ղօրտսցին, ստ ողորմութեանդ որ ոչ թըւին. (Յիսուս որդի.։)
Ստածէ զամենայն նախախնամութեամբ. (տպ. տածէ) (Իգն.։)
Այգեգործն մշակէ զայգին, յօտէ եւ բրէ, առոգանէ եւ ստածէ։ Ի ստածել զբարեգործութիւնս ստեղծեալ եմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Բուրաստանք ի ստածօղ օդոց սաւառնազարդեալք. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
cf. Տածումն.
cf. Տածումն.
Եւ այս բաւական է ստածումս միօրեայ ջերմանն. (Մխ. բժիշկ.։)
Յաղագս նոր անկերոյն ստածման. (Վստկ. ՟Ձ՟Գ։)
to grow insolent, to become a rascal, to disobey, to revolt, to plague, to behave badly.
ἁτακτέω petulanter me gero ἁφίσταμαι descio, deficio. Խեռել. ըմբոստանալ. անկարգանալ. հեստել. անսաստել. գլուխ քաշել։
Ոչ երբէք ստահակեցաք առ ձեզ։ Ստահակեալ ապախտ առնել։ Յարարչէն իւրմէ ստահակեսցէ սիրտ նորա. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 7։ Յուդթ. ՟Ա. 11։ Սիր. ՟Ժ. 15։)
Անձին մոռացեալ ստահակէ առ դատաստան. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Նա չառնելով ստահակեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Որ ստահակեն, եւ մոլին ի չարիս։ Երիտասարդն ի գաւազանէ ամայացեալ՝ ստահակէ. (Յճխ. ՟Ե։ Լմբ. առակ.։)
Կրկին եղիջիք օրինակ խեռեալ ստահակելոց։ Ստահակեալ ապստամբութեամբ յիւր թշնամեացն թիւ յաւելաւ։ Դիոգինէս՝ համբակ տեսանելով ստահակեալ, զմանկածուն տանջեաց. (Խոր. ՟Գ. 26։ Նար. ՟Ժ՟Դ։ Պիտ.։)
renowned falsely.
Ուր իցէ սուտ համբաւ կամ կարծիք.
Ստահամբաւ դաւողութեամբ՝ սնոտի յուսով. (Յհ. կթ.։)
indocile, morose, disobedient, reluctant, untractable, froward, restive;
austere, rude, harsh, rigorous, severe.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բաւր ա-ռանց վկայութեան) «ըմբոստ, խիստ, բուռն, անսաստ». Ղկ. ժթ. 21, 22, Ագաթ. որիռ ստամբակութիւն Փարպ. ստամբակել Փիլ. իմաստ. Եղիշ. բ. էջ 28, Գ. էջ 54-55, ստամբակերէն Փիլ. ժ. բան. 259. կեղծ ձևեր են խստամբակ Վրք. հց. խստամբակութիւն Մագ. որոնք ձևացած են խիստ բառի զու-գորդութեամու
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ stambak «անգութ, բռնակալ, անարդար, նեղիչ, կատաղի» (Ար-տավիրաֆի մէջ գործածուած. տե՛ս Haug և West., Բառացանկ, էջ 158), [other alphabet] +tambakih «ստամբակութիւն» (Nyberg, Hilfsbuch des nehlevi I. էջ 56 ա), պրս. [arabic word] sitanba «գոռ, հուժկու, խռովարար, կռուասէր», հպրս. *stambaka-(Horn § 718), որոնց արմատն է զնդ. stəmba, stənba «կռիւ» (Bartholomae 1606), սանս. stam-bha «հպարտութիւն, գոռոզութիւն»։ Նոյն արմատից է նաև հյ. ապստամբ, հին ձևը ապաստամբ (տե՛ս այս բառը)։-Հիւբշ. 240։
• ՆՀԲ. խստամբակ բառի հետ։ Lag. Urgesch. 147 հանում է սանս. *stam-bhaka ձևից։ Spiegel, Huzw. Gram. l88-189 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը կցելով պհլ. stāmb, stāmbak բառերի հետ։ Lag. Sуmmicta 505 պրս. sitan-ba։ Տէրվ. Altarm. 41 և Նախալ. 113 հյ. ապստամբ, յն. στεμβω, սանս. stam-bh, ինչպէս և նոյն պրս. պհլ. բառերի հետ հնե. stabh. stambh «կանգնիլ, խեռել» արմատից։ Պատկ. Maтep. I. 15 պհլ. և պրս. ձևերի հետ։ Հիւնք. համ-բակ բառից։ Հիւբշ. 240 դնում է միայն պրս. sitanba և ծանօթ չէ պհլ. stambak բառին. այսպէս նաև Horn, Grdr. § 718։ Վերի ձևով մեկնեցին Meillet և Աճառ. Քննութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռ. էջ 72։
αὑστηρός austerus στασιόδης seditiosus եւ այլն. Խստամբակ. խիստ. դժնեայ. ապառում. ըմբոստ. ապստամբ. բուռն.
Երկնչէի ի քէն, զի այր ստամբակ ես ... գիտէիր՝ թէ ես այր մի ստամբակ եմ. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 21. 22։)
Դոքօք զստամբակսն ածես ի հաւանութիւն։ Իբրեւ զանխրատ եւ զաներկիւղ ստամբակս խօսիս. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Դիոգինէս տեսեալ զմանուկ ստամբակ՝ զմանկածուն դաւազանաւն եհար. (Պիտ.։)
Ստամբակք, հպարտք, եւ ամբարտաւանք. (Իսիւք.։)
Ի գրկացն աստուծոյ հանեալ՝ ի յոտս ստամբակին գթեցոյց (սատանայի). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զի ապրեսցի ի ստամբակ բռնութենէ անօրինին։ Ի ստամբակ գոռոզութենէ դիւցապաշտ ինքնակալութեան. (Ագաթ.։ Նար. խչ.։)
to oppose, to resist, to be obstinate, to disobey, to rebel, to be insolent.
στασιάζω seditionem excito, dissideo seditione. Ըմբոստանալ. ապստամբել. ստահակել.
Խեռեն եւ ստամբակեն, ոչ եւս արժանիս համարին զնոյն հարկս հարկանել. (Փիլ. իմաստն.։)
Ոմն ի հրեշտակաց յանմահ գնդէն ստամբակեալ։ Ոչ ոք գտաւ ստամբակեալ, եւ ելեալ ըստ ձեռն նոցա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Ստամբակեալս վայրագութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Մի՛ ինչ խռովեալ ստամբակէք. (Պտմ. աղեքս.։)
indocility, disobedience, insolence, rebellion;
rudeness, severity, rigour.
Իբրեւ չար ծառայք՝ տերանցն ի վերայ յարձակին խեռութեամբ, ստամբակութեան հաւատացեալ քան զօրութեան։ Յաղագս չարութեան եւ ստամբակութեան. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զստամբակութեանն իրս ի ներքս ածեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ ուրուք երբէք այդպիսի բանս ստամբակութեամբ յղեալ է առ այր թագաւոր։ Զպերոզի ստամբակութեանն զանչափութիւն. (Փարպ.։)
stomach;
belly;
ոչ գոյ յիս — կերակրոյ, I have a weak digestion;
— իմ ցաւէ, I have the stomach-ache.
