the opening a breach.
Խրամահատն լինել.
Մերժեաց զցանկն, եւ արտաքոյ գտաւ նմին խրամահատութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
trench-guard.
Որ պահէ զխրամ քաղաքի.
Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. յն. պահպանութիւն քաղաքի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)
breach, rupture, opening;
hollow way, ditch, trench.
Ի վերուստ խրատիցն։ Ի վերայ խրամատից. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 20։)
Բնակեսցէ ի խրամատս նորա, այսինքն յամենայն աւերակս նորա. (Եփր. դտ.։)
Թէպէտեւ շինէ զնա, սակայն խրամատ կոչի. ըստ ձեռ. խրամ։
to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.
διακόπτω, ῤηγνύω, -νυμι disrumpo, findo, reseco, decido, frango. Խրամ հատանել. խրամահատ լինել. պատառել, հեղձուլ, խորել, բանալ զտեղի փակեալ կամ ցանկ, զպարիսպ. քակել. խախտել. լուծանել. (լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարէպ, խարգ. եբր. ֆարաձ. իբր հերձուլ) պատռել, ճղքել.
Խրամատեցաւ վասն քո ցանգ։ Խրամատեցաւ քաղաքն, եւ ամենայն արք պատերազմի ելին արտաքս։ Տէր խրամատեաց զթշամիս իմ առաջի իմ, որպէս խրամատիցին ջուրք։ Խրամատեաց աստուած ձեր ի մեզ։ Խրամատեաց տէր զխրամատութիւն յողոյ. եւ այլն։ Խրամատեցին անձանց իւրեանց ցանգսանկարկատս. (Ագաթ.։)
Խրամատել զցանկ հաւատոց, կամ օրինաց, կամ զօրէնս. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.
ԽՐԱՄԱՏՈՒԹԻՒՆ διακοπή ruptura κατάπτωμα lapsus, ruina. որ եւ ԽՐԱՄԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆ, եւ ԽՐԱՄ. Պատառուած. պատառումն. հերձումն. ճեղքումն. բաժանումն. քակումն. եկ Ծերպ. (եբր. ֆերձ ).
արար տէր խրամատութիւն ի մէջ ցեղիցն իսրայէլի։ Խրամատեաց տէր խրամատութիւն յոզայ։ Խրամատեաց իբրեւ զխրամատութիւն ջրոյ։ Ոչ գոյ խրամատութիւն ցանկոյ նոցա.եւ այլն։
Ցանկել զխրամատութիւնն։ Ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
νουθετέω admoneo παιδεύω, κατηχέω instruo, erudio μαστιγόω castigo, flagello եւ այլն. Տալ զխրատ՝ ըստ ամենայն առման. որպէսՅորդորել, զգուշացուցանել. ազդել. յիշեցուցանել. Զգաստացուցանել. Կր. զգաստանալ, ուղղել. ուղղիլ.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Խրատէ զմեզ յուղղութիւն։ Զանձնիշխանութիւն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել. (Յճխ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Մա՛րք խրատեցէք զդստերս՝ զցածութիւն եւ զգաստութիւն սիրել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
Ի մեղանչել խրատեցին զիս. (Լմբ. սղ.։)
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Զամենեսեան խրատել աստուածային գիտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Դպրութեամբ եւ ուսմամբ խրատեալք. (Վրդն. սղ.։)
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Խրատեցեր, եւ ողորմեցար ինձ։ Խրատեսցէ նա զորդիս ժողովրդեան քոյ, եւ դարձցի ե ողորմեսցի որդոցն արդարոց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
to put on shoes;
to lace on boots or shoes.
Խրացիւք պնդել զկօշիկս ոտից, կամ ամրացուցանել զոտս.
Խրացեա՛ զոտս աւետարանական ուսմամբն քրիստոսի. (Նեղոս.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
ԽՐԵՄ ԽՐԻՄ. ἑρείδω figo, trudo ἑμπαγεῖναι affigi. Մխել եւ մխիլ ի խորս աւազոյ, տղմոյ, հողոյ, եւ այլն. հարստել, տիլ. մածանիլ. պինդ կռուիլ, յարիլ.
Մօտ ի նաւահանգիստն խրիցէ զնաւն, կամ բախիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Առաջինկողմն նաւին խրեալ՝ անշարժ մնայր. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։)
Անկեալք ի տիղմն հանդերձ երիվարօքն խրէին. (Փարպ.։)
Գարշապարօք իւրեանց յերկիր խրեցան. (Երզն. մտթ.։)
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
կաքաւէր ի վերայ սառին, եւ խրեալ ոտք նորա՝ եհատ սառն զպարանոց նորա. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ խրել ամենեւին յերկրաւորս. (Վրդն. ղեւտ.։)
to plunge into, to stick fast in the mire, to run aground, to be stranded.
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
ἁκοσμέω incomposite me gero, ornatu destituor. անշքանալ, անզարդանալ. յետնիլ ի պայծառութանէ եւ ի վայելչութենէ. մթագնիլ.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի մերոց գործոց խրթնանայ (եկեղեցի). (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
Կամ պարզապէս Կտսիլ. կթոտիլ. տկարանալ. դժուարութիւն կրել.
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.
Այսբար մեզ զմիտսն, որ խրթնացեալ ի խորինս՝ ոսկրուտ եւ անուտելի, եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
to darken, to obscure, to dull, to disfigure, to degrade, to spoil;
— զփառս, to tarnish the glory.
cf. Խխնջեմ.
Զի ի խոնջիլն եւ ի քրտնիլն խրխնջէ, եւ հանգիստ խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
Լուեալ ձիոյն զխօսն աղեքսանդրի՝ երկրորդ անգամ խըրխնջեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ խրխնջէ չարժեալ յարձակմամբ ախտիցն ցանկութեան. (Նեղոս.։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
wrinkled, shrivelled or puckered (face).
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Որք թագիւ պերճանան, եւ զօրօք խրոխտանան. (Լմբ. իմ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
cf. Խրոխտամ.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Որք թագիւ պերճանան, եւ զօրօք խրոխտանան. (Լմբ. իմ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
σκότωσις obscuratio ἕκλειψις eclypsis. Խաւարիլն. պակասումն լուսոյ կամ ի լուսոյ. նսեմութիւն. մթութիւն.
Լուսին է պայծառ խաւարման արեգական. (Շիր.։)
Արգելեալ զլոյսն՝ խաւարումն գործէր երիս ժամուն. (Շ. բարձր.։)
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Որ ինչ ի միտսն խռովութիւնք, եւ յաղօթիցն լուսոյ խաւարումն. (Խոսր.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
զամենայն հոգս իւրեանց ծախել ի խափանելի երկրաւորս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անարգ համարիմ եւ առ ոչինչ զպարգեւսն բազումս, վասն խափանելոց են ամենեքեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
Ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Խափանեցան եւ անկան։ Խորհեցան խափանել զգնացս իմ։ Ի գնացս իսկ իւր խափանեսցի այր։ Ես խափանեցի զեփրեմ։ Խափանեսցենզնա հայր եւ մայր նորա.եւ այլն։
to be hindered, impeded, prohibited, forbidden;
to cease, to remain suspended;
to be abolished;
— սովորութեան, to fall in disuse.
cf. Խափանուած.
ἑμπόδισμα, κώλυμα, κώλυσις impedimentum, prohibitio. Խափանելն, իլն. արգելումն. խափան. եւ դադարումն կամ բարձումն.
Խափանումն հարկացն արքունի, կամ գործոյն, սովորութեանց, խաբէութեանց. (Խոր.։ Եղիշ.։ Յհ. իմ. Յճխ.։)
Խափանումն ի կարեւորացն. (Ի գիրս խոսր.։)
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԽԱՓԱՆՈՒՄՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն. կասումն. թուլութիւն.
Զանգիտութեան ծնունդ է առ մեզ՝ խափանումն, եւ ծուլութիւն՝ խափանման եւ փափկութեան ծնունդ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
Խափանումն անպտուղ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Խփմամբ կամ կափուցմամբշիջանել, դադարիլ. եւ Խափանիլ ի տեսութենէ, կուրանալ. σβέννυμαι extinguor ἁπέρχομαι recedo ἑκκεκόμμενος excaecatus.
Զի՞ պիտոյ իցէ մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խափնուցու, չվայելեմք ի բարիս ինչ։ Այնպիսի արտօսր անհանճար սգոյ է. վասն այնորիկ վաղվաղակի խափանու։ Այս գեղ՝ մինչչեւ երեւալ խափանու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. ՟գ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Յորժամզճրագն խափուցանիցեն. (Ոսկ. ես.։)
Որ խափուցանէ զամենայն կենդանեացզյորդորումն։ Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Զհուր՝ յորժամ կամիցիս, խափուցանիցես. (Եզնիկ.։)
Որ իբր զջուր կաթսայից ի հրոյ եռացեալ՝բանիւ կամաց քոց խափուցանես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
cf. Խափնում.
Իբրեւ զտոչորումն ինչ վառման հրոյ ինքեամբ իսկ յինքն խափչի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Խեթիւ հայել. խոժոռ նայիլ. Դժկամիլ. զչարիլ. Մախալ. ծուռ նայիլ, հիանալ, նախանծիլ.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)
Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.
Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)
to push, to thrust, to drive forward.
Խեթել. վարել այսր կամ անդր. մղել, ձգել.
