to perpetuate, to eternize, to immortalize.
Իբրեւ զհանդիսադիրս քաջալերութեանն ունելով յաւէժացուցանէ համարձակել ի յանկքելի նահատակութիւնս. (Պիտ.։)
cf. Յաւէժանամ.
Աստուած՝ ոչ յաւէտանալով ասել՝ չէ՛ արժան։ Իւրաքանչիւր ոք իմաստնոյն տի՝ գովելի՛ է, եւ զանազանեալ յաւէտանայ։ Նշանակաւ զուգութեանն, որով իրքն յաւէտանան. քանզի առաւելութեամբ եւ անզուգութեամբ յարձակմունք պատերազմին՝ լուծանք են էիցն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
Ի սոսկալիսն եղեն յաւէտացեալ։ Յաւէտացեալ ցուցանին զօրութեամբ։ Որո՛վ քաջասնութիւնք մանկանց յաւէտանան. (Պիտ.։)
cf. Յաւէժացուցանեմ.
Անմահացուցանել եւ յաւէտացուցանել արժանի առնէ։ Նկարիչք փութացան յաւէտացուցանել զիւրեանց անմահացուցանելով վաստակս. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
cf. Յաւէժանամ.
Առ որով խաղաղութիւնն յաւէրժանայ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Յաւէժացուցանեմ.
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
Մեծ հաւատովք յափշտակէին զբժշկութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
(որ ըստ հին մեկնչաց քերականի ստուգաբանի, Յափ շատ արկանել. գուցէ լաւ եւս՝ յափ շուտով կամ շտապաւ ձգել. եւ անշուշտ նոյն ընդ ռմկ. գափըշմագ, գափմագ. լտ. գա՛փդօ ). ἀρπάζω , διαρπάζω, συναρπάζω rapio, diripio եւ այլն. Կապտել ի բաց. բռնի կորզել. շորթել. յանկարծ քարշել. բուռն հարկանել. աւազակել կամ յայտնի գողանալ. առնուլ եւ փախչել. տե՛ս եւ Հափափել, որ է յափըշտակել զկին, կամ առեւանգել. խլել, ուրիշի ձեռքէն հանել. պ. րիւպուտէն. լտ. րա՛փդօ. յն. արփա՛զօ. իսկ իտ. ռուպա՛րէ, գողանալ)
Գազան յափշտակաց զՅովսէփ։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Էշ քո յափշտակեալ ի քէն, եւ մի՛ դարձցի առ քեզ։ Յափշտակեաց զնիզակն ի ձեռաց եգիպտացւոյն.եւ այլն։
ՅԱՓՇՏԱԿԻԼ ՄՏՕՔ՝ կամ ՀՈԳՒՈՎ. է Վերանալ. եւ արտաքոյ անձին լինել, կամ վերառեալ լինել ի հիացման.
Գիտեմ ... յափըշտակեալ զայնպիսին մինչեւ յերրորդ երկնից։ Յափշտակեցաւ ի դրախտն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 2. եւ 4։)
Ապրեցո՛ զանձն քո, եւ յափշտակեա՛ զքեզ ի տանջանաց. (Ճ. ՟Ա. որ եւ ԲՈՒԺԵԼ ասի. (ռմկ. խալըսել )։)
Յորժամ ծանոյց զինքն, յայնժամ յափշտակեաց զանձն յաչաց նոցա. (Իգն. այսինքն աներեւոյթ եղեւ։)
ՅԱՓՇՏԱԿԵԼՈՎ յն. ոճ, իբր մ. Փոյթ փոյթ. արագ արագ, անյապաղ. անդանդաղ.
Յափշտակելով արար զհրամանն։ Յօժարագոյնս արար՝ յափշտակելով զհրամանն. (Ոսկ. ես.։)
to be ravished, carried away;
ravaged;
— մտօք, to fall into extasies or raptures;
— կեալ մինչեւ յերրորդ երկնից, caught up to the third heaven;
— կեալ յանձնէ ի բաց, enraptured, extatic, beside oneself;
— կելով, hastily, in a hurry, precipitately.
to quench, slake or allay thirst;
to exhaust.
to be extinguished or quenched.
Իբրեւ սպառի՝ որ ինչ ծծին (ի պատրուգէ ճրագի), շիջանի յափչի եւ այն՝ որ զջերմութիւնն ունէր. (Վեցօր. ՟Գ։)
to crawl along;
to go on all fours, on hands and feet;
— խաղալ, to tumble, to fall head over heels, to turn a somersault.
ՅԱՓՍԻԹԵՐՍ ԵՐԹԱԼ կամ ԽԱՂԱԼ, գրի եւ ՅԱՓՍԵԹԵՐՍ. (ի բառիցս Ափ, եւ թեր, կողմն, կամ դարձ) Թաւալգլոր խաղալ. կամ ըստ յն. գլորիլ, եւ շրջաբերիլ ի վերայ ձեռաց. κατακυλίζομαι devolvor περιφέρομαι ἑν ταῖς χέρσιν circumferor vel collabor in manibus.
Կամ որպէս Թռթռել. թռչտիլ.
Որպէս հաւ մի՝ որ զձագսն գրգալով ի վերայ յափսիթերս խաղացեալ գգուիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
to get tired or sick of, to be disgusted, to have lost all relish for, to be squeamish, overfastidious.
ἁφίσταμαι recedo. կամ ըստ հյ. fastidio, satior, expleor, taedet me. եբր. նաքա. luxor, divellor. եւ մասա. sperno. Առ յոյժ յագելոյ՝ յետս կալ. տաղտկալ. նողկալ. ձանձրանալ. գանելով ետ քաշուիլ.
Յափրացաւ անձն նորա ի նոցանէ։ Յորոց յափրացաւ (կամ յափրեցաւ)։ Յերկիրն, յորմէ դուք յափրացարուք. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 17. 28։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 31։)
Ոչ եթէ զմեծութիւն սիրէ աստուածութիւնն, եւ ոչ յաղքատութենէ յափրանայ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 99։)
Նոքա ի չարեացն ոչ յափրանային. (Երզն. մտթ.։)
to glut, to stuff, to surfeit;
to tire of, to sicken, to disgust with, to cause to loathe.
to abandon oneself to debauchery.
to wait hopingly.
cf. Յեզդիմ.
ՅԻԶԴԻԼ կամ ՅԵԶԴԵԼ. Որպէս Հանգչել կամ փոքր մի ցամաքիլ ի խոնաւութենէ.
dry the waters off the earth.
ՅԻԶԴԻԼ կամ ՅԵԶԴԵԼ. Որպէս Հանգչել կամ փոքր մի ցամաքիլ ի խոնաւութենէ.
to turn, to change.
to repeat, to reply.
to overflow, to run over.
fickle-minded.
inconstancy, fickleness.
to change, to alter, to vary, to diversify;
to remodel;
to convert;
to repeat, to reiterate, to say again;
to trill, to warble, to sing harmoniously.
τρέπω verto, converto. Յեղուլ. յեղափոխել. դարձուցանել. այլազգ իմն կացուցանել.
Զգոյնս հերաց նո՛ր յեղանակեաց։ Յեղանակեսցես զփառս հերաց քումդ բարձրութեան։ Նոր յեղանակեցեր։ Յեղանակեալ ինձ զաւուրն չար առ մեծ աւետիս ակնկալութեան. (Նար. մծբ. եւ ՟Բ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Թ։)
Քաղցր եւ հեշտալի գարո՛ւն ի ձմերային սգաւորութիւնս յեղանակեցաւ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ վայրապար զայս յեղանակեմ բազմօրինակաբար. (Խոսր.։)
Բազում անգամ յեղանակէ զհացին վարդապետութիւնն վասն ի յերկնից իջիցն. (Նանայ.։)
Աւելորդ է մեզ զնոցայն յեղանակել զանհաստատ օրէնսն։ Բազում անգամ զսոյն յեղանակէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Որք զլալեացն յեղանակեն բանաստեղծութիւն։ Ձայնիւ նուագեալ աղերս հառաչման ... զառ քեզ դարձն յեղանակեն. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Հ՟Գ։)
to be changed, transformed.
to transport, to transfer.
to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset, to turn over, to change, to convert, to transmute.
