• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմու-թիւն (զանազան բաների. ինչ. երամի, հօ-տի, պարգևների ևն)» Նար. յատկապէս «զօրքի բազմութիւն, բանակ, ճակատ» Խոր, Փարպ. Կղնկտ. Յհ. կթ., «բազմախումբ, բազմագումար» Խոր. Թեոդոր. խչ., «վիզը կախելու մարգարտաշարք» Եղիշ. է. էջ 106. Կղնկտ. Նար. մծբ. 440. Թղ. դաշ., որից գու-մարտակ առնել «զօրք հաւաքել, վրան զօրք ուռարկել, կռուիլ» Ա. մակ. գ. 35, 39, գու-մարտակել Յհ. կթ. սրանց մէջ ակ-ը մասնիկ կարծուելով՝ կազմուած են գումարտ «ժողո-վուած» ԱԲ, գումարտական «համախումբ» Թէոդ. խչ., գումարտ լինել «ճամբորդու-թեամբ մի տեղ երթալ» Անան. գիտ. 20 սխալ ձևերը։

• = Իրանեան ձևով անցեալ դերբայն է նա-խորդ գումարել բայի. և անշուշտ ո՛չ թէ հա-յոց մէջ ի կազմուած, այլ բոլորովին պատ-րաստ ձևով փոխառեալ է պահլաւերէնիգ.-այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumar-dak. պրս. [arabic word] gumāšta։ Բառիս առա-ջին և նախնական նշանակութիւնն էր ուռեմն «հաւաքուած», որ յետոյ նախորդ բառին նման զանազան եղանակաւորումներ կրեց։ Բայց, ինչպէս նախորդի մէջ, նոյնպէս և այստեղ իրանեան բառերը առաջին նշանա-կութիւնը կորցրած՝ պահում են միայն երկ-րորդական նշանակութիւնները. այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumārdak «կուսա-կալ», պրս. gumāsta «յանձնեալ, պատուի-րեալ. 2. տեղապահ, տեղակալ, վերակացու իրողութեանց» (ԳԴ)։

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 238 գումար բառից՝ տակ մասնիկով, որի համար երկրորդ օրինակ չունի։ ՆՀԲ գումարել բայից։ Այսպէս նաև էմին, Քերակ. Մոսկ. 1846, 16, իբր գումար-տակ։ Նոյնպէս ունին նաև ուրիշներ, որոնք տե՛ս Գամապետ բառի տակ, Ա-ռաջին անգամ Պատկանեան, Սեբէոս։ 1879, էջ 199 ուզեց դնել պհլ. gumārtan «կազմել, շարել (զզօրս կամ այլ ինչ)» ձևից։ Տէրվ. Մասիս л 3161, 1882 թ. ապրիլ 16 պրս. gumāstah «ոստիկան,

• պաշտօնեայ»։ Հիւբշ. 130 միացրած է նախորդի հետ, առանց յիշելու իրա-նեան ռերբայաձևերը։

• «ծանրութեան փոքրիկ մի չափ. 6 կերատ» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 27. ունի միայն ՓԲ։

• = Յն. γραμμάριον «'1/շ։ ունկիի ծանրու-թիւն, որ է մէկ գրամ». ծագում է յն. γράμμα հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «գիր», բայց ստացել է այս նշանակութիւնո՝ սխալ ստուգաբանութեամբ՝ լտ. scripulum «գրամ» բառը յառաջացած կարծելով soribo «գրել» բայից։ Տարածուած է բոլոր լեզունե-րի մէջ gram ձևով, ինչպէս և արդի հայերէ-նում՝ արևմտեան տառադարձութեամբ կր-րամ. արևելեան տառադարձութեամբ գրամ ձևով։-Հիւբշ. 345։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 67։

• , ն հլ. (-պան, -պամբ) «ոսպ ընդե-ղէնը» ՍԳր. Եփր. ծն. և պհ. «երեսի վրայ մի՞տեսակ պալար» Բժշ. որից ոսպնեալ Ծն իե. 34. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ոսպնաթան Վրք. հց. Լմբ. իմ. ոսպնաչափ Մխ. ապար. ոսպ-նասպաս Վրդն. ծն. գրուած է նաև ոսբն, ոզբն։

• ՆՀԲ յիշում է յն. ὄοπρον կամ ὅσπριον «հասարակ անուն ընդոց, որպէս ոլոռն»։ Pictet, Origines ind. 1, 291 և KZ 5, 343 սրա հետ նաև ռուս. ocna «ծաղև-ախտ»։-Հիւնք. = ՆՀԲ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] 'esba «խոտ», արաբ. [arabic word] visb «խոտ, բոյս» [arabic word] 'ušb «դալար խոտ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. ոսպ, Ալշ. Մկ. ւսպ, Ջղ. վոսպ, Կր. օսպ, Ախց. Երև. Ննխ. վօսպ, Խրբ. օսբ, Ակն. օսբ, վէսբ, Հճ. վոսբ, Վն. վոսփ, Ռ. վօսփ, Շմ. հօսպ, Ագլ. ուսպ, Ղրբ. վրէսպ, Սլմ. վուէսպ, Տփ. վուսպ, Սեբ. վէսբ, Մրղ. վըիսպ, Սվեդ. վըսբ՝, Տիգ. վըսբ, Ասլ. էօ՛սբ, է՝օս*, Զթ. իւսբ։ Նոր բառեր են ոսպախաշու, ոսպնապուր, ոսպնակ, ոսպուսոխ-

• , ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։

• = Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.

• Böttich Rudim. 39 ասորերէն [syriac word] ջ ձևից ուղղագրեալ [syriac word] «ոստայնանկի գործարան» բառի հետ է համեմատում հյ. ոստայնարան. բայց Lag. Arm. Stud. § 1739 մերժում է. որովհետև նոյն բառի ուղիղ ձևն է ըստ ձեռ. [syriac word] <յն. ἰοτόποδες։ -Հիւնք. յն. ἰστός «ոստայն» բառից։ Bug-oe IF 1, էջ 444 ենթադրում է որ ոստ-նուլ նշանակում է նաև «գցել», և այս նշանակութիւնից է հանում ոստայն։ (Նոյնպէս է և Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 109)։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o-sed «վրան նստիլ»։

• ԳՒՌ.-Գոր. վօ՜՛ստան, Ղրբ. վրէ՛ստան, վը՛ստան «գորգ գործելու փայտեայ կազ-մած». իսկ սարդի ոստայն բառի ձևերի վրայ տե՛ս սարդ։

• «երևելի՝ թագաւորական քազաք» Փարպ. Խոր. Արծր. «արքունի, թազաւորա-կան» Բուզ. Խոր. որից ոստանեայ «թագա-ւորական, իշխանական» Փարպ. ոստանիկ «արքունական ցեղ՝ տուն՝ գունդ» Եղիշ. դ. էջ 71. Փարպ. Յհ. կթ. սարոստանիք «լեռնա-բնակք» Կաղնկտ. (ըստ Հիւբշ. Altarmen Grtsnamen, էջ 460 ոստանը բուն նշանակում էր այն նահանգն ու քաղաքը, որ գտնւում էր ո՛չ թէ մի նախարարի, այլ ուղղակի Արշա-կունի թագաւորի կամ մի թագաւորական իշ-խանի իշխանութեան տակ։ Արշակունի թա-գաւորութեան ջնջումից յետոյ՝ բառը իր բուն նշանակութիւնը կորցրեց և յատկացուեց առ-հասարակ ամէն մէկ գաւառի կամ երկրի գլխաւոր քաղաքին. հմմտ. Ոստանն Ռրշ-տունեաց (Արծր. 128), Ոստանն Վասպու-րականի (Արծր. էջ 128), Ոստանն Արծրու-նեաց (Արծր.), Ոստանն Բագրատունեաց (Ղևոնդ), Ոստանն Վրկանաց (Փարպ.), Ոս-տան ի մարզպան (Ղևոնդ 132)։

• Վիստոնեանք (թրգմ. Խոր. էջ 93) հա-մարում են բառ, որ նշանակում է պրս. «սեամ, շեմք» (այն է ustān կամ āsi-tān)։ ՆՀԲ «լծ. հյ. ոստ (իբր բարձը տե-ղի, բլուր) և ազատ, վեստ, վստահ, ա-պաստան, աստիճան ևն, թրք. ustun, set, պրս. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ «սեամ», յն. ա՛սդի, լտ. ա՛ս-դու «մայրաքաղաք», մանաւանդ «Ա-թէնք», Peterm. տե՛ս Ոստիկան։ Չու-ռինով1-սրան է կցում վրաց. ռստինա-գի, որ տե՛ս ոստիկան։ Պատկ. Maγep. II 5 պոս. ūstām, ustān, asitān «շեմք. դուռ, պալատ» բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 ոստան<վաստան, սանս. vastu «կայանք», յն. ἀστν «քաղաք»։ Ստեփա-նէ, Խոր. ծան. 148 պրս. ուստէմ «գա-ւիթ, արքունի Դուռը»։ Հիւնք. յն. ἀοτω «քաղաք», լտ. ostivum «դուռ», civitas

• և ֆրանս. cité «քաղաք»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 պրս. ❇ āstān և ︎ astan «մեծ քաղաք, շքեղ բնա-կարան» (ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] astān «քնելու և հանգչելու տեղ». [arabic word] astan «սեամ, դուռն պալատի»)։ Բառիս վրայ վերջին անգամ խօսում է Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, էջ 10։

• ՓՈԽ.-Ասոր. ❇ ostan, իբրև յա-տուկ անուն գտնւում է ❇ os-tan d'Arzōn «Ոստանն Աղձնեաց» ձևի մէջ. նոյնպէս արաբ. Vastān «Ոստան քաղաքը՝ Վանայ ծովի եզերքում»։ Ըստ Պատկ. Maтep. II. 7 հմմտ. թերևս նաև օսս. uazdan «ազ-նուական»։

• , ի-ա հլ. «վերակացու, հրա-մանատար, իշխան, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. Եւս. քր. «արաբների կողմից դրուած կուսակալ Հայաստանի վրայ» Սեբ. Յհ. կաթ. (նոր գրականում «կարգապահութեան հսկող հասարակ քաղաքապահ»). որից կապանք ոստիկանք «պահապաններով բանտ» Ա մակ. ժգ. 3 (որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 583 սրբագրում է պարեկապանս ոստիկանս), ոս-տիկանութիւն ՍԳր. Եւս. քր. ոստիկանաբար ԱԲ. նոր բառեր են ոստիկանապետ, ոստիկա-նական, ոստիկանատուն։

• = Պհլ. [other alphabet] ostikān (ostigan) = պազ. ōstiyān բառն է, որ նշանակում է «հա-ւատարիմ, վստահելի»։ Հին Հալրր մոտ հա-ւատարիմ էին կոչւում թագաւորին մօտիկ բարձրագոյն պաշտօնեաները. օր. Անան հա-ւատարիմ արքայի (Լաբուբ. =Խոր. բ. 30). Ես Թէոդոս և Աբոս հաւատարիմք արքայի (Վրք. և վկ. ա. 500). Ասէ դահճապետն ցհա-ւատարիմ թագաւորին (Վրք. և վկ. բ. 113) -Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. իւսթէ՝ իւսթտէ տուրան, ուսթատ, ուստա։ Peterm. De ostikanii arabicis, Berolini 1840, հյ. թրգմ. Երե-ւակ 1859, էջ 15 մեկնում է հյ. ոստ «ճիւղ, բլուր» կամ ոստան «մայրաքա-ղաք» բառերով, բայց առաջինի իմաս-տը յարմար չէ. երկրորդը պիտի տար ոստանական, ուստի դնում է թռո. իւոտ «վերին, բարձր» արմատից, որից նաև

• ոստան ևն։ Պատկ. Maтep. 1, 12 պհլ. hūstīkān «բարի արարչութեան տէրը»։ Müiller WZKM 5, 69 դնում է պհյ. [syriac word] āstīkār, որ Haug, Pahlayi-Daz Gloss. 128 մեկնում է «արուեստա-գէտ՝ ճարտար մարդ»։ Նոյնը WZKM 6 (1892), 304 ուղղում է ostīkān «վըս-տահելի անձ, արուեստաւոր ևն»։ Հիւնք. ոստանիկ բառից կամ յն. ἀστυάνας «քա-ղաքի մէջ իշխող»։-Հիւբշ. 215 յիշում է պհլ. և պազ. վերի բառերը, բայց նը-շանակութեան կողմից անհամաձայն է գտնում։ Մեր տուած բացատրութեամք այս անհամաձայնութիւնը վերանում է։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։

• , ի հլ. «օրհնութիւն» ՍԳր. Եփր. արմաւ. 45, 48, 50, 57. Յայսմ. Պտրգ, 372, 544. ժմ. 581. որից ովսաննայաբեր Նար. տաղ. գրուած է ուսանա Տիմոթ. կուզ. էջ 299։