Խեթեաց յանձն իւր թշնամութիւն, եդ զերեսս իւր ի փախչել. (Եփր. ծն.։)
Ոչ եթէ խեթեաց զնա, այլ զի ոչ եղեւ նա արժանի ողորմութեանց. (անդ։) (մերժել, ի բաց վարել. ռմկ. հրել, որպէս թէ հեռացնել)։
Ըստ կարճութեան միոյ ոտինն առնէ եւ զընթանացսն խեթելով. (Պիտառ.։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Եղջիւր միեղջերուի եղջիւրք նորա, խեթեկեսց նոքոք զազգս։ Եղջերօք ձերովք խեթկէիք զանազագն։ Եղջիւրս երկաթիս ... սոքօք խեթկեսցես զասորիս. (Օր. ՟Լ՟Գ. 17։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 11։)
Ի խեթկել որդւոյն արհմենի զորդին որմզդի. (Եզնիկ.։)
Մի՛ ի թշնամացն ակնածեսցուք, որք խեթկեն զմեզ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
butting, shock, clashing.
խեթկելն, իլն. խայթումն.
Զարթուցանէ զմեզ յապաշխարութիւն, եւ ի խեթկումն սրտի. (Բրսղ. մրկ.։)
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
Բերել զինքն, կամ զայլս ի խելս եւ յուչ. կամ բերել զխելս եւ զուշն յինքն կամ յայլս. զգաստացուցանել. Խելքը գլուխը կամ վրան բերել.
Խելաբերեա՛ զքեզ։ Հազիւ ուրեմն խելաբերեցին զտիկինն։ Դարձեալ ցորեցաւ ի խելաց, եւ դարձեալ խելաբերեցին զմայրն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
Խանգարիլ խելաց կամ ուղղոյ. Խելացնորիլ. անմահանալ. ըստ յն. նաեւ գլխածանիլ. καριβαρέω gravor vel nuto capite.
որք արբեցութեամբն խելագարեալք լինին. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
Յիմարեալք եւ խելագարեալք յայսոյն անհաւատութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խելագարեալք են, եւ նման շամբեշելոցն խօսին. (Ի գիրս խոսր.։)
Զգեստ արասցես զխելագարեալս ամենաթշուառ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Եւ իբր Խելամտական, հասուն.
Զիջանէր խելամուտ խորհրդիւ։ Խելամուտ հմտութեամբ յարդարել. (Պիտ.։)
συνετός intelligens ἕμπειρος expertus եւ այլն. Խելօք մտեալ ի խորս բանին. հմուտ. ներհուն. իրագէտ. հասու. տեղեկ. փորձ. Հանճարեղ. իմաստուն
Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
Փորձք խելամուտք հնարաւոր իմաստիւք. (Պիտ.։)
Եւ ոչ խելամուտ քան զհոգին. (Գէ. ես.։)
ծանօթ իրօքն խելամուտ առնէ. (Իգն.։)
Իրացն եղելոց խելամուտ լինէին. (Ագաթ.։)
Բարերարութեանն նորա խելամուտ լինել. (Եզնիկ.։)
"cf. Խելամուտ լինիմ."
ԽԵԼԱՄՏԵՄ որ եւ ԽԵԼԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. Մտախոհ լինել, ի միտ առնուլ. Իմանալ. քաջածանօթ կամ հասու լինել. տեղեկանալ. փորձ եւ կիրթ գտանիլ. աղէկ հասկընալ, սորվիլ.
Առնել զամենայն գործ իմաստութան, եւ խելամտել։ Խոր են դժողք, եւ դու զի՞ խելամտեսցես։ Իսկ ամբարիշտն գիտութեան ոչ խելամտէ. (Ել. ՟Լ՟Ե. 33։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 8։ Առակ. ՟Ի՟Թ. 7։)
Ոչ իմանայ, եւ ոչ խելամտէ բանին՝զոր ասաց առաքալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Յամենայնի, կամ սուղ ինչ խելամտեալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Շիր. վասն կենաց իւրոց.։)
"cf. Խելամուտ առնեմ."
Խելամուտ լինել. իմաստացուցանել. հրահաանգել. խելքը խօթել, հասկըցնել, սորվեցնել.
Յաղթահարէր զհրէայսն, եւ խելամտեցուցանէր՝ թէ սա է քրիստոսն. (Գծ. ՟Թ. 22։)
համօրէն տեղեկացուցեալ խելամտեցուցանէր. (Ագաթ.։)
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
ἑπιστήμη, ἑμπειρία scientia, experientia. Խելամուտն գոլ. Խելամտելն. հմտութիւն. տեղեկութիւն. փորձ ոլն. մակացութիւն. Գիտութիւն. իմաստութիւն. հանճար.
Ի ձեռին նորա եմք եւ մեք եւ բանք մեր, եւ գործոց խելամտութիւն։ Խելամտութեամբ իմաստութեամբ տպաւորեաց զնա. (Իմ. ՟Է. 16։ ՟Ժ՟Գ. 13։)
Խելամտութիւն ճշմարտութեան, կամ օրնաց, կամ իմաստից. (Եզնիկ.։ եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
Արուեստաւոր խելամտութեամբն. (Յճխ. ՟Դ։)
to be cracked, to have taken leave of one's senses, to bemad;
tolapse into second child-hood.
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Տալ խելացնորիլ. յիմարեցուցանել. դանդաղեցուցանել.
զոր խելացնորեցուցանեալ՝ ընկենու յանմտութիւն. (Պիտ.։)
Ի բազում աւուրս խելացնորեցուցանեալ յածեցուցանէին զսեպուհն մամիկոնէից. (Փարպ.։)
to be out of one's senses, to rave, to be delirious, mad, crazy, insane;
to swoon or faint away, to fall into a swoon.
Խլացնորեալ ի դիւէն։ Կամաւ խելացնորեալ ի խնդիր մահու են եկեալ. (Փարպ.։)
Ընդ որ խելացնորեալք՝ կոտորեցին զմիմեանս. (Վրդն. պտմ.։)
Տիկինն աղլայիս խելացնորեալ անկաւ իբրեւ զմեռեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յամենայն կողմանց տարակուսեալ լինէր, եւ խելացնորեալ, անլոյս աղջամուղջաւ նսեմացան միտք նորա. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Խեղբիմ.
to grimace, to grin, to make wry faces;
to pervert.
to be bent, ill-fashioned, awkward;
to be perverted, depraved.
թիւրիլ. եւ Ստերիւրիլ. մոլորիլ. խոտորիլ.
Խեղաթիւրեալք իւրեանց դիւական մոլորութեամբն. (Եփր. ի մակաբ.։)
cf. Խեղ.
Խեղ անդամօք. հաշմանդամ. սագատ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to be attached or bound to.
ԽԵՂԲԻՄ կամ ԽԵԽԲԻՄ. Կապիլորպէս զխիղբ պնդապէս. պատատիլ. յարիլ. անկղիտանալ.
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Խեղդիւ մահացեալ. խեղդեալ. եւ Հեղձամահ.
Ինքն ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին։ (Յհ. կթ.։)
Խեղդմամբ, կամ հեղձմամբ.
Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Կապեցին վէմ մի մեծ ի պարանոցս նոցա, եւ արկին ի ծով. եւ այնպէս խեղդամահ կատարեցին ի քրիստոս. (Հ. կիլիկ.։)
Հրամայեաց զնա խեղդամահ առնլ. (Խոր. ՟գ. 14։ Յհ. կթ.։)
Յիւրոց ծառայից խեղդամահ լինի. (Ասող. ՟Գ. 12։)
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդամահ առնել. կր. լինել. ἁπάγχω, κατάγχω , πνίγω strangulo, suffoco, fauces constringo, ango. Խեղդիւ պարանոցի սպանանել, կամ հեղձուցանել ի ջուրս. եւ Հեղձամղձուկ առնել մինչ ի մահ. Շնչասպառ կացուցանել. լլկել, եւ ի նեղ արկանել չարաչար. Խղդել, խըխտել, հոգին հանել.
Տրտմեցաւ յոյժ, եւ կամէր խեղդել զինքն։ Չոդաւ խեղդեցաւ։ Խեղդէր զնա այս չար ի տեառնէ. (Տոբ. ՟Գ. 10։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ինքնին խեղդեաց եւ հեղձոյց զանձն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
Զոմանս ի կախաղանս ձգէր, եւ զոմանս խեղդէր. (Ոսկիփոր.։)
Խեղդեալ ի ծովն՝ սադարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Կամ նմանութեամբ.
Ոչ ինչ խստութեամբ խեղդել, եւ ոչ համակ թուլութեամբ մեղկել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Խեղդեն զիս ներքուստ խորհուրդք իմ։ Սկսայ ճնշել եւ խեղդել զիս պահօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Խեղդիմ քաճազգի ասելով ումեմն, յորժամ վատազգի գոյ բնութեամբ. (Ոսկիփոր.։)
to choke onesself, to be suffocated, stifled;
to burst, to crack, to break out, to melt away.
strangulation;
suffocation.