Որք յեղաշրջին յընթացից՝ յաշխարհ. (Կլիմաք.։)
Յայլ էութեան տարազ յեղաշրջել։ Ի ծերութիւն յեղաշրջելոցն։ Յեղաշրջեաց զտունս իմ ի պատիւ կռոցն. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. ովս.։)
Հոգին Աստուծոյ յինքն առ զլեզու մարգարէին՝ յեղաշրջել զնա ի բարբառ խստութեան ի վերայ քրմին. (Լմբ. ամովս.։)
ՅԵՂԱՇՐՋԵԼ. որ եւ ՅԵՂՈՒԼ. որպէս Թարգմանել.
Զոր յեղաշրջեցի ի հայ բարբառ։ Նոցա (յունաց) բարբառովն ուրեք ուրեք եդեալ են բանք եւ անուանք, եւ ոչ յեղաշրջեալ. (Լմբ. յիշ. թղթ. պապին. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to convert, to change, to transform;
to degenerate;
to translate.
Եւ ոչ յայնժամ յեղափոխեաց զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Առ ի լինել ստորադրական սահման՝ բաւական է եւ մի բառ յեղափոխիլ. (Սահմ. ՟Գ։)
Ամօթալի՝ վասն փափկացելոց զսեղանն մեր յեղափոխել։ Կակուղ բնութիւն ջուրցն ըստ նմանութեան քարանցն յեղափոխեցան. (Բրս. հց. եւ Բրս. ՟խ. մկ.։)
Զօրէնսն յեղափոխելով ի նորս շրջէր. (Երզն. մտթ.։)
Տարերք եւս յեղափոխեցին ի մեզ զդառնարկութիւն չարի։ Մինչեւ ամառնային յաշունն յեղանակեալ յեղափոխէր. (Յհ. կթ.։)
ՅԵՂԱՓՈԽԵԼ. որպէս Թարգմանել.
cf. Յեղափոխութիւն;
catastrophe;
շրջաբերական —, roving, wandering.
Յեղափոխիլն. յեղաշրջումն. փոփոխումն. դարձուած.
Ողորմելի յեղափոխմամբ նուաստացաւ։ Կեալ շրջաբերական յեղափոխմամբ (ընդ աշխարհս). (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 13։)
Մարմնանայ՝ ո՛չ յեղափոխմամբ, այլ ի մարմին մաշկեղէն բովանդակի. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Յեղում.
Յեղիլն ի չար՝ ասաց ոչ մնալ հոգի ի մարդկան. (Մխ. դտ.։)
cf. Շեղիմ.
to change, to convert, to transmute;
to repeat, to re-iterate, to rehearse, to inculcate;
to translate;
— ի մտի, to turn over, to revolve in one's mind, to think over again, to reconsider;
to ruminate, to ponder, to muse on;
ստէպ —, վեր ի վայր —, to repeat eternally the same thing, to return often on the same subject, to twaddle, to harp always on the same string, to be ever talking about.
τρέφω, περιστρέφω, ἁναστρέφω , ἑπιστρέφω verso, repeto. որ եւ ՅԵՂՅԵՂՈՒԼ. Ստէպ յեղուլ կամ այլայլել. յեղանակել. որպէս երկրորդել, կրկնել զբան պէսպէս օրինակաւ. շրջշրջել. հետազօտել.
Զայս ամենայն ստեղծցուք ի միտս, եւ յեղյեղեսցուք։ Զայս եւ մեք յեղյեղեսցուք ի փորձութիւնս։ Բանք տրտմածինք յորժամ յաճախաբար յեղյեղին. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զայս ամենայն Պօղոս յաճախապէս յեղյեղէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Զտէրունական բարբառն յեղյեղեմ։ Բազում անգամ զնոյն յեղյեղեաց. (Սեբեր. ՟Է։ Սկեւռ. ես.։)
Զլիճ մի ծովուց ի յորակութիւն գեղոյ յեղյեղեցից (կամ յեղեղեցից). (Նար. ՟Թ։)
Որ յեղյեղին՝ եւ այլայլի. (Նիւս. կազմ.։)
Զմահաբեր վաղակաւորն ի վերայ խաղացուցեալ յեղյեղէր. (Պիտառ.։)
cf. Յեղյեղեմ.
Բազում անգամ զ՝որովն եւ ի ձեռն նորա՝ յեղյեղուն։ Ստէպ վեր ի վայր զայն յեղյեղումք։ Քաղցր ճառիս՝ զոր ստէպ ոչ դադարեմք յեղյեղուլ, լուիցուք։ Յաճախապէս յեղյեղու զբանս զայս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Յեղյեղու զլուսոյն հանգամանս։ Վասն է՞ր այնքան յեղյեղու զյարութենէն։ Է՞ր աղագաւ այնքան յեղյեղու զհօրէ. (Նանայ.։)
Պարզ է, դիւրահոս, եւ անկարօտ յեղյեղուլ քննութեամբ. (Լմբ. ժղ.։)
Կամ իբր կր.
Նոյնք բազում անգամ յեղյեղուն (խորհուրդք ընթերցուածոց). այսինքն կրկնին պէսպէս օրինակաւ. (Արշ. ՟Բ։)
Յեղյեղու զջուրս, որպէս եւ կամի. այսինքն շրջշրջէ որպէս ղեկաւ. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 10։)
Մինչեւ ցփրփրել անգամ, եւ զաչս յեղյեղուլ. (Եզնիկ.։)
Միտք միշտ յեղյեղուն, ամենապատիկ ընդունելով փոփոխմունս։ Կայ մնայ ի նմանութեան՝ ոչ յեղյեղեալ։ Որք զկնի երկնի են, յեղյեղլիք եւ փոփոխելիք են. (Փիլ.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
στροφή, τὸ στρεφόμενον, τροπή conversio, versatio, mutatio, commutatio, variatio. Յեղյեղելն, եւ իլն, որպէս Յեղափոխութիւն. փոփոխումն. այլայլութիւն. դարձուած. այլափոխութիւն. տեղափոխութիւն. քայլափոխ.
Շարժումն ոչ միայն ըստ տեղական փոփոխման իմացեալ լինի, այլեւ յեղյեղմամբ եւ այլայլութեամբ։ Անշարժին (երկրի) զյեղյեղումն գործեաց։ Նիւթականն ամենայնիւ յեղյեղման եւ յայլայլութեան կայ. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ մի ինչ ոչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Ոչ մի ինչ ոչ գոյացեալ յեղյեղումն՝ ոչ ըստ մարմնոյ եւ ոչ ըստ մտացն։ Յեղյեղմունս առ ի վատթարն առնուլ։ Տարերցն ի միմեանս փոփոխումն եւ յեղյեղումն. (Փիլ. ստէպ։)
Զանձինս իւրեանց վերաթռուցին եւ յայնմանէ ոստեալք յեղյեղմամբ յերկիր թաւալեցան. (Կլիմաք.։)
Ջուրք ինքնասանձ եղեալ՝ ընդ կրուկն դառնային, եւ դէզադէզ յեղեղմամբ կուտակեալ. (Պրոկղ. յայտն.։)
Ոչ փութացելոց ոտից յեղյեղումն (կամ յեղեղումն). (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Յեղյեղմունք արեգական զտարեւորսն յայտնի երեւեցուցին զժամանակս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
Արեգակն զյեղյեղմունս ժամանակաց գործէ՝ փոխելով յաստեղատունսն. (Պիտ.։)
Ութուտասնիցս յեղյեղմամբ բանիս ըստ իւրաքանչիւր սաղմոսաց եւ ընթերցուածոց. (Արշ.։)
to change, to transmute;
to translate;
— ի հայ բան or լեզու, to translate into Armenian, or Haiganian;
cf. Յեղանիմ.