• = Եբր. [hebrew word] hōšī'ana «ազատի՛ր, օգնի՛ր» բառն է, որ երկրորդ դէմքի սաստ-կական հրամայականն է [hebrew word] ა iš' արմա-տից։ Հյ. բառը տառադարձուած է յն. ὥσαννά ձևից, որի հետ նոյն են նաև լտ. ֆրանս. hosanna ռոթ. osanna, գերմ. hosianna, վրաց. ოხანნა ոսաննա ևն։-Հիւբշ. 369։

• Հներից Սեբեր. 201 մեկնում է. «Ով-սաննա, այս է ըստ եբրայեցւոց բարբա-ռոյն՝ փառաբանութիւն իսկ նշանակեալ և մեծ գովութիւն»։-Բրս. մրկ. 136 «Ով-սաննայն եբրայեցի բառ է. սակայն այլևայլ լսի ըստ լեզուաց. զի ըստ յու-նացն ասէ՝ փառք ի բարձունս այնմ տեառն, որում վայելէ. իսկ ըստ ասոր-ւոցն՝ փրկութիւն ի բարձունս, և ըստ հայոց՝ փրկութիւն որդւոյ Դաւթի... Ով-սաննայն ըստ եբրայեցւոցն է յօդեալ յերկուց բանից. ի բոլոր բանէ և ի կի-սոյ. մին՝ որ է օսի, որ թարգմանի փըր-կեա՛ միշտ կամ փրկեա՛ զժողովուրդ քո. և միւսն՝ աննա, որ է աղաչական, որպէս ասեն եօթանասունքն, ո՛ տէր. փրկեա...»։ Երզն. մտթ. 446 «Ովսան-նալ բարձրելոյն. այսինքն փրկութիւն ի ռարձանց կամ կեցո՛ և ապրեցո՛. նոքա ձևացուցանէին զայս վասն Ղազարու յարութեանն՝ փրկիչ և ապրեցուցիչ ի բարձանց ասացեալ. իսկ սոքա ըստ խորհրդոյ հետևեալ՝ ստուգաբանութեամր

• բառիցն եղանակեն զսոյն մինչև ցայսօր։ Քանզի ովսաննայն ստուգի ո՞վ սա. հարցանեն, որոց պատասխանեն հաւա-տացեալք, նա՛ է սա՝ որ զերկինս երկ-նայնովքն կազմեաց... ո՞վ սա. նա՛ ա-ռեն՝ որ ի Քորեբ հրով փայլատակեցաւ -. ո՞վ է սա... սա է թագաւորն փա-ռաց»։-Տաթև. ձմ. ճզ. գրում է. «Ով-սաննայն յեբրայեցւոցն ի մերս օրհնու-թիւն թարգմանի կամ փառաբանութիւն կամ մեծութիւն և ըստ այլում առակի՝ սա նա է ասէին, որ ի սկզբանց յաւթ-տեանց արարիչ է...»։ Նոյնը՝ ճէ. «Ով-սաննայ, որ թարգմանի փրկեա՛ զմեզ»։ -Նորերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։

• , ո հլ. «ցորենի կամ գարու խուրձ» ՍԳր. որից որայիկ «կտրած ցորենի կապոց. ներից մի քանիսը» ԱԲ. որային «որայի ցօ-ղունը» ԱԲ։

• Տէրվ. Altarm. 72 յն. ληϊον, դոր. λαϊον λἀον (նախաձևը λαfιον) «արտորայ», սանս. lāvya «կտրել», lavaka «կտրող, հնձող» և հյ. օրան բառերի հետ։ Նոյն, Լեզու 120 յն. ἀρουρα, սանս. urvarā ւռ arvum, հյ. արտ բառերին է կցում։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. (Խիվայի գւռ.) ❇ ora «ցորենի հոր», [arabic word] oramaq «հնձել, քաղել» օսմ. ❇ oraq «մանգաղ», թիւրքմէն ❇ ormak «հնձել»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օրա, յգ. օրէք «ոռռենև կապած խուրձ»։-Տե՛ս և օրան։

• (կամ որդոստա*) «վաճառա-նոզ». մէկ անգամ ունի Գծ. իր. 15. «Ելին ընդ առաջ մեր մինչև յորգոստայն Ապփեայ». յն. ἀχρις Ἀππίου φὄρου, որ է լտ. forum Ap. pii «Ապպիի վաճառանոցը, այն է փոքրիկ մի քաղաք Լատիումի մէջ». (ըստ Զոհրապի 5 հնագոյն օրինակ ունին յորդոստայն, մի օր. յորգոստեան, մնացեալը յորգոստայն. Բագրատունու հրատարակութեան մէջ դրուած է յորգոստայն, ինչպէս նաև Պօլսի 1895 թուի հրատ.)։-Բառ. երեմ. էջ 35 գրում է ար-գոստայք «ապարանք» և էջ 228 յարզոստեան ռոթևան կամ ապարան»։

• ՆՀԲ «թերևս իցէ լծ. ընդ յն. ή ἀγορά»։ Հիւնք. յն. ἔργαστάσιον կամ ἐργαστήριον «ռործանոց»։

• (-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. portiyo-ձևից. սրա պարզական արմատն է per, por «ծնիլ, ձագ բերել», ինչպէս ցոյց է տալիս յատկապէս լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բե-րել». միւս ածանցները տե՛ս որթ «հորթ» բառի տակ, որ նոյն այս արմատից է ծա-գում։ Մեր որդի բառի հետ յատկապէս հա-մեմատելի են սանս. [other alphabet] prthuka-«ձագ» և «մանուկ, երախայ, տղայ», յն. πὄρτις «երինջ, ցլիկ» և «փոքր տղայ կամ փոքր աղջիկ», լտ. partus «զաւակ, ծնունդ ձագ»։ «Անասունի ձագ» կամ «մարդու որդի» գաղափարների նոյնութիւնը զարմանալի պէտք չէ երևի, որովհետև այսօր էլ գործած-ւում է մեր մէջ թրք. bala բառը միևնոյն ձե-տվ (մարդու կամ անասունի ձագ)։-Հմմտ. նաև տղայ, ուլ, յաւանակ բառերի նշանա. կութեանց զարգացումը։-Հիւբշ.

• ՀՀԲ (նոյնը նաև ՆՀԲ) «որ դիէ (զկա-թըն)»։ Klaproth, Asia pol. 105 կազի-կում. ers. E. Boré, JAs. 1841, 655 կարդալով vorti և դնելով v=b, են-վատ=պրս. bad, մեկնում է իբր զնդ puϑra, պրս. pusar «որդի»։ Windisch. 38 յն. πόρτις «հորթ, ձագուկ, տղեկ»։ Gosche 47, Böttich. Arica 64, 40, Jus-ti, Zendsp. 191, Պատկ. Изсльд. 27, նաև կասկածով Müller SWAW 35, 197 սանս. putra, հպրս. [other alphabet] puϑrah, պրս. [arabic word] pusar «որդի» ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 412 սանս. vrddha բա-ռի չեզոքը։ Müller SWAW 64, 456 զնդ. varəδa, պրս. gurd «աճումն»։-Lag. Arm Stud. § 1745 յիշում է պրս. [arabic word] rōd «որդի», հսլ. roditi «ծնիլ» ևն։ Boрp, Gram. comp. 2, 250 սանս. ardh, rdh, rudh «աճիլ», գոթ. lud «աճիլ», lauths «մարդ», հսլ. na-rodú «ժողո-վուրդ», հկելտ. rhodora «մի տեսակ բոյս»։ Bugge, Btrg. էջ 28 դնում է *gotrio-նախաձևից, որին է կցում լտ. uterus «արգանդ», գոթ. qiϑra «փոր. որովայն» (հմմտ. անգլ. child «տղայ» և գոթ. kilϑei «արգանդ»)։-Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. vareδa «հերոս» կամ fra-zainti, պհլ. frazand «որդի»։ Bugge IF 1, 452, ծան. 3 մերժում է իր նախորդ մեկնութիւնը։ Հիւնք. լտ. ortus «ծագեալ, սերեալ» բառից։ Վերջին անգամ Bugge, Lyk. stud. 1, 59 յն. ὄρϑός «ուղիղ», լիւկ. urtu «օրինական» բառերի և լիւկ. *Kρτιο ևն յատուկ անունների հետ։ Patrubány SA 1, 191 յն. ὄροϑύνω «յուզել, զուառ-ճաղնել», իբրև հնխ. ordh-ios «զուար-թացուցիչ» ձևից։ Հիւբշ. Pestschrift 70 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը, որ անկախաբար ունին նաև Meillet MSL 2 46 և աւելի ուշ Շէֆթէլոմից [ethiopian word] 99 21. Wiedemann BВ 27, 221 (առ Walde և Pokorny 1, 149) հնխ. erədh «աճիլ. մեծանալ» արմատի տակ, որից և լտ. arduus «բարձր», հիռլ. ard «բարձր,

• մեծ», ալբան. rit «աճիլ», հսլ. rasta, ռուս. pacmu «աճիլ, մեծնալ, բուսնիլ» ևն։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. ortio։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 46 մերժելով Bugge-ի վերջին մեկնութիւնը՝ ընդու-նում է Wiedemann-ի հետ հսլ. rodú «ծնունդ, ազգ», սանս. radhnóti «ա-ռաջ բերել», հհիւս. ráδa «խորհուրդ» տալ» ևն։ Karst, Յուշարձան 422 ալթայ. ur, չաղաթ. uruk, եաքութ. urutu «սե-րունդ, խնամեալ» ևն։ Պատահական նո-մանութիւն ունի չին. ❇ orh2-tse' «որդի»։

• ԳՒՌ.-Մշ. օրդ'ի, Սչ. օրդ'ի, վօրդ'ի, Ջղ. վորդ'ի, Ախց. Խրբ. Կր. Տիգ. օրթի, Ակն. օր-թի, վօրթի, օրթդի, Սլմ. վորթի, Երև. Շմ. վօրթի, Ննխ. օրթի, օշթի, Ռ. վօրթի, օրթթի, Պլ. օրթի, օրդդի, Վն. վորտի, Ագլ. վօ՜ռթի, Տփ. վո՛ւրթի, Մկ. տրտը՛, Ղրբ. վըէ՛րթի, Մրղ. վըիրթը՛։ Նոր բառեր են որդամեռ, որ-դետէր, վարպետորդի, տնորդօք «տնով-տե-ղով» (հմմտ. մհյ. տունորդօք Ուռհ. 315, 370)։

• ՓՈԽ.-Յոյն պատմիչներից Կոստանդին Պերփերոժէն կայսրը իր Պատմութեան մէջ երկու անգամ յիշում է հունգարացոց նախ-նական անունը՝ Zαβαρτοιάσφαλοι (կարդա՛ Սավարտիա՛սփալի)։ J. Türy հունգարացի գիտունը Századok թերթում (1897, էջ 317-403) աշխատում է ցոյց տալ թէ յոյն բառի առաջին մասն է հյ. Սևորդի, իսկ երկրորդը՝ յն. ἀσφαλεῖς «արի, ամուր»։ Ըստ նոյն հե-ղինակի՝ Սևորդիները Մաճառ ազգի նախնիոն են, հաստատուած էին Պարսկաստանում և երկար ժամանակ անկախ մնալուց յետոյ՝ Հայոց իշխանութեան հպատակեցան. 921-ին Կոստանդին կայսեր դէմ պատերազմի դուրս եկան (տե՛ս ՀԱ 1898, 88ա)։ Թօփչեան, Po-litische und Kirchengeschichte Arm. 1905, էջ 201 նոյն Սևորդիներին է կցում Կոստ. Պերփերոժէնի βερβότιοι ձևը (De Cerem. aulae Byzant. II, 48, 687) և արաբ պատմիչ Մասուդիի [arabic word] siyāvardī ձևը։ Ըստ Մասուդիի սրանք հայ էին և քաջ ժողովուրդ. նշանաւոր էր յատկապէս մի տեսակ պատե-з-րազմական կացին, որ իրենց անունով կոչ-ւում էր [arabic word] ︎ assāvardiyya։

• . ռ հլ. «մարդիկ, ժողովուրռ» Ծն լդ. 21, 22. խգ. 24. Ոսկ. ես. և մ. ա. 2. բ. 10. Եփես. փիլիպ. եբր. 551. Եւս. քր. Կորիւն. Ագաթ. Կոչ. Երզն. մտթ. 462. Անկ. գիր» առաք. 306.-կրճատուած՝ որեր Շնորհ. եդես ճրեր Սարգ. բ. յհ. (ա տպ. էջ 772 այսպէս, եսկբ տպ. էջ 610 որեարաց). որից ազատ-որեար, հայորեար, քաջորեար, լաւորեար, ծառայորեար (բոլորն էլ Փարպ.), աւագոր-եար Ոսկ.։