Խեղդիլն, ելն. խեղդ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս. եւ հանեալ եցոյց նմա զչուանն խեղդման. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Թ։)
Դաւիթ զթագաւորն ի խեղդմանէն (դիւի) ապրեցուցանէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զխեղդմունս հոգւոյն։ Փրկեա՛ ի խեղդմանէս։ Հատո՛ (այսինքն հա՛տ) զչարաչար հեծութիւն կորստականս խեղդման։ Խզումն խեղդմանց. (Նար.։)
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Եթէ խեղիցէ ոք զընկերս իւրեանց. (Ղեւտ. էիդ. 19։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.) (յն. տալ վնաս, կամ արատ)։
Զայրագնեալ դիւացն՝ խեղէին զպաշտօնեայս իւրեանց։ Քահանայքն բժշկէին զխեղեալսն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Զոմանս խեղելով, եւ զոմանս ի ստրկութիւնս արկանելով. (Կաղանկտ.։)
Մեք յիրաւի պատժիմք, զի զողջանդամ մարմինս խեղէաք. (Ոսկիփոր.։)
Խեղեալ ձեռք, կամ ոտք, կամ անդամ, կամ բնութիւն. (Մարաթ.։ Վրք. սոկ։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. ես.։)
vna. to play the buffoon, to play the fool, to jest, to jeer, to joke, to mimic.
Մերթ ծիծաղիմք, մերթ խեղկատակեմք։ Իսկ դու ընդէ՞ր այդչափ խեղկատակիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Ըզբամբասելն, զխեղկատակելն։ Ոչ խեղկատակել, ոչ դատարկաբանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. աղ.։)
thin scantling for making sieves.
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
σύνδεσμος connexus, colligatio, legamen, vinculum. Ինչ մի յօդիչ եւ կապիչ. յօդ. զօդ. կապ. շաղկապ յո՛ր եւ է կարգի.
Յօդակապ կամ յօդակապք կամ յօդակապովն խաղաղութեան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Եւագր. ՟Ժ։ Նիւս. երգ.։)
Խաղաղարարք եղեն տիեզերաց, յօդակապք ի քաղանէ բաժանելոցն։ Մարդն է յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչացս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ կարէին ոտքն յօդակապք հանդուրժել ժոյժ առնել բազմակոյտ յաղթանդամ մարմնոցն թանձրութեան. (Վեցօր. ՟Թ։)
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
natural bent, disposition, inclination, propension, proneness, tendency, taste;
յօժարութեամբ, willingly, voluntarily.
προαίρεσις, προθυμία, πρόθεσις praeelectio, promptitudo animi, propositum եւ այլն. Յօժարիլն. կամք. ըիտրութիւն. հաճութիւն. յարումն. բերումն. ցանկութիւն բարւոյ կամ չարի. փոյթ. դիմեցումն. հավէս,
Ուր յօժարութիւնն է պատրաստ, խափանումն եւ ոչինչ. (Բրս. մկրտ.։)
Ամենայն յօժարութիւն՝ կամաւ, բայց ոչ ամենայն կամաւն՝ յօժարութեամբ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ եւս ըստ կամաց, կամ յօժարութեան։ Յօժարութիւն եւ բնութիւն տալով նմա. (Կիւրղ. գանձ.։)
ՅՕԺԱՐՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Յօժարաբար. προθύμως, εὑθυμότερος, ἁσμένως . Տե՛ս (Գծ. ՟Բ. 41։ ՟Ի՟Դ. 10։ Հռ. ՟Ա. 15։ ՟Ա. Պետ. ՟Ե. 2։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 28. եւ այլն։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
Գերծցէ զամենայն զմազ իւր, եւ զգլուխս եւ զմօրուս, եւ զյօնս։ Յօնօք (կամ յօնիւք) ակնարկէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 9։ Ես. ՟Գ. 16։)
Վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց։ Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթալ՝ ի վայր արկցէ զյօնսն, ուսանելով զվնասս հպարտութեան. (Փիլ.։)
Ամբառնան զյօնն յանմտութենէն ... յօնաւ։ Վանեա՛ ինձ զճեմարանին զյօնն. (Ածաբ.։)
Ամբարձեալ յօնօք զքեզ խրատեն. (Եփր. աւետար.։)
Ոչ ակն առնես վասն թագաւորական յօնիցն. (Երզն. մտթ.։)
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
excellent, praiseworthy, egregious, honourable, respectable;
honest, brave, gallant, reserved, grave, serious;
delicate, nice, pretty, genteel, charming, gracious;
գնացք —ք, majestic port or bearing;
ճեմք —ք, languishing or languid air.
σεμνός venerabilis, gravis, honestus, magnificus, gloriosus, pudicus, amabilis եւ այլն. Պանծալի. շքեղ. արգոյ. մեծարոյ. պատկառելի. ծանր. պարկեշտ. պատուական. հռչակելի. սրբազան. նուիրական. պաշտելի. մեծավայելուչ.
Առ ամենասին նազելի եւ հռչակաւոր (առաքինի գործն)։ Զպարկեշտ եւ զնազելի վարուց զխորհուրդսն կատարեն։ Նազելի քահանայութիւն։ Նազելի պարկեշտութիւն։ Նազելի պարկեշտ կամ պարկեշտագոյն. (Փիլ.։)
Շնորհել քում նազելի պարկեշտութեան, (որ ըստ յետնոց ասի, սրբազան անձինդ). (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Պարկեշտ եւ նազելի զինքն կազմեալ ի բեմասացութեան ձեւի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Աղաւնին յաւէտ բարգաւաճեալ գեղեցկազարդութեամբն երեւելի նազելի. (Պիտ.։)
Պաշտօն բարի եւ նուէր նազելի աստուծոյ։ Բանք սրբոց նազելիք եւ պարկեշտ են. (Համամ առակ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
πρόεδρος praeses, praesul, antistes. եւ բայիւ. προεδρεύω, προκαθίζομαι praesideo, praesum. Որ ունի զառաջին գահ, զաթոռ, զիշխանութիւն, զպատիւ. գահերէց. եւ Նախապատիւ. նախագահական. մեծագահ. գլխաւոր. արքայանիստ.
Ոչ գիտէր, թէ ո՛վ իցէ յայնժամ եկեղեցւոյն հռոմայ նախագահ. (Ճ. ՟Գ.։)
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի դատաստանի՝ նախագահիցն ո՛չ երդմամբ ասել ինչ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Նախագահս (գահուն) ի տէրունեան իսկ է բարգաւաճեալ մատենից. (Պիտ.։)
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
Հասեալ յաշխարհն վրաց ի մծխիթա ի նոցա քաղաք նախագահ։ Երթալ ի նախագահն քաղաք առ կայսր. (Խոր. ՟Բ. 83։ ՟Գ. 14։)
Զնախագահ նախարարացն հայոց մի՛ կարասցեն փոփոխել. (Խոր. ՟Գ. 65։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
Սկիզբն ամսոց, որ է արեգ, ամիս նախադաս, եւ ժամանակ գարնանային. (Եղիշ. մատն.։)
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
προμηθής, προνοητής, προνοητικός providus, provisor, procurans եւ այլն. Կանխաւ հոգացօղ՝ խնամակալու. նախախնամօղ. յառաջատես. փութաջան եւ զգուշաւոր վասն ապագայից.
Նախահոդակն աստուած նախաճառեալ նշանակէր։ Ասացին այլ ոք նախահոգակ բաց ի տեառնէ։ Քանզի եւ արուեստ իսկ աստուծոյ բարերարութեան այս է, նախահոգակ լինել առ իւր արարածս. (լմբ. պտրգ։ Վանակ. յոբ.։ Խոսր.։)
Որ կարի նախահոգակն է, առանց վերին նախախնամութեան վճարել ինչ ոչ կարէ. (Իգն.։)
Ո՛վ նախահոգակ քահանայք՝ բարւոք առնէք, զի զգուշանայք գերեզմանին. (Եղիշ. թաղմ.։)
Նախահոգակ բժիշկն։ Հայեա՛ց ի քեզ, սթափ լեր, նախահոգակ հանդերձելոցն. (Բրս. հայեաց. յորմէ եւ Մաշկ.։)
Կենդանեաց ոմանք գործասէրք, եւ կէսք նախահոգակք։ Մեղու իմաստուն, եւ մրջիւն յառաջախոհ, իմաստունք եւ նախահոգակք. (Առ որս. է։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
βάσκανος invidus. Նախանձու բեկեալ՝ մաշեալ. մախացող.
Իբրեւ զնախանձաբեկս, եւ ամենայն մարդկան փրկութեան թշնամիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Բազում են գունդք նախանձասբեկաց եւ չարախօսացն։ Նախանձ նախանձաբեկացն յոչէութիւն դառնայ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Դուստր էր հաւատոցն աբրահամու. (եւ ոչ նախանձաբեկ ժողովարանին. Լմբ. անառակ.։)
ՆԱԽԱՆՁԱԲԵԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ζηλόω, παραζηλόω, -ομαι ad aemulationem provoco, aemulor, invideo. Նախանձեցուցանել, նախանձիլ. նախանձու մաշել, իլ.
Որ ուսուցանէ զորդի, նախանձաբեկ առնէ զթշնամիս. (Սիր. ՟Լ. 3. նոր։)
Փեննա նախանձաբեկ առնէր զխանն՝ բարկութեամբ. (Եփր. թագ.։)
Ջանայր զվրէժ խնդրել մեծաւ քինու նախանձաբեկ լինելով. (Ագաթ.։)
Զորմէ նախանձաբեկ եղելոյ մարգարէն ասէր, այլ նոքա կամէին՝ թէ հրոյ ճարակ լեալ էին. (Ոսկ. ես.։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
Պատուական ասէ զամուսնութիւն, եւ նախապատիւ զկուսութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
Որք նախապատիւքն են քան զնա հասակաւ եւ իմաստութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Դարձ առնէր ի հայրապետական աթոռն առ նախապատիւ եղբայրն տէր գրիգորիս. (Պտմ. ՟Ժ՟Զ։)
Բա՛րեկամ, տու՛ր նախապատուիս քո տեղի. (Լմբ. առակ.։)
Բաւական է նախապատուացն մեծութիւն հռոգոյ նոցին. (Մխ. դտ.։)
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
ՆԱԽԱՊԱՏԻՒ. մ. իբր Նախապատութեամբ. նախկին պատուով. գերագոյնս.