ՍՏԱՄՈՔ ՍՏԱՄՈՔՍ. Բառ յն. սդօ՛մախօս, իբրու բերան. στόμαχος stomachus, ventriculus, orificium. Պարկ ի մէջ կրծոց կախեալ զորկորոյ ի վայր, ընդունարան եւ եփարան կերակրոց. որոյ ստորին կողմն կոչի խախացոց.
Սակաւիկ մի եւ գինի խառնեսջի՛ր վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց. (՟Ա. Տիմ. ՟Է. 23։)
Սիրտ եւ ստամոք։ Գործարանք են կերակրականին՝ բերանն եւ ստամոքն եւ որովայնն։ Գործեալ կերակուրն առաքի յորովայնն ի ձեռն ստամոքին. քանզի ստամոքսն ոչ միայն գործարան է կարօտութեան, այլ եւ ճանապարհ կերակրոյն. (Նիւս. բն.։)
Ծանրացաւ ստամոքս իմ, եւ ցաւագնիմ։ Ոչ ունիմ ինչ առողջութիւն ստամոքսի։ Ոչ գոյ յիս ստամոքս կերակրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Ճանաչել զոյժ հիւանդին, եւ ապա տալ զդեղն. զի մի՛ ծանրացուցեալ զստամոքսն՝ նողկտայցէ. (Շ. թղթ.։)
Չարիքն փոխանակ մաղասոյ եղծանիցեն զմտացն ստամոքսն. (Լմբ. պտրգ.։)
Լայնաբար, որպէս Արտաքին կողմն ստամոքսին. լանջք. կուրծք. փոր. որովայն.
Լանջքն ուռուցեալ մինչեւ ի ստամոքն իջին։ Հրացեալ շամփրովք զթիկունսն եւ ստամոքսն այրեցին։ Ուժգին գան հարին բրովք մինչեւ բացան ստամոքսն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Ը.։ Հ=Յ. յունիս. ՟Զ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)
stomachic, gastric;
— հիւթ, gastric juice.
having a pain in the stomach;
stomach-ache.
ՍՏԱՄՈՔԱՑԱՒ ՍՏԱՄՈՔՍԱՑԱՒ. στομαχικός stomachi vitio laborans. Ցաւ ստամոքի, եւ ախտացեալն նովին.
Օշինդրի գինի օգտէ քովուցն ցաւուն, եւ լերդին՝ որ ի հովութենէ ցաւի, եւ ստոմաքացաւի։ Ոսկէքարն դեղ է ստամոքսացաւից, եւ որովայնից, յորժամ լեսու ոք եւ ըմպէ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ձ՟Է։ Տօնակ.։)
Եթէ ոք մատուցանէ նոցա խրատ՝ ըստ ստամոքսացաւացն նմանութեան, որոց դառն մաղձիւք ապականեալ իցեն։ Ոչինչ այլ, բայց զստամոքսացաւացն ախտանամք, որոց թէեւ զառաւել փափկագոյն կերակուրն ընձեռես, այնպէս է որպէս զանարգն. (Շ. ընդհանր.։ Ներս. աբեղ. ի լմբ.։)
to acquire, to gain, to obtain, to get;
to have, to possess, to hold;
to purchase, to buy;
to create;
վերստին —, to regain, to re-acquire, to recover;
փառս —, to achieve glory.
Տէ՛ր աստուած մեր ստացի՛ր զմեզ. ստացար արարչութեամբ, հնացաք մեղօք. ստացի՛ր ողորմութեամբ, զի նորոգիցիմք յարդարութիւն. (Գէ. ես.։)
իսկ կր. ստանի, կամ ստանուի, եւ կամ ստացանի) κτάομαι, περιποιέομαι possideo, acquiro ἕχω habeo եւ այլն. Ի ձեռս բերել, իւրացուցանել իրաւամբք, ժառանգել. գնել. շահել. ունել.
Ստացայ մարդ աստուծով։ Ագստակն եւ այրն՝ զոր ստացաւ աբրաամ յորդւոցն քետայ։ Ստացի՛ր զմեզ եւ զերկիրս մեր փոխանակ հացի։ Եւ ստացաւ յովսէփ զամենայն երկիրն եգիպտացւոց՝ փարաւոնի։ ժողովուրդ քո այս՝ զոր ստացար։ Կորուստ անձին իւրում ստանայ.եւ այլն։
Արթուն լինի գիւտի մարգարտին, որով ստացանի մարգարիտն այն. (Երզն. մտթ.։)
Որպէս ստացայց զերկիւղն աստուծոյ. ասէ ցնա ծերն. երկիւղն աստուծոյ ստանուի խոնարհութեամբ եւ անընչութեամբ. (Վրք. հց. ձ։)
ՍՏԱՆԱԼ. κτίζω creo. Հաստել. հաստատել. ստեղծել. առնել. եւ նորոգել. կր. լինել, եղանիլ, ծնանիլ. ըստ հոմաձայնութենա յն. գդի՛զօ, եւ գդա՛օմէ.
Առաքես զոգի քո, եւ ստանաս զնոսա։ Այսպէս արասցէ խորանին վկայութեան ստացելոյ ի նոսա ի մէջ պղծութեանց նոցա։ ժողովուրդ՝ որ ստացեալ է, օրհնեսցէ զտէր.եւ այլն։
Տէր ստացաւ զիս ի սկիզբն ճանապարհաց իւրոց. իմա՛ հաստատեաց, որպէս դնի յայլ ձեռ. այսինքն մարդկութիւն քրիստոսի՝ որ ծնաւ ի ժամանակի, նախասահմանեցաւ յառաջ քան զամենայն եղականս. զոր արիանոսք խեղաթիւրէին ի վերայ աստուածութեան քրիստոսի՝ զի արարած կամ եղական համարէին զբանն։
Ստացաւ, նման է՝ մինչ ասիցէ, թէ հայր ինձ մարմին հաստատեաց. եւ որպէս մարդ ստացաւ զիս յաղագս մարդկան փրկութեան։ Իւր արարիչ է ըստ ձեզ, եւ որ ստացաւն (այսինքն ստեղծ զայլս), ստացանի. եւ զայս ինքեամբ։ Ասեն՝ թէ զըստ պատկերին առաք անդէն ի ստացանիլն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
Որ էրն՝ լինի, եւ ստացիչն ստանի, կամ ստացանի։ Անեղն եղանի, ստացիչն ստանի. (Ածաբ. ծն.։ Շ. թղթ.։ Զքր. կթ. ծն.։)
Զգեցարո՛ւք զնոր մարդն՝ որ ըստ աստուծոյն ստացեալ է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ամենայն ինչ՝ որ միանգամ մեծանալոյ նիւթ է. յորոց ստացանի (այսինքն լինի) հաստատապէսն ունել եւ իշխել. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Ըստանձնեմ.
Ըստանձնեալ (կամ ստանձնեալ) ունէր զխաչափայտն։ Անիմաստքն առին զամանս, եւ ձէթ ոչ ստանձնեցին. (Զքր. կթ.։)
Գիտեմք եւ զդլբին ստորակայեալ, եւ յինքեան ստանձնեալ (զորփէոս). (Մագ. ՟Ժ։)
Թեթեւութեամբ ըստանձնէ զլուծ ապաշխարութեանն. (Լմբ. տնտես.։)
Վերակացու պարտ է լինել, եւ զամենեցուն պատասխանատուութիւն ստանձնել. (Ոսկ. գծ.։)
story-telling, romancing, fabulous, lying.
Պատմօղ զստութիւն. եւ Պատմեալ ստութեամբ. ստայօդ. մտացածին.
Յոյժ հաւանեալ էին ստապատում առնն մոլորելոյ. (Ղեւոնդ.։)
Զի մի՛ ստապատում բանիցն հետեւեսցուք. (Ասող. ՟Գ. 1։)
acquisition, gain, possession.
to cause to possess or acquire;
cf. Սըտացուցանեմ.
Ստացուցեալ նմա զիմասթեանն զհանճար։ Զի ի նմա ստացուսցէ զանախտութիւն։ Երկայն ժամանակօք ստացուցանէ։ խորհուրդ ստացուցանել (այսինքն խորհրդազգած առնել). (Փիլ.։)
Զմարդոյս տիրական իշխանութիւն զուգահաւասար ստացուցանէ ի ծովու եւ ի ցամաքի. (Պիտ.։)
Զի՞նչ է յարութիւն. նորոգումն անմահ՝ զերջանիկն ստացուցանօղ զկեանսն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Զանճառելի տնօրէնութիւն փրկչին անզգամաբար ստացուցանեն։ Զխորհրդոյն զօրութիւն անհանճարաբար սըտացուցանեն. (Պրպմ.։)
to prove to be false, to render vain, to adulterate.
to collocate or settle oneself.
ՍՏԵՂԱՆԱՄ ՍՏԵՂԵՄ. ἑμφιλοχωρέω libenter habito, acquiesco. Կա՛մ է որպէս Զտեղիլ. զետեղիլ. զտեղի առնուլ. եւ կամ Հանգչել հանդարտել որպէս թռչուն ի վերայ ստեղան.
Բարւոք ստեղեաց ինձ երեկոյն ի տարաժամու. (Վրք. հց. ձ։)
to collocate, to place, to settle, to establish.
ՍՏԵՂԱՆԱՄ ՍՏԵՂԵՄ. ἑμφιλοχορέω libenter habito, acquiesco. Կա՛մ է որպէս Զտեղիլ. զետեղիլ. զտեղի առնուլ. եւ կամ Հանգչել հանդարտել որպէս թռչուն ի վերայ ստեղան.
Բարւոք ստեղեաց ինձ երեկոյն ի տարաժամու. (Վրք. հց. ձ։)
to invent, to find out, to forge.
Ստեղծուլ բանս ճարտարս եւ մտացածինս. կցկցել. յօդել. կեղծել.
Միթէ պարծելո՞վ ինչ ստեղծաբանիցէ իմն զայսոսիկ. (եւ ո՛չ երբէք. Ոսկ. գծ.։)
Մարդասէր բանս իմն ստեղծաբանես ի լսելիս իմ, եւ ի ներքոյ խորհիս առողջ եւ ոչինչ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի հմտութենէ քերթողութիւնքն ստեղծաբանին ըստ զանազան իրաց առասպելական պատմութեանց. (Երզն. քեր.։)
to create.
πλαστουργέω formo, effingo. Ստեղծել. արարչագործել հաստել. կազմել. յօրինել.
Զադամ ստեղծագործել։ Ստեղծագործեաց զմարդն. (Նանայ.։)
Ոչ յաստուած այնոյն բնութենէ զսրբազանն զայն ստեղծագործեաց մարմին, այլ ի կուսէ էառ զնա. (Պրպմ.։)
Հոգւոյն սրբոյ ստեղծագործեալ զմարդկային հոգի. (Խոսր.։)
Իմաստութեամբ իւրով ստեղծագործեաց զնոսա. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Ո՞չ ապաքէն զսատանայ մի ի հրեշտակաց ստեղծագործեաց աստուած. (Պիտառ.։)
Ո՛չ հրամանաւ, այլ ամենակարօղ եւ ամենեսրբովքն իւրովք ստեղծագործեաց ձեռօք (զմարդն). (Ղեւոնդ.։)
Երկնային զօրացն հաստիչ, մարդկան ազգի ստեղծագործող. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Ինքն անձամբ իւրով կուսէն ընկալեալ մարմին՝ ստեղծագործեցաւ մարդ։ Ամենայն մարմինն ստեղծագործի. (Լաստ. ընթերց.։ Մաքս. ի դիոն.։)
Եւ որպէս Ճարտարել. հնարել. գտանել իմաստութեամբ.
Հրամայէ նմա ստեղծագործել զխնդրելին իւր. (Յհ. կթ.։)
to be created together.
ՍՏԵՂԾԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συγκτίζομαι una creor συμπλάττομαι , conformor. Համանգամայն ստեղծանիլ. եւ Տնկակից՝ կերպարանակից լինել.
Ապա ոչ ուրեմն չարն բարեացն ստեղծակից է. (Բրս. չար.։)
Պարտ էր նմա եւ մարդկայնոցս չափուց ստեղծակից լինել, եւ անվնաս պահել զաստուածավայելուչ պատուոյն գերունակութիւն. (Պրպմ.։ 4)
to create, to produce from nothing, to form, to figure;
to find out, to invent, to contrive, to forge.
ՍՏԵՂԾԱՆԵՄ. որ եւ ՍՏԵՂԾՈՒԼ ռմկ. ստեղծել. κτίζω creo, condo πλάσσω, -ττω formo, fingo. տե՛ս եւ ԱՌՆԵԼ. ποιέω . Նոր ինչ կազմել, հնարել, կերպարանել. ձեւացուցանել. որպէս առնել աստուծոյ զամենայն յոչնչէ. արարչագործել. հաստել.
Ստեղծ տէր աստուած զմարդն հող յերկրէ։ Եւ ստեղծ եւս տէր աստուած զամենայն գազանս վայրի, եւ զամենայն թռչունս երկնից։ Միթէ ի զո՞ւր ինչ ստեղծեր զամենայն որդիս մարդկան։ Զգարուն եւ զամառն դու ստեղծեր.եւ այլն։
Աստուած ի բարիս եստեղծ (կամ էստեղծ) զիս. (Իսիւք.։)
Այսօր գըթայ հայրըն վերին, եւ արարչին մայր ստեղծանէ (զկոյսն մարիամ). (Տաղ.։)
Ստեղծողին մայր. (Շար.։)
ՍՏԵՂԾԱՆԵԼ. πλάσσω, αναπλάσσω, διαπλάσσω, κατασκευάζω, ἑξευρίσκω fingo, effingo, perfingo եւ այլն. Հնարել մարդկային ճարտարութեամբ յօրինել. կազմել. ձուլել. քանդակել. նիւթել. կցկցել. յօդել. կեղծել. շինել. ...