• = Կազմուած է -եար մասնիկով (հաւա-քական, յետոյ դարձած յգ. -եր) *որ «մարդ» բառից, որ այլուստ անծանօթ է. ա՛յս է հաս-տատում որեանք Յհ. կթ., որ կազմւած է նոյն *որ արմատից՝ -եանք մասնիկով։

• Այս մեկնութիւնը տուաւ նախ ՀՀԲ. Նոյնն է հասկանում նաև ՆՀԲ՝ մեկնե-տվ «որք, ոյք կամ արք, իբր այրեար»։ նոյնը դարձեալ Այտնեան, Քնն. քեր. 79։ Bopp, Gram. comp. 2, 37 կասևա-ծով այր բառից է դնում։-Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 11՝ մեկնում է վերի ձևով և որ դնում է նոյն ընդ այր, լտ. yir։ Եա-զըճեան, Պատկեր 1890, էջ 198-209 որ «քաջ, քաջարի մարդ», հնագոյն ուր ձե-ւից, արականն է ուրհի բառի և գալիս է սանս. vira բառից։ Patrubány SA 1, 195 -եար յոգնակերտ մասնիկով որ բա-ռից, որի հետ նոյն են յն. ὄροόω, հհիւտ órr, հսաքս. aru, անգսք. earu «ժիր, կորովի»։ Մառ, Гpaм. др. aрм. яa 92 և ЗВО 1, 172-3 իբրև իր գիւտն է դնում -եար յոգնակերտով՝ որ «իշխան» բա-ռից. այս վերջինը կցում է *րար բառին որ գտնում է նաև նախարար բառի մէջ և երկուսը միասին հանում է զնդ. ratu. պհլ. radh «իշխան» ձևից. սրան իբր ապացոյց է համարում իրանեան Ναγօ-ραγαν, [arabic word] Nax*argān, [arabic word] naxa-vār տիտղոսներն ու անունները, որոնք հյ. *նախաւար ձևից դնելով՝ կցում է նախարար բառին։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, էջ 26 բաբել. ur «եղբայր, օգնական»։ Patrubány ՀԱ 1906. 5ճ հնխ. orior-es «ծնունդք, սերունդք» բա-ռից, իբր լտ. origo «ծնունղ», orioτ «յառնել», յն. ὄρνυμι «շարժել», հլ. ւառ-նել ևն։ Pedersen. Ցուց. դեր. 36 նոյն է համարում իր<իւր դերանուան հետ. հմմտ. ձևի համար՝ հյ. որիշ, որոյն, ի-մաստի համար՝ ռուս. լեհ. չեխ. osoba «մի անձ», որ հսլ. soboja փոխադարձ դերանուան գործիականն է։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 223 արմատր դնում է որ «մի անձ»՝ տարբեր որ յարաբերականից և որ կենդանացած է համարում որն որ «այն անձը որ» ձևի մէջ։ Սագըզեան ՀԱ 1909,

• 334 սումեր. uր «որ, մարդ» և հյ. որ։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. eri «մարդ», 408 սումեր. ur «մաոռ»։ Պա-տահական պիտի լինի վրաց. ერი երի, ჭერი հերի «ժողովուրդ», որ դնում է Ա-ճառ. Արրտ. 1910, 181 և որ չի ընռու-նում Ա. Շահնազարեան, Արրտ. 1910, 572։ (Վերջինս ասում է թէ որեար գոր-ծածւում է միայն ազնուականների հա-մառ. ճիշտ չէ այս. հմմտ. Ծն. լդ. 21, 22, Սարգ. բ. յհ. Անկ. գիրք առաք. 306, բոլորն էլ սովորական մարդոց համար գործածուած. առաջին երկուսի դէմ էլ յն. ἀνϑρωποι, հմմտ. մանաւանը ծառա-յորեար բառը, որ ցոյց է տալիս թէ ծա-ռաների համար էլ կարելի է որեար ա-սել)։ Grammont MSL 20, 224 ցեղա-կից է դնում որ յարաբերականին։ Ղա-փանցեան, Նոր ուղի 1929 յնվ. էջ 339 որ «իշխան, տէր»։

• , ի-ա հլ. «ուղղափառ, ուղ-ղադաւան քրիստոնեայ» Բուզ. 83. 101. Սե. բեր. 129 (գրուած որթոյդօքս), Կնիք. հաւ. էջ 364 (գրուած որթոդոս). որից որթոդոք-սական Թէոդ. մայրագ.-Բառս այժմ յատ-կացուած է յոյն դաւանութեան և գրւում է ըստ հնչման՝ օրթորոքս։

• = Յն. ὄοϑόδοςος «ուղղափառ». կազմուած է ὄρϑός «ուղիղ» և δόὲος «փառք» բառե-րից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. ortho-doxus, ֆրանս. orthodoxe ևն։-Հիւբշ. 369։

• Հներից ուղիղ է ստուգաբանում Ոսկ. եփես. 795. «Նոքա յորթոդոքսացն կրօ-նիցն իցեն, այսինքն յուղղակարծից կամ թէ որք ուղիղ փառաւորութիւն տայ-ցեն. քանզի յերկոսեան լսի որթոդոք-սըն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։

• (սեռ. որւոյ) «մի տեսակ ագռաւ» Օր. ժդ. 14. Վեցօր. 167, 168, 175։

• Böttich. Wurzelforsch. § 10 բարու ձևի հետ։ Pictet բ. տպ. Ա. 573, 587 գոթ. ara, պրս. ālah «արծիւ» ևն բա-ռերի հետ։ Ադոնց REA VII, 1 (1927), 194 դնում է վրաց. or-bi «արծիւ» բառի հետ. տե՛ս և ուրուր։

• «բրինձ». մէկ անգամ միայն ունի Ագաթ. յետնաբար ունինք ըռիզ, ռուզ, ըռուզ Բժշ. (ՀԲուս. § 2412 և § 2672). սխալ գըր-ուած որևզին (Բառ. երեմ. յաւել. էջ 570)։

• = Յն. ὄοζα ὄρύζιον, նյն. ὸρυτι, ῥմζι հո-մանիշից։ Այս բառը տարածուած է ընդհա-նուր լեզուների մէջ, միմեանցից փոխառու-թեամբ. ինչ. լտ. oryza, risium, իտալ. risō, սպան. պորտ. arroz, ֆրանս. riz, ռում. orez, riškasu, բուլգար. oriz, ալբան. oris, urez, հունգ. riskása, լեհ. ryz, ռուս. pисъ, մբգ. rīs, գերմ. Reis (փոխառեալ իտալերէնից. Kluge 392), անգլ. rice, հոլլ. rijst, գնչ. ri-zоs. ասոր. [syriac word] ruzā, ն. ասոր. rəzza ա-րաբ. [arabic word] aruz, վրաց. ორიზა որիզա, բո-լորն էլ «բրինձ» նշանակութեամբ, իսկ լազ. oriza «ձաւար»։ Բառիս բուն ծագումը Քոչին-չինից է, ուր բրինձը աճում է մեծ առատու-թեամբ և վայրենի վիճակի մէջ (Boisacq 712). այստեղից բառը նիւթի հետ անցել է Հնդկաստան (հմմտ. վեդ. vrīhi-«բրինձ»). յետոյ Պարսկաստան (հմմտ. իրանեան նա-խաձևը *vrinǰi-, առանց ռնգականի աֆղան. vrizē), որից փոխառեալ է յունարէնը (ար-սէն ն. Ք. Ե դարից) և որից էլ տարածուել է ամբողջ Եւրոպա։ Հայերէնի մէջ պարսկական աղբիւրից փոխառեալ է բրինձ, յունականից որիզ, արաբականից էլ ռուզ, ըռուզ (Horn § 208)։-Հիւբշ. 369։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնո նաև Lag. Ges. Abhd. 224, Հիւբշ. KZ 23 402 ևն։

• «այծքաղ կամ վիթ». մէկ ան-գամ ունի Փիլ. ել. 533։

• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ.

• , ո հլ. «ստամոքսից վեր եկած կե-րակուրը» Նար. յովէդ. Վստկ. 169. Բրս. մրկ. որից ործալ, կամ նաև ործկալ, որձկալ, որձ. կրալ «կերածը վեր գալ, սիրտը խառնուիլ. ասխել» Կանոն. Պտմ. աղէքս. Մխ. առակ, Բրս. վաշխ. Ասող. Վրդն. առկ. 16 (Արջն ի ձմեռն 40 օր ի յարգելանոցն մտանէ. յա-ռաջ կերթայ և խմէ շատ ջուր, որ կծտայ (sic) և որչափ որ կերակուր կայ ի փորն, զամէնն արտաքս ընկենու և սրբէ զփորն.-ուղղելի է ործկտայ). ործացուցանել Լմբ. առակ. ործացուցիչ Մագ. Սարգ. ործոց կամ ործանք «փսխունք» Կանոն. 49 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 166)։ Սրանից է կազմուած նաև ործկուտ «սիրտ խառնող» Մխ. այրիվ. էջ 43 (Մինչև հասին յօդն ործ-կուտ և մղծուտ.-օդի բարձրագոյն խաւի համար է ասում). նոյնը նաև Տաթև. հարց. 29z,

• Ուռիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. KZ 23, 395 և 405, Arm. Stud. § 233 նոյնը նաև Meillet MSL 7, 57։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. rug-արմատից, որի բարձր ձայնդարձն է reug--ցեղակից-

• ԳՒՌ.-Մև. տրծկալ, Ջղ. վործկալ, Սյմ վործըկալ, Վն. վոռծկալ, վոռծկտալ, Մրղ. վըիրծըկալ, վըէրծկալ, Մշ. օրձ'ըգալ (ըստ Բենսէի՝ չօռձգալ), Ալշ. օռձըգալ, Կր. Տփ. օրցկալ, Երև. վօռցկալ, Շմ. հէօրծիգիլ, հէօր-ծիւգիլ, էօրձիւգիլ, Ննխ. օրձգալ, օձգալ, գօրձգալ, գօձգալ, Ագլ. ըռծըտէօլ, Սեբ. Եւդ. օզգալ, Ախց. կօծկալ, Հմշ. գօյձգալ, Սվեդ, ըրըզգըդիլ, Խրբ. գօձգ'ըլդալ, որոնք նշանա-կում են «զկռտալ, կամ սիրտը խառնուիլ, թափելու փսխելու մօտ լինել, կամ սիրտը թափել, փսխել»։

• (յետնաբար ի հլ.) «արու» (թէ՛ մարդոց և թէ՛ անասունների համար գոր-ծածուած) Մաղ. ա. 14. Կոչ. 105. Բուզ. «կարծր, պինդ» (իրերի համար գործածուած) Տոմար. Տաթև. ամ. 235. «արու (բոյս)» Վստկ. «չոր, անբեր, կորդ» Օրբել. 58 (Ճըգ-նաւորն Վասակ... բնակեցաւ յորձ բլրին զամս երեք և զամիսս վեց՝ ի խղի միում).-իմաստի համար հմմտ. գւռ. որձ (Կր.) «բիրտ, չոր». օր. որձ կնիկ. որձաբողկ (Ղրբ.) «դահացած՝ սերմի գնացած կարծր բողկ». -որից որձակոտոր Բուզ. որձամոլ Հին բռ. որձաքար «մի տեսակ ամուր քառս Ա. մկ. ժ. 11. Մծբ. (տե՛ս ՀԱ 1925, 295), որձևէգ Կոչ. միորձի «մէկ ամորձիք ունեցող» Ղևտ. իա. 20. յորձ «արու ոչխար» Ովս. ե. 6 (գրծ. յորձիւք). Մանդ. զ. որձի «ոչ-կուրտ» Մխ. դտ. էջ 267. յգ. որձիք «արուները» Վստկ. սրանից նաև ամ-մասնիկով՝ ամոր-ձիք կամ ամորձք «ձուանք, երկուորիք». որից ամորձատ «ներքինի, կուրտ», ամոր-ձատել «կրտել» (իբր գւռ. բառ ունի ՆՀԲ) Գործածւում է նաև մի քանի բուսական ա-նունների մէջ. այսպէս որձախոտ ևամ որձ-խոտ «վայրի քամոնի, typha» ՀԲուս. § 2413, որձկոճ «կոճապղպեղ» Կամրկպ. (ՀԲուս. § 2414), որ և պարզապէս կոճ «զէնճէֆիլ» Բառ. երեմ. յաւել. 570։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. org'hi-ձևից. հմմտ. սանս. -ըǰi-«ամորձիք» (պահուած է միայն avir-rjīka-«ամորձիքները բաց» բարդի մէջ), զնդ. [arabic word] ərəzi «ամորձեաց պարկը, փոշտ», յն. ὄρχις «ամորձիք», μόνορχις «միորձի», ἔ́νορχος «որձի, ոչ-կուրտ», ալ. բան. herδe «ամորձիք», լիթ. erzilas և լեթթ. erzelis «չկրտած՝ մատակախազ ձի». միռլ. uirgge (uirghe) «ամորձիք, առնի» (նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. գւռ. պլոր «ամորձիք»=Ջղ. «առնանդամ»), ռուս. кнорозъ, լեհ. kiernoz «վարազ»=բե-լոռուս. knórëz «միորձի, ոչ-բոլորովին կըր-տած» (վարազ կամ ձի), որոնք ծագում ևն հին *kúrno+orzi «ամորձիք» բարդութեւ-նից (Boisacq 721, Berneker 664, Traut-mann 71, Pokorny 1, 182-3)։-Հիւբշ. 483.