Որ նախ խոնարհ, նախապատիւ բարձրասցի. (Լմբ. ատ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
որ եւ ՆԱԽԱՏԱՆՔ (յորմէ է եւ հոլովն). ὅνειδος, ὁνειδισμός , ὁνείδισμα opprobrium, probrum, vituperatio, convicium, ignominia. Նախատելն, մանաւանդ նախատիլն, եւ առարկայ կամ նիւթ նախատանաց. անարգանք. թշնամանք. պարսաւ. լուտանք. անարգութիւն. անպատուութիւն. ամօթահարութիւն. խայտառակութիւն.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
Եղէք մեզ նախատինք առ նոյն թշնամինսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
slaughter, carnage, blood;
great loss, prejudice, waste;
—րս արեան գործել, to slaughter;
—րս գործեցին դժնդակս ընդդեմ թշնամեաց, they made a dreadful slaughter of the enemy.
Կոտորած սաստիկ յորսս կենդանեաց, եւ ի պատերազմի մարդկան. վնաս. զեան. ոճիր. հարուած. պրս. նախջիր, որ եւ շիքեար, որ է որս. եւ նախշ, վնաս, հարուած. (որպէս եւ նօգսան, լտ. նօ՛քսա, վնաս).
Ոչ սակաւ ինչ գործէր նախճիրս ընդդէմ նորա. (Յհ. կթ.։)
Բազում նախճիր ի տեղւոջն գործեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Նախնի մարդն Ադամ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յարուցեր զմարդն նախնի։ Նախնում առակիդ։ Ի նախնումն աւուր։ Ի խնդրել զերկրորդն՝ զնախնին կորուսի. (Նար.)
Ի նախնմէն աւանդութենէ. (Դիոն. եկեղ.։)
Նախնի բանն ճշմարիտ գոլով, իբրու՝ հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Յառաջին նախնւոյն, որ ի դրախտէն անկաւ։ Մեծրայիմ էր նախնի եգիպտացւոցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նախնւոյն մերոյ Հայկայ։ Այս հայկ որդի Թորգոմայ, նախնի Հայաստանեայց. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
Գիտէք զնախնին ամենայն թագաւորաց զՆեբրովթ, որպէս գրեալ է զնմանէ, եթէ զառիւծ եւ զայծեամն ի հետեւակուց ըմբռնէր նա, եւ զամենայն էրէ եւ զգազան. (Պտմ. վր.։)
Որ զնախնւոյն (Ադամայ) առիթ մահու. (Շար.։)
Զնախնւոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Նախնիս ամբարշտաց՝ գլուխս մեղաւորաց։ Գլխաւորն ընտրելոց Պօղոս, որ երբեմն նախնին էր անօրինաց. (Նար.։)
Ի նախնեաց օրինաց։ Ըստ օրէնս նախնեաց իւրեանց։ Զոր պաշտեմն ի նախնեաց. (՟Բ. Մակ. է. 24։ ՟Ը. 17։ ՟Ժ՟Ա. 25։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 3։)
Կոչին նախնիք արմտեաց ստուգապէս, վասն զի են սկզբունք արմտեաց եւ պտղոց։ Շնորհակալութեան մատուցանել նախնիս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
ՆԱԽՆԻ եւ հոլովք իւր՝ իբր մ. Նախկնաբար. եւ Ի սկզբան անդ. ի սկզբանէ անտի. ի բնէ.
Նախնի՛ դասեցի զթշնամեացն իմոց աղերսանս՝ քան զերախտաւորացն բարիս։ Զծնօտն՝ վասն ի սկզբան մասինն գլխոյ, եւ բանի՝ որ ելանէ ի դուրս նախնի՛ս. (Նար. ձգ։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ ի նախնումն զանկեալն ի մեղս. (Շար.։)
Ի ՆԱԽՆՄԷՆ. որպէս Յառաջնմէն, եւ յառաջնոյն. ի հնմէն, ի հնոյն.
Զոր եւ աստուածատեսակ նուիրակատարքն մեր ի նախնմէն աւանդութենէ խորհրդազգած եղեալ ուսուցին մեզ. (Դիոն. եկեղ.։)
Տղայ ոմն տուաւ ի վանս ի նախնեաց իւրոց. (Վրք. հց. (ուր եւ զկնի ասի՝ ծնօղքն)։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Նաւակառոյցն առնու զընդհանուր փայտ։ Նիւթ, որպէս նաւակառուցի՝ տախտակք, եւ բրտի՝ կաւ. (Սահմ. ՟Ե։ եւ Անյաղթ պորփ.։)
Որպէս նաւակառոյց ոմն զնաւ կառուցանելոյն սկիզբն արկանելով. (անդ. ՟Է։)
Գիտեմ եւ ես, զի բարի է նաւակառոյց լինել. (Լմբ. սղ.։)
Որ ոչ է հմուտ նաւակառոյց լինել (տպ. նաւավարել), թողուլ (ունի) ի տեղեկագոյնսն, որ դիտեն ընդդէմ կալ ալեացն. (Իգն.։)
cf. Նաւամարտութիւն.
Սպանումն յամենայն տեղիս լինիցի, այլ եւ ի ծով նաւակռիւք. (Լմբ. յայտն.։)
Պատմեցին զնաւակռուութեանցն ի ծովու։ Զնաւակռուութեանցն ի ծովու, զքաղաքամարտութեանցն ի ցամաքի. (Պիտ.։)
cf. Նաւամարտութիւն.
Սպանումն յամենայն տեղիս լինիցի, այլ եւ ի ծով նաւակռիւք. (Լմբ. յայտն.։)
Պատմեցին զնաւակռուութեանցն ի ծովու։ Զնաւակռուութեանցն ի ծովու, զքաղաքամարտութեանցն ի ցամաքի. (Պիտ.։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
λιμήν portus. Հանգիստ նաւուց. ծոց կամ խորշ ծովու ի հանգիստ նաւաց, (իրօք կամ նմանութեամբ). իլման, լիման (ի յն. լիմին) իսքէլէ, (ի լտ. սքա՛լա ). պէնտէր, պէտէրկեահ.
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ի նաւահանգստէն ի բաց գնացեալք։ Իբր ի նաւահանգստաց համբարձեալք. (Փիլ.։)
Նաւահանգստացն վայրք։ Ի դիպողագոյն ախորժումն նաւահանգստեան։ Նաւահանգստեանն շքեղութիւնք. (Պիտ.։)
Ի նաւահանգիստն կենաց՝ օթեւանս պատրաստեաց նոցա։ Խռովելոց հանգիստ, աշխատելոց նաւահանգիստ։ Հասցուք ի նաւահանգիստ կամաց քոց. (Ագաթ.։)
Ժամանեսցուք յանքոյթ եւ ի խաղաղ նաւահանգիստ յաւիտենական ի կեանսդ. (Ժմ.։)
Զնաւահանգստաց եւ զվաճառաց պատմէ։ Ի նաւահանգստեանն նաւաբեկ լինիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 16։)
cf. Յապաղումն.
Առանց ամենայն ծուլութեան եւ ամենայն յապաղութեան. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
εὑοδία prosperitas, prosper successus εὑθυνία commoditas. որ եւ ԱՋՈՂՈՒԹԻՒՆ. Բարեբախտութիւն. բարեդէպ առիթ եւ իրք. յարմարութիւն. դիպողութիւն անխափան. դիւրութիւն.
Յերկայնմտութենէ յաջողութիւն թագաւորի։ Խնդրել դիւրութիւն եւ յաջողութիւն մեզ եւ որդւոց մերոց։ Եկեսցէ յաջողութեամբ։ Յաջողութեամբ բազում աշխարհօք եկեսցէ.եւ այլն։
Այս ամենայն կատարէր այսպէս յաջողութեամբն Աստուծոյ՝ ըստ կամաց նոցա. (Փարպ.։)
Եթէ բաժինք յաջողութեանց են։ Ըստ յաջողութեան զօրութեանն իւրոյ, զոր յաջողեաց ի Քրիստոս։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ ըստ յաջողութեան (կամ աջողութեան) նորա, որ յաջողեալ (կամ աջողեալ) է յիս զօրութեամբ.եւ այլն։
Մեծամեծ զօրութիւնք եւ յաջողութիւնք կատարէին ի ձեռն զօրականին. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
ՅԱՌԱՋԱՏՈՒԹԻՒՆ ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՄՆ, տման. ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. προκοπή (որ է յառաջահատութիւն). processus, progressus, profectus, incrementum. Յառաջատելն. յառաջատու գոլն. յառաջադիմութիւն. զարգացումն. յառաջխաղացութիւն.