իսկ կր. յեղում կամ յեղանիմ, ղայ. Որ եւ ՅԵՂԵՄ, ղիմ. (ի ձայնէս Այլ, Այլայլել) τρέπω, περιτρέπω verto, converto, muto, verso, redigo. Յեղյեղել. փոխել. փոփոխել. յեղափոխել. յեղանակել. շրջշրջել. շրջել. դարձուցանել. (լծ. եւ շեղել, եւ հեղուլ)
Ոչինչ եւս է՝ որ հարկաւորէ զմեզ՝ յեղուլ զայն ի դէմս որդւոյ. (Պրպմ.։)
Դիւրին է զայս յեղուլ ի մերս տեսութիւն։ Յեղուն զանձինս ի լաւագոյնս. (Իգն.։)
Սկսաւ յեղուլ եւ հոլովել առ վատթարն։ Այլք ամենայն յեղուն, բայց միայն ինքն անյեղ եւ անփոփոխ է։ Առանց յեղլոյ։ Երկիր հաստատուն է, եւ (սակայն) ոչ առանց յեղլոյ. (Փիլ.։)
Ախորժաբար սիրեն ի վատթարն կոյս յեղուլ։ Ոչ ի մարմնաւոր կարեաց իմեքէ յեղում ի վրիպանս. (Պիտ.։)
Ցուրտ ի ջերմոյ յեղեալ շրջեցաւ, քանզի այլայլեցաւ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Պանդորոս զբանն ի մարմին եւ յոսկերս յեղեալ ասէր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որք ոչ կամին յառաքինութենէ ի վատթարն յեղանիլ, ոչ երբէք յեղումն կրեսցեն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Զվերինդ խնդրել զփառս՝ սերտեալ եւ անփոփոխ, մի՛ զստորինս լուծական եւ յեղլի. (Սկեւռ. աղ.։)
ՅԵՂՈՒԼ. τρέπω verto, transfero. որպէս Թարգմանել. վերածել յայլ լեզու.
Զգիր դիւանաց յեղուլ ի յոյն բան։ Փոխեաց զամենայն ի լեզու ասորի, որ եւ ապա անտի յեղու ի յոյն բան։ Զքսան եւ զերկու յայտնիսս, եւ զնոր կտակս յեղուլ ի հայ բան. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 53։)
Զսոսա յորժամ յեղու ոք յայլ լեզուս. (Իգն.։)
cf. Յեղյեղումն;
— սրոյ, rotation of a sword;
յեղմունք լուսնոյ, the phases of the moon.
τροπή, παρατροπή versio, conversio, deflexio, digressio. Այլայլութիւն. փոփոխումն. յեղափոխութիւն. պէսպիսութիւն. շրջշրջումն.
Հիացումն՝ յեղումն մտացն՝ քուն է նորա։ Եթէ յեղումն արդարն կրէ, սա ոչ է արդար. (Փիլ.։)
Յեղումն կրել։ Յեղումն ընդունել. (Անյաղթ սահմ. եւ Անյաղթ ստորոգ.։)
Յեղումն ինչ է նոցա չարն (գոլ), եւ ի պատշաճիցն իւրեանց ի բաց ելումն. (Դիոն.։)
Եղեւ մարմին բանն՝ ո՛չ ըստ փոխադրութեան կամ յեղման. (Պրպմ.։)
Ունի (բնութիւն մեր) տրտմութեան յեղմունս, եւ մեղաց, եւ արդարութեան. (Եպիփ. սղ.։)
Որպէս անկատար ինչ յարմարի տիոց, յիւր ինքեան բերեալ դիւրապատիր յեղմունս. (Պիտ.։)
Ի բարիս ունին զյեղումն՝ օրինօք դաստիարակեալ. (Իգն.։)
Սուր աստուածամուխ՝ ի ձեռն աջողակ աջոյն Յիսուսի յեղմամբ շողշողեալ. (Նար. խչ.։)
ՅԵՂՈՒՄՆ. Եղանակ տարւոյ. Արեւադարձ. Շրջան լուսնի, եւ քառորդք նորա. Զուգօրութիւնք, եւ յեղմունք ամառնային եւ ձմեռնային։ Յեղմունք լուսնոյ եօթներեկօք լինին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 1. եւ այլաբ։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
(լծ. թ. էան կէլմէք, տայանմաք ). ἑπαναπαύομαι , ἑπερείδομαι, ἑπιστηρίζομαι, πρόσκειμαι requiesco super, fulcior, innitor, adjaceo եւ այլն. Տալ զթիկունս կամ զձեռս ի նեցուկ ինչ. յողն գալ. յարիլ կամ հաստատիլ յամրութիւն ինչ կամ ի գաւազան. որպէս տնկոյ ի խեչակ, եւ այլոց իրաց ի մոյթս. նմանութեամբ՝ Յարիլ ի խումբ ինչ. եւ Ապաւինիլ ի նպաստ այլոց, կամ ապաստան լինել յանձն եւ ի զօրութիւն իւր. Կռթընիլ.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
Եթէ այս երկուք գեղեցկագոյն հաւատոյ ոտիւք առ ճշմարտութիւնն ի վեր կանգնեալ ոչ հաստատիս, առ ո՛ր եւ յենուցուս առ մինն ի նոցանէ՝ կաղ գտանիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սէր յանարգութեան անդ իւրում յենու ի միտս իւր, եւ համբերէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի սոյն յենոյր առաքեալ զաշակերտսն՝ ասելով, մի՛ յամօթ համարիր զվկայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Լմբ. առակ.։)
cf. Յեռում.
Յորժամ միտքն յերկնաւորն յեռի, եւ ի նոյնն զուարճանայ. (Լմբ. առակ.։)
to set, to mount, to enchase, to stud;
to fit in, to mortise;
to connect, to join, to link, to concatenate, to tie, to attach;
to insert, to interpolate, to intercalate;
to compose, to weave, to entwine;
— մարգարիտս, to string pearls;
— ընդ պատուհանն, to loll out of window;
— առ եղբայր իւր, to visit one's brother, to pay him a visit.
περιθέω, περιτίθημι, ἁρτέω , συνάπτω circumpono, apto, connecto, suspendo, appendo եւ այլն. (լծ. յարել, յիրել, յերիւրել) Շարայարել. յարմարել. յարագրել. ընդելուզանել. ագուցանել. զօդել. անցուցանել զիմն ընդ ծակ, կամ զծակեալն ընդ այլ ինչ. շարել, կցել, հագցընել, փակցընել. միացընել, անցընել, կպցնել.
Յե՛ռ զնոսա ընդ մատունս քո։ Ոսկի խնձոր ընդ սարդիոն յեռեալ։ Յարմարումն (կամ ձեւ) բարձից քոց նմանութիւն ուլանց յեռելոց. (Առակ. ՟Է. 3։ ՟Ի՟Ե. 11։ Երգ. ՟Է. 1։)
Որպէս ոսկի շղթայք ի միմեանս յեռեալ են առաքինութիւնքն, եւ ոչ անջատին ի միմեանց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ի մամուլ (կամ ի կենդրոն) գրոց զոգիս յեռցուք. (Եւագր. ՟Ժ։)
Լրումն առաջնոյն (սիրոյն Աստուծոյ՝ եդ Տէրն), եւ զնմանէ յեռեալ՝ առ ի յընկերն զսէրն. (Բրս. հց.։)
Ո՞չ յեռի ընդ միմեանս զԱստուածխօսութիւնն եւ զտնտեսութիւնն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Զառաքինութեանցն պատուիրանս յեռու ընդ միմեանս. (Լծ. ածաբ.։)
Բազում բանս յեռու. (Սեբեր. ՟Ե։)
Զի մի՛ բան ընդ բան յեռլով յաղագս նոցունց երկայնաբանել թուիցիմք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Յեռուլ եւ ի շարի հարկանել զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յորժամ կամի եղբայր առ եղբայր յեռուլ. (Վրք. հց. ձ։)
setting, mounting, enchasing;
fitting in, mortising;
insertion, intercalation;
connexion, concatenation.