• ՆՀԲ յն. ვροην «արու» և ὄρχις «ϰ մորձիք» բառերի հետ։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. KZ 23, 25 և 33։ Տէրվ. Altarm. 56-57 այս մեկնու-թիւնը մերժելով՝ կցում է արձակ ար-մատին, որ տե՛ս։ Müller SWAW 86, 286 վերի ձևով։ Հիւնք. յն. ἀροην-ից որձ, իսկ որձաքար դնում է յորձանք, յորդ ևն բառերի հետ։ Սրմագաշեան, Արմէնիա ամորձատ կցում է ռում. amortit «թմրութիւն» բառին։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uru «արու» բառի հետ։ Ղափանցեան ЗВО 23, էջ 352 ամորձիք բառի մէջ ամ-=է համա-րում զնդ. yama «զոյգ»։

• ԳՒՌ -Մշ. որձ՝, Խրբ. օրձ', Մկ. ւորց, Սլմ. վորց, Ախց. Կր. վօրց, Ալշ. տոց, Ջղ. Վն. վոռց, Երև. վօոց, Շմ. Սեբ. վէրց, Սվեդ. վըրց, Մրղ. վըերց, Հմշ. էօյց, Գոր. Ղրբ. վըէրց, վըրց, Ագլ. իւռձ.-որից որձակ «աք-լոր» (<Ջղ. վորձ'ակ, Ղրբ. վըէ՛րցակ, Ագլ. է՛ռծmկ), որձակականչ, որձաբողկ, որձաձի. որձանաճուտ, որձայ, որձատու, որձեոեն որձլեզու, որձխոտ, որձռիլ «բոյսը սերմի եր-թալ».-Ալշ. օռծա «ծաղկի զոխը, որձաւ»։

• ՓՈԽ.-Pedersen KZ 40, 184 հայերէնից է դնում ֆինն. oris «յովատակ»։

• , ի-ա հլ. «մոզայիկ, մանր քարերով բանուածք» Բրս. ընչեղ. Ածաբ. աղք. Ճառընտ. Պտմ. առ. լեհ. գրուած ախ։ ճապակ Շնորհ. տաղ. որից յախճապակեայ Ոսկ. մ. բ. 25. յախճապակապատ Փիլ. տես. յախճապակել Գնձ. Անան. եկեղ. նոր գրակա-նում յախճապակի նշանակում է «porcelai-ne»։

• ՀՀԲ ապակի բառից։ ՆՀԲ խիճ և ա-պակի բառերից, իսկ յա-դնում է իբր թրք. այագ և հյ. աք «ոտք», որ գըտ-նում է նաև յախնթոր, յաղթել և յատակ բառերի մէջ։

• «անխորհուրդ, յանդուգն» Եփր. ծն. քս. Լմբ. Սարգ. «անխորհրդաբար, յան-ռրգնութեամբ» Ոսկ. ես. եփես. եբր. և փիլ. Սեբեր. որ և յախուր կամ յախուրն Ոսկ. հռ. և բ. տիմ. յահուր Ոսկ. ա. կոր. Փիլ. Նիւս. ախուռն Ոսկ. փիլիպ. 360. ահուր Կանոն, էջ 257. որոնցից յախուռնախօս «պոռոտախօս» Հին բռ. յահռնաբար Արծր. յախրապէս Ոսկ բ. կոր. յահրութիւն Պտմ. աղէքս. յահրիլ «յանդգնիլ» Մագ. թղ. 237. յահրանալ «ան-դըգնիլ, անկարգանալ» ԱԲ. զրայահուր Թէօդ. մայրագ.։

• ՆՀԲ և ՋԲ առանձին յիշում են նաև ահուր (իբր արմատակա՞ն ձև). բայց հանում են խուռն և ահ բառերից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. axur, uxur, oxor, բուր. okor, կալմ. axor, oxor «կարճ»։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «ընտիր մի աևունո» Ել. իը. 20. Յայտ. իա։ 20. «յակինթ քարից» Յայտ. թ. 17. «նունուֆար ծաղիկը» Կոչ. 344. Ոսկ. ա. կոր. որից յակնթակ Յայտ. թ. 17 յակնթակապ Խոր. բ. 44. յակնթապաճոյճ Անկ. գիրք հին կտ. 156. յակնթեայ Թղթ. դաշ. յետնաբար գրուած է նաև յակինթոս Տօնակ. ակունդ Ոսկիփ. Վստկ. 110. յակունդ Խոր. աշխ. յակինդ Խոր. աշխ. 597. յակունթ Պտմ. վր. էջ 87. աղութ Գնձ. Վրց. առ. 205 խանակ յակինթոս), ակիւնթոս Գիրք. առաք. էջ 257բ։

• = Յն. δάϰινϑος բառից, որ նշանակում է «յակինթ քարը և ծաղիկը», որի հետ նոյն են նաև լտ. hyacinthus «ծաղիկը», մբգ. ia-chant, գերմ. Hyacinth «քարը և ծաղիկը», ֆրանս. jacinthe «ծաղիկը», hyacinthe «ծա-ղիկը և քարը», լեհ. jachant, ուկր. և ՛ռուս. яx-онть, ասոր. [syriac word] уaqunda կամ [syriac word] уuqantā, պհլ. պրս. [arabic word] ︎ уākand, արաբ. պրս. թրք. և քրդ. [arabic word] yāqūt «յակինի քարը», ույղուր. ❇ yaqut, վրաց. օაკინთი իակինթի «ծաղիկը», იაგუნდი իա-գունդի «քարը» ևն։ Բառի բուն աղբիւրը Եգէական կամ Միջերկրեան է (Boisaq, էջ 996, Meillet Esq. lat. 86), որից անցել է ււնարէնին՝ նախ Fαϰινϑος ձևով, որ և յե-տոյ յոնիական մի բարբառում ստացել է նάϰινϑος ձևը (փոխառութեան ապացոյց է և -նթոս վերջավորութիւնը. հմմտ. Կորնթոս, լաբիւրինթոս)։ Յունականից փոխառեալ և լատինը, լատինականից գերմանականը ե գերմանականից սլաւականը (Berneker 443)։ Միջերկրականից են նաև սեմական ձևերը որոնցից արաբերէնը տարածիչն է զանազան արևելեան ձևերի։ Հայերէնի մէջ յակինթոս և յակինթ ձևերը յունարնէից են, աղութ արա-բերէնից է. միւսները ազդուած են ասորա-կանից։-Հիւբշ. 366։

• Նախ ԳԴ կցեց պրս. ձևերի հետ։ Ու ղիղ մեկնութիւնը տուաւ ՆՀԲ։

• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են վրացի ձևե. րը. հայերէնից է տառադարձուած Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յայտ. թ. 17՝ Ոգա յակինթէ ու քիպրիթէ (որպէս յակինթ և ծծումբ)։

• «կարմիր շնախաղող. լտ. physalis alkekengi կամ halicucabus» Բժշ.

• = Կազմուած Յակոբ անունից. հմմտ. ֆր. ǰacobèe «ճառագայթաձև ծաղիկներով մի տունկ»։

• ՆՀԲ «որպէս թէ խաղող խաբօղ» (ու-րեմն հանում է Յակոբ անունից, որ նը-շանակում է «խաբող»)։

• «փշոտ մի թուփ է» Սարգ. բ. պետր. ա և յուդ.բ (բ տպ. էջ 415, 649). դրուած և ակրի ՀԲուս. § 42.-ըստ Ուղու-րիկեան, Մասիս 1881 նոյ. 25 «ilex aquifo-lium», ըստ ՀԲուս. § 2151 «rhamnus cathar-ticus», ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 614 «մի տե-սակ գիհի կամ ցրդի»։

• Ուղուրիկեան (անդ) դնում է փոխառ-եալ յն. ἀγρια հոմանիշից (Bailly ունի ἀγριας «վայրի խաղող»)։

• .-Ըստ ՆՀԲ ռմկ. ակրի։

• «Աստուած». մէկ անգամ յիշում է Կիւրղ. ծն. իբր բառ եբր.։

• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։

• «շատ, առատ, հսկայ տարածու-թեամբ» Օր. ը. 7. Ամբակ. ի. սղ. Ագաթ. «հսկայ, վսեմ, քաջ, զօրաւոր» Եւս. քր. Ա-գաթ. Բուզ. Մծբ. Ոսկ. ես. «յաղթութիւն» Սկևռ. աղ. «տիրապէս, մի լաւ...» Վանակ. յոբ. որից յաղթել «թշնամուն զարնել, ուժը պատել, նուաճել» ՍԳր. Եփր. թգ. յաղթա-կան Ա մկ. ժ. 49. Կոչ. Եզն. յաղթանակ Պետ. Նիւս. յաղթահասակ Թուոց ժգ. 33. յաղթա-հարել ՍԳր. Եւս. պտմ. յաղթանդամ Օր. թ. 2. Վեցօր. Եւս. քր. որ և անդամայաղթ Ոսկ ես. 345. յաղթաջուր Վեցօր. բարեյաղթ Յհ, կթ. մեծայաղթ Ոսկ. ես. Վեցօր. յաղթկու Պտմ. աղեքս. 33. փիլ. Նանայ. 383. Նեմես էջ 91. Խոսր. 170. յաղթուկ Ոսկ. յհ. բ. 22 սաստկայաղթ Եփր. մն. դիւրայաղթ Ոսկ. գծ դժուարայաղթ Նոնն. աստուածայաղթ Ագաթ. Եւթաղ. 88։

• ՆՀԲ լծ. թրք. alt «տակ», լտ. altus «բարձր, խոր», պրս. saxt «քաջ, մեծ, խիստ». տե՛ս նաև յախճապակ։ Peterm. 33 լտ. victoria հոմանիշի հետ. դնելով յ=v, ղ=c, թ=t։ Müller SWAW 41, էջ 8 զնդ. pərəϑ «փախչիլ»։ Justi, Zendsp. 186 զնդ. parət կամ parəϑ «կռուիլ, փախչիլ»։ Հիւնք. յողդողդ բա-ռից։ Սանտալճեան, L'idiome 16 բևեռ.

• alsuisi։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 մեր-ժում է թրք. alt itmek «յաղթել», որ ծագում է alt «տակը» բառից։ Schefte-lowitz BВ 29, 27 կցում է յն. πλατύς սանս. prthú-, զնդ. pərəϑu-«լայն» բա-ռերին։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 յի-շում է այս բառերը, որոնք ձևով էլ նը-ման է գտնում, բայց մերժում է նշա-նակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ։ (Պէտք է աւելացնել նաև, որ սրանց համապատասխան հայ ձևն է լայն)։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. al «բարձը», 421 թթր. al, ol, ul, ույղուր. alp, alk, չաղաթ. alp, ulup «մեծ, բար-ձըր»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 272 պրս. [arabic word] axtan կամ [arabic word] yāxtan հոմանիշից, որ x ձայնի պատճառաւ չի կարող մեր բառի մայրը լինել։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 սեմական slt արմատի հետ, որից և sultān «սուլ-թան»։

• ԳՒՌ.-Ջղ. յխթել, Ագլ. յա՛խտիլ, Մշ չախտել, Զթ. հախթիլ, Մկ. հmխթիլ, Երև հախտէլ, Սլմ. ախտել, Մրղ. ախտէլ, Ոզմ. Տփ. ախտիլ, Խրբ. ախդիլ «յաղթել», էխդիլ «ուժը պատել», Ասլ. mխդէ՝լ, Ալշ. «էխթել Ռ. էխթէլ, Շմ. յէխտիլ, Ախց. Կր. էխտէլ, Հմշ. էխտուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. էխդէլ, Ննխ. ըխտէլ, Տր. ըխտուշ, Ղրբ. յէ՛խնէլ, Սչ. էխ-դ'ել։ Նոյն է նաև Ախց. յէխդ, եթէ այս բա-ռը նշանակում է «առատ, վարար» (=յաղթ). հմմտ. Ջրին եխդ գալը կտրելու նշան է (Վարդանեանց, ժող. անգիր բնստ. էջ 85)։

• . ի-ա հլ. «շատ, բազմաթիւ» Ոսկ. ա. կոր. «յաճախութիւն, ամէն օր շարունա-կելը» Բ. մակ. ա. 8, ժ. 3. «ստէպ, միշտ. ամէն անգամ» ՍԳր. որից յաճախել «շա-տացնել, աւելացնել» ՍԳր. Ազն. (տարբեր իմաստ ունի Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 670, տող 197), յաճախութիւն ՍԳր. յաճախաբար Ոսկ. ես. յաճախագոյն Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր. յաճախագունդ Եւս. քր. Ոսկ. ես. յաճախա-գութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սեբեր. յաճախորդ (նոր բառ)։

• ՆՀԲ լժ. հյ. ճոխ, աճեցուն, թրք. čon «շատ», səq «խիտ»։ Հիւնք. յաչաղել բայից։ Lidén IF 18, 503, Arm. Stud. 76, Pedersen Հայ. դր. լեզ. 62 և Meil-let, Altarm. Elementarb. 198 հանում են աճել բայից յնախդիրով (բայց ա-ռանց մեկնութեան է մնում -ախջ։

• , ի-ա հլ. «անառակ, անամօթ. լիրբ, պագշոտ» Սիր. իթ. 5. Ոսկ. մ. ա. 17. մտթ. տիտ. յետնաբար գրուած է նաև յա-րատ, այրատ, արատ. որից յայրատիլ Ոսկ, կող. ժբ և մ. բ. 12 (այրատիլ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 40). յայրատութիւն Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 16. բ. տիմ. յայրատաբաց Կոչ. 231. յայրատա-գոյն Բ. մկ. ժդ. 30. Ոսկ. մ. ա. 6, 17. ակ-նայայրատ Նար. և այլն։

• Հիւնք. յն. ἐρωτηϰά «սիրային» բա-ռից։ Karst, Յուշարձան 421 մեկնում է իբր *յայր-հատ, *այր-հատ և *այր «ա-մօթ» արմատը կցում է թրք. ar «ամօթ» բառին, որից ar-səz «անամօթ»։

• . անստոյգ բառ, որ գտնում եմ հե-տևեալ հատուածի մէջ. «Զոր օրինակ որ յանգն յաղթիցէ և զապստամբսն կապիցէ». Սեբեր. էջ 40։

• , ո հլ. «գաւաթ, հեղուկների մի տե-սակ չափ» Ոսկ. պօղ. ա. 874 (յն. ϰώαϑος) Ոսկ. ես. էջ 259 (գրծ. որոթով), էջ 260 (տպ. որդաց)։-Տե՛ս նաև որոտ «գաւաթ»։

• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անծանօթ՝ որ-պէս ափ ձեռին կամ աման ինչ կամ կշիռ ևն»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԱԲ «բա-ժակ, գաւաթ, ջրեղէն նիւթերու չափ

• մը», յետոյ Վարդանեան ՀԱ 1914, 639 Բառաք. դիտ. Բ. 81։

• «զատուած, սահմանուած» Սարկ. քհ. «հեռու, բաժանուած» Իսիւք. «սանդուխի աստիճան կամ ոտք» Սեբեր. 68. Ոսկ. կող. 582. որից որոշել «զատել, ջոկել, բաժանել, ոնտրել» ՍԳր. որոշումն Բ. մն. ը. 14, լե. 5. Եբր. դ. 12. Սեբեր. Ագաթ. որոշտել «բաժա-նել, անջատել, քանդել» Եւս. քր. անորո-շական Ագաթ. հաստորոշ «հաստատուն աս-տիճաններով» Եփր. վկ. արև. 48 (սանդուխք հաստորոշք). բացորոշել Յհ. իմ. պաւլ. հակ-որոշել Պերիարմ. դիւրորոշելի Բրս. գորդ. դժուարորոշ Նիւս. բն.։ Նոյն արմատը երե-ւում է նաև որիշ, որուշ, ուրիշ, ուրուշ ձևե-րով. այսպէս՝ որիշ «ջոկ, տարբեր, որոշ» Ոսկ. յհ. ա. 18, 38. Նխ. ա. թգ. Եղիշ. բազ-մորիշ Նիւս. երգ. Տօնակ. որուշել «մօտիցը բաժանուիլ, հեռանալ» Մագ. թղ. 37 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 201). ուրիշ «ջոկ, բաժանուած» Պղատ. օրին. Յայսմ. (նոր գրականում գործածւում է «միւս, մէ-կէլ» նշանակութեամբ). ուրուշեալ «որոշեալ» վկ. հմզ. (Սոփերք ԺԲ. էջ 73). «Ոչ ոք զինուոր ի ճգունս աշխատասիրեալ և ի կարզս զինու-որականս ուրուշեալ, պատաղմունս բաջաղ-մանց զինքեամբ շուրջ դիցէ», որտեղ ուրո.-շեալ պիտի հասկանալ որոշեալ. հմմտ. Սի-սիան, էջ 24 ի մեռանելս մի՛ որոշեսցուք, այլ ձձ. ուրուշեսցուք։

• ՆՀԲ «յն. ὄρίζω, ἀροριζω, γφρίω և ὅρς որ է սահման»։ Հիւնք. յն. δρος «սահ. ման». ὄρίζω «բաժանել, անջրպետել». Bugge IF 1, 452 բուն բառը դնում է որիշ, որից ձայնաւորների նմանութեամբ կազմուած է որոշ։ Մսերեան, Tpуды KI apx. II. II բևեռ. u-li-še, u-li-e-še հո-մանիշից։ Pedersen,. Յուց. դեր. 36 որոշ, որոյն և ուրիշ, ուրոյն բառերի հա-մեմատութիւնից հետևցնում է թէ բոլո-րի ընդհանուր արմատն է որ (ուր), որ կցում է իւր բառին. հմմտ. դան. sae։ «ուռոյն», saerlig «առանձին»= գոթ. sis «իրեն»։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar, bur «կտրել, բաժանել, ուրիշ, կէս». 427 ույգուր. öluš, ulüš, չաղաթ. ules «բաժին, բաժանմունք»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուրիշ, Ջղ. չուրիշ, Ննխ. ուրիշ, ուրուշ, Խրբ. Հւր. ուրուշ, Ղրդ. ո՛ւրէջ, Մկ. հիւրիշ, Մրղ. Շմ. Վն. իւրիւշ, Գոր. օ՜րիշ, Ղրբ. էօ՜րիշ, բոլորն էլ «ուրիշ, միւս, այլ» նշանակութեամբ. որից Հմշ. ուրիշէլ (ուրի-շուլ) «հատեղէնները հընտրել, քարերը ջո-կել, ձկան փորը մաքրել ևն»։

• ՆՀԲ «իբր որոճող»։ Հիւնք. որդի բա-ռից։ Patrubány SA 2, 212 յն. πόρις, πὄρτις «հորթ», հբգ. farro «ցուլ», սանս. orthuka «ձագ» ևն բառերի հետ, ռռռն» սակայն հյ. համապատասխանն է որթ= որդի։ Scheftelovitz BВ 28, 298 հսլ. prazu «խոյ», ռուս. порозъ «ցուլ» ևն բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 24 իբր բնիկ հայ կցում է լիթ. êras, erytis, érukas, erytukas, լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», լտ. ariēs «խոյ», յն. ἔ́ριφος «ուլ», հիռլ. heirp «այծ» բառերին, ջ համարելով մասնիկ. հյ. որոջ<*երո-ջ։ Նոյն մեկնութիւնը կըրև-նում են Walde 60, Boisacq 281, Pe, tersson KZ 47, 258, Pokorny 1, 136 (հնխ. er-արմատի տակ)։

• , ի հլ. (հմմտ. Վկ. արև. 40 սեռ. որ-ջից. բայց ՆՀԲ դնում է նաև ռ հլ. առանց վկայութեան) «գազանների բոյնը» ՍԳր. որից որջանալ, որջիլ կամ որջել Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. որջամուտ Վեցօր. 185. որջարան Արծր. որջասոյզ Մագ. ևն։

• գերմ. Lager «բնակարան, բուն, որջ». յն. λόχος, լիթ. liga «օրօրոց» բառերի հետ՝ հյ. որջ դնելով հնագոյն *որոջ ձե-ւից։ Հիւնք. լտ. ursus «արջ» բառից։

• ՓՈԽ.-Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ դրուած է որջ. այսպէս՝ Որջա ռուվիյան հէյm «Աղուեսուց որջք գոն» Ղուկ. թ. 58։

• «և». հների մէջ անկախարար շատ քիչ է գործածուած. օր. Զմանկտւոյ զրոյց խօսիք ու զշաղփաղփութիւն. Ոսկ. եբր. ժա. = Գարդմանակ ոսկի արծաթ ու ի պատիւ գլխոյ՝ հանգոյցք թագի. Բուզ. ե. 38. բայց այս և նման ձևերը կարող են յետին ներմու-ծութիւններ լինել։ Աւելի յաճախ գտնում ենք բարդութեանց և ածանցմանց մէջ՝ որոնք նուազ կասկածելի են. ինչ. եօթնուտասն, եօթնուտասներորդ ՍԳր. ութուտասն, ութու-տասաներորդ ՍԳր. պարտուպատշաճ Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եփր. օրին. և թգ. մարթու-պատշաճ Կոչ. զինչուզինչ Ոսկ. մտթ. ա. 19. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. այրուձի ՍԳր. և մանաւանդ իբրու «իբրև» Ագաթ. յետնա-բար դարձել է սովորական շաղկապ. մա-նաւանդ տաղաչափութեան մէջ. ինչ. Նար. տաղ. Յս. որդի. Շնորհ. եդես. ևն (տես Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64). ձայնաւորի մօտ դառնում է մհյ. ուվ. հմմտ. Անսիզք 27, 77. Տֆնտէ ու վուրանայ. Ուզէ համբե-րութիւն ու վօր։

• = Բնիկ հայ բառ և հյ. եւ ձևի կրկնակն է եւ գալիս է հնխ. êpi ձևից (տե՛ս ընդարձակ եւ բառի տակ). սրա հետ կար նաև հնխ. opi ձայնդարձը (հմմտ. լտ. ob «դէմ, դէպի», յն. ὄπι-ϑεν «յետևից» Boisacq 264, Walde 604-5), որից հյ. ու։-Հիւբշ. IF Anz. 12, [other alphabet] .

• ՆՀԲ յիշում է արաբ. պրս. վէ։ Մորթ. ման ZDMG 26, 545 բևեռ. uu «ու»։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. անդ։ Սանտալճեան, L'idiome 11 խալդ. 'uiǰ պրս. և ասուր. ս։ Կարելի էր մեր բառը

• փոխառեալ համարել պհլ. u, պազ. ս. պրս. u հոմանիշից, բայց ութուտասն ևն (մանաւանդ իբրու) ձևերի մէջ գո-յութիւնը հակառակ է փոխառութեան։ Ճիշտ չէ նոյնպէս կարծել (ինչպէս ա-սում է Meillet, Le renouvellement des conjonctions, տե՛ս Annuaire de I'Fco-le pratique des Hautes-Etudes, 1915, էջ 16) թէ ու յառաջացած է հայոց մէջ եւ ձևից, որովհետև այսպիսի մի ձալ-նափոխութիւն չի կարելի բացատրել և ո՛չ մի ձևով։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Սչ. Տիգ. Տփ. ու, Ասլ. Ագլ. իւ, Մկ. ը (Պլ. կայ նաև վու ձևը, որ գործածւում է երբեմն երկու յարակից գոյականների միջև. ինչ. հար վու տղա. «հայր և որդի». կրճատմամբ վ. ինչ մար վ'ախջիգ, քուր վ'ախբար «մայր և աղ-ջիկ, քոյր և եղբայր»։

• , ի հլ. (յետնաբար ունինք ութսնօք) «80» ՍԳր. որից ութսնամեայ կամ ութսունամեայ Պիտառ. ութսներորդ Բ. մկ. ա. 10. ութսունամեակ (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ok'tok'ontə ձևից (տե՛ս Bruomann Grdr.. II 489 4e5, 687). ցեղակիցներից հմմտ. սանս. açīti, զնդ. aštāiti-պհլ. haštāt. պրս. haštād, աֆղան, átiya, թոխար. oktañka, յն. ὄϰτώϰοντα ὄγδωϰοντα, ὄγδοήϰοντα, լտ. octoginta, հսլ osimi, լիթ. asztumos, գոթ. ahtau tehund, հբգ. ahtozo, գերմ. achtzig, անգլ. eighty բութսուն» ևն։ թանասուն, Մրղ. ութանացցուն.-Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Վն. գործա-ձում են թրք. սէքսէն հոմանիշը. իսկ Տփ. վրացերէնի ազդեցութեամբ՝ քսանորդական դրութեամբ՝ չուրս-քսան։

• (յետնաբար ի-ա հլ.) «ճիւղ, ծիլ» Պիտ. փիլ. Անան. յովն. որից ուղեշարձակ ԱԲ. ուղիշաբերձ Երզն. քեր. գեղուղէշ Պիտ. բարձրուղէշ Երզն. լս. Ոսկիփ. գեղեցկուղէշ Վրք. հց. երկնուղէշ Նար. կուս. կակղուղէշ Մխ. առկ. յոգնուղէշ Սկևռ. աղ. գրուած է նաև ուղեշ, աղօշ ԱԲ, աղէշ՝ որից անգեղ-աղէշ Տիմոթ. կուզ, էջ 62։

• Հիւնք. ուղիղ բառից։ ուղի բառի հնագոյն արմատական ձևը, որին հայում են թերևս ուղարկել, ուղանցական բառերը՝ փխ. ուղերկել, *ուղենցական։

• «ճամբայ, ճանապարհ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից ուղևոր Դտ. ժթ. 17. Առակ. զ. 11, ուղեկից ՍԳր. Ոսկ. ես. ուղեկցել Վեցօր. ուղեգնաց Ագաթ. գողուղի Ա. մկ. ժ. 82. արտուղի Իգնատ. թղ. 77 (ոսկեդարեան!) զարտուղի Յճխ. Սարգ. նրբուղի Վրդն. երգ. Տօնակ. ուղանցական «ճամբո՞րդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 192. ուղարկել կամ յուղարկել ՍԳր. Ոսկ. Եղիշ. յուղարկիչ Ոսկ. մ. գ. 6. յուղար-կաւոր Ա. եզր. ը. 52. Ասող. Մաշտ. յուղարկ երթալ Եփր. թգ. յուղարկութիւն կամ ուղեր-կութիւն «մեռելի յուղարկաւորութիւն» Նորա-գիւտ բ. մն. ժզ. 13. ստարտուղիլ Սարև հանգ. յղել (<*յուղել) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 2 ևն։ Շփոթուելով ուղիղ բառի հետ՝ երբեմն սխալմամբ գրւում է կրկին ղ-ով. ինչ. ուղ-ղեկից (իմա՛ ուղեկից) Տոբ. ե. 22։ Միջին հայերէնի ձևեր են յղարկել, աղարկել Վրդն, պտմ. 157, յըղրկել REA 1, 245, յղարկաւոր, բղևորիլ Վրք. հց. ըղևորութիւն Գնձ. ղևորել Վրք. հց. ա. 174. Սիսիան. ղևորեալ Պա-րականոն շար. 140. ղևոր Ճառընտ.։ Յղոմ ձևն ունի Համամ. քեր. 265։ Նոր բառեր են երկաթուղի, երկաթուղագիծ, ծառուղի, խճու-ղի, փապուղի, փակուղի, ներքնուղի, ուղար-գել, ուղեցոյց, կոյուղի, գործուղել, գործու-ղում ևն։ Յետին հեղինակների մօտ մի քա-նի տեղ գտնում ենք ուղ «անցք, ճանապաոհ, ձևը. այսպէս Նար. կէ. էջ 173 և կուս. Երռն մտթ. 352. այս ձևը սխալ գրչութիւ՞ն է, թէ

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ul-արմատից. սրա հետ հմմտ. յն. ἀυλός «երկարաձև փոս անցք, սրինգ, խողովակ», ἕ́ναυλος «գետի ան-կողին», αὸλών «կիրճ, հովիտ, փոս, նեղուց, ջրանցք», հսլ. ulica, ռուս. улипa. չեխ. ulioα «փողոց, նրբանցք», հսլ. uliji, ռուս. улeй, չեխ. նl, լիթ. aulys, avilys, լեթթ. aulis, aule, avele «մեղուի փեթակ» (այսպէս կոչ-ուած, ըստ որում փեթակը նախապէս ծա-ռերի խոռոչումն էր, ինչպէս ցոյց են տալիս նաև ռուլգար. ulei «սնամէջ կոճղ ծառի, որ գործածւում է իբր ջաղացքի նաւ, կամ իբր փեթակ», սլով. նlj «սնամէջ ծառ, փեթակ»). լիթ. aūlas, հպրուս. aulinis «կօշկի վիզ», aulis «ոտքի ոլոք», նորվ. aul, aule, jol «angelica silvestris բոյսը», հհիւս. -joli «սպիտակ եղիճի (angelica archangelica) ցօղունը» (այս երկու բոյսերը Նորվեգիայում կոչւում են նաև slke, որի բուն նշանակու-թիւնն է «եղէգ»), լեթթ. ula, ulá «անուի ա-կանոց, այսինքն անուի մէջտեղի ծակը, որից առանցքն է անցնում», լատ. (շրջմամբ) al-vus «խոռոչ, փոր», alveus «խոռոչ, փոս, գուշ, փեթակ, գետի անկողինը» (Pokorny 1, 25, Walde 30, Boisacq 101, Ernout-Meil-let 38. Trautmann 18)։ Այս ձևերը ենթա-դրում են հնխ. aulos գոյականը, որի ար-մատն է eul-, oul-, ul-. վերջինը՝ որ նոյնի ստորին ձայնդարձն է, գտնում ենք յատ-կապէս հյ. ուղի և լեթթ. ula, ulá ձևերի մէջ։ Տե՛ս նաև Օղ։

• Ինճեճեան, Եղան. Բիւզ. 1819. 147 ուղիղ «շիտակ» բառից. հմմտ. տճկ. doγru yol «շիտակ ճամբայ, պողոտայ»։ ՆՀԲ լծ. թրք. yol «ճամբայ» և oluq «խողովակ»։ Հիւնք. թրք. yol, Muller, armen. VI, թիւ 47 համեմատեց առա-ջին անգամ հսլ. ulica, ռուս. улиц։ «փողոց» բառերի հետ։ Հիւբշ. 484 այս մեկնութիւնը անստոյգ է համարում։ Meillet MSL 8, 238 յուղ-արկել համե-մատում է հսլ. sulu «պատգամաւոր», sulati «ուղարկել» ձևի հետ (ըստ Liden,

• Arm. St. 77 հսլ. sulu ծագում է հնխ. kul-ձևից, որ պիտի տար հլ. *սուլ. նոյնը կրկնում է Boisacq 211 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 206բ կցում է ուղիղ բառի հետ։ Pedersen, Հյ. դը. լեզ. 193 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որ ընռու-նում են Boisacq 1099, Walde 30 և Po. korny 1, 25։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 2 արաբ. sabīl և ասոր. šəwīlā «ճամբայ» բառերից հանում է սեմ. šbl, sbl ար-մատը, որին լծորդ է դնում յաբեթ. «*bl hvl, որից վրաց. biliki «նեղ ճամբայ», vla, svla «երթալ, քայլել». մոռանում է յիշել այստեղ նաև հյ. ուղի։ Meillet, Յուշարձան 211 վարանելով յիշում է հսլ. ulica։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեռ. sul «փողոց», 423 թրք. yol, եա-քուդ. suol, չուվաշ. šul, šol, կիրկիզ. žol «ճամբայ»։ Մառ ЗВО 25 (1921), էջ 26 մինգր. olə «ճանապարհ» և վրաց. reba «երթալ» բառերի հետ, իսկ Яфeт. cбoр. 1, 63 ալբան. uδε, բասև. bide «ճանապարհ» բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին թրք. yol և չին. [other alphabet] ︎ lu4 «ճանապարհ, փողոց»։

• ԳՒՌ.-Անկախ ձևով են միայն Շմ. հէղի, Հւր. հղիք, Ղրբ. Մղր. հղէ՛ «ճանապարհ». որոնցից Ղրբ. հղէ անէլ, Երև. հղու անէլ «ու-ղարկել»։ Ածանց ձևեր են նեռևաւռնում 1. Ուղարկել >Ջղ. աղարկել, Հճ. mղmյգել, Ագլ. ըղա՛րկիլ, ղա՛րկիլ, Սլմ. օղօրկել, Մրղ, օղօրկէլ, Մշ. օղըրգել, ըղըրգել, Վն. էօրէօխ-կել, Մկ. հէօրէօղկիլ, Գոր. Ղրբ. ղարկէլ, Երև. ղարգէլ, Ախց. ղրկէլ, Սեբ. ղրգէլ, Սվեդ. Տփ. ղրգիլ, Մղր. ղո՛ւրկիլ, Շմ. խրկիլ, Սչ. խրգել, Ակն. Ննխ. Պլ. խրգէլ, Խրբ. խրգիլ.-2. Ու-ղևորել >Չն. աղավօրէլ «ճանապարհ դնել», Պլ. խավրէլ «ուղարկել».-3. Ուղել, Ուղղել Զթ. «քայլել»։

• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 193-196 (KZ 40, 194) մեզանից է դնում օսմ. yoὶ եաքուտ. suol, չուվաշ. šul, šol «ճամբայ», որից թրք. yollamaq «ուղարկել»։ Նոյնպէս է նաև Գազանճեան, Յուշարձան 325։-Բոլո. րի էլ նմանութիւնը պատահական է։

• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։

• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։

• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։

• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։

• , ի հլ. (որ և ուխ) «առատ հոսող ջուր, հեղեղ, հեղեղատ» ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ուղխաջուր Ա. մկ. ժէ. 37. ուղխել Պիտ. Բրս. ծն. ուղխացան Ագաթ. ուղխինահոս նար. տաղ. ևն։

• -Թւում է թէ փոխառեալ է հիւս. Կով-կասեան լեզուներից. հմմտ. կայ. ակ. խիւր. ուրխու «ծով», վար. կուբ. ուխու «ծով», ուտ. ox, ux, uxk «գետ», կուբ. ox «գետ»։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։

• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Ղրբ. հղօք (Ջրաբերդում՝ հղօկ) «քիլ, բթամատից մինչև ճկոյթն եղած բաց-ուածքը».-Բառ. երեմ. էջ 257 ուղուկ բա-ռո բացատրում է «թիզ կամ ղուկ», որիո երևում է որ 1698 թուին ղուկ՝ կենդանի ժո-ղովրդական ձև էր։

• «մի տեսակ չափ, քիլ, այն է բթամատից մինչև ցուցամատը եղած տա-րածութիւնը» Եզեկ. խգ. 13. Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 5. որից ուղկեան Ել. իե. 25, լէ. 12, Եզեկ. խ. 43. երեքուղկեան Եւս. քր.։

• «լոյս, արփի». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են ուղ-փաճեմ (գրուած նաև ուղփիաճեմ, ըղփա-հեմ, ուղփաճէմ) «լուսաւոր» Կղնկտ. (հրտր. Էմինի, էջ 166, 170, Շահնազ. էջ 323, 340), Անան. եկեղ. Մագ. Գնձ. ուղփեան «ար-փիական, երկնային» Աթան. էջ 297. ուղ-փագունիլ «լուսաւորուիլ» Մագ. գամագտ. ե. մետուղփեան Ճառընտ. (տե՛ս առանձին) նաև ուղփամած «լուսամած», ուղփաճահ «լուսով գնացեալ» Հին բռ. (տե՛ս տակը)։

• Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 257 մեկնում է ուղբք «ուխք ջուրց», ուղբր «խաւար կամ խաւարազգած», ուղբամած «խա-ւարամած», ուղփաճահ «լուսով գնա-ցեալ»։ Բռ. երեմ. էջ 259 ունի նաև ուր-փագունել «իմս առ ի մտել», որի ի՛նչ ւինելը յայտնի չէ։ Ռոշքեան ուղփագու-նեալ հասկանում է «առատացեալ», իբր յղփագունեալ։ ՆՀԲ դնում է «ուղփ, ուղբ. ուղբր, ձայն անյայտ, թերևս որպէս յն. δλοφυής («միակտուր») բոլորաբուն, իս-կաբուն, գերաբուն կամ որպէս հյ. ար-փի, եթեր, օդ, երկինք, թրք. ֆէլէք»։ Բագրատունի Քերակ. զարգ. էջ 655, § 1438 չի ընդունում ուղփ արմատ, այլ մեկնում է ուղփաճեմ<*ուղմբաճեմ «երկնաճեմ, լուսաճեմ», յն. Սւղիմր-Ոլիմպոս բառիզ։ ԱԲ ուղփ «արփև»։ Հիւնք. ուղփ=յն. 'Օλυμπος «Ողիւմպոս, երկինք»։ Նորայր, Բանաս. 1900, 136 վերի ձևով մեկնում է ուղփ «արփի, լոյս»։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 715, որ ուղփ դնում է լծ. արփի

• բառին? Petersson IF 43 (1925), էջ 75 հանում է հնխ. sāu-el ձևից. հմմտ. լտ. sōl, հիռլ. suil «աչք», գոթ. sauil, սլ. slunico «արև». հայերէն ուղփ բառի մէջ աւելացել է փ՝ նմանութեամբ ար-փի և փաղփ բառերի։