Ոչ խեռել եւ ըմպահկել յառաջատութենէ ուսմանն։ Որք ունին յառաջատութիւնս, ո՛չ ամենակատար յանձնկալութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 31։ ՟Դ. 34։)
Եկեղեցի Աստուծոյ հանապազօր յառաջատութեամբ աճէ եւ հարստանայ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սրբութեան յառաջատուութիւնք (կամ յառաջատութիւնք). (Գր. հր.։)
Ի վատթարս յառաջատութենէն ոչ դադարեմ. (Սկեւռ. աղ.։)
Կրթելովն տացէ նմա յառաջատուութիւն՝ վերանալ ի կատարելութիւն արհեստի։ Այսպիսի յառաջատումն եւ յաստիճանէ յաստիճան արդարութեան ելս ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Հայելով յընկերացն յառաջատումն եւ ի շնորհս. (Երզն. մտթ.։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։ Ցանեսցես առ յատակաւ սեղանոյն։ Ի յատակէ տանն մինչեւ ցորմսն եւ ցգերանսն։ (Պարիսպք) իջցեն մինչեւ ի յատակս։ Ի յատակացն մինչեւ ի պատուհանսն։ Յատակաց մինչեւ ի յարկսն։ Չեւ էին յատակս գրոյն հասեալ։ Հայեա՛ց ընդ յատակսդ (կամ ընդ ատակսդ), եւ տե՛ս ո՞յր է հետդ այդ։ Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր յատակք երկրին՝ երեւէին.եւ այլն։
Զքաղաքն մինչեւ ցյատակ քանդել. (Սոկր.։)
Աւերել, եւ յատակաց բրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Ի յատակաց Յորդանանու. (Բրսղ. մրկ.։)
Կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս (կամ ի յատակս) բլրոյն՝ հաւասար գետոյն։ Քակեաց զմեհեանս մինչեւ յատակս։ Անլուաց ոտիւք մտանել յատակս տաճարին Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 39։ ՟Գ. 33։ Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Արեգակն իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան՝ ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. այսինքն յօդս ընդ մէջ երկնի եւ երկրի. (Եզնիկ.։)
Թէպէտեւ յատակ իսկ չարեացն հասանիցեմք, սակայն ստգտանեն միտք զգործսն յոռութեանց. (Ոսկ. եբր.։)
ՅԱՏԱԿ ՀԱՅՐԵՆԻ կամ ՀԱՅՐԵՆԵԱՑ. Բնիկ երկիր կամ հող.
Հեշտալի՛ է եւ աշխարհս այս, եւ հայրենի յատակն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Պատերազմ տան վասն հայրենեաց յատակի, եւ փրկութեան ազգի. (Սարկ. քհ.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
παρά, παρ’, ἑπί, ἑφ’, συν, πρός penes, juxta, junctim, cum, ad եւ այլն. Առընթեր. կից. առ. կցորդ. յարեալ. յարմարեալ. դիպող. համաձայն. յանկաւոր. զոյգ. հետ զհետէ շարունակեալ. կցած, հետը, քովը, յարմար.
Միանգամայն յար ի ժամանակն թուիցեմք զազատութեանն խառն ընդ ծառայութեան։ Յար առ նոսա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։)
Յար ինչ իցէ ի պատուիրանս Տեառն։ Յար ի միմեանս են ձեռք. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Դ։)
Զձեռսն ի միմեանս յար դնելով. (Մաշտ.։)
Ընդ ամենեսին յա՛ր է. (Փիլ. սամփս.։)
Ոչ էին յար բանքն Փիլիպպոսի՝ պատգամաց մարգարէիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։)
Յար եւ ի նոյն (այսինքն ընդ նմին). (Մագ. ՟Ծ՟Թ։)
Եդ Ադամ անուանս յար ըստ բնութեան ամենայն կենդանեաց. (Կանոն.։)
Նաեւ այլ միւս եւս իմն միւսոյն յար ասեն. (յն. առ այսոքիւք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Ոչ յանկարծակի մտանէ, եւ ոչ յար միանգամայն (այսինքն անդէն առ նմին), այլ նախ բազում ընդունելութիւն գործէ. (անդ. ՟Գ. 28։)
Յար եւ մերձաւոր վկայեն գրոց բնաւորական բնութիւնք մարդկան. (Լմբ. ովս.։)
ՅԱՐ. մ. Միշտ. հանապազ. անդադար. անընդհատ. ստէպ. իբր՝ յար ի միմեանս եւ շարունակեալ.
Որ ինքն յար ի փոփոխման կայ, ոչ կարէ հաստատուն կեանս ումեք շնորհել. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ստացաւ աշակերտս, որ յար ընդ նմա շրջէին. ըստ յն. ոճոյ իմա՛ նաեւ, զոյգ ընդ նմա։
Անկեալ դնի խնամաբար յար ի չարիս ի մանկութենէ։ Յար հատուցանիցեմք։ Ոչ ի միում ժամանակի միայն, այլ յար հանապազորդաւ վարեցեալ քաջաբերութեամբ։ Յար պահել։ Զկերպարան զամենայնի ունել յինքեան երեւեցուցանիցէ յարն տեսլենէ. (Փիլ.։)
Յար ծառայ ասասցի։ Յար մին եղիցի ճշմարիտ, եւ մինն սուտ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Որ եւ յարն աղաղակէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Ոչ էին յար կալոց ընդ նմա. (Իգն.։)
Անշիջանելի բոցոյն, եւ յար արթուն որդանցն լիցուք ճարակ առանց սպառելոյ եւ մահու. (Սարկ. քհ.։)
Ոչինչ է անպիտանագոյն, եթէ մարդ յա՛ր հանգստեամբ եւ խրախութեամբ փափկացեալ. (Ոսկ. գծ.։)
ՅԱՐ ԵՒԵԹ. մ. ՅԱՐ ԵՒ ՀԱՆԱՊԱԶ. Ստէպ ստէպ. անընդհատ. միշտ եւ հանապազ.
Չոգան ի Կափառանում, ուր յար եւեթ լինէին։ Առ ի յըմբերանել զհրէայսն, որք յար եւեթ զայն պատճառէին, եթէ հակառակ կամացն Աստուծոյ է. (Նանայ.։)
Յար եւ հանապազ լայր եւ ողբայր ընդդէմ Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Տէրունեան մարմնոյ եւ արեանն յար եւ հանապազ պատարագել (իլ). (Շ. բարձր.։)
ՅԱՐ. որ եւ ՅԱՐ ԵՒ ՅԱՐՄԱՐ ՅԱՐ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Ամենայնիւ յարմար. հանգոյն ամենեւին նման կամ ի դէպ.
Յա՛ր անկար անբանից եւ անմտից, եւ նմանեցար նոցին. (Բրս. արբեց.։)
Դուստր Սաղիմայ յար եւ յարմար. (Տաղ.։)
Ջանան եւ հնարին յար ինչ եւ նման ասել (զԱստուծոյ). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ՅԱՐԱԳՈՄ կամ ՅԱՐ ԳՈՄ, ՅԱՐ ԵՄ. Առընթեր եւ անբաժան գտանիլ. առաջիկայ՝ ներկայ լինել.
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՅԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. ն. παρατίθημι appono, comparo, confero. Առընթեր դնել, համեմատել. բաղդատել.
Զբարի ընդ բարիս յարարկանելով։ Պա՛րտ է զԴիմոսթենի զազգն ասել, եւ ապա յարարկանել զեսքենի զազն. (Պիտ.։)
cf. Մշտաբուղխ.
Մշտաբուղխ. մշտնջենաբուղխ.
Յականակիտ եւ յարաբուղխ աղբերաց (ըմպել). (Սանահն.։)
cf. Մշտնջենաւորութիւն.
μονή, διαμονή persistentia, constantia. Մշտնջենաւորութիւն. անփոփոխ տեւողութիւն. հանապազորդութիւն. յարատեւութիւն. կալ մնալն.
Անփոխական յարակայութիւնք եւ սերտութիւնք։ Ի նմանէ եւ զկեալն եւ զգոլն եւ զյարակայութիւնն ունի. (եւ այլն. Դիոն. ածայ.։)
Անշարժ յարակայութեամբ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Մշտնջենաւոր յարակայութիւն. (Եղիշ. մկրտ.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Դ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Ը։)
adjoining, contiguous, joined, united, connected;
accessory;
— մասնիկ, particle, affix, suffix;
—ք, accessories;
attendant circumstances.
συναπτός, συναφθείς, συνήμμενος, συνᾴδων connexus, copulatus, adunatus, adhaerens, cohaerens, consonans. Յարեալ կցեալ. կից. կցորդ. զօդեալ. բարոյապէս միաւորեալ. բարեկամ. ընտանի. սրտակից. ձայնակից. հետեւորդ. յարմար.
Որ յարակիցն է ումեք ըստ պատուոյ, ո՛չ է մն, կամ միոյ ամենայն իրօք, այլ յաւէտ այլոյ։ (Նեստորի է) յարակից ասել մարդ Աստուծոյ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։)
Զի իցէ սորայն (երկիրն) նմա յարակից. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Խաղայր ընդ յարակից մանկունս քաղաքին. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Թ.։)
Ի յորդորմանէ յարակցաց յայս յօժարեցաք. (Երզն. քեր.։)
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
Եւ կահին երեք սկեղք էին. խոփոյ եւ կացնոյ եւ մանգաղի յարգ հանգոյն նմին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ի յարգ, եւ ի յանսահման վարուց. իմա՛ ածակ. ի յարգի եւ յարտուղի վարուց։
Ոչ ունէր պէտս անտի օգնականութեան, այլ ինքն անձամբ իւրով յա՛րգ էր, եւ ինքեամբ ի գլուխ հանէր զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
περίσσευμα, περίσσεια, πρόσθεμμα , πρόσθεσις, προσθήκη abundantia, incrementum, additamentum, augmentum, auctus. Յաւելումն. յաւելադրութիւն. վերադիր. աճումն. առաւելութիւն, ինչ մի աւելի. էւելնալը, էւելցուք.
Ի յաւելուածոյ սրտի խօսի բերան։ Յաւելուած վիճակաց։ Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա։ Ի բաց թօթափել զամենայն աղտեղութիւն եւ զյաւելուածս չարեաց.եւ այլն։
Յաւելուածք հարիւրաւորաց ժամանակաց (այսինքն ամաց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մեղք ոչ եթէ մեղաց յաւելուածով ծածկի, այլ խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Առ փոքր փոքր յաւելուածով կատարումն մեզ եղիցի. (Բրս. հց.։)
Առ փոքր փոքր յաւելուածովն գալ ի կատարումն։ Օր ըստ օրէ յաւելուած լիցի լաւութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Շինուածն յաւելուածով ի նուաստութենէ ի կատարումն ելանէ։ Նոքա չարչարէին, զի յաւելուած արդարութեան առնիցեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ ՟Ժ։)
Ի նոսա թողլով զշէնս ամենայն՝ հանդերձ յաւելուածով մտից առանձինն, եւ ռոճկաց կարգելոց յարքունուստ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Բազում ինչ մարգարէիւքն խնամարկեաց. եւ առ այս ե՛ւս յաւելուած շնորհի, զի եւ ինքն առ նոսա՛ եկն. (Իգն.։)
Գնաց ի կողմն նաւին՝ թափել զյաւելուածս որովայնին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Որ նախ փոքր գոլով, եւ յաւելուած շնորհիւ գոյր (գայր) ի մեծութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զի կրօնաւոր երեւեսցի եւ խստամբեր, յաւելուածովքն վարի պատուիրանօքն. (որ լինի գ. եւ ա) (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Մշտախաղաց.
ἁένναος perennis ἁεικινήτος qui nunquam non movetur. Մշտախաղաց. յաւէժագնաց. մշտնջենահոս. մշտաբուխ. մշտաշարժ. արծարծեալ ի բնէ. անսպառ.
Ոգի մշտաշարժ եւ յաւէտախաղաց։ Յաւէտախաղաց աղբիւրք, կամ շնորհք, կամ իմաստութիւն. (Փիլ.։)
Յաւէտախաղաց հուր, եւ միտք։ Յաւէտախաղաց գետք, կամ փառք վերինն Երուսաղէմի. (Նիւս. կազմ.։ Փոտ. առ Զքր. կթ.։ Դիոն. թղթ.։)
Յաւէտախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւորաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յաւէտախաղաց բարութեանց մատակարար։ Որպէս ի յաւէտախաղաց իմն աղբերէ։ Զյաւէտախաղաց արգասիս։ Հոսելով յաւետախաղացս վտակս. (Պիտ.։)
Հետեւիմ յաւէտախաղաց հրճուասիրութեամբ. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Հարկեալ յաւէտախաղաց գթոյ՝ զոր ունիս միշտ առ մեզ. (Անան. ի պետր. յորմէ եւ Տօնակ.։)
cf. Մշտափթիթ.
eternal, perpetual, uncreate, immortal, without end;
— կեանք, immortal life;
— թշնամութիւն, bitter, irreconcilable, implacable or eternal enmity;
—ն, the Eternal, the Everlasting One.
αἱώνιος aeternus. Որ կայ յաւիտեան (ըստ ամենայն առման յաւիտենի) մշտնջենաւոր. յարակայ. էպէտի.
Աստուած յաւիտենական։ Ի կեանսն յաւիտենականս։ Ի տանջանսն յաւիտենականս. եւ այլն։ Այլ ստէպ եւս՝ ուր յն. իցէ յաւիտենական, ի մեզ ասի հայկաբանօրէն՝ Յաւիտենից.
Կեանք եւ մահ յաւիտենից։ Ազգ կամ յիշատակ կամ նախատինք յաւիտենից, եւ այլն։
Մեք նորա մահուամբն յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք. կամ յաւիտենական ի մահուանէ հոգւոյն. կամ յաւիտենից ի մահուանէ. (Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Շար. եւ այլն։)
Ժառանգեն զհանգիստ յաւիտենական (կամ յաւիտենից). եւ յաւիտենականք լինին ի բարիսն յաւիտենականս. (Իսիւք.։)
Ոչ էր պարտ առժամանակեայ կայսեր՝ հարկս ի վերայ դնել յաւիտենական թագաւորին. (Անթիպատր։)
Թագաւոր յաւիտենից. կամ թագաւոր յաւիտեան. այսինքն յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս։
Անսովոր է ասել որպէս մակբայ,
Քանան եւ Քամ յաւիտենակա՛ն դատապարտեցան. (Եփր. աւետար.։)
(Իսկ զոր յետինք ըստ այլ լեզուաց Յաւիտենականութիւն ասեն, առ նախնիս մեր՝ Անանց յաւիտեանք կոչի, կամ Անանց մշտնջենաւորութիւն. եւ այլն)։
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՓՇՏԱԿՈՒՄՆ. Յափշտակելն, եւ իլն. կապտումն. շորթումն. եւ Ինչքն յափշտակեալ.
Զրպարտութիւն տնանկի, եւ յափշտակութիւն իրաւանց եւ արդարութեան։ Յափշտակութիւն ընչից։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Ի միջոյ ժանեաց նոցա կորզէի զյափշտակութիւն.եւ այլն։
Դատել զընկերն՝ յափշտակումն է աթոռոյն եւ դատաստանի միածնին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ԿՆՈՋ կամ ԱՂՋԿԱՆ. cf. ՀԱՓԱՓՈՒՄՆ, ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ.
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
եւ ա. ՅԵՂԱԿԱՐԾ ՅԵՂԱԿԱՐԾՈՒՄ. եւ այլն. ἑξαπιναίως praeter opinionem vel expectationem, ex improviso, subito ἑξαπίναος inopinatus, inexpectatus, subitaneus. Յանկարծ. յայլակարծուց. յանակնկալ պահու. չիկարծած ատեն, անգուման.
Յանկարծ եւ յեղակարծ տագնապ նեղութեան ժամանեալ ունի զերկիր։ Հաւաքին համօրէն ազգք մարդկան յեղակարծ ժամու. (Զքր. կթ.։)
Յեղակարծ ժամու եկեալ ի վերայ զօրն բուլղարաց. (Ասող. ՟Գ. 33։)
Յեղակարծ ժամանակի սրախողխող լեալ բարձաւ. (Սամ. երէց.։)
Յանկարծակի յեղակարծում ժամու։ Յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի։ Յանկարծօրէն յանպատրաստից յեղակարծումն ժամու։ Յանկարծօրէն յեղակարծումն հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին։ Յեղակարծումն անկեալք ի վերայ միոյ թեւի. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 28։ Ագաթ.։ Բուզ.։ Փարպ.։)
Յեղակարծում ժամու։ Յեղակարծումն իբրեւ զորոգայթ իմն ի վերայ հասանէր. (Յհ. կթ.։)
Յեղակարծում ինչ վտանգ ի վերայ հասցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՅԵՂԱԿԱՐԾ. իբր Կարծեօք իմն. գուշակելով մտօք.
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
ՅԵՂԱՆԱԿ τρόπος modus. որ եւ ԵՂԱՆԱԿ. (արմատն ոչ այնչափ է Եղանիլ, որչափ Յեղումն, ի ձայնէս Այլ. թ. է՛լ. յն. լտ. ա՛լլօս, ա՛լիուս ). Կերպ. տարազ փոփոխութեան կամ պէսպիսութեան. որպիսութիւն. օրինակ. ձեւ. (յն. դռօ՛բօս. այսինքն դարձուած. թարզ)
Զանազան յեղանակօք (կամ եղանակօք) խնամեալ սփոփեցեր. (Պտրգ.։)
Յեղանակօքն՝ դարձուածովք է. զի երբեմն ... եւ էր երբեմն, եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Եւ ո՛չ միով յեղանակաւ։ Յեղանակաւ իմն։ Ըստ երկուց յեղանակաց։ Իբր ներածութեան յեղանակի։ Ըստ քանի՞ յեղանակս։ Յեղանակ հակադրութեան նոյն է։ Յեղանակաւ տարբերի։ Ըստ հինգ յեղանակս նախկին այլ այլոյ (այսինքն մին քան զմիւսն) ասի. (Դիոն.։ Պորփ.։ Սահմ.։ Արիստ.։)
Յեղանակակ կոչմանն հագարու՝ փոխեալ աղախնոյն ի Սինայէ ի սաղիմ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Զտարերս ամենայն չորիւք յեղանակօք յարդարեաց, բարձրութեամբ եւ խորութեամբ, լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ. (Յճխ. ՟Դ։)
Շրջագայութեամբ չորիւք յեղանակօք կատարելագործեն զտարեւոր սպասաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յետ ամառնային յեղանակացն դարձման. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՅԵՂԱՆԱԿ. Զանազանեալ վիճակ իրաց, կամ անցից անցելոց. ըստ նմին եւ գլուխ բանից.
Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակիս. առաջին զժամանակսն, երկրորդ՝ զիրացն պատահումն, եւ այլն։ Արտաքոյ եօթն յեղանակին՝ ութերորդ, եւ այլն. (Եղիշ.։)
Իբրու ի վերայ մարդոյ բանս ներբողական ասացեալ եղեւ. եւ զեկուցանեն եւ յեղանակք ոգւոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Աղջիկ ոմն՝ յեղանակաւ գովելի. (Ճ. ՟Ա.։)
subject to change, variable, mutable, fickle, inconstant;
— արկածք, vicissitude, ups and downs;
— պատերազմունք, chronic warfare.