Ընդելուզումն. աղխաղխումն. շարունակութիւն.
Նշուլափայլ մաքուր ուլանցն յեռմամբ. (Նար. կուս.։)
Յեռումն եւ կարգ յարմարման երեւեցուցանէ մի ըստ միոջէ պատկանեալ յոճ տէրունեան պատգամսն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 179։)
tempered, casehardened.
Մխեալ. մուխ տուած, ջուր տուած, ջրած.
Յարծաթագործական հատածս՝ սակաւ մխածն նուազահնչումն լինի. (Քեր. քերթ.։)
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω mitto, injicio βάπτω, ἑμβάπτω mergo, tingo եւ այլն. Մղելով իմն մուծանել ի ներքս, կամ ի խորս արկանել. ընխոթել. որպէս թաթաւել. եւ Ձգել կամ արկանել զձեռն. բուռն հարկանել. խօթել, թաթխել, եւ ձեռք զարնել կամ դպցնել.
Մխեցից զձեռս իմ ի կողս նորա։ Բե՛ր զձեռն քո, եւ մխեա՛ ի կողս իմ։ Մխեսցէ յիւղ զոտն իւր։ Ոտք քահանայիցն մխեցան յեզր ջրոյն յորդանանու։ Որ մխեաց ընդ իս զձեռն իւր ի սկաւառակդ։ Որ մխեաց ընդ իս ի սկաւառակդ.եւ այլն։
Ոչ ոք մխեաց ի նա ձեռն։ Մի՛ մխեր զձեռն քո ի պատանեակդ։ Ձեռն տեառն մխեցաւ յիս. եւ այլն։
Ի հրէաստան մխեցաւ (այսինքն միջամուխ եղեւ)։ Որ կամիցին մխել ի բանս մատենիցդ՝ այդրէն ի դոյն թաւալեալ. եւ այլն։
Որք մխեցան ի սէր նորա՝ զպատուիրանս նորա պահել. (Ագաթ.։)
Ովանն գազանի ի ծով մխել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հարկ եղեւ ի սիրոյ բարեկամաց մխել ի խնդիր ճառիցս. (Եզնիկ.։)
Մխիլ ի քննութիւն առակացն սողոմոնի։ Սկսանի յառաջին հասակն, եւ ի մխելն յաշխարհս բնութեանս ծննդոց. (Լմբ. առակ.։)
ՄԽԵԼ. βάπτω, ἁκονάω tingo, acuo. որպէս Կարծրացուցանել զերկաթ իբրեւ զպողովատիկ. իմա՛ մխելով ի ջուր ջերմ, կամ նախ ի հուր, եւ ապա ի ջուր. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ի հուր դնէր զսա, եւ յետ այնորիկ մխէր ի ջուր. (Պղատ. տիմ.։)
Որպէս նետք հզօրի, զի մխեալ կայծակամբք կաղնւոյ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Թ. 4։)
Եւ դու մխեալ ես բարկութեամբ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը 4։)
Զնիզակն, որ էր արեամբ զեռնոց մխեալ. (Խոր. ՟Բ. 8։ Յհ. կթ.։ Շ. վիպ.։)
Զձուլեալ մարմինդ ի հրոյ աստուածութեանդ՝ ջրով յորդանանու այսօր մխեցեր. (Ճշ.։)
Ջրով կիզցի մարմինս մեր. սէրն մեր առ քրիստոս ջրով մխեսցի. (Սիսիան.։)
Մխեա՛ զմարմինդ նեղութեամբ, եւ զսիրտդ երկիւղիւն աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
consoling, consolatory;
consoler, comforter;
cf. Մխիթարութիւն;
— լինել՝ տալ՝ մատուցանել, to comfort, to console, to solace;
— ինչ առնել մտաց, to flatter, to adulate, to wheedle, to coax, to allure.
• «սփոփանք, մխիթարանք» Ոսկ. յհ. ա. 9. «մխիթարող» Իմ. ը. 9. Ես. խ. 11. Ոսկ. ես. 326. «Ջխիթարական» Բ. մկ. ը. 21. որից մխիթար տալ կամ մխիթար մատուցանել Ոսկ. մխիթարել ՍԳր. Եղիշ մխիթարական Ագաթ. մխիթարակից Հռ. ա. 12. անմխիթար Փարպ. Եղիշ. ևն։
• = Հյ. մի՛ խիթար «մի՛ վախենար, հոգ մի՛ անիլ» ձևից ածանցուած, ինչպէս որ քա՛ջ լեր ձևից ածանցուած է քաջալեր, քաջալերել։ Հայերէնի հետ ճիշտ միևնոյն կազմութիւնն ունի վրաց. ნუვეϑი նուգեշի «մխիթարու-թիւն», որ կազմուած է 6უ ვემინის նու գեշի նիս «մի՛ վախենար» արգելականից։ Հայե-րէնի նման վրացերէն էլ ասւում է ცემა ցե-մա «տալ» բայով՝ ნუვემინის ცეემა նուգե-շինիս ցեմա «մխիթար տալ»։
• Հիւնք. արաբ. մուխթիր «յուշարար, յիշեցուցիչ» բառից։ Patrubány ՀԱ 19Ո03. 380 սանս. mukha «բերան» ձևից, իբր անց. դերբ. մուխիթա «ասացեալ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 108 մխել բա-յից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Մառ ЗВО 17, 30-31, հայ թրգմ. ՀԱ 1907, 17։ Միհր, Բազմ. 1907, 29 մաղթել բա-ռի հետ։ Tezo Բազմ. 1907, 53-56 յի-շում է Մառի մեկնութիւնը կասկածով, բայց անորոշ է իր միտքը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սչ. մխիթարել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. մխիթարէլ, Ասլ. մխիթարէ՝լ, Խրբ. մխիթարիլ, Ագլ. մխի-թm՛րիլ, մխթm՛րիլ, Շմ. մխթարիլ, Սլմ. մը-խըթարել, Զթ. մխիթայիլ, մխիթարիլ, Ալշ. Մշ. մխիտարել, մխիտրել, Տփ. խի՛րար, խի-թա՛րիլ։
որ եւ իբրեւ յատուկ անուն, ՄԽԻԹԱՐ, այ. παράκλησις, παραίνεσις consolatio, admonitio. Մխիթարութիւն. սփոփութիւն. արգահատանք. քաջալերութիւն. յորդոր. ախտակցութիւն. կարեկցութիւն. մխիթարանք.
Մխիթա՛ր է սգաւորացն՝ ողբալն. (Մխ. երեմ.։)
Պատառատուն հանդերձիւ նստեալ առանց մխիթարի. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Ծնանիմ, եւ դարձեալ կոտորեն, եւ այդ զի՞նչ մխիթար է. այլ այս է մխիթար անձին, զի մնացեալն իմ որդիք պտղաբեր լինին. (Մխ. առակ. ՟Ը։)
Մի՛ համարեսջիք, եթէ զայս իբր մխիթար իմն (կամ ինչ) առնեմ մտաց ձերոց, զոր ասեմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9. յն. ո՛չ վասն զագիս ձգելոյ։)
ՄԽԻԹԱՐ ՏԱԼ, կամ ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Մխիթարել. παρακαλέω consolor. քաջալերս տալ.
Տալ նոցա մխիթար. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 4։)
Տալ մխիթար վշտաց նոցա։ Մխիթար տայր ակնունելոյ տեսանել զնա։ Մխիթար յիւրոց փորձութեանցն տալ աշակերտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
Զի զնոսա արժանագով աշխատութիւն մխիթար տացէ՝ որոց կամին յետ պղերգութեանն զուղղութիւնն. (Կլիմաք.։)
Մխիթար մատուցանէր մտացն լքելոց. (Եղիշ. ՟Զ։)
Է ինձ խորհրդակից բարեաց, եւ մխիթար (կամ մխիթարիչ) հոգոց եւ տրտմութեանց. (Իմ. ՟Ը. 9. յն. մխիթարութիւն, կամ յորդոր։)
Որք մխիթա՛ր են օրինակաւն՝ յուսահատելոց. (Նար. ՟Հ։)
Նեղելոց դիւրիչ, վշտաց մխիթար. (Շար.։)
Քեզ մխիթար սակաւ այս բան, չափով տառիցըս հայկական. (Շ. թղթ. մխիթ. (իմա՛ քեզ մխիթարութիւն կամ մխիթարիչ լիցի բանս ո՛վ մխիթար. զի թուի գրեալ առ Մխ. բժիշկ.։))
Եւ այսու մխիթար եւ քաջալեր բանիւք վառէր պատրաստէր զնոսա. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 21։)
consoling, comforting, consolatory, alleviating, soothing.
παρακλητικός, παραμυθητικός consolatorius, exhortativus. Առիթ մխիթարութեան. քաջալերական. յորդորական.
Մեկնեաց ի թղթին իւրում մխիթարականի, որ որով զթեսաղոնիկեցիսն սփոփէր. (Ագաթ.։)
Ո՛չ է բանս մխիթարական, այլ խոցոտիչ եւ յուսահատելի. (Բրսղ. մրկ.։)
to be consoled or comforted mutually.
ՄԽԻԹԱՐԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπαρακαλέομαι, -λοῦμαι communem adhortationem ac consolationem percipere. Միաբան մխիթարիլ՝ մխիթարելով զմիմեանս. եւ կցորդ լինել մխիթարութեան կամ ուրախութեան այլոց.
Առ ի հաստատել զձեզ, այսինքն է՝ մխիթարակից լինել ձեզ վասն ընդ միմեանս իմոյ եւ ձերոդ հաւատոց. (Հռ. ՟Ա. 12։)
Եղեն նոցա կցորդ սգոյ, զի լիցին մարդիկ մխիթարակից աստուծոյ. (Մամբր.։)
cf. Մխիթարութիւն.
Mekhitharist, Mekhitharian.
to console, to soften, to soothe, to comfort, to relieve sorrow or vexation, to alleviate.
παρακαλέω (որ թարգմանի եւ Աղաչել) consolor. adhortor, recreo, suadeo եւ advoco, oro, obsecro, intercedo եւ այլն. παραμυθέω mulceo verbis, sedo, medeor. Մխիթար տալ կամ մատուցանել. սփոփել. քաջալերել. արգահատել. կարեկից լինելով յորդորել. պաղատելով եւ խաղապատելով համոզել, կամ մաղթելով իմն հանգուցանել զսիրտ. (քանզի եւ ի յն. բառագալէ՛օ, է անխտիր աղաչել՝ եւ մխիթարել).
Սուգ ունէր, եւ եկին մխիթարել զնա, եւ ոչ կամէր մխիթարել (իլ)։ Մխիթարեաց զնոսա, եւ սփոփեաց զսիրտ նոցա։ Մխիթարէր զնոսա յօրինացն եւ ի մարգարէից։ Եկեալ էին, զի մխիթարեսցեն զնոսա վասն եղբօրն։ Զիւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ իբրեւ հայր զորդիս մխիթարէաք եւ սփոփէաք։ Մխիթարեցէ՛ք զկարճամիտս։ Մխիթարել զամենայն սգաւորս։ Մխիթարեցին զանձինս, եւ գնացին ի մարտ։ Ի ծառայս իւր մխիթարեսցի։ Մխիթարեցաւ տէր ի հեծութենէ նոցա.եւ այլն։
Մխիթարէին զմիմեանս։ Ոչ ի սպառնալեաց զանգիտեաց, եւ ոչ յաւետիսն մխիթարեցաւ. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Դ։)
Ոչ պատուեաց գերեզմանաւ (զորդիսն), ոչ մխիթարեցաւ արտասուօք ըստ օրինաց բնութեանն. (Իսիւք.։)
Որ մխիթարեաց զառաքեալսն՝ հանգչելով ի նոսա հրեղէն լեզուօք։ Մխիթարել զորս յադամայ տրտմեցելոց, եւ այլն. (Շար.։)
to be consoled, comforted.
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
παρακλήτωρ, παρακαλών consolator, consolans, hortator, admonitor, advocatus, intercessor. որ եւ ՄԽԻԹԱՐ. Որ մխիթարէ. սփոփիչ. յորդորիչ. քաջալերիչ. ըստ յն. ոճոյ՝ նաեւ Բարեխօս. փաստաբան. խրատտու. ազդարարօղ.
Առաքեաց առ քեզ դաւիթ մխիթարիչս։ Եւ մխիթարիչ ոք ոչ գտաւ։ Հեռի եղեն յինէն մխիթարիչք իմ։ Մխիթարիչք չարեաց ամենեքեան.եւ այլն։
Եղեն վարդապետք մխիթարիչք բանտարգելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եսայիաս անհնազանդի մխիթարչացն, զի յագեսցի ողբովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
ՄԽԻԹԱՐԻՉ. παράκλητος paracletus. Որպէս սեպհականեալ մակդիր հոգւոյն սրբոյ. յն. պառա՛գլիդօս, որ թարգմանի նաեւ Բարեխօս.
Եւ ես աղաչեցից զհայր, եւ այլ մխիթարիչ տացէ ձեզ։ Մխիթարիչ հոգին սուրբ, եւ այլն։ Լինել մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն։ Մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն առաքեցեր սուրբ զհոգիչ։ Զմխիթարիչ սուրբ հոգին, որ փոխան միածնին իջեալ ի հօրէ. (Շար.։)
Մխիթարիչ եւ քաւութիւն անուանի որդի. քանզի կարգեաց զամենեսեան ընդ խնամով հօր. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
comfort, consolation, solace;
balm, balsam.
παράκλησις, παραμυθία, -ιον consolatio. որ եւ ՄԽԻԹԱՐ. Մխիթարանք. բան եւ գործ մխիթարիչ. սփոփութիւն. հանդարտութիւն սրտի. յորդոր. յուսադրութիւն. քաջալերութիւն խառն ընդ աղերս. արգահատանք.
Ըստ բազում ցաւոց սրտի իմոյ մխիթարութիւն քո ուրախ առնէր զանձն իմ։ Լալով ելին, եւ մխիթարութեամբ ածից զնոսա։ Դիիցէք եւ յագիցիք ի ստեանց մխիթարութեան դորա։ Գրեսցուք առ նոսա բանս մխիթարութեան՝ մեծարանաց եւ պարգեւաց։ Բառնաբաս՝ որ թարգմանի որդի մխիթարութիւն։ Եւ ոչ յաւուրն յանդիմանութեան՝ մխիթարութեան։ Ի մխիթարութիւն ել նոցա լորամարգ ի ծովէ։ Մարդկան խօսի շինութիւն եւ մխիթարութիւն եւ սփոփութիւն։ Եթէ մխիթարութիւն ինչ իցէ ի քրիստոս, եթէ սփոփութիւն սիրոյ.եւ այլն։
Ի հանգստենէ քնոյ, զոր շնորհեաց մեզ մարդասէրն աստուած ի մխիթարութիւն եւ ի սփոփանս տկարութեան մերում. (Ժմ.։)
to be driven, plunged into, to penetrate, to enter;
to meddle, to get in;
to begin, to commence, to undertake;
— բարկութեամբ, to be seized with rage, to be enraged.
indissoluble;
indigestible, difficult to digest.
Դժուարաւ հալօղ եւ մարսօղ զկերակուր.
Տկար է ստամոքսիւ, եւ դժուարահալ. (Սոկր.։)
discontented, disgusted, weary;
disgusting, unpleasant, disagreeable, tiresome.
ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃ ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃԵԼԻ. ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃՈՅ. δυσάρεστος, δύσερις vix placens եւ cui placere difficulter queas Դժուարաւ հաճելի. անհաճոյ. դժկամակելի. եւ Դժկամակ.
Քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. իսկ տրտմօղ անձին եւ այն դժուարահաճ է. (Նեղոս. տրտ.։)
Եթէ թշնամի դէպ լիցի գոլ, զդժուարահաճելի զոգւոցն զախտ յառաջագոյն զեկուցանէ (աչք)։ Դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին, դրակցութիւնքն։ Վասն որոյ եւ ծառայքն նմա դժուարահաճոյք եւ խռովարարք էին. (Փիլ.։)
Բայց այժմ ի դժուարահաճոյիցն ախտացան յոլովք. (Բրս. չար.։)
դժուարահաճ կամ դժուարահաճոյ լինել. Դժկամակիլ.
Եւ ոչ ընդ ինչ դժուարահաճ եղեալ ամենեւին. (Փիլ. լին.։)
nasty, disgusting, unpleasant.
Ի նոցա տունս դժուարահայեաց ժիժմակն սողեալ մտանէր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
obscure, difficult to understand.
δυσέφικτος difficilis ad perveniendum, vel captu Յոր դժուարին է հասանել կամ ժամանել.
Այլ առաւել, δυσαλώτατος perdifficilis captu Դժուարաւ հասու լինելի, դժուարիմաց. հասկընալը դժար.
Քան զիմանալին դժուարահաս զսա (զնիւթն առաջին) ասելով՝ ոչ ստեսցուք. (Պղատ. տիմ.։)
Դժուարահաս արասցէ մեզ զգրեալս. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Ուսցիս եւ յայնմ մատենէ, զոր ժողովեալ է մեր յաստուածայնոց գրոց առատագոյնս, եւ ոչ դժուարահաս ինչ կարի. (Սարկ. հանգ.։)
incredulous, obstinate, stubborn.
χαλεπαίνων, δυσαποσπαστῶς ἕχων saevus, acerbus, implacabilis Անհաւան. անամոքելի.
Չկարէր հաւանեցուցանել, վասն զի դժուրահաւանք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Բարկանալովն ոչ շահիմք. (զդժուարահաւանս. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Դժուարահաւան ի բարին, եւ դիւրաշարժ ի չարն. (Լմբ. ժող.։)
Եւ իբր Դժուարաւ հաւանելի. դժկամակելի.
difficult to colloot.
Դժուարահաւաք եւ տաժանելի է գիւտ ժամանակաց. (Խոր. ՟Ա. 4։ եւ Սամ. երէց.։)
impracticable, difficult, painful.
Մի՛ զառաջիկայսդ դժուարաձեռն համարելով. եւ այլն. (Սհմ. ՟Ա. 1։)
difficult to explain, difficult, obscure.
Դժուարապատում. դժուարաթարգմանելի.
Զանխուլ եւ դժուարաճառ բանս ի մէջ արկանէին. (Սկեւռ. լմբ.։)
difficult to conquer.
Գնդից դիւաց դժուարայաղթ պատերազմողաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Դժուարութիւն.
Դժուարանալն. դժկամուկութիւն. տհաճութիւն.
Առանց դժուարանաց առնէր զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. իբր ռմկ. խաթրին չդիպչելով։)
slow, tardy;
cold;
heavy
δυσκίνητος qui difficulter movetur, tardus, permanens Որ դժուարաւ շարժի. յամրաշարժ. եւ Անփոփոխ. հաստատուն. անշարժ.
Եթէ ջուր ինչ յաղբերէ հոսիցի, դժուարաշարժ ի սակաւութենէն լինի. (Նիւս. կազմ.։)
Յարատեւողացն եւ դժուարաշարժիցն հոգ տանելով. եւ այս են առաքինութիւնք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Դժուարաշարժ ի չարիս, կամ ի չարութիւն. (Խոսր.։ Սարգ.։ Լմբ.։)
asthma;
suffocation.
Դժուարաւ շնչելն. նուազութիւն շնչման.
Դժուարաշնչութիւն օդոյն որ ի նմա. (Լմբ. յովն.։)
difficult to keep or preserve.
Դժուարապահ իմն թուի նոցա. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Առաքինութիւն յառաջնումն դժուարապահ է. (Մխ. առակ.։)
Դժուարապահելի է գանձն. (Բրս. մկրտ.։)
difficult to strike out.
ԴԺՈՒԱՐԱՋԻՆՋ եւ ԴԺՈՒԱՐԱՋՆՋԵԼԻ. Որ ինչ դժուարաւ ջնջի, եղծանի, կամ մաքրի, քաւի.
Զի ցուցցէ զիմաստնոյն բարս հաստատուն, դժուարաջինջ. (Փիլ. լին.։)
cf. Դժուարաջինջ.
ԴԺՈՒԱՐԱՋԻՆՋ եւ ԴԺՈՒԱՐԱՋՆՋԵԼԻ. Որ ինչ դժուարաւ ջնջի, եղծանի, կամ մաքրի, քաւի.
Զի ցուցցէ զիմաստնոյն բարս հաստատուն, դժուարաջինջ. (Փիլ. լին.։)
difficult to cultivate, rough, hard, uncultivated;
painful.
Երկիր գեղջն ի բազմակոխութենէ անտի դժուարավաստակ իցէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Կակղելով իբրեւ զերկիր դժուարավաստակ զխստութիւն մտաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
contentious.
δύσερις contentiosus Կռուասէր. դժնեայ ի վէճս. յամառ. դժոխահեռ.
Յոյժ դժուարավիճողք եւ անամօթք։ Ամենայն բան դժուարավիճող եւ պատուասէր. (Առ. որս. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
that sees, comprehends with difficulty;
obscure.
δυσθεώρητος cujus contemplatio difficilis est, obscurus Որ դժուարաւ տեսանի. դժուարիմաց, մթին.
Ըստ ճառիդ դժուարատես է պատմութիւնդ. (Մխ. երեմ.։)
Իմաստքն դժուարատես. (Տօնակ.։)
Աղօտիւք պատկերօք ճշմարտութեանն, եւ դժուարատեսիւք օրինակօք. (Դիոն. եկեղ.։)
Կամ Որ դժուարաւ տեսանէ. ոչ պայծառ իմացօղ. աղէկ չիտեսնօղ, կարճատես, հաւկուր.
Աչքս զոր զարթուցեր՝ նայել ի սքանչելիս օրինաց քո, մի՛ լիցի ապուշ, կամ դժուարատես. (Լմբ. սղ.։)
difficulty or trouble of seeing, of understanding;
obscurity.
τὸ δυσθεώρητον obscuritas Դժուարիմացութիւն. մթութիւն.
Դժուարատեսութեամբն ընդ գեր ի վերոյն քան զամենայն սքանչանայցեմք։ Որքան ինչ մեք հասու եղաք՝ փոքր չափով չափեալ զդժուարատեսութիւնն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
difficult to impede or hinder.
Յարձակմունք դժուարարգելք՝ խռովեցուցանեն. (Բրս. թղթ.։)
Թեթեւ է, եւ դիւրաշարժ ի մեղս, եւ դժուարարգելլի վասն երագութեան բնական բերմանն. (Իգն.։)
difficult to awake, profound (sleep).
Դժուար առ ի զարթնուլ կամ արթնանալ.
Դժուարարթուն քուն. (Գէ. ես. ՟Ծ՟Զ։ ռմկ. խորունկ քուն։)
indissoluble, difficult to loose.
δυσαπόσπαστος Դժուարալոյծ. դժուարաքակ. զոր կամ յորմէ դժուար է արձակել, քակել, կորզել, լուծանել.
Բռնաձիգ եւ դժուարարձակ կորզօղ ունելով բնութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
with difficulty, hardly, painfully.
(ի գործիականէ բառիս Դժուար) δυσκόλως, δυσχερῶς difficulter, aegre, morose, moleste, vix Դժուարութեամբ. ո՛չ դիւրաւ. բազում աշխատութեամբ. հազիւ. դուն ուրեք. եւ իբր Դժկամակութեամբ. բռնի. դժար.
Դժուարաւ մտցէ յարքայութիւն. (Մտթ. ՟Ժ՟Թ. 23։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 24։)
Դժուարաւ կարէ շիջուցանել, եւ կամ բնաւ ոչ. (Մխ. երեմ.։)
Ի տունս աստուծոյ դժուարաւ (ընթանամք). (Լմբ. ատ.։)
that changes with difficulty, immutable.
ԴԺՈՒԱՐԱՓՈԽ ԴԺՈՒԱՐԱՓՈԽԵԼԻ ԴԺՈՒԱՐԱՓՈՓՈԽ. Որ դժուարաւ փոխի, կամ փոփոխի.
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Դժուարափոփոխ եւ այլն. (Դամասկ.։)
cf. Դժուարափոխ.
ԴԺՈՒԱՐԱՓՈԽ ԴԺՈՒԱՐԱՓՈԽԵԼԻ ԴԺՈՒԱՐԱՓՈՓՈԽ. Որ դժուարաւ փոխի, կամ փոփոխի.
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Դժուարափոփոխ եւ այլն. (Դամասկ.։)
cf. Դժուարարձակ.
δυσκαθαίρετος qui aegre destrui vel vinci potest, δυσδιάλυτος vix dissolubilis Զոր դժուարին է քակել. որում դժուար է քակտիլ, տապալիլ. եւ Դժուարալոյծ օրինակաւ. անխզելի.
Դժուարաքակ իմն հպեալ էին ի բարս եգիպտականս. (Ոսկ. գծ.։)
difficult to tame, to domesticate.
ԴԺՈՒԱՐԸՆԴԵԼ կամ ԴԺՈՒԱՐԸՆՏԵԼ. Որում ընտելանալ չէ դիւրին. անսովոր. դժուարին.
cf. Դժուարընդել.
ԴԺՈՒԱՐԸՆԴԵԼ կամ ԴԺՈՒԱՐԸՆՏԵԼ. Որում ընտելանալ չէ դիւրին. անսովոր. դժուարին.
that has trouble in conceiving or understanding;
difficult to understand, ohscure.
δυσπαράδεκτος, δυσκάθεκτος molestus Որ դժուարաւ ընկալեալ կամ ընդունելի լինի, եւ պահի. անհաճոյ. դժկամակելի. ծանրատաղտուկ.
Յայնժամ անյայտ էր, եւ անհաւատիցն դժուարընկալ. (Ոսկ. ես.։)
Դժուարընկալ լինէր բանն, եւ չախորժելի ամենայն լսողաց։ Յառ բազմութենէ՝ յիշատակացն դժուարընկալք լինիցին (բանքն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Իբրեւ աւելորդ ինչ բնական եւ դժուարընկալ։ Յորժամ ամբոխի առ ինքն նիւթն (աշխարհի), եւ դժուարընկալ լինի, կրթի ի քակտումն. (Առ որս. ՟Գ։)
Կամ իբր դժուարակալ. անսանձելի.
Զդժուարընկալ մեծաբանութիւնս նոցա յայտնէ. (Ոսկ. հռ.։)
Թողու զդիւրընկալսն, եւ առ դժուարընկալսն առաքէ. (Երզն. մտթ.։)
difficult, hard, impracticable, painful, laborious, fatiguing, grievous, unpleasant, vexatious, thorny, delicate, imposing;
heavy, weighty, onerous, rough, rugged.
ԴԺՈՒԱՐԻՆ որ եւ ԴԺՈՒԱՐ. δύσκολος, δυσχερής, χαλεπός եւ այլն. difficilis, operosus, molestus, gravis, durus, saevus Աշխատալի. տարժանելի. ծանր. խիստ. նեղիչ. սաստիկ. անհնարին. դժկամակելի. դժար, ծանտր.
Դժուարին է՝ որ զինչսդ ունին, մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Մրկ. ՟Ժ. 23։)
Եղիցին ամենայն դժուարինք՝ ի դիւրինս. այսինքն անկոխ վայրք. (Ես. ՟Խ. 4։)
Ի յոյժ դժուարինս կարծեցեալ է մեզ. (Փարպ.։)
Դժուարինս եւ ծանր համարէիք. (Ոսկիփոր.։)
Դժուարին կենդանի է մարդս առ ի սովորելն սննդեամբ ըստ հարկաւոր սահմանին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Դժուարին աւուրք, նեղութիւն, հիւանդութիւն, համբաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 9։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 3։ ՟Թ. 21. 22. 24։)
Տեսանէր զոմանս այլակերպ երեսօք՝ դժուարինս եւ ահագնահայեացս. (Ոսկիփոր.։)
ԴԺՈՒԱՐԻՆ. Իբր Հիւանդագին. դժուարաբուժելի. մերձ ի հոգեվարս.
Դժուարիմ եմ բնութեամբ առ ամենայն անկատար. (Բրս. գոհ.) իմա՛, դժկամակ եմ, դժուարիմ։
ԴԺՈՒԱՐԻՆ. մ. Դժուարութեամբ. եւ Իբր հիւանդ ծանր.
vexatious, difficult.
Իբր Անկար ոտիւք. կամ Դժուարուտ, ունօղ զդժուարութիւն ինչ.
Թէ դժուարոտիցէ եպիսկոպոսն, համարձակեալ լիցի երիցանց. յն. արտուղի կամ հեռագնաց. (Կանոն.։)
difficult to be caught in hunting or fishing.
ԴԺՈՒԱՐՈՐՍ եւ ԴԺՈՒԱՐՈՐՍԱԼԻ. δυσθήρατος difficilis venatu, vel intellectu Զոր դժուար է որսալ, ըմբռնել՝ իրօք կամ մտօք.
Դժուարորսալի ճշմարտութեանն բան դիւրաւ կարէ փախչել յայնցանէ՝ որք ոչն զգուշանան. (Բրս. հայեաց.։)
Այլ նա դարձեալ ո՛չ ի դժուարորսալեացն է, մանաւանդ թէ ի կարողագունիցն. (Պիտ.։)
cf. Դժուարորս.
ԴԺՈՒԱՐՈՐՍ եւ ԴԺՈՒԱՐՈՐՍԱԼԻ. δυσθήρατος difficilis venatu, vel intellectu Զոր դժուար է որսալ, ըմբռնել՝ իրօք կամ մտօք.
Դժուարորսալի ճշմարտութեանն բան դիւրաւ կարէ փախչել յայնցանէ՝ որք ոչն զգուշանան. (Բրս. հայեաց.։)
Այլ նա դարձեալ ո՛չ ի դժուարորսալեացն է, մանաւանդ թէ ի կարողագունիցն. (Պիտ.։)
difficulty, trouble, fatigue, distress, perplexity, intrigue, inconvenience, contrariety;
difficult point, knot, hinderance, obstacle;
asperity, rigidity;
բայց ոչ առանց դժուարութեան, but not without fatigue;
բառնալ զ—, to smoothe difficulties;
— կրել, to meet with difficulties;
—ս հանել, to make difficulties;
յաղթել դժուարութեանց, to overcome difficulties.
δυσκολία, δυσχέρεια, χαλεπότης difficultas, incommodum, molestia, acerbitas Դժուարին կամ դժուարն գոլ. ծանրութիւն. նեղութիւն.
Եւ Դժկամակութիւն. չկամութիւն.
Ոչ դժուարութեամբ դնէ այժմ զբանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Եթէ լինիցի ի միջի քո եւ այլում եղբօր բան դժուարութեան։ Մի՛ դժուարութեամբ ոք արասցէ ողորմութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
Ընկալցո՛ւկ սիրով, հեզութեամբ, եւ ոչ դժուարութեամբ. (Լմբ. ատ.։)
Ո՞ւմ նմանեսցէ գազանի դժուարութեամբ բարուցն. (Բրս. մախ.։)
hard, raw, harsh.
Զոր դժուարին է ուտել՝ վասն թթուութեան, կամ պնդութեան, եւ այլն.
Սերկեւլի դժուարուտելի մարդկան. (Մխ. առակ.։)
refractory, discordant, contrary, opponent, disagreeable, vexatious.
δύσχρηστος, ἅχρηστος incommodus, inutilis Դժկամակելի. անհաճոյ. ծանր եւ խիստ.
Դժպհի եղեւ մեզ (արդարն). (Իմ. ՟Բ. 12։ Ես. ՟Գ. 10։)
Ո՞ ոք ի կենցաղումս՝ որ ըստ աստուծոյ վարս (վարէ), ոչ լիցի դժպհի. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Առ պատերազմունսն դժպհիս ունէին զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
dissension, resistance;
vexation, regret, displeasure.
Դժկամակ կամ տարադէպ անցք, գնացք. եւ Անպիտանութիւն. τὸ ἅχρηστον incommodum, inutilitas
Փոփոխումն չընկալաւ դժպհութեամբ իրաց. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զդժպհութիւն եւ զյայրատութիւն անձնիշխան կամաց։ Վասն պոռնկութեան՝ դժպհութիւք, եւ երդմնահարութիւնք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ը։)
Խոտորնակ դժպհութեանդ քում տաց քեզ եւ զայդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
Բաղկացուցին ջանիւք ի սակս դժպըհութեան եւ կամ մրցանաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Դրժանք.
Բնութիւնս մեր ոսկեղէն ոմն էր. ապա ի դժրանաց չարին աղտեղեցաւ. (Իգն.։)
Զայս ամենայն դժրանս դաւաճանութեան ոչ ծանեաւ արկադէոս։ Զդժրանս եւդոքսիայ. (Վրք. ոսկ.։)
Մի՛ այլոց դրժանք զմեզ վնասեսցեն. (Խոսր.։)
Դժրանօք չարին, կամ աւազակաց. (Լմբ.։ Տօնակ.։ Շ. ՟ա. յհ.։)
Դրժանք տերեւաթափ լինելոյ. (Լմբ. սղ.։)
Հալածակա՛ն լինի վասն կարծեաց ինչ դրժանաց. (Վրդն. պտմ.։)
fraud, infidelity, perfidy, non-observance;
snare, contravention;
deceit.
Մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան։ Զխոստմանցն դժրողութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ մեկնի ի դժրողութեան (կամ դրժողութեան) բարուցն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Եթէ դժրութիւնք, եթէ զրպարտութիւք։ Զդժրութիւնս անդրէն դարձոյց. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
cf. Դժրողութիւն.
Մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան։ Զխոստմանցն դժրողութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ մեկնի ի դժրողութեան (կամ դրժողութեան) բարուցն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Եթէ դժրութիւնք, եթէ զրպարտութիւք։ Զդժրութիւնս անդրէն դարձոյց. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
cheat, infidel, perfidious, disloyal, traitorous.
ԴԺՐԻՉ ԴԺՐՈՂ. Որ դժրէ կամ դժրեաց. նենգիչ. նենգօղ. խարդախօղ. ստօղ. վտանգիչ. վնասիչ.
Օտարօտի, եւ դժրիչ մերոյն. (Իգն.։)
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
cf. Դժրիչ.
ԴԺՐԻՉ ԴԺՐՈՂ. Որ դժրէ կամ դժրեաց. նենգիչ. նենգօղ. խարդախօղ. ստօղ. վտանգիչ. վնասիչ.
Օտարօտի, եւ դժրիչ մերոյն. (Իգն.։)
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
dead body, corpse;
carcass.
πτῶμα cadaver որ եւ ԴԻԱԿՆ, կունք. Գէշ. շաղիղ. մեռելոտի. մարմին մեռեալ կամ մեռելոյն. մեռել. լէշ. լաշ։ Ա՛յլ է եւ ԴԻՔ, դից։
Արկից զդիս ձեր զդիակամբք կռոց ձերոց. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 30։)
Եւ մինչդեռ զդրունսն կանգնեսցէ, զկրցեր որդին դի հանցէ. (Կիւրղ. յես.։)
Գօսացելոց դիոց մարդկան. (Փարպ.։)
Դի կենդանի, եւ խօսուն մեռեալ։ Անկեալ դնիմ դի անկենդան։ Քան զմեռելութիւն քառօրեայն դիոյ. (Նար.։)
who lifts or plunders dead bodies;
who steals idols
Որ գողանայ զդի մեռելոյ, եւ զդիս՝ զկուռս.
Նա՛ ումեք ի մարդկանէ չէ՛ օրէն դիագող շրջել. այսինքն ի գողանալ զդի. (Եղիշ. յար.։)
Հետամուտ լինի ղաբան, վասն հռաքէլի՝ դիագողին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
that dresses a dead body.
ἑνταφιαστής sepultor որ եւ ԴԻԱՊԱՏԻԿ. Որ զմեռեալս զարդարէ, պատէ, զմռսէ.
Հրաման ետ յովսէփ ծառայից իւրոց դիազարդաց. (Ծն. ՟Ծ. 2։)
Դիազարդքն որ խնկեցին զմարմինն տէրունական. (Եղիշ. թաղ.։)
act of dressing a dead body;
act of embalming;
burial
Դիազարդելն, եւ իլն. դիապատութիւն. թաղումն.
Փոխի թագաւորական շքեղ եւ երեւելի դիազարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
grave-digger.
Որ թաղէ զդիակունս. մեռել թաղօղ.
dead, killed, stretched on the ground;
— կացուցանել, — յերկիր կործանել, to overturn, to throw down dead bodies, to strike stiff to the ground.
ԴԻԱԹԱՒԱԼ կամ ԴԻԹԱՒԱԼ. Իբրու դի թաւալեալ, տապալեալ, տապաստ արկեալ ի դաշտի. վարի ընդ բայի, որպէս Տապաստ արկանել կամ անկանիլ. καταστρωννύω, -νυμι humi sterno, consterno, -or, πίπτω cado գետինը փռել, փռուիլ.
Բազում վիրաւորս, կամ մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին։ Դիթաւալ կացուցանէր։ Դիթաւալ կացուցից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 24։ ՟Ե. 34։ ՟Զ. 42։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 26։ Եզեկ. ՟Զ. 5։)
Դիթաւալ (կամ դիաթաւալ) կացուցեալ. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։ եւ Ճ. ՟Դ.։)
Բազում դիաթաւալք յերկիր անկեալ մեռանէին. (Ճ. ՟Ա.։)
that strips dead bodies.
ԴԻԱԿԱՊՈՒՏ τυμβωρύχος busta eruens, spoliator mortuorum, vespillator որ եւ Դիակողոպուտ, Դիազերծ. Կապտօղ եւ կողոպտօղ զմեռեալս՝ ի բացի եւ ի գերեզմանի.
Դիակապուտ դառնային. աստուծոյ կապտելով յետ մարտի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զդիակապուտսն զգերեզմանակրկիտս պատժէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
that carries, buries the dead.
Կրօղ կամ բարձօղ զդի. մեռելակիր. մանաւանդ նմանութեամբ.
Խառնուած բաղկացեալ յոգւոյ եւ ի մարմնոյ՝ դիակիր է (հոգին՝ մարմնոյ)։ Գինեզինութեամբք եւ խոհակերութեամբք՝ դիակիր եմք մարմնովս (որ ուտէ զկենդանիս). (Փիլ. լին.։)
Հոգի մեռեալ ի մեղաց անտի՝ ի մարմինն եդեալ կայ իբրեւ ի շիրմի, եւ նա դիակիր շիջի զօրէն անասնոց։ Մեղաւորքն իբրեւ դիակիրս շրջին. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
(Ծերն) դիակիր ինքեան, եւ կենդանւոյն մեռեալ. (Լմբ. սղ.։)
Ցորչափ չէ շնչաբերեալ սաղմն, դիակիր է մայրն. (Տօնակ.։)
Զդիակիր մայր կենսակիր առնէ. (Վրդն. ծն.։)
Չէր արժան դիակիր լինել կենացն մայրն մարիամ կոյս. (Վրդն. աւետար.։)