• (յետնաբար ի, ո հլ.) «պարապ, դատարկ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. օրին. որից ու-նայնանալ Երեմ. ժե. 9, ունայնացուցանել Փիլիպ. բ. 7. ունայնաձայն Ա. տիմ. զ. 2 և Բ. տիմ. բ. 6. ունայնաձեռն ՍԳը. ունայնու-թիւն ՍԳր. ունայնավար Կորիւն. Ագաթ. ընդ-ունայն ՍԳր. ընդունայնական Սեբեր. ընդ-ունայնակարծ Եւս. քր. Վեցօր. Եփր. գաղ 136. ձեռնունայն Ել. լդ. 20. Սիր. լբ. 6, ևն Արդի հայերէնում ունայն նշանակում է մի-այն բարոյական դատարկութիւն. իսկ հին հայերէնում նաև նիւթական դատարկութիւն. ինչ. ունայն գուբ ևն։

• -Բնիկ հայ բառ՝ կազմուած -այն մաս-նիկով (հմմտ. միայն, գիշերայն), հնխ. un-արմատից. ցեղակիցներն են սանս. īná. «պակաս», զնդ. una-, ūna-, uyamna-«ան-բաւական, պակասաւոր», պամիր. va-nao «դատարկութիւն», պրս. vang «զուրկ) աղքատ», յն. εύνις «զրկուած», լտ. vanus «ունայն, թափուր», գոթ. wans, հիսլ. vanr, անգսք. von, հբգ. wan «զուրկ, թափուր, պակասաւոր», անգլ. want «կարօտ լինեւ-պէտք ունենալ, պակասիլ, փափագիլ» (Boi. sacq 296, Walde 806, Ernout-Meillet 1027 Pokorny 1, 108)։ Հնխ. արմատը դրւում է eu-, euā-, դերբայական ձևով enano-հա-յերէնը կարող է յառաջանալ un-, ūn-կամ նաև eun-, oun-ձևերից. (վերջին երկուսը պիտի տային *ոյն-, ածանցման մէջ ուն-որից ունայն)։-Հիւբշ. 484։

• ՆՀԲ մեկնում է «այն՝ որ չունի ինչ յինքեան. լծ. լտ. inanis»։-Lag. Btrg. bktr. Lex. 70, 35 զնդ. ūna-ձևի հետ. Նոյնը նաև Հիւբշ. KZ 23, 36։ Վերի ձե-ւով են մեկնում Kretschmer KZ 31, 384, Հիւբշ. Arm. St. § 236։-Տէրվ. Նախալ. 104 վերի ձևերի հետ՝ հնխ. va, u «պակասիլ» արմատից։ Հիւնք.ու-նայն=ան-ոյն «չունեցող», իսկ ընդուն-

• այն՝ կազմուած է ընդունիլ բայից՝ ան-բացասականով։

• (գրուած նաև ունկ) «փոշենման մա-ղուք, մղեղ, փոշի» Ես. ժէ. 13, իթ. 5. ուրիշ օրինակ չկայ։

• ՆՀԲ լծ. թրք. եօնկա, ուն, եօն։ Lag. IIrgesch. 803 սանս. panka։ Petersson KZ 47, 267-8 կցում է հբգ. sanga, մբգ. sange, գերմ. Sange, Sangel, անգլ. գւռ. sangle «հասկեփունջ» և յն, ἄχορον «յարդ» բառերին, բոլորը միա-սին հանելով հնխ. songh-, sngh. ար-մատից։ (Կրկնում է Pokorny 2, 510, առանց կասկածի)։ -Այս մեկնութիւնը սխալ է. «փոշի» և «հասկ» բոլորովին տարբեր բաներ են. սխալը յառաջանում է նրանից, որ Petersson կարծում է թէ հյ. ունգ նշանակում է նաև «bundle of straw in which some grains of corn remain-յարդի կապոց, որի մէջ ցորե. նի հատիկներ էլ են մնացած»։

• , ի հլ. «մեղք, յանցանք»։ նորա-գիւտ անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ոռտ-նում եմ գործածուած Խսրվկ. 69. «Այլ և ոչ մահն ըստ բնութեան տնկեալ ասեմք ի մեղ Ատեռծչին, այլ պատուհաս ընդ յանցանացն, որ իրաւապէս դատէր զմարդն ի վերայ ըն-գից բնութեանս»։ Աւելի խաթարուած է Խսրվկ. 127. «Ազգի ազգի տնօրինականաց Փրկչին գործոց բազմաց ի ներքոյ եդեալ ընգէ փոխմանց զտէրունական մարմին»։

• (գրուած նաև ունտ), ո հլ. «ուտելի սերմ, հատիկ» Դան. ա. 12, 16. Եփր. պհ, Մանդ. որից ունդակեր Ագաթ. կամ ընդա-կեր Ստեփ. սևան. Ոսկիփ. ընդաբուտ Բուզ. անունդ առնել «սերմը՝ ցեղը ջնջել» Բուզ. ընդանալ «սերմի գնալ» Կիւրղ. ել. Եփր. ել էջ 150. ընդիկ Ստեփ. սևան. ընդասէր ԱԲ. ընդեղէն (նոր բառ)։ Յետին ձև է հունդ, ո հլ. նոնն, 5 (սեռ. հնդից), Պղատ. օրին. բայո սրանից դեղահունդ Ոսկ. եփես։ (Արևմտա-հայերը գրում են և հունտ)։

• Canini, Et. étym. 41 ունդ, ինձիւղ, ընձուել բառերը միացնելով կցում է սանս. andhas «բոյս» բառին։ Müiller Armen. VI, թ. 48 յն. ἄνϑος «ծիլ, ծա-

• սիկ» և սանս. andhas բառերի հետ. նում է հունդ<*հիունդ<հնխ. sevontš «ոանք», արմատը հնխ. sēi «ցանել». որ ունին լտ. sero, լիթ. sēju, հսլ. seja, գոթ. saian, հբգ. sāen, գերմ. saen, հիսլ. sā, անգսք. sāwan, հսաքս. sājan, կիմր. heu, բոլորն էլ «ցանել» նշանա-կութեամբ։ Նոյնը յիշում է նաև Meillet, Dial. indeur. 18, համարելով թէ հունդ կազմուած է -ունդ մասնիկով (հմմտա ներունո) հնխ. se արմատից. բայց ան-ապահով է գտնում։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] hinta «ցորեն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. uendh «դարձնել» ար-մատից։

• Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. հունդ, Սվեդ. հէօնդ, Ասլ. հիւնդ, հիւն*։-Նոր բառեր են հնտացու, հնտատիլ.-Ննխ. հունտը մարել «անճիտել, բոլորովին ոչնչացնել».-(Ննխ. հունդ նշանակում է յատկապէս «կտաւատ». օր. հունդ ցանել «կտաւատ ցանել». սրա մասին տե՛ս կտաւ բառի տակ)։

• «մի փոքր կշիռ է. 8 կամ 12 տրամ» Վրք. հց.։

• = Միջնադարեան եւր. մի ձևից. հմմտ. հին ֆրանս. once նոյն նշ.-աւելի ընդար-ձակ տե՛ս յաջորդը։-Հիւբշ. 369։

• «փոքր մի կշիռ, 8 կամ 12 տրամ» (ըստ Մանանդեան, Կշիռները՝ էջ 29, ճիշտ հաշւով 27, 2 գրամ) Շիր. էջ 27, Վրք. հց. գրուած է նաև ուկնի, ուկի. շրջեալ ձև է նուկի, նուկ, նուկիէ Մանդ. Վրք. և վկ. հտ. բ. էջ 231, Շիր. Եպիփ. թաղմ. Վրդն. ել.։

• = Յն. ούγϰία հոմանիշից, որ իր հերթին փոխառեալ է լտ. uncia բառից. այս էլ ծա-գում է *oincia «միութիւն» բառից (մի» Walde 850). տարածուած է նաև շատ ուրիշ լեզուների մէջ. ինչպէս՝ գոթ. unkja հբգ. unza, գերմ. Unze, իտալ. oncia ֆրանս։ once, ռուս. уицiя, վրաց. უნკი ուն-կի ևն. ասորերէնի մէջ դարձել է [syriac word] unqiā կամ շրջմամբ ❇ nuqiā։ Մեր մէջ բառը ստացել է երեք տարբեր ձև. յունա-կանից առաջացել է ունկի, միջնադարեան եւրոպականից ունծայ, ասորականից նուկի, որ իբրև զուտ ժողովրդական ձև մինչև այսօր էլ կենդանի է։-Հիւբշ. 369։

• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 146. յն. ούγγια ձևից։ Աւելի լաւ է ՆՀԲ։ Ասո-րերէնի համեմատութիւնը դրաւ Վար. դանեան ՀԱ 1920, 332։

• ԳՒՌ.-Երև. Վն. նուկի, Զթ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. նուգի, Սլմ. նիւկի, Սվետ. նուգա. (պա-րունակում է ըստ Երև. 3 ֆունդ, Խրբ. Սեբ. ևն՝ կէս տաճկական օխա). որից նուկանոց «կէս օխա պարունակութեամբ գինու կամ ձէթի աման հողէ»։

• (յետնաբար ո հլ.) «տակը, խորքը, յատակ» Վեցօր. էջ 17, 165. Բուզ. փիլ. յովն. 589, 603. «գետնի տակը» Բուզ. «խա-ղողի որթի հողի տակ եղած մասը» Բուզ. 99. Իսիւք. յոբ. 273. «հազար բոյսի թուփը» Անան. գիտ. 21. որից ընջովին «արմատաքի» Բուռ. 99. անունջ «անյատակ, խոր» ԱԲ. մաղունջ (գրուած է մաղունչ) «մաղի տակին մնացածը» Ոսկիփ.։-Տե՛ս և յաջորդը։

• ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։

• «գանձ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բուզ. էջ 208. Ի գեւղն ընջին արքունի, որում Արդ-եանսն կոչեն»։ (Նոյն գիւղը յիշուած է նաև Եղիշ. 60)։

• =Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.

• Չուբինով համեմատում է հյ. ունջ բառի հետ, բայց անշուշտ հասևանում է ունջ «խորք»։

• «մուր, վառարանի մէջ մածուած ձուխը» Ոսկիփ. Մաղաք. աբ. 50. ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։

• ԳՒՌ.-Շմ. ունջ, Գոր. Ղրբ. օնջ «մուր, երկաթի ժանգ, սարդոստայն», Հջղ. մունջ «սառռի ոստայն»։ Նոր բառեր են ունջաթա-թախ, ունջակալել, ունջաջուր, ունջոտ, ուն-ջոտացնել, ունջոտել, ունջոտուիլ։ Նոյնից են նաև մնջոտ Երև. «կեղտոտ», մունջկաթ, մուճկաթ Մրղ. Վն. «մուրկաթ, ունջաջուր»։

• (որ և ոպան) «քաղբան, չարհոտ ծանրահոտ մի խէժ և նրա տունկը. լտ. gal-banum (ըստ ՆՀԲ), oрорonax (ըստ Արթին-եան, Տունկերը էջ 52)» Գաղիան. բժշ. որից ուտանի խիժ, ուպանի տակ, ուպանատակ։

• , ո հլ. «ճիւղ, ընձիւղ» ՍԳր. Վեցօր. 94, 95, 97. Եղիշ. զ. էջ 89. «ուռի ծառը» Ես. խդ. 4. Եփր. հռ. 23. Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 101? «գեղձի ծառը» Երեմ. խզ. 14, (սրանք սրբագրելի են ուռի՝ ըստ Նորայր, Բառաքնն. 29.-նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. Թթր. tal, որ նշանակում է «1. ճիւղ. 2. ուռի» ըստ Будaговъ 1, 335) որից ուռամիջակ «ուռենու պէս բարակ մէջ-քով» Նար. տաղ. (Նորայր, Հայկ. բառաք. 122), ուռենի Ոսկ. յհ. ա. 45. ուռի Սղ. ճւռ-2. Ղևտ. իգ. 40.-նոյն բառը պիտի լինի նաև ուոն «սրած փայտ, սեպ, երիթ» Եւս-պտմ. 158, Ագաթ. Գոր. և շմ. տող 406. Վե-ցօր. 97. հմմտ. երեքուռնի «եռոտանի, երեք բտոով» Վստկ. 183 (Պարտ է երեքուռնի բարձր սանդուղք շինել)։

• Հիւնք. ուռճանալ բայից է հանում ուռ, որից էլ ուռի, իբրև անպտուղ և միայն ուռ բերող ծառ։ Karolides, Γλωσ. συγϰρ. 78 կապադովկ. veria «խաղողի բարու-նակ, ուռ որթոյ»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaēti, պրս. bid հոմանիշների հետ։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 հնխ. osro, եռր երկրորդական ձև ozdo>ոստ բառի։ Karst, Յուշարձան 422 ուռնուլ բայի հետ՝ չաղաթ. ur «ուռոյցք», uruk «ծիլ»։ Petersson KZ 47, 256 հնխ. orso-ձե-ւից, որի հետ հմմտ. յն. ἂρριχος, ἂροιγος, άροιϰος «կողով». արմատն է ers։ ors-«փափուկ ճկուն ճիւղերով հիւսել», որի աճականից յառաջացած ձևեր են լիթ. rέzდis «կողով», rezgù «հիւսել», սանս ráǰǰu «չուան», լտ. restis «չուան» ևն։ նոյնը կրկնում է Pokorny 2, 374 հնխ. гezg-«հիւսել, ոլորել» արմատի տակ։ ճկուն ճիւղ»։ Նոր բառեր են ուռիկ «նորածիլ ճիւղ ուռենու», ուռխոտ, ուռուց «ուռենիների անտառ», ուռօրհնէք «ծառզարդար», ուռի «մի տեսակ խնձոր»։-Ղրբ. ունի նաև հե-տևեալ ձևերը. հօռ «խուրձ ևն կապելու հա-մար ուռենու ճիւղերը ոլորելով շինուած կապ. 2. ողնաշար», հօռ անէլ «ոլորել, ճըմ-լել», հօռ դառնալ «կոտրիլ», հօռացու «հռռ շինելու յարմար ճիւղ»։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. ուռի, Մկ. ուռը՛, Զթ. ուռը՝, Հմշ. ուռընի, Սվեդ. ուռի-նա, Ալշ. Երև. Ախց. Մշ. ուռ, Գոր. հօ՜ռի, Ղրբ. Մժ. հօռէ, Ագլ. օռնի, բոլորն էլ նշա-նակում են «ուռի ծառը». միայն թէ Ալշ. Մշ. ուռ նշանակում են նաև «ուռենու ճիւղ, 2. հոշիի, նորքի ևն ճիւղ՝ կողով գործելու համար». նոյնպէս Ղզ. ուռ «ծառի երկար և

• «ուռած տեղը, ուռոյց, պալար» Բռս. մրկ. 118 (Այտուցեալ էի ուռովն). որից ուռ-նուլ կամ ուռչիլ «ուռիլ, այտնուլ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. թգ. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. (ռամկա-ձև ուռենալ Մխ. բժշ.), ուռուցանել Թուոց ե 22, 27. ուռոյցք Փիլ. ուռեցկողմ Եւագր. 21 ուռուցիկ Գծ. իէ. 14. Ոսկ. եբր. հողմուռոյց Ճառընտ. փքոցուռոյց Ագաթ.-Նոյն բառն է անշուշտ ոռնացուցանել «ուռցնել» Ոսկ. կո-ղոս. 601 (վկայութիւնը տե՛ս ըմփորտել)։

• Lag. Urgesch. 268 սանս. nrnām։ «լցնել». իսկ Böttich. Horae aram 18 ուռոյց=ասոր. [hebrew word] airuz «գլխի մի տեսակ ուռեցք»։ Տէրվ. Նախալ. 107 ուռճանալ և սանս. ūrja «ուռած, պա-րարտ» բառերի հետ՝ հնխ. varg կամ var արմատից։ Հիւնք. յն. ούρίζω «ուռ-նուլ առագաստի նաւու»։ Karst, Յուշար-ձան 408 սումեր. ur «առատութիւն», 421 ալթայ. or, ur «վերևը», չաղաթ. ör, ur «բարձր», յն. ὄρνυμαι և հյ. յառնեմ, 422 չաղաթ. ur, urma «ուռոյցք», uruk «ընձիւղ, ծիլ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. ուռել, Ախց. Կր. Մկ. Տիգ. ուռիլ, Ննխ. ուռէլ, Տփ. ո՛ւրիլ, Մրղ. ուռռէլ, Երև. ուռչէլ, Հմշ. ուռուշ, Շմ. ուռչիլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. ուռէնալ, Գոր. Ղրբ. օ՛ռչիլ, Զթ. ուռունօլ, ուռունոլ, Հճ. ու-րունօլ, Ասլ. էօռընալ, Ագլ. ըռռօ՛ նիլ, Սվեդ. ուդիցիլ։-Նոր բառեր են ուռեցւորիլ, ուռու-գեր, ուռնիկուռն, ուռուոլոր, ուռուիլ, ուռուց-ւարուկ։

• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառին է կցում վը-րաց. ურნატი ուրնատի «տիկ», բայց սրա նմանութիւնը պէտք է պատահական համա-րել, որովհետև չկայ հայերէն *ուռնատ ձե-ւը։ Պատահական են նաև թրք. ❇ uր «ու-ռեցք»> քրդ. ur «գեղձ, ուռեցք, այտոյց», որի ցեղակիցներն են չաղաթ. ōr (կոկանդ ur, խիվա ur) «բարձրութիւն, բարձրը», urmel «փչել, ուռցնել», urma «բշտիկ», urúk «ու-ռած, մէջը պարապ, սին», hurmak «փչել. ուռցնել», եակուդ. ūr, uräbin «փչել, շան հագեւր», urū «փչումն, շան հաջիւն». ur «ու-ռեցք», ալթայ. ur «փչիւն», մոնգոլ. ur «ծա-ռերի վրայ գոյացած ուռեցք»։

• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. հա-ւանաբար նշանակում է «բարձ կամ սպասի վերաբերեալ մի բան». ունի միայն Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 81, Շահն. Ա. 204. «Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամե-ծաց... և ըստ գահու նախապատիւ արարեալ բաժակաւ և ուռով առաջի իւր՝ զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր»։ Այստեղից առնելով Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 20՝ «Ըստ նախադա-սութեան նախապատիւ արարեալ բաժակօք և ուռովք առաջի իւր՝ զիւրաքանչիւր ոք նախա-մեծար ցուցանէ»։-

• «աշտանակ կամ վառարան, հրա-րան». մէկ անգամ ունի Գր. սքանչ. կուս.։

• Karst, Յուշարձան 408 սումեր. u։ «տաքութիւն, այրել, կրակ» բառի հետ։

• , ի-ա հլ. «արջ կամ եղնիկ բըռ-նելու թակարդ» Նոնն. 22 (վկայութիւնը տե՛ս յարկ). ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• ՆՀԲ հանում է ուռի կամ ուռկան բա-ռից։

• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։

• , ի-ա հլ. «ձուկ բռնելու ցանց» ՍԳր. Լաբուբ. 48. որից ուռկանել «ցանցով որսալ» Ոսկ. ա. կոր. ուռկանարկ Սեբեր. ուռկանաւոր Ես. ժթ. 8. ուռկանաւորել «որ-սալ» Ուխտ. Ա. 10.-Rivola, Բառ. հայոց2, 349 ուռկան ձևի հետ յիշում է նաև վարկան, որ պէտք է գաւառական մի ձև լինի?

• ղան, օրղան «պարան»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ" 17 սանս. var, yr «ծածկել» արմատից։ Bugge, Btrg. 39 յն. έρϰυς «որսի ցանց», ἀρϰάνι «կապ», լտ. sarcina «կապոց, ծրար» բառերի հետ՝ բնիկ հայ։ (Մերժում է Boisaca 79)։ Հիւնք. յն. ὄρϰάναι «բանտ» և ὄργονον «գործի» բառերից. հմմտ. հյ. գործի «ուռկան»։ Patrubány SA 1, 309 թրք organ «չուան» բառից փոխառեալ։ Նոյն ՀԱ 1908, էջ 341 ուռի բառից, իսկ թրք. organ փոխառեալ է հայերէնից։ Շէֆ-թէլովից BВ 29, 52 ուռ, ուռի, ուռեակ բառերից։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. örmek, չաղաթայ. orge-mek «հիւսել». ալթայ. urmek «հենուլ. հէնք անել»։ Pe-tersson KZ 47, 256 կցում է ուռ, ուռի բառին (որ տե՛ս)։ Նոյնը կրկնում է Po-korny 2, էջ 374։

• ՓՈԽ. -Պատահական նմանութիւն ունին և հայերէնից չեն փոխառեալ բոհեմ. arkana «ցանց, թակարդ» (տես Vaillant, Gram. des Bohémiens, Paris 1868, էջ 95), ռուս. ap-канъ, ն. ասոր. ork'än «ձի կամ մարդ բըռ-նելու մի տեսակ չուան», որոնք ծագում են թթր. [arabic word] arγan, [arabic word] ︎ arqan «հաստ չուան» բառից (Будaговъ, Cpaв. cлов. I, էջ 30, Berneker 30)։

• «սովորելը». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են՝ ուսանիլ «սովորիլ» ՍԳր. ուսած Ոսկ. յհ. բ. 12. ու-սումն ՍԳր. Եփր. ա. մն. ուսող Եւս. քր. ու-սումնական Սեբեր. ուսումնակից Բուզ. ա-սումնասէր Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. Կիւրղ. ել. ուսուցանել ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. մարտուսոյց Եզն. բազմուսումն Փիլ, լին. այլուսումն «օտարուսումն» (նորագիւտ բառ) Եփր. գծ. էջ 9. դիւրուսոյց Փիլ. լին, դժուարուսանելի Ոսկ. ղկ. ինքնուս Փիլ. լին. կնքնուսումն Ոսկ. ես. կանխուսեալ Լմբ. պտրգ. կենսուսոյց Վրք. հց. ճշմարտուսոյց Պիտառ. նորուսումն Նխ. գծ. Կանոն. նորուս Թէոդ. մայրագ. քաջուսացի Տիմոթ. կուզ. 31,-նոր բառեր են՝ անուսումնասիրութիւն, ուսանող, ուսանողուհի, ուսանողութիւն, ու-սանողական, թերուս, ուսումնածարաւ, ինք-նուսուցիչ, ուսումնասիրել, ուսումնարան, ու-սումնարանական, ուսումնաւարտ, ուսուզչա-կան, ուսուցչանոց, ուսուցչապետ, ուսուցչու-հի ևն։

• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. euk-արմատի ստորին ձայնդարձի uk-ձևից, որի ռնգային տիպարն է unk-. ցեղակից լեզուներիր հմմա. սանս. učyati «ախորժիլ, վարժուիլ», սոգդ. yočat «ուսուցանէ», հսլ. vyknati «վարժուիլ, սովորիլ, ուսանիլ», ukú «ուսում, վարդա-պետութիւն», učiti «ուսուցանել», ռուս. прց-выкать, при-выкнуть «վարժուիլ, ընտելա-նալ», учить «ուսուցանել», уцeникъ «աշա-կերտ», учитeль «ուսուցիչ». հպրուս. jaukint «վարժեցնել, հրահանգել», լիթ. iunkti «սո-վորիլ, վարժուիլ», լեթթ. jūkt «վարժուիլ», գոթ. bi-ūhts «վարժ, սովոր» (Pokorny 1, ll1, Walde 865, Trautmann 335)։-Հիւբշ. 484,

• ՆՀԲ լծ. պրս. ուստա «վարպետ»։ Lag. Urgesch. 531 paç արմատից՝ իբր գոթ. fahan, կտր. fuic։ Պատկ. Изсльд. 5 պրս. āmoxtan «սովորիլ» ձևի հետս

• Հիւնք. ուշ բառից, հմմտ. նաև թրք. ուս «միտք», ուսլու «մտացի», պրս. իւսթա «վարպետ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 67 (կաս-կածով), նոյնը նաև Müller, Armen. VI, թ. 69, Bugge, Etrusk. u. Arm. 163, Meillet, Esquisse 80։-Scheftelowitz BВ 28, 307 հնխ. ōk'-«սուր» արմա-տից։ Patrubány SA 2. 12 ուս «épaule»l բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 422 թթր. us «միտք», 429 թթր. oq, og, ong «միտք, ուսանիլ»։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. hsúe «ուսանիլ»։

• ԳՒՌ.-Հճ. Սլմ. ուսնել, Մրղ. ուսնէլ, Խրբ. Սվեդ. ուսնիլ, Զթ. ուսնօլ, ուսնոլ «ուսանիլ», իսկ ուս արմատը ունինք ուս ու տես Տփ., տես ու ուս Ալշ. «տեսնել ու սովորիլ, փորձ» բառի մէջ։

• ՓՈԽ.-Մեզանից չի կարող փոխառեալ լի-նել թրք. ❇ us «ողջամտութիւն, խելք. զգօնութիւն» (որից uslu «խելօք, լուրջ, խո-հեմ», uslanmaq «խելօքանալ»), որովհետև բառը տարածուած է բոլոր Ալթայական լե-ռուների մէջ՝ այլևայլ առումներով. այսպէս՝ չաղաթ. ❇ us «ուսում, միտք», [arabic word] es «միտք», [arabic word] eslik «իմաստուն, խոհեմ», ❇ [arabic word] is «իմացականութիւն, հոտ, հոտառութիւն» ևն ևն (տե՛ս vámbery, Etym. Wört. էջ 62)։