Փոփոխական. յեղաշրջուկ. յեղյեղուկ. եւ Պէսպէս փոփոխեալ կամ փոփոխելի.
Վասն յեղանակաց յեղափոխ պատերազմաց. (Ագաթ.։)
Յեղափոխ յեղականացս (կամ յեղանակացս) յարմարել։ Յեղափոխ եղանակ ժամանակաց։ Այլոց խժականաց յեղափոխ պատերազմաւ ի դիմի հարեալ. (Յհ. կթ.։)
Ո՛րչափ յեղափոխ մարմինս եմք, չիք մեզ աներկիւղ փրկութիւն. (Լմբ. սղ.։)
solstice, tropics;
— ամառնային, summer solstice.
Մօտ ի յեղյեղակսն ամարայնոյ եւ ձմերայնոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 75։)
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
ՀՈՍԱՆՔ ῤύσις, ῤοή, ἅφεσις flxus, effluentia, remissio νάμα fluentum, latex σύρτις syrtis եւ այլն. որ եւ ՀՈՍՔ, ՀՈՍՈՒՄՆ. Խաղացք եւ վազք, ուղխք, յորձանք. բղխումն. զեղումն. յորդութիւն ջուրց, նմանութեամբ՝ եւ ամենայն իրաց.
Զհոսանս սաստիկ անձրեւաց։ Իբրեւ ջուրց բազմաց բռնութիւն հոսանաց։ Հոսանս ջուրց իջուցին աչք մեր. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 25։ Ես. ՟Ժ՟Է. 13։ Ողբ. ՟Գ. 48։)
Շատախօսութեանն հոսանք. (Ածաբ. ժղ.։ եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Հոսանք ջուրց բարեհամաց ի լեռնէն իջանելով. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Որք զքաղցրահամս աղբիւրացուցանեն զհոսանս (իբր վտակս). (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Զարձանսն երկաթի թողլով, ուր ասացաք գոլ զհոսանս. ((որպէս ռմկ. աթէշ փիւսկիւրմէսի ). Արծր. ՟Ե. 11։)
Նովին նմանութեամբ ասի.
Եռացեալ ցանկութիւն որովայնամոլութեամբն հեղու զհոսանս, եւ այրէ զորս գտանէ ախտին սիրովն. (Յճխ. ՟Թ։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
σκιά (լծ. ընդ հյ. Շուք) umbra σκέπη tegumentum, operimentum . Որ ինչ հոգ եւ զով առնէ. Ստուեր ծառոց եւ այլոց իրաց՝ հովարար կամ զովացուցիչ ի տապոյ. նմանութեամբ՝ Ծածկոյթ կամ յարկ ապաւինի. թեւարկութիւն. խնամարկութիւն. պաշտպանութիւն. շուք.
Ծածկեաց զլերինս հովանի նորա Եկա՛յք ծածկեցարո՛ւք ընդ հովանեաւ իմով։ Սփռեաց ամպ՝ հովանի առնել նոցա։ Ընդ հովանեաւ վիմիդ։ Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին.եւ այլն։
Արար իւր հովանի, եւ նստաւ ընդ հովանեաւն. իմա՛ որպէս յն. սքինի՛. (լծ. հյ. շէնք), այսինքն տաղաւար.
Տիրապէս ստուեր իմա՛ զհովանին։ Զհիւանդն հովանեաւ բժշկել. (Լմբ. ժղ. եւ սղ։)
Հովանի իմն են կեանքն աշխարհիս, եւ երազ. (Ոսկ. ես.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ընդ հովանեաւ աջոյ քոյ պահեա՛ զմեզ։ Քառակուսի ազանց հովանի եւ պահապան. (Շար.։)
Ի վանս ծործորու կոչեցեալ՝ ընդ հովանեաւ սուրբ աստուածածնիս (եկեղեցւոյ). (Երզն. մտթ.։)
ՀՈՎԱՆԻ ԼԻՆԵԼ. ՀՈՎԱՆԻ ՈՒՆԵԼ. σκιάζω obumbro ὐπερασπίζω, σκεπάζω tego, operio, protego sicut scuto. Հովանանալ (ըստ ՟Ա նշ). հովանաւորել. զստուեր իւր արկանել ի վերայ այլոց. եւ պաշտպանել. խնամարկել.
Հովանի լիցին նմա ամենայն անտառք։ Լինել նմա հովանի ի վերայ գլխոյ նորա։ Ամպ լուսաւոր հովանի եղեւ ի վերայ նոցա։ Հովանի ունիցի ամպն ի վերայ խորանին։ Քերովբէքն հովանի ունէին ի վերայ տապանակին.եւ այլն։
Կամ նմանութեամբ, Պաշտպանել, խնամարկել որպէս թեւարկելով.
Աստուած հովանի լիցի նմա զամենայն աւուրս. Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Հովանի լիցի տէր զօրութեանց ի վերայ երուսաղէմի։ Աջով իւրով հովանի լիցի նոցա։ Հովանի լինէր ամենայն գնդին նիզակաւն. եւ այլն։
cf. ՊԱՏՍՊԱՐԵՄ. իբր պատել ասպարաւ, այսինքն վահանաւ, որ է լծորդ ընդ Հովանի. որպէս եւ Ասպարն ընդ ռմկ. սիբեր յն. ասբիս.
pastoral, pastorly, shepherdly;
— գաւազան, shepherd's crook;
crosier;
— թուղթ, կոնդակ, pastoral letter;
— կեանք, կենցաղ, pastoral life;
— մախաղ, շուն, shepherd's bag, scrip;
shepherd's dog.
Հովուական մախաղ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Է. 40։)
Ի հովուական ցպոյ առեալ զմանկունս տգէտս. (Լմբ. պտրգ.։)
Կենացն բանի հովուական ձայնի. (Նար. մծբ.։)
Ծառայք խռովարարք ... մանաւանդ հովուականն (այսինքն որ իցէ հովիւ). (Փիլ. իմաստն.։)
Հովի՞ւ ես, հայեա՛, մի՛ ինչ զքեւ անցցէ, որ անկանիցի զհովուականաւն. (Բրս. հայեաց. այսինքն ա՛նկ իցէ հովուական պաշտաման։)
Քանզի պարսիւ հովուականին (այսինքն հովուութեան, կամ հովուականաւ), դոյզն քարիւ հեղեղատին. (Յիսուս որդի.։)
harvest;
crop;
summer;
— խոտոյ, hay-making;
ժամանակ հնձոց, reaping, harvest-time, mowing-time;
(խոտոյ) hay-time;
երգ հնձոց, harvest-home;
առատ —, abundant harvest;
ոսկեփայլ, — փունջ —, golden harvest;
յաւուրս հնձոց, in harvest-time.
θερισμός, ἁμητός messis եւ θέρος aestas. (արմատ բայիս Հնձել) Հասուն արմտիք քաղելիք, եւ քաղումն նոցին. հնձումն ցորենոյ, եւ ժամանակ նորին, այսինքն Ամառն. (յն. թէրիսմօ՛ս եւ թէ՛րօս. լծ. ընդ հյ. ջեր) հունծ.
Հնձել զհունձս։ Յաւուրս հնձոց ցորենոյ։ Հնձոցն գարեաց։ Սերմն եւ հունձք։ Աղաչեցէ՛ք զտէր հնձոց, զի հանցէ մշակս ի հունձս իւր։ Բազում համբարս դնէ ի հունձս։ Որպէս ցօղ ամարայնի, եւ անձրեւ ի հունձս.եւ այլն։
Գարուն, հնձունքն։ Գարուն, հունձք, աշուն, եւ այլն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
pride, arrogance, haughtiness, vain-glory, superciliousness;
cf. Իջանեմ.
ἕπαρσις, ὐπερηφανία, ὐπερηφάνεια , ὔβρις, ἁλαζωνία, φισιώσις, ὅγκος elatio, suberbia, arrogantia, jactantia, tumor, fastus. որ եւ ՀՊԱՐՏԱՆՔ. (լծ. յն. է՛բարսիս եւն). Հպարտն գոլ. հպարտանալն. ամբարտաւանութիւն, բարձրամտութիւն. պարծենալութիւն. փքացումն. խրոխտումն. յանձնապաստանութիւն. յանդգնութիւն. ամբարհաւաճութիւն. անկարգ սէր գերազանցութեան. փառասիրութիւն. ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց.
Բարձից ի նոցանէ զհպարտութիւն պարծանաց նոցա։ Արս արդարակորովս, որ ատիցեն զհպարտութիւն։ Խորտակեցից զհպարտութիւն ամբարտաւանութեանց ձերոց։ Կոխան լիցի պսակն հպարտութեան։ Հպարտութիւնք, ամբարտաւանութիւնք, խռովութիւնք։ Զհպարտութիւն զամենայն ի բա՛ց ընկեսցուք.եւ այլն։
Որ զհպարտութեան թեւս հարթել մեզ վարդապետեաց. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Աղբիւր ամենայն չարութեան հպարտութիւն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
snorting or rattling in the throat;
— մահուան, death-rattle.
Առ ի գոչիւն հեղման արեանն, եւ ի հռնչիւն կոկորդին (ի խողխողիլն). (Եղիշ. դտ.։)
all on fire, it flames, burning, glowing, blazing, flaming;
— սրտմտութիւն, gust of passion;
impetuous, fiery wrath.
Բորբոքեալ հրով, կամ իբրեւ զհուր. եւս եւ Բորբոքիչ հրոյ.
Հրաբորբոք աստեղք, փայլումն, ցանկութիւնք. (Երզն. լս.։ Անան. եկեղ։)
Հրաբորբոք բարկութեան տեղացումն։ Հրաբորբոք հրկիզեալ։ Ի հրացայտ չարութենէ հրաբորբոքն յուսփայ. (Յհ. կթ.։)
cf. Հրաժարումն.
ՀՐԱԺԱՐՈՒԹԻՒՆ ՀՐԱԺԱՐՈՒՄՆ. ἁποταγή renuntiatio եւ այլն. Հրաժարելն. հրաժեշտ. չյօժարելն. խորշումն. արգելումն. մեկնիլն. չու. ելք յաշխարհէ, որպէս մահ, եւ կրօնաւորութիւն.
Հրաժարութիւն ի սատանայէ։ Հրաժարութիւնք եւ այլն։ Զամենայն հրաժարմունսն ունի յինքեան. (Սարգ. ՟Բ. ՟Ա։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ժողովեալքս ի հրաժարումն ծառայի քո յաշխարհէ։ Ասէր ի ժամ հրաժարման իւրոյ։ Ծանեաւ զկէտ հրաժարման իւրոյ։ (Շար.։ Ագաթ.։ Վրք. ոսկ.։)
Ըստ ուխտի եւ հրաժարման յաշխարհէ։ Առնուլ զձեւս սուրբ հարցն՝ խոստովանութեամբ եւ հրաժարմամբ. (Յճխ. Մաշտ.։)
Կատարեալ հրաժարումն է՝ զաննախանձութիւն ուղղել եւ առ կեալն, եւ զվճիռ մահուն ունել։ Արդ է հրաժարումն՝ լուծումն ի նիւթական կապանացս. (Բրս. հց.։)
cf. Հրակիզումն.
Հրակիզութիւնս բազումս սփռեալ տարածանէ։ Ի սրափողոտ հրակիզութենէ։ Նենգաւոր նետից քոց հրակիզութիւնք. (Յհ. կթ.։ Աթ. խչ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
miracle, marvel, wonder, prodigy, portent;
monster;
spectre, phantom, larvae, ghosts;
— իմաստութեան, prodigy of science, of wisdom;
—շս գործել, to work a miracle;
to perform miracles, to do or work wonders;
ի —շս զարմացման ածել, to surprise, to astonish, to stun, to amaze, to astound;
ո՜վ —շիցս, what a wonder ! good Heavens ! Goodness gracious !.
cf. ՀՐԱՇ. θαῦμα miraculum, res mira, admiratio τέρας prodigium . Սքանչելիք. գործ զարմացուցիչ՝ որպէս գեր ի վեր քան զբնութիւն կամ զկարծիս. նշան կամարհեստ աստուածային, ահաւոր եւ հիանալի. որպէս եւ հրաշալի գոլն. ահաւորութիւն, եւ հիացումն. հրաշանալն. զարմանք.
Հրաշիւք արուեստից։ Արուեստն, եւ հրաշք իւր։ Քան զամենայն գործոց քոց հրաշս։ Առ հրաշիցն սքանչելութիւն։ Անճառ հրաշիւք։ Հրաշից սքանչելեաց կամ զարմանալեաց. (Նար.։)
Ահաւոր հրաշիւք։ Ի թմրութիւն հրաշից։ Ի տեսիլ հրաշից փառաց միածնին. (Շար.։)
Ի հրաշս զարմացման զտեսանողսն ածելով. (Անան. եկեղ։)
ՀՐԱՇՔ. τέρας portentum. որպէս Հրէշք. ցնորք. այլանդակ իրք կամ կենդանիք խառնափնդորք. դիւական արուեստք.
seen by all, public;
հրապարակատես առնեմ, cf. Հրապարակեմ, cf. Յայտնեմ, cf. Հանդիսացուցանեմ.
Հրապարակաւ յայտ յանդիման տեսանելի. հրապարակեալ. հանդիսական.
Ոչ ուրեմն հնար է ուրանալ կամ սուտ առնել, զի գործք են հրապարակատեսք։ Երթեալ ի հրապարակատես ատեանն. (Նանայ.։)
Մի՛ կացցուք մերկս ի հրապարակատես ատենին. (Մամբր.։)
Պատմեցին առաջի նորա ի մէջ հրապարակատես ատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի թատերցն եւս հրապարակատես տանիցիմք զայնպիսին. իմա՛ ի տես հանդիսական։
Հրապարակատես զայն (գործ) արարեալ։ Հրապարակատես առնել զուրախութիւն սրտին, կամ զմարմինն յայտնութեամբ, կամ զծածուկ առաքինութիւնս. (Յհ. կթ.։ Նչ. եզեկ.։ Ածաբ. կիպր.։ Նար. երգ.։)
Հրապարակատես լիցին վէրք արդարք։ Առաքինութիւն նոցա հրապարակատես լիցի։ Առ ի ցոյցս հրապարակատեսք լեալք։ Զի մի՛ հրապարակատեսք լիցին. (Իսիւք.։ Երզն. մտթ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Կանոն.։)
charms, attractions, allurements;
lure, bait, wheedling, cajolery, flattery, enticement, solicitation, seduction;
instigation, suggestion, impulse, incitement;
— գեղոյ, charms of beauty;
— հաճոյից, հեշտութեան, the allurements of pleasure, of voluptuousness;
պատիր —, deceitful baits;
ի —րս ուրուք ըմբռնիլ, ելանել, հարկանիլ, to be seduced, misled, tempted, led astray, allured, enticed, decoyed;
ի —րս ցոփութեան դարձուցանել զոք, to entice to gluttony;
to allure one to debauchery;
արբուցանել ումեք —րս պղտորս, դժնեայս, to administer poison, to poison;
to seduce, to mislead, to pervert, to corrupt, to debauch, to lead astray, to bring into an error.
πεισμονή persuasio ἁνατροπή eversio. որ եւ ՀՐԱՊՈՒՐԱՆՔ, նաց, նօք. Պատիր հրաւէր կամ հրաւիրումն. չար խրատ. յորդոր. համոզակերութիւն. թելադրութիւն, շողոքորթութիւն. եւ Խեղաթիւրութիւն.
Զի այն հրապոյրք ոչ յայնմանէ են՝ որ կոչեացն զձեզ։ Որ արբուցանէ ընկերի իւրում հրապոյրս պղտորս։ Զհաստատեալ միտսն ի հրապոյրս ցոփութեան դարձուցանել ջանային. (Գաղ. ՟Ե. 8։ Ամբ. ՟Բ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
Հրապոյրք սատանայի, կամ ցոփացուցիչք. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Ագաթ.։)
Բանսարկուն յայսպիսի հրապոյրս մոլորեցոյց. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
ardent, burning;
— ջերմն, cf. Հրաջերմն.
Իբր հրով տապացեալ կամ տապիչ.
Բժշկեա՛ զհրատապ ջերմնական տոչորումն սրտիս։ Հրատապ ջերմութեան սրտին. Նար. ՟Ե։ Լմբ. պտրգ.։
throwing, casting or shooting fire;
gun, musket, fusil, piece, arquebuse, rifle, blunderbuss;
— բաղխիչ, գայլախազեայ, կախաղանաւոր, ասղնաւոր, կրկնահար, հողմահար, յետախցիկ, որսոյ, թռչնորսական —, percussion-gun, flint-gun, pendulum-gun, needle-gun, double-barrelled gun, air-gun, breech-loading, sporting-gun or shooting-gun, fowling or birding-gun, musket or rifle;
բաղխիւն —ի, musket-shot;
շռինդ —ի, report of a gun;
հարուած —ի, gun-shot wound;
— բարկութիւն, շանթք, thunder, thunder-bolt;
լնուլ զ—, to load a gun;
արձակել զ—, to shoot, to let off, to discharge, to fire;
չառնուլ հուր —ի, to miss fire, to flash in the pan;
—ք, hail of fire;
musketry.
πυροβόλος ignes jaculans κεραυνόων fulminans Որ ցանէ յիւրմէ զհուր, կամ արձակէ շանթս. շանթառաք.
Արկանեն ի հրացան հնոց տանջանաց. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Զհրացանն բերելով յերկնուստ զանզրաւ կիզումն. (Արծր. ՟Գ. 17։)
Բռնութեամբ հրացան բարկութեանցն։ Սաստիկ բարկութեամբ հրացանից. (Իմ. ժթ՝. 12։ Ես. ՟Լ. 30։)
Սատակեցան ի հրացան բարկութենէ։ Եւ ի սոդոմ զհրացան բարկութիւնն. (Սեբեր. ՟Բ։ Ոսկ. մտթ.։)
Փայլատակունս եւ շանթս հրացանս արամազդայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մանգղիոնս եւ մենքենայս՝ հրացանս. լինի ածակ. կամ ըստ ոմանց է գոյակ. որպէս գործի հրացայտ։
cf. Հրդեհումն.
Հեղեղօք ողողէ, եւ հրդեհութեամբ ի մասնէ բոցակէզ առնէ. (Արիստ. աշխ.։)
Պատուհասին հրդեհութեամբ. (Շ. յուդ. ՟Թ։)