Ստեղծանէին եւ դրօշէին զսնոտիս։ Ստեղծին զնա ձուլածոյ՝ երեւոյթ սուտ։ Ստեղծանէ անօթ։ Կուժ մի ստեղծեալ ի կաւոյ.եւ այլն։
Ճշմարտապէս, եւ ոչինչ ստեղծանելով՝ ունի զբարութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Զայս ամենայն ստեղծցո՛ւք ի միտս, եւ յեղյեղեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Ձեռօքն ստեղծանէր ի մոմոյ նաւս, եւ մարդիկս մոմեղէնս. (Պտմ. աղեքս.։)
Յարուցեալ յաղօթիցն՝ եստեղծ զնշանագիրս մեր. (Խոր. ՟Գ. 53։)
cf. Ստեղծանեմ.
cf. Ստեղծանել, մանաւանդ ըստ ՟բ. նշ. πλάσσω, περιπλάσσω formo, fingo.
Ցուցանել նմա լոյս, եւ ստեղծուլ իմաստութեամբ. (Ես. ՟Ծ՟Գ. 11։)
Գնացեալ յաղուանս՝ ստեղծու եւ նոցա գիր. (Վրդն. պտմ.։)
creation;
invention.
Ստեղծանելն, իլն, ըստ ամենայն նշ.
Աստուծոյ ի ծառայի կերպարան ստեղծման եղեր պատճառ. (Նար. կուս.։)
Զստեղծումն մարդոյն ասէ՝ յանարգ բնութենէ կաւոյ՝ բանական իմաստութեամբ պատուեալ՝ աստուածային պատկերին վեհագոյն պարստութեամբ. (Նար. յովէդ.։)
Արասցեն ստեղծումն բանի պուետիկոսաբար. (Մագ. քեր.։)
Ամենայն արուեստիս զօրութիւն եղծմամբք եւ ստեղծմամբք դատեալ լինի. (Պիտ.։ 1)
to shoot, to sprout, to bud forth, to pullulate, to grow.
Ստեղնեալ ծառոյ մահաբերին, այն որ բուսաւ ի մէջ դրախտին. (Շար.։)
to lie, to fib, to tell untruths, stories, to impose upon;
to give the lie to, to belie;
— ուխտին, to break one's promise, word or vow.
Նոյն է, եւ յն. փսէ՛ւտօմե. ψεύδομαι mentior. Սուտ խօսել. ժխտել զճշմարիտն կամ զխոստումն. ի դերեւ հանել զյոյս այլոց. խաբել.
Ստեսցէ ընկերի իւրում։ Մի՛ գողանայցէք եւ մի՛ ստիցէք։ Յորժամ ստիցէք տեառն աստուծոյ ձերում։ Երդուաւ տէր դաւթի ճշմարտութեամբ, եւ ոչ ստեաց նմա։ Տեղին ստեսցէ։ Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ։ Գինի ստեաց նոցա.եւ այլն։
Մի եթէ ստիցե՞ն գոհացողութեանն արմտիք. (Իսիւք.։)
Ոչ ստեցեր, այլ կարի զճշմարիտն ասացեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անուանցն փոփոխմամբք, եւ բազմօք այլովք ստեն. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Վասն ապաշխարութեան նինուէացւոց՝ ես ստեցայ, եւ նոցա ողորմեցայ. (Եփր. զղջ.) (այսինքն իբր ի սուտ հանի զսաստն իմ)
perjury, false oath.
ψευδορκία perjurium. որ եւ ԵՐԴՄՆԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. Սուտ երդնուլն. երդումն սուտ. ստելն երդման.
Բուսանի յերդմնասիրութենէ ստերդմնութիւն եւ ամբարշտութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
perjurer;
taking a false oath, perjuring.
ἑπίορκος perjurus. Սուտ երդուօղ. երդմնազանց.
Մարդելուզաց, ստոց, ստերդմանց։ Ամենայն գողոյ, եւ ամենայն ստերդման։ Հրէայք ապստամբօղք, եւ ստերդմունք բնակիչք սորա յաւիտեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 10։ Զաք. ՟Ե. 3։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 23։)
Ասասցո՛ւք առ ստերդումնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Այսմ եւս պարտաւոր, զի ստերդմունք էին. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ գ. որպէս Ստերդմնութիւն.
Պահետ զշրթունս քո յանիծից, ի հպարտ բանից, նաեւ ի ստերդմանց. (Եփր. պհ.։)
to lead astray, to turn aside, to put out of the right way, to cause to err, to pervert;
to distort, to wrest, to misinterpret, to misconstrue.
ՍՏԵՐԻՒՐԵՄ կամ ԸՍՏԵՐԻՒՐԵՄ. πλανάω errare facio, seduco παρασημαίνω adultero. Թիւրել. խոտորեցուցանել. մոլորեցուցանել. կամակորել. ի դերեւ հանել. խանգարել. եղծանել. ծռել, մոլրցընել, խանկրել.
Յաղագս ընդ իմ պաշտօնն խոտորնակ գնալոյն ստերիւրեմ զնա ի խաղաղութենէ իւրմէ։ Զգործս քո մի՛ ստերիւրեր ի խրատուցս վերակացութենէ։ Մի՛ ստերիւրեր զճշմարտութիւնն. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ատեն.։)
Որոց կամիցին ստերիւրել զնա (զճշմարտութիւնն). (Պրպմ.։)
Որով կամեցան ստերիւրել զասացեալսն՝ ստուգեցին զնա. (Իգն.։) cf. ԸՍՏԵՐԻՒՐԵՄ։
ԸՍՏԵՐԻՒՐԵՄ որ եւ ՍՏԵՐԻՒՐԵԼ. նովին հնչմամբ. Խեղաթիւրել. խոտորեցուցանել յերիւրէ, այսինքն յարահետ ճանապարհէ. եւ կամ հանել արտաքոյ քան զյերիւրումն՝ այսինքն քան զբարեկարգութիւն.
Որք ըստերիւրիք յԱստուածային կամաց. (Լմբ. իմ.։)
to go astray, to be led astray, to leave the right path, to wander, to err, to fail.
Եւ ոչ ստերիւրեցայց ի ճշմարտութենէն. (Իմ. ՟Զ. 24։)
Թողուլ զուղիղ ճանապարհն, եւ ստերիւրիլ յայլ. (Պրպմ.։)
Որ յայս ճանապարհէս ստերիւրի։ Ես ստերիւրեալ գնամ ի նոցա շաւղացն։ Լմբ. (առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
Սատանայ ստերիւրեալ հոգւով մոլորութեամբ. (Յճխ. ՟Բ։)
Մերթ պահեն զօրէնսն, եւ մերթ ստերիւրին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
deviation, wandering, error.
μέθοδος եւ այլն. Ստերիւրիլն. խոտորումն. եւ Թիւրելն. ի դերեւ հանելն.
Սաստկագոյն ստերիւրումն քան զսոսա։ Անընտրողութեամբ, ստերիւրմամբ, եւ զգայարանացս ախտաւոր շարժիւք. (Խոսրովիկ.։ Սկեւռ. աղ.։)
Ապա եթէ արուեստ է, եւ ըստերիւրումն ինչ յեղելոցն զնոսա, եւ կամ արգելլոյ զորս ի ճակատագրէն, արդեօք ամենայն մարդկան կարելի՞ է ստերիւրելն, եթէ ոմանց է, եւ ոմանց ոչ. (Նիւս. բն.։)
cf. Ստերջիմ.
ՍՏԵՐՋԱՆԱՄ կամ ՍՏԵՐՋԻՄ. στερέομαι privor, orbor ὐστερέω deficio, indigeo ἁτεκνόομαι liberis orbor. Ստերջ լինել. վերջանալ կամ յետնիլ ի ծննդոց. անծննդական գտտնիլ. եւ Անզաւակիլ.
Ոչխարք քո եւ այծիք ոչ ստերջացան (կամ ստերջեցան). (Ծն. ՟Լ՟Ա. 38։)
to become sterile, barren, to be past breeding.
ՍՏԵՐՋԱՆԱՄ կամ ՍՏԵՐՋԻՄ. στερέομαι privor, orbor ὐστερέω deficio, indigeo ἁτεκνόομαι liberis orbor. Ստերջ լինել. վերջանալ կամ յետնիլ ի ծննդոց. անծննդական գտտնիլ. եւ Անզաւակիլ.
Ոչխարք քո եւ այծիք ոչ ստերջացան (կամ ստերջեցան). (Ծն. ՟Լ՟Ա. 38։)
unhairing, scraping off the hair.
to press, to constrain, to oblige, to force, to necessitate, to pursue closely;
to solicit, to urge, to hasten, to hurry, to expediate.
Եթէ մի օր ստիպեմ զդոսա, մեռանին ամենայն խաշինքդ։ Բանն արքայի ստիպեաց զիս։ Ստիպեաց զնա, եւ ոչ կամեցաւ երթալ։ Ստիպեաց զաշակերտսն.եւ այլն։
Ստիպէր ուրանալ զճշմարիտն աստուած։ Տագնապէին ստիպէին արքունի հրամանաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սէր սիրողին ստիպէ տալ առաւել քան զոր խնդրեմք եւ իմանամք. (Խոսր.։)
Արա՛ զոր ստիպիս ի խորհուրդս քո։ Ստիպիս ի սիրոյ, եւ ոչ բամբասիս։ Ստիպիմ ի սիրոյ սրտիս բաղձանաց։ Յիմոցս ստիպիմ գթութեանց. (Ասող. ՟Բ. 4։ Նար. ՟Ծ՟Ը։ Լմբ. ստիպ.։ Ոսկ. յաւետիս.։)
Ստիպեցի՛ր յամենայն զօրութենէ քումմէ, եւ ճգնեա՛ց, որպէս զի ամենայն գործ ներքին մարդոյն աստուածային եղիցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Ծեր ոմն ի սկիտէ գտաւ զաւազակս՝ զի կողոպտէին զտուն նորա. եւ ասէ ցնոսա. ստիպեցէ՛ք փութով եւ գնացէ՛ք, զի մի՛ գայցեն եղբարք եւ խափանեսցեն զձեզ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է. ձ.) (տպ. փութո՛վ գնացէք)։
to be pressed, constrained, forced, obliged;
to make haste, to hurry;
ստիպիմ ի սիրոյ սրտիս, I cannot resist the desire to.
constraint, urgency, pressure.
Չէ՛ խաղաղութեամբ (կամ խաղաղութեան), այլ կորստեան ոգւոց է ստիպումն կոչմանս այսորիկ. (Փարպ.։)
to put or divide in verses, to versify.
յն. սդիխի՛զօ. στοιχίζω ordine dispono, carmina scribo. Ի ստիքս վերածել, տնատել, շարադասել. եւ Ոտանաւոր կազմել. տաղաչափել.
Մովսէս գրեաց որպէս պատմութիւն, եւ սողովմոն ստիքսեաց։ Ոմանք զսուրբ գիրս ստիքսեցին. (Վանակ. յոբ.։ Վրդն. սղ.։)
dough, leaven;
mole;
mass, mixture;
amalgam.
Ի նմին զանգուածոյ (կաւոյ) առնել անօթ. (Հռ. ՟Թ. 21։)
ԶԱՆԳՈՒԱԾ կամ ԶԱՆԿՈՒԱԾ. φύραμα massa, pasta, mactra Զանգեալ ինչ, որպէս խմոր, հայս, ձոյլ, գուղձն. եւ ստեղծուած մեր բաղադրեալ ի մարմնոյ եւ ի հոգւոյ. խառնուրդ. խառնուած. զանգումն. զանկված, շաղված բան մը, մէկ խմոր եղած.
Փոքր մի խմոր զամենայն զանգուածն խմորէ։ Եղիջիք նոր զանգուած. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 6. 7։)
Զմարմին բանին ո՛չ յայլմէ իմեքէ ծանեաք, այլ ի կուսէն, այսինքն ի մարդկային զանգուածոյս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Կենացդ նշխար ընդ կաւոյս զանգուածոյ։ Զանգուածն հանդերձանաց։ Այս զանգուած նիւթոյ՝ կաթուածոց ձիթոյ։ Ախտից մերոց զանգուածոյ։ Ի զանգուածոյ մաքուր զաւակի։ Զանկուածոյ հողոյս։ Ի հիւթ զանգուածոյ հողածինն մարդոյ. (եւ այլն. Նար.։)
Յամենայն չարեաց զանգուածոց պա՛րտ է որոշել. (Մաշկ.։)
follower of Zoroaster;
manichean;
— աղանդ, manicheism.
պ. զէնտիյք, զընտըք. Անուն ազգի եւ աղանդոյ եւ գրոց առ նախնի պարսիկս. քաղդեայ աստղահըմայ, մոգ կամ կրակապաշտ, եւ մանիքեցի՝ իւիք իւիք խտրանօք հետեւօղ զանդ կամ զէնտ մատենի զրադաշտայ. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Գ։) (զանդ, լծ. ծնունդ, ծննդաբան ըստ ախտարաց։)
Մանկանց զանդիկ աղանդին, այսինքն են մանինացիքն ... որ ծառայեն աստեղագիտութեան. (Մծբ. ՟Գ։)
cf. Զանխուլ.
Հուր զանխլաբար ... յայտնելով զիւր մեծութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
Ա՛ռ զանխլաբար, եւ հեռացաւ. (Լմբ. իմ.։)
Բայց սակայն զանխլաբար նշանակէ զերրորդութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
cf. Զանխլութիւն.
λήθη, κρύψις occultatio, oblivio Ծածկութիւն. խուսափումն. մոռացօնք.
Յայտնի է զինքն սիրողաց զանխլանօք։ Զանխլանօք ի բազմանուաճ խորհրդոց. (Ճ. ՟Ա. եւ ՟Ը։)
state of a thing hidden, secret, concealment, hiding.
Առիւծ ի գնալն խաղաղէ զհետն՝ վասն զանխլութեան, եւ միանգամայն հարկանելոյ զորսն։ (Ոսկիփոր.)
Ըստ զանխլութեանն ընդ նմին ի ներքս բերեալ։ (Գերմ.)
Զրկօղն ապաստանեալ ի ճարտարութիւնն, եւ ի թագաւորին զանխլութիւն իրին, ջանայ ճարտարութեամբ բանիցն զթագաւոր հաւանեցուցանել։ (Լմբ. սղ.)
Տրտմութեան զանխլութիւն լինել։ (Պղատ. օրին. II)
hidden, secret;
secretly, clandestinely, by stealth, incognito, without being known;
hiding-place, lurking-place;
— ի ներքս սպրդել, to creep, to slip, to steal stealthily.
ԶԱՆԽՈՒԼ λαθῶν, λήθιος latens, clandestinus որ եւ ԱՆԽՈՒԼ, (իբր համախուլ, անլսելի. լռիկ) այսինքն Թաքուն. ծածկեալ. գաղտնի. անգիտելի. անյայտ իմն. ուստի եւ ԶԱՆԽՈՒԼ ԼԻՆԵԼ՝ է Թաքչիլ, անյայտ մնալ.
Որ է իժն զանխուլ, եւ կերող մարդախանձ չարն. (Համամ առակ.։)
Երկու գալուստ ասեն Աստուածային գիրք՝ Քրիստոսի. զմին՝ անխուլ եւ ծածուկ. (Բրսղ. մրկ.։)
Այս զանխուլ էր ի նոցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Զմիայնութիւնն սիրէ՝ զանխուլ լինել ի բազմաց լաւ համարեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զանխուլ ի ժողովրդոցն լինէր (բանն) յաղագս ոչ լինելոյ թարգմանիչ. (Խոր. ՟Գ. 47։)
Զանխուլ կեանս կեայ յանքոյթ ի յամրի ի մրրկաց. (Ոսկ. եփես. ՟Ի՟Ա։ (իբր լռիկ, հանդարտ, անզբաղ)։)
Եւ ապա այգուն՝ իբրեւ զանխուլ իրին գոլով՝ ինքն ի խնդիր լինի խեղդամահ ժանտին. (Յհ. կթ.։)
Յորմէ դու զանխուլ ես, զիա՞րդ մեզ լինիս ուսուցիչ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Զհոգւով ընթերցօղն քննութեան սաղմոսացս՝ կարծեմ ոչ զանխուլ գոլ խորհրդոցն Քրիստոսի։ Ի սորա դատաստանէն ոչ եմք զանխուլ, այլ ծանեաք. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ պարտիս կալ ի զանխուլս՝ ծածկոյթ զբազմութիւնս առնելով. (Սարկ. քհ.։)
Եթէ յայտնագոյն ոչ յանդիմանեսցէ, ի զանխլիցն ոչ նահանջէ երբէք բանիւ. (Վանակ. յոբ.։)
ԶԱՆԽՈՒԼ. մ. κρυφῶς, λάθρα occulte, clam Զանխլաբար. ի ծածուկ. լռելեայն. անյայտաբար. լռիկ մնջիկ. յարամրի. գողտուկ, սուսիկ փուսիկ.
Սատանայ բազում անգամ զանխուլ մարտնչի՝ զչարն բարի կերպացուցեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
Հեզութեամբ էջ, եւ զանխուլ. (Լմբ. սղ.։)
Այսչափ ամս աւելի առանց վկայութեան եդեալ՝ զանխուլ բազում ամաց յաճախութիւն յանձնէ մուծանէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զանխուլ յամենեցունցն. (Լմբ. սղ.։)
Զանխուլ յիմանալւոյն փարաւոնէ. (Վրդն. ել.։)
uvula.
Ստեղծ Աստուած ի խռչակին միս որպէս սին, որ կոչի զանկիկ, որ պահէ զշունչն անմոլար։ Բերանն որպէս փանդեռն է, եւ օդն որպէս զաղիսն, զանդիկն իբրեւ զէշն, լեզուն որպէս կդընտոց. (Ոսկիփոր.։)
passage, transition;
— առնել, to pass, to omit, to skip, to leave, to neglect, to fail;
— լինել, to be wanting, to fail;
— առնուլ, to flee, to run away.
Սաստկականն եւ հայցականն բառիս՝ Անց, անցք. որպէս Անցումն ըստ չափ սովորական. վարի ընդ բայս, եւ ի բաղադրութիւնս բայից, եւ դուն ուրեք առանձինն. ἑξοχή eminentia
Ի ձեռն փողոյն ելեալ ձայնն՝ աճառապատ արտուղութեանն զանցիւք. (Նիւս. կազմ.։)
ԶԱՆՑ ԱՌՆԵՄ, արարի. παρέρχομαι, παροδεύω, ὐπερείδω praetereo, transeo, omitto, negligo, despicio Անցանել իբր քերելով՝ անհոգաբար. անտես կամ անփոյթ առնել. թողուլ անցնիլ, երեսը չնայիլ, երեսի վրայ թողուլ, անհոգ ըլլալ.
Մի՛ զանց առներ ի ծառայէ քումմէ։ Զանց առնիցէ տէր զդրօքն։ Կամէր զանց առնել առ նոքօք։ Տեսեալ զնա՝ զանց արար։ Գուցէ տեսանիցես, եւ զանց առնիցես զնոքօք։ Որոց զիմաստութեամբ զանց արարեալ։ Մի՛ զանց առնիցես զնովաւ։ Աստուած իմ մեծ է, եւ ոչ արասցէ զանց զինեւ.եւ այլն։
Արդ զայլսն զանց առնելի է, բայց զմի ոչ վայրապար թերեւս յիշելի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զի մի՛ եւ զփոքր ինչ զանց արասցուք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զանց առնէր զբազում օթեւանօք. (Ագաթ.։ Ղեւոնդ.։)
Զանց առնել զանցաւորօքս։ Զամենեքումբք զանց արարին վասն անճառ երանութեան։ Մի՛ իւիք զանց առնել ի ճշմարիտ աւանդիցն. (Յճխ.։)
Մի՛ զանց առներ զծառայէ քումմէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զանց արարէք զփրկութենէ ձերմէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Թերեւս զնմանէ զա՞նց արար բանսարկուն, եւ առ քե՞զ միայն ներգործէ. (Լմբ. ատ.։)
Բազում օրինակք խորին խորհրդոյ, զորոց ոչ է մարթ զանց առնել. (Տօնակ.։)
Բառնայ զտնօրէնութիւնս, եւ զանց առնէ զանիրաւութեամբք. (Միք. ՟Է. 17։)
Ժողովուրդ զժողովրդեամբ զանց արասցէ առաւելութեամբ։ Զանց առնել առաւելութեամբ՝ դարձեալ այսպէս, գեղեցիկ զյոռւովն, (եւ) արդար զանիրաւաւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 158։)
Զարծուով զանց արարեալ ամենեւին. (Ոսկիփոր.։)
Զո՞ր պատասխանատուութիւն ունիցիմք՝ զանց առնելով քան զպէտսն. այսինքն չափը անցնելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Զի ոչ զանց եղեւ ի նոցանէ բան մի. (Եսթ. ՟Ժ. 5։)
Ոչ զանց եղեալ մոռացաւ մեզ. (Նիւս. կազմ.։)
blind, sightless, eyeless.
Զանհամար զաչացուսն, զորոց զլուսարանս խաւարեցուցին. (Լաստ. ՟Բ։)
wandering, error, bad conduct, perversion, perversity.
ԶԱՌԱԾԱՆՔ ԶԱՌԱԾՈՒՄՆ. Զառածանիլն՝ ըստ ամենայն առման.
Ի հմայս ... եւ ի դիւաց զառածանս. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Տրփանացն զառածումն։ Բարետոհմիկ կերպարանիս ազատութիւն՝ իջանէ ի ծառայական ամբարշտութեան զառածումն. (Պիտ.։)
delirium, raving, frenzy, dotage, madness, fanaticism, rage.
λῆρος deliramentum, nugae Աղճատանք զառանցելոց. շաղփաղփութիւն. բանդագուշանք, ցնորաբանութիւն. խռֆածի կամ խենդի խօսք, եւ գործք.
Զառանցանս եւ շաղփաղփանս ասէ գոլ զմերսն (բանս). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Այլ այսոքիկ են զառանցանք, եւ լեզուագարութիւն բազում. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զառանցանս գոլ վարկանին զայսպիսի ուղղակի ասացեալս. (Պրպմ.։)
Ոչ առանց մոլեգնութեան եւ զառանցանաց. (Սարկ. քհ.։)
Սիրողաբար տալ պատասխանի նոցա զառանցանացն. ըստ յն. պիտի, թախանձանաց կամ ստիպողութեան. ἕνστασις . իսկ թրգ. հյ. ընթեռնոյր ἕκστασις , ապշութիւն։
delirious, fanatic;
changed, past.
Իբր Առանցեալ ըստ վտանգ. կամ Անանցանելի. այսինքն Ապահով. անքոյթ.
cf. Զառանցանք;
cf. ԶԱՌԱՆՑԱՆՔ;
Ո՞ ոք ոչ զառանցութիւն զայնպիսի բանսն առասպել՝ համարիցի։ (Եւս. քր. I.)
Զառանցութիւն մտաց, եւ յիմարութիւն ոգւոյ։ (Սարկ. հանգ.)
precedent;
first, chief;
before, present.
προστάτης, προστάς praepositus, praefectus Առաջաւոր, իբր առաջակաց. յանդիմանակաց. գլխաւոր ի մէջ պաշտօնէից. վրակեցու.
Են զառաջաւորք յարքունիս։ Են զառաջաւորք իմ։ Պոսիդիոս զառաջաւոր ասէ. (ՃՃ.։)
Բազում նաժիշտս զառաջաւորս ունէին. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Դ։)
proposal;
հաց զառաջաւորութեան, show-bread.
Զհաց կամ զհացսն զառաջաւորութեան. որ եւ ՀԱՑ ԵՐԵՍԱՑ. (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 19։ Մտթ. ՟Ժ՟Բ. 4։ Մրկ. ՟Բ. 26։ Ղկ. ՟Զ. 4։)
before, in presence of;
cf. Առաջեւ.
ԶԱՌԱՋԵԱՒ ԶԱՌԱՋԵՕՔ. Առաջի. յառաջս իւր. յանդիման երեսաց. հանդէպ. առջեւը, դիմացը.
Զառաջեաւ իւրով զսա էր սնուցեալ։ Հրաման տայր կոչել զառաջեաւ իւրով։ Զառաջեօք անկանէր։ Զբազում զախոյանից զգլուխսն բերէր զառաջեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 12. 20. 39։ ՟Ե. 7։)
cf. Զառաջեաւ.
ԶԱՌԱՋԵԱՒ ԶԱՌԱՋԵՕՔ. Առաջի. յառաջս իւր. յանդիման երեսաց. հանդէպ. առջեւը, դիմացը.
Զառաջեաւ իւրով զսա էր սնուցեալ։ Հրաման տայր կոչել զառաջեաւ իւրով։ Զառաջեօք անկանէր։ Զբազում զախոյանից զգլուխսն բերէր զառաջեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 12. 20. 39։ ՟Ե. 7։)
satin;
brocade.
τρίχαπτον (իբր մազահիւս, թելիւ մանեալ) sericum եբր. մէշի (որ ըստ ոմանց մեկնի, ի բարակ ստեւոյ գործեալ) Մետաքսեայ հանդերձ. կերպաս բարակաման. որպէս եւ պ. զէրպէֆթ է կերպաս ոսկեթել եւ այլն.
Եւ հանդերձ քո բեհեզ, եւ զառնաւուխտ, եւ ճաճանչաւուխտ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 13. (ուր ի 10. թարգմանեալ է Սնդուս)։)
Եւ պատմուճան զառնաւուխտ Բենիամենի. (Վրդն. ծն. (որ ի սուրբ գիրս դնի, Փոխանակաւ)։)
disjunctive;
separate, disjoined.
διαστηματικός intervallis distinctus ἑξαίρετος exemptus χωριστός separabilis Զատուցեալ. որոշեալ. աննման. զատանելի, եւ բաժանելի. եւ Մեկուսի.
Անսկիզբն է Աստուած ... զատական յամենայնի. (Սեբեր.։ Յանզատէն՝ զզատականն բնութիւն. Նիւս. կազմ.։)
Տասնեակն ունելով յինքեան զանզատն բնութիւն, եւ զզատականն. քանզի անզատն կարգեալ դասի ըստ նշանի միայն (որ է կէտ անբաժանելի). իսկ զատականն ըստ երից տեսակաց, ե՛ւ վեր ի վերոյ գծոյ, ե՛ւ երեւմանն, ե՛ւ հաստատնոց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Խոյս տուեալ ծառայն Աստուծոյ՝ եմուտ ի տուն մի զատական ի տանէ հարսանեացն. (Ճ. ՟Զ. եւ Ճ. ՟Ժ.։)
holy-week, passion-week.
Արդ սուրբ քառասներորդ կատարեցան մինչեւ ի Ղազարն. իսկ ութ աւուրքս զատկաշաբաթուս ունի զութ աւուրս առաջնոյն որ յարարչութեանն, եւ այլն. (Զքր. կթ.։)
separation, distinction.
χωρισμός separatio Որոշումն. մեկուսանալն.
Որոշմամբ եւ զատութեամբ յամուսնական անկողնոց. (Ճ. ՟Թ.։)
ԶԱՏՈՒԹԻՒՆ. διάστασις dimensio Երրեակ որոշումն կամ խտիր երկրաչափական մարմնոյ.
Ոչ է մարմին, որոյ գոյնն, եւ ձեւն, եւ ընդդիմահարութիւնն, եւ զատութիւնն, եւ ծանրութիւնն ոչ է ի նմա. (Նիւս. կազմ.։)
bombast, pompous nonsense.
Երկինք խօսին ո՛չ լեզուաւ զարգանօք, այլ՝ ժամուք եւ մասամբք. որպէս եւ գրեալ է, երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
adult, of age.
Յարբունցն մանկութեան առաքեցան պատարագս մատուցանել պատանիքն. քանզի բազում գոյր ի նոսա՝ վասն զարդուն մանկութեանն՝ արիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 31։)
embellished, adorned, beautified.
who speaks with politeness or embellishments;
bragger.
uniform in ornaments.
Կցորդ կամ հաղորդ զարդու.
Այնպիսի հանդերձից զբազումս ունի զարդակիցս. յն. կցորդս. լտ. ընկերս. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
that loves ornaments, that decks him or herself;
dandy, eoxcomb, coqnettish.
Սիրամարգ զարդասէր է եւ պայծառաթեւ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կին զարդասէր։ Զկարծիս զարդասիրաց առնուս յանձն։ Մի՛ զարդասէր լինել. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
love of dress;
affectation in dress;
coquettishness, coquetry.
Մատուցանէ նոցա (զգինի) զարդասիրութեամբն եւ փափկութեամբն ի յարբումն. (Լմբ. ովս.։)
Վասն քահանայական զարդարանացն. (Լմբ. իմ.։)
Բազում զարդարանօք վայելչանալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Զարդարանօք ասէ զարդարի. գրէ նա վասն անձին իւրոյ զայն ինչ՝ զոր արդեամբք ոչ ունի զնա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
decorator;
adorning.
Սիրեն՝ որք յումեքէն են կերպարանեալ, զզարդարիչն խոստովանել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Զարդասէր.
καλλοπιστής ornatus vel cultus nimium studiosus Զարդասէր. մոլեալ ի պաճուճանս. պճնասէր.
Զկին՝ որ այնպէս արտասուիցէ, քան զզարդարկոտն, եւ որ ի սնգոյրն եւ որ ի ծարիր շպարիցի, առաւել բամբասանաց արժանի համարիմ։ Մի՛ պճնողս, մի՛ զարդարկոտս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Թ։)
ornament.
Միոյ մտաց մարգարէականի ստացելոյն քեզ երեք զարդարուածք են. (Փիլ. ել. ՟Բ. 27։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զարդարուն եղեալ նովաւ ամենեցուն. (Արիստ. աշխ.։)
κόσμιος, κοσμητός, πεποικίλμενος ornatus, adornatus, excultus Զարդարեալ. վայելչազարդ. պճնազարդ. շքեղ. յարդարեալ. կազմ. զարդարուն, սազած, կոկ.
Դու ի կակուղ եւ ի զարդարուն անկողինս ննջես, եւ նա ի ցրտոյ մեռանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զգեցուցանել զսեղանն վայելչական եւ զարդարուն զգեստուք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զողորմութեանն բարիս առընթեր դնէ՝ առ ի զարդարուն առնել զկարգ առաքինութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
splendid, magnificent, rich.
Զարդուք փայլեալ. կամ Փայլմամբ զարդուց.
Զանջատեալն ի փառաց զարդափայլ պճնեսցէ գերահրաշ պատմուճանաւն. (Զքր. կթ. (ա՛յլ ձ. զարդափայլեսցէ)։)
recent, new;
cf. Արդի.
ԶԱՐԴԻ ԶԱՐԴԻՍ. cf. ԱՐԴԻ, ԱՐԴԻՔ։ ԶԱՐԴԻՍ. մ. τὰ νῦν nunc Այժմ. յայժմուս. հիմա, հիմաճուկ.
Եւ զարդիս ասեմ ձեզ. ի բա՛ց կացէք յարանցդ յայդցանէ. (Գծ. ՟Է. 35։)
at present, presently, now.
ԶԱՐԴԻ ԶԱՐԴԻՍ. cf. ԱՐԴԻ, ԱՐԴԻՔ։ ԶԱՐԴԻՍ. մ. τὰ νῦν nunc Այժմ. յայժմուս. հիմա, հիմաճուկ.
Եւ զարդիս ասեմ ձեզ. ի բա՛ց կացէք յարանցդ յայդցանէ. (Գծ. ՟Է. 35։)
cf. Զարդարուն.
Լուսաւորէ զնա, եւ ի միտս ամենեցուն զարդուն եւ փարելի ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Արթնական.
ԶԱՐԹՆԱԿԱՆ կամ ԱՐԹՆԱԿԱՆ. Արթուն ամենեւին.
Քնով զգործեալն զարթնականին ի մէջ բերէ զգործն. (Ագաթ.։)
cf. Արթուն.
Միաբանեցելոյ քնոյ եւ զարթնոյ. (Նիւս. կազմ. յն. լոկ, զարթման։)
cf. Զարթուցիկ;
awakening, who awakens or arouses;
who excites or animates.
Որ առ ի չգոյէ զարթուցչի ննջէ, շնորհ ունի զարթուցչի իւրոյ. եւ որ վասն դատարկութեան, թշնամանս հատուցանէ զարթուցչաց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
Նոր գործի ... նուագարանաց ... զարթուցիչ հոգւոյն Աստուծոյ առ մեզ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
impulse, motive;
pulse, basilic vein;
time;
— բաղկի, pulsation, heating of the pulse;
cf. Երակ, cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
Թէ իմ է զարկածն, չէ կենաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
Թէ իմ է զարկածն, չէ կենաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
percussion, striking, friction, knock, shock, conflict, blow.
ԶԱՐԿՈՒԱԾ որ եւ ԶԱՐԿ, ԶԱՐԿԱԾ, ԶԱՐԿՈՒՄՆ. Հարումն, հարուած. բախիւն.
Վերացո՛ յինէն զարկուածով գանին զհարուած մահուս։ Յընդոստ զարկուած երկուց միջնորդաց (ժամահարի)։ Զքնարս ձայնատրական, եւ կամ զարկուած վերածածկութեան ... կազմուածոյ թմբկիս գործականութեան (իբր թնդիւն ունկան). (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Զ՟Բ. ՟Զ՟Գ։)
dreadful;
timid.
Որպէս երազք որ ի յանուրջ՝ զարհուրական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Զարհուրական իրք, կամ կիրք. (Լմբ. սղ.։)
Տեսիլ ողորմագին եւ զարհուրական յոյժ. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Զարհուրական ցաւք, կամ պատմութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ամբակ.։)
horror, terror, fright, fear, agony, trouble;
ի զարհուրանաց գիշերոյ, because of fear in the night.
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս զարհուրանաց նոցա. (Դտ. ՟Ե. 20։)
Որք ի սրոյն զարհուրանաց փախչելով՝ գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
hideous, dreadful, formidable;
horrible, execrable.
Զզարհուրելին մարդկան՝ տենչալի հրամայէ լինել. (Շ. մտթ.։)
Զձայն զարհուրելի պատերազմողացն ասէ։ Նշանակաւ զզարհուրելին դնէ։ Զարհուրելի ցաւ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Զարհուրելի.
Զարհուրեցուցիչ կազմած պատերազմի, կամ սաղաւարտ, կամ պատասխանի. (Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։ Բրս. հց.։)
Զարհուրեցուցիչ դիւաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Հրեշտակք պահապան շուրջանակի, եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ. (խրտեցընօղ, փախցընօղ) (Լմբ. պտրգ.։)
act of propagating, generation, production
Սերումն կամ սերունդ զաւակաց.
Հասանել ... զաւակասերութեան։ Զչափաւորն ամուսնութիւն, որ պատճառ է զաւակասերութեան. (Պիտ.։)
intrigue, affair, traffic;
occupation;
evagation, distraction;
motion;
care.
περισπασμός distractio, occupatio, orta a curis et negotiis որ եւ ԶԲՕՍԱՆՔ ասի. Պարապումն ի բազում իրս. պատաղումն. ցնդումն եւ ցնորումն յերեսաց բազմահոգ իրաց. զմբաղք. հոգք աշխարհի. ծուփք. երկք. վաստակք. զբաղմունք, մտքով տարտղնիլը.
Արդարեւ սուտ տեսանեմ զամենայն կարծիս սնոտի զբաղանացս մարդկան։ Զաղտ մեղաց եւ զբաղանաց մաքրել ի սրտից. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յանառակն։)
intriguing, that meddles with many intrigues;
fond of play or trifles (child).
Որ սիրէ զզբաղանս կամ սնոտի խաղալիկս.
Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն զոր լսեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)