unfaithful, disloyal, perfidious.
Իբր ոչ հաւատարիմ. է առաւել ռմկ. ի յետին դարս. որպէս եւ ԱՆՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆՆ. որ ըստ նախնեաց ասին ԱՆՀԱՒԱՏ, եւ ԱՆՀԱՒԱՏՈՒԹԻՒՆ. ἅπιστος, ἁπιστία. infidelis, infidelitas.
Որ ոչ հաւատայ յԱստուած, ոչ լինի հաճոյ նմա. նախ վասն անշնորհակալութեանն ... երկրորդ՝ վասն անօգտութեան, երրորդ՝ վասն անհաւատարմութեանն. քանզի որ կացուցեալ է ի վերայ իշխանութեան ինչ՝ պարտի ճանաչել զայն յորմէ կացուցաւն, զի մի՛ լիցի անհաւատարիմ ծառայ. այս ինքն զի մի՛ գոլով սպասաւոր՝ յափշտակեսցէ յինքն զտէրութիւնն. եւ այլն. (Առաք. մոլ.։)
Գանձ անհաւատարիմ է, որ ի տան կայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Ախտաւոր ոք եւ մարմնեղէն՝ անհաւատարիմ առնէ զմարդն իբր աստուածային գեղեցկութեամբն զարդարեալ (գոլ). (Նիւս. կազմ.։)
infidelity, disloyalty, treason, perfidy
cf. Անհաւատամ.
Այն՝ որ նոցայն հաւատայ, անհաւատէ՛ Աստուծոյ. իսկ որ անհաւատէն, հաւատայ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Մինչեւ կատարեսցին ասացեալքս յինէն, որում անհաւատեցեր յերկուանալով. (Կիւրղ. ղկ.։)
Որ անտեսանելւոյն անհաւատի՛, տղայ է իմաստութեամբ. (Լմբ. գր. պապ.։)
Մի՛ երկմտիր ի սրտի քում, եւ մի՛ անհաւատիր Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Անհաւատամ.
Այն՝ որ նոցայն հաւատայ, անհաւատէ՛ Աստուծոյ. իսկ որ անհաւատէն, հաւատայ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Մինչեւ կատարեսցին ասացեալքս յինէն, որում անհաւատեցեր յերկուանալով. (Կիւրղ. ղկ.։)
Որ անտեսանելւոյն անհաւատի՛, տղայ է իմաստութեամբ. (Լմբ. գր. պապ.։)
Մի՛ երկմտիր ի սրտի քում, եւ մի՛ անհաւատիր Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
"cf. Անհետ լինել."
Ցամաքի, կորնչի, անհետանայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
"cf. Անհետ լինել."
without foundation, without base.
Որ չունի հիմն հաստատուն. խախուտ. անհաստատ. թէմէլսիզ, ասլը եօգ.
Զօրէն անհիմն տան. (Պիտ.։)
Յանհիմն խորհրդոց խօսել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
unpractised, untried, new, inexperienced, ignorant.
Որ չէ հմուտ կամ հմտացեալ. տխմար. ոչ խելամուտ. անտեղեակ. անընդել. չսորված. պիվուգուֆ. ἅπειρος. imperitus.
Առանց դպրութեան՝ եւ գրոց անհմուտ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Բժիշկք կենաց քոց անհմուտք ի հանճարոյ. (Երզն. լս.։)
Ճշմարիտ լուսոյն անհմուտք. (Խոսր.։)
Անհմուտ քերթողի ունկն դնէր. (Ոսկիփոր.։)
inexperienced, without ability, — knowledge of.
Իբրեւ անհմուտ. տխմարաբար. անգէտ մտօք.
Բազումք անհմտաբար զամենայն ինչ ունայնութեամբ ծախեն. (Լծ. կոչ.։)
Որք բաժանման անհմտաբար գոն. (Մագ. ՟Խ՟Զ։)
inexperience, unskilfnlness, ignorance.
ἁπειρία. imperitia. Անհմուտն գոլ. տգիտութիւն. տխմարութիւն. աճէմիլիք.
Հետեւեալ լինին անզգամութեան՝ անուսումնութիւն, անհմտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Այլ եւ զառակս մեկնեցից, որպէս զի մի՛ վնասեսցիս գերեցելովն՝ անհմտութեամբդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ոչ վասն իւրոյ անհմտութեան ինչ, այլ վասն նոցա տկարութեան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Անհմտութեամբ դերեւեցուցանէ. (Պիտ.։)
Որպէս վէմ յանհմտութենէ շինողաց յետս ձգեալ. (Երզն. մտթ.։)
to disobey, to rebel.
ἁπειθέω. non pareo, inobediens sum, παρακούω, non audio. Անհնազանդ լինել. չհնազանդիլ. ստունգանել. անհաւան լինել. հեստալ. անհաւանիլ. միւդիւ օլմամագ, իդաաթ էթմէմէք.
Ոչ ոք անհնազանդի եթէ ոչ նախ արհամարհէ. (Բրս. հց.։)
Տեսանե՞ս, ո՛րչափ զօրաւոր է որ Աստուծոյ հնազանդի. եւ ո՛րչափ տկար, որ Աստուծոյ անհնազանդի։ Որ անհնազանդ լինի նոցա, առաքչին նոցա անհնազանդի ... Ոչ մեծ ինչ կարծէին զանհնազանդելն Քրիստոսի ... Նոյն ինքն Աստուծոյ անհնազանդին, որք Քրիստոսի անհնազանդին. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Ոչ հնազանդիս, զի եղիցիս ի կորուստ անհնազանդեալ որդիդ հարանց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անհնազանդեցելոյ։ Անհնազանդելոյ. (Մամբր.։)
to be impossible;
to be irremediable, to be desperate.
Անհնարեալ տարակուսէր. (Փիլ. սամփս.։)
to be extravagant or whimsical;
to be distorted, disfigured, spoiled;
to be dissolute.
Այլանդակ գտանիլ ըստ ամենայն նշ.
Դու փոխարկեալ այլանդակիս ամբարտաւանութեամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ էր այնուհետեւ տեսանել զաշխարհս մեր ո՛չ որպէս զբարբարոսս այլանդակեալս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
cf. Այլաբանութիւն.
to change to a different gender or kind;
to make degenerate, to spoil.
Յայլ ազգ կամ ի կերպարան փոխել. այլայլել. խարդախել. յն. տարանշանել, օտարաբար դրոշմել. παρασημαίνω. perperam signo, adultero
Այլասերեն ոմանք զճշմարտութեանն գեղեցկութիւն, որպէս զդահեկան ինչ փոխեալ յայլ գիծ. (Պրպմ. ԼԷ։)
of another family, nation.
to apostatise, to be heterodox, heretical;
to teach heresy;
to err in the catholic faith.
ԱՅԼԱՓԱՌԵՄ ԱՅԼԱՓԱՌԻՄ. Այլափառ լինել. մոլորիլ. օտարանալ կամ անկանիլ յուղղափառութենէ. հերետիկոս դառնալ. իբր ἐτεροδοξέω. orthodoxis non adsentior
Այլափառեաց՝ թողլով զուղղափառ դաւանութիւն ... Այլափառեաց ընդ Սիմոնի մոգի. (ՃՃ.։)
Ի բաց կացեալ ի նմանէ՝ այլափառեաց. (Սարգ. ՟Ա. ՅՀ. ՟Դ։)
Այլափառէր, եւ զառակս ճշմարտութեանն իւր մոլորութեանն ջատագով առնոյր. (Լմբ. առակ.։)
cf. Այլափառեմ.
ԱՅԼԱՓԱՌԵՄ ԱՅԼԱՓԱՌԻՄ. Այլափառ լինել. մոլորիլ. օտարանալ կամ անկանիլ յուղղափառութենէ. հերետիկոս դառնալ.
to change, to alter;
to counterfeit;
to metamorphose;
to diversify.
Փոխել յայլ. փոփոխել. այլայլել. տէյիշթիրմէք, թէպտիլ էթմէք.
Եւ ոչ զամիսն այլափոխեն. (Եսթ. ՟Թ. 27.) յն. այլազգ վարել։
Այլափոխեցին (զբանն) ի դէմս երրորդութեան. (Լմբ. պտրգ.։)
ԶՊօղոս Քրիստոս յերկնից լուսաւորելով այլափոխեաց. (Եփր. մարգ.։)
Եւ ամբոխել. վրդովել.
to change;
to grow worse, to degenerate.
Ոչ յարութեամբն այլափոխէր. (Շ. խոստ.։)
Զայլափոխել ժողովրդեանն յերկեղ եւ ի դողումն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հանգիստ ննջման քո այլափոխեալ առատութեամբ պարգեւաց։ Որոյ զանազանեալ է ըստ մարմնոյ ծնունդն եւ այլափոխեալ. (այս ինքն անհայր ի կուսէ). (Առ որս. ՟Գ։)
cf. Այլ.
some other, other, another (thing).
another, other (person).
of a different doctrine;
of or belonging to a sect.
Որ այլանդակք եւ այլուսմունք են, որոշեն զնոսա ի բաց հոտով սրբով. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Այլուր.
satyr.
Ազգ կապկի՝ ըստ իմիք նման այծի, եւ ըստ իմիք նման մարդոյ. որ ըստ յն. եւ լտ. σάτυρος. satyrus Բանաստեղծական կենդանի խենէշ՝ վերին մասամբ մարդակերպ, եւ ի վայր այծոտն։ (Խոր. աշխարհ։)
wild goat;
roe;
buck, hart;
deer.
δορκάς, δόρκων. caprea, dorcas եւ capreolus, parva capra. եբր. ձէպի իբր թ. լէփիջ. Այծ վայրի՝ արագոտն եւ սրատես, բազմաճղի եւ տկար եղջերօք. եապան քէչիսի, գարաճէ, կէյիք սըզընը, ճէյրան, զազալ.
Իբրեւ զայծեամն եւ զեղջերու։ Որպէս ուտիցի այծեամն եւ եղջերու։ Ասայէլ էր թեթեւ ոտիւք իբրեւ զմի յայծեմանց ի դաշտի։ Թեթեւագոյնք ոտիւք իբրեւ զայծեմունս ի վերայ լերանց։ Նման է եղբօրորդին իմ այծեման, կամ որթուց եղանց։ Իբրեւ զերկու ուլս երկուորիս այծեման։ Իբրեւ զայծեամն փախուցեալ. եւ այլն։
Արգելլով ի ներքս այծեմունս երագունս. (Խոր. ՟Բ. 38։)
Այծեամն՝ տեսանող. (Սարգ.։ եւ Նար. երգ.։)
fawn of a roe.
Այծեամն փոքրիկ. որ եւ յատուկ անուն կնոջ. δορκάς. caprea. Ըստ մեզ δορκάδιον. capreola (Գծ. ՟Թ. 36. 39։) (ըստ եբր. Ձէպիթա, ասոր. Թապիթա, այն է Տաբիթա.)
flock of goats.
Երամակ կամ հօրան այծից. αἵπολιον. grex caprarum. քէլի սիւրիւսի.
Այծերամակս, եւ անգեայս, եւ հօտս։ Հօտից, եւ անգէոց, եւ այծերամակաց. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
to jeer, to make a jest of, to ridicule, to mock, to deride, to hold in contempt, to despise, to scoff at, to scorn, to banter, to rally, to rail at, to revile, to abuse;
to treat with contempt, with abuse or ridicule.
(լծ. թ. այըպլամագ) παίζω, ἑμπαίζω, καταπαίζω , καταγελάω, μυκτηρίζω, χλευάζω, γελάω. illudo, derideo, irrideo, subsanno Այպն առնել. խազ առնել. ծաղր առնել. ունչս առնել. կատակել. ձաղել. եպերել. դսրովել. յամօթ առնել. անարգել. արհամարհել. մասխարա՝ իսթիհզա էթմէք. մեզեյէ՝ քեսինտիյե ալմագ. զէֆքլենմէք. կիւլիւլմէք. խօրշամագ.
Այպանեսցեն զքեզ։ Այպանել հարկանել եւ ի խաչ հանել։ Իւրաքանչիւր զբարեկամ իւր այպանեն։ Ծանեան զքեզ եւ այպանեցին։ Զօր ամենայն հանի ի գլուխ այպանեալ։ Արհամարհօղք, այպանօղք։ Ոչ նստայց յատենի այպանողաց։ Այպանեաց զնոսա Եղիա Թեղբացի, եւ ասէ. մեծաձա՛յն կարդացէ՛ք, զի Աստուած է։ Եթէ ոչ այպանիցէք զբանիւք իմովք. եւ այլն։
Մի՛ զմեզ այպանեալ պարսաւիցես. (Խոր.։)
Ի միտս իւրեանց սկսան այպանել զնա. (Եղիշ.։)
Որ այպանէ, երգիծանի։ Մի՛ այպանեսցի մարգարէութիւն ի վտանգելոցս անհաւատութեամբ. (Լմբ. թղթ. եւ Լմբ. ատ.։)
cf. Այպանութիւն.
Եւ ոչ անօրինաց մատնել ի ծաղր եւ յայպանումն. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Եթէ ձաղանօք այպանման զիս կատակեսցէ։ Ծաղրականաւ այպանմամբ հենգնեաց։ Ի խաղս այպանման ծաղու. (Նար.։)
cf. Այպանեմ.
to be possessed with a devil;
to roar, to make a dreadful noise;
to rave, to be frantic, to storm, to be furious.
δαιμονίζομαι/ a daemonio vexor, πνευματοφοροῦμαι spiritu (malo) ducor, ἑπιληπτεύομαι, furo insanio Հարկանիլ յայսոյ. լլկիլ ի դիւէ. մէճնուն օլմագ. եւ մոլեգնիլ. մոլիլ. յիմարիլ. գուտուրմագ. չըլտըրմագ.
Դուստր իմ չարաչար այսահարի։ Ածէխ զդա այսահարել առաջի իմ. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 22։ ՟Ա. Թագ. ԻԱ. 15։)
Այսահարեալք ամենեքեան. (Ագաթ.։)
cf. Այսահար.
ԱՅՍԱՄՈՒՏ ԱՅՍԱՄՏԵԱԼ. Յոր մտեալ իցէ այս պիղծ. այսակիր. դիւահար. մէճնուն. տիվապատ.
Այր մի անօրէն եւ այսամուտ. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Այսամտեալ բազմութիւն. (Ոսկ. լս.։)
this time, this once.
still, nevertheless, as for the rest.
to swell, to puff, to be inflamed, to be bloated.
ԱՅՏՆՈՒՄ որ եւ ԱՅՏՉԻՄ. οἱδέω. tumeo. Ուռնուլ. ուռիլ, ուռենալ. շիշմէք. գապարմագ.
Եւ նոքա ակնունէին նմա այտնլոյ, կամ անկանելոյ, եւ յանկարծակի մեռանելոյ. (Գծ. ԻԸ. 6։)
inflammation, tumefaction, swelling, protuberance, enlargement;
cf. Այտոյց.
Այտնուլն, եւ այտոյց. որպէս խաղաւարտ, ուռոյցք. հետք գանից ի մորթ մարմնոյն. ուռէցք. շիշ. գապարճըգ. οἵδημα, φύσημα, ὅγκος. tumor.
Այտումն. ուդէմա. (յն. ոիտիմա, կամ իտիմա) (Գաղիան.։)
Այտումն ի մարմնի ունիցի։ Զջրագողութիւն, եւ զայտմունս եւ զզայրացմունս մարմնոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Տեսանելով զայտումն զայրացեալ ախտին. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Այտումն թունից. (Լմբ. սղ.։ Իսկ Ես. ՟Ա. 6.)
Ոչ վէրք, ոչ այտումն, ոչ հարուածք խղխայթեալք. յն. հետք գանից։
Կամ ուռնուլն այլով օրինակաւ. եւ փքացումն. ուռիլը, տկռիլը. գապարմագ.
Իսկ փողն՝ միթէ եղջի՞ւր ինչ գոչիցէ։ Թռալիր օդով՝ փողիցն այտմամբ. (Ագաթ.։)
Այտումն խորհրդոց ապիրատութեան. (Յհ. կթ.։)
Ի քաղաքն ապաստանեցի այտման. (Սկեւռ. աղ.։)
Զայտումն հպարտութեան. (Վրք. ոսկ.։)
Զամբարտաւանութեանն այտումն. (Սարկ. պատկ.։)
ԱՅՏՈՒՄՆ ասի առ Գաղիանոսի եւ որ ինչ ի վեր երեւի յայտս կամ յերեսս մարդոյ. որպէս դեռաբոյս հերք մօրուաց, կամ մազ աղուամազ. եւ բիծք կամ պիսակք ծաղկան։ թիւյ, շիլ. ἵονθος lanugo primipili, villus, et faciei lentigo.
to swell, to inflame, to tumefy.
Տալ այտնուլ. ուռուցանել. ուռեցնել. շիշիրմէք. գապարթմագ.
Այր լինել, այս ինքն յարբունս հասեալ, չափահաս. մա՛րդ ըլլալ. ատամ օլմագ. ἁνδρόομαι. vir fio, aetatem virilem attingo
Երբեմն քեզ հարսնացելոյս, եւ այժմ ի քէն այրացելոյս (կամ այրեցելոյս). (Շ. յերգերգ.։)
Կամ մարդանալ բանին Աստուծոյ.
Վասն մեր այրացեալ (բանն). (Լմբ. յայտն.։)
cf. Յայրատանամ.
cf. Յայրատիմ.
to burn, to enflame, to fire;
to torrefy, to scorch, to parch, to dry.
Հրով կիզուլ՝ տոչորել եւ ծախել. էրել. եագմագ. որպէս καίω, ἑκκαίω, κατακαίω. uro, exuro, comburo.
Ոսկերս մարդկան այրեսցէ ի վերայ քո։ Հուր բորբոքեալ այրեսցէ մինչեւ ի դժոխս ներքինս։ Այրեսցէ ի վերայ նորա քահանայն փայտ։ Հուր այրեսցէ զտունս կաշառառուաց։ Այրեցից ծխով զբազմութիւն քո։ Այրեսցեն զզէնս, զասպարս ի կրակի։ Հանէ՛ք զնա (զյանցաւորն) արտաքս, եւ այրեսցի։ Մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին ... զի՞ է՝ զի ոչ այրի մորենին։ Որ ինչ մնասցէ ի նմանէ յայդ, հրով այրեսջիք։ Այրեսցեն զզուարակն, զորօրինակ այրեցին զառաջին զուարակն. եւ այլն։
Կամ որպէս հրձիգ առնել. հրդեհել. ἑμπυρίζω. incendo կրակ ձգել, կրակ տալ. աթէշ վէրմէք, դութուշթուրմագ.
Այրեաց Յեսու զքաղաքն հրով։ Գուցէ այրիցեմք զքեզ եւ զտուն հօր քոյ։ Այրեաց զօրանն։ Այրեցեալ էր քաղաքն։ Այրեցին ի հուր զսրբութիւն քո. եւ այլն։
Կամ որպէս փաղաղել. լափել հրոյ. διαφλέγω, καταφλέγω. exuro
Որպէս հուր զի այրէ զանտառ։ Ընտանենայր բոցն, զի մի՛ այրիցէ զարձակեալ գազանսն։ Զնաւսն այրեցին. եւ այլն։
ԱՅՐԵԼ. որպէս լուցանել. վառել զկրակ կամ զճրագ. բորբոքել. դութուլ թուրմագ. եագմագ. καίω. accendo կր. ardeo
Հուր ասէ այրեսցի ի վերայ բագնին անշէջ։ Այրել բազմակս ի վերայ տէրունեան աշտանակին. (Փիլ. բագն.։)
Իմաստնոցն (լապտերք) այրէին, եւ այլոցն ոչ այրէին. (ՃՃ.։)
Այրիլ անաղօտ ի մեծախորհուրդ սրբումն սեղանիս. (Նար. ՁԱ։)
ԱՅՐԵԼ. որպէս կիզուլ արեւու, տօթոյ, եւ գինւոյ, եւ այլն. տապացուցանել։ Կր. տապանալ. տոչորիլ. συγκαίω. comburo. տաքցընել, գլխու զարնել. գըզտըրմագ.
Յամառնային ջերմութենէն տոչորմամբք կիզեալք այրէին. (Յհ. կթ.։)
Աղի ցօղով արտասուացս այրիմ. (Նար. ԿԶ։)
ԱՅՐԵԼ. որպէս մորմոքեցուցանել կամ ճմլել եւ վառել զսիրտ։ Կր. մորմոքիլ. տապիլ. նեղիլ. բորբոքիլ. խշխշցնել, խշխշալ, տաքնալ. եիւրէյինի եագմագ. եանմագ. գըզմագ. դութուշմագ. παραθερμαίνω calefacio, ἑμπυρίζω incendo, προσεκκαίω inflammo, ζέω ardeo
Զի մի՛ պնդեսցի մերձաւոր արեանն զկնի սպանողին, մինչդեռ այրիցի սիրտ նորա։ Յամբարտաւանել ամպարշտի այրի աղքատն. (Օր. ԺԹ. 6։ Սղ. ՟Թ. 29։)
Յոգւոց հանելով՝ ասեն. այրեն զմեզ եւ խորովեն։ Այրին եւ խորովին առ սէր ընչիցն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Պայթէ ասէ սիրտս, եւ այրիմ ընդ թշնամանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զի՞ մրցիս, զի՞ այրիս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Այրեցին զնա կարծիք նենգաւոր թշնամւոյն. (Եփր. ծն.։)
Այրէին ցասմամբ։ Այնչափ այրեցեալք ի ցասմանէն. (Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ մախանօք այրիլ. (Վահր. յայտն.։)
conflagration, deflagration, combustion, burning.
Զտաճարն լուցեալ զկռոց՝ դիտելով զայրեցումն ոգւոց նոցա. (Ժմ.։)
Քաղաքաց եւ շինից այրեցումն. (ՃՃ.։)
Այրեցումն ի հուրն քաղդէացւոցն. (Արշ. ՟Ժ։)
Յայրեցմանէ չար խորհրդին. (Յիսուս որդի.։)
Անունդ այրեցման պատշաճ ... պատշաճագոյն են այրեցմունքն։ Մորմոքումն այրեցման ծնողական աղէտի. (Մագ. ՟Բ. ԿԶ։)
to become a widow or widower, to be a widow or widower;
cf. Արիանամ.
to burn.
burning.
ԱՅՐՈՒՄՆ որ եւ ԱՅՐԵՑՈՒՄՆ. Այրելն եւ այրիլն՝ ըստ ամենայն նշ. καῦσις. ustio, combustio
Մարմին նորա տուաւ յայրումն հրոյ։ Հոգւով դատաստանաց, եւ հոգւով այրման։ Լիբանան չէ բաւական յայրումն։ Մերձ է յանէծս, եւ վախճան նորա յայրումն. (Դան. ՟Է. 11։ Ես. ՟Դ. 4։ Խ. 16։ Եբր. ՟Զ. 8։)
Փրկութեամբն ապրեսջիք յայրմանէն՝ որ գալոցն է։ Արբուցին նոցին եւ զհամ հրաբաժակ գինւոյ այրման նոցին. (Ագաթ.։)
Եւ զհրաբաժակ դառնութեան այրմանն ընկալեալ Սոդովմ ի յաւուրն տոչորման. (Շար.։)
Եւ ոչ այնչափ այրումն կիզելի սգոյ անկանէր ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
to visit;
to search.
Չէ՛ հնար այցելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Մի՛ խնդրեսցէ զնա, յայտ է թէ մի՛ այցեսցէ։ Նախաստեղծին այցող փրկիչ. (Իսիւք.։) (Շար.։)
ԱՅՑԵԼԻ Է. դիմազուրկ (որ ըստ յն. մակբայ ասի). արժան է տեսանել. կամ պէտք են այց առնուլ, դիտել, նկատել, խուզել, խնդրել, հոգալ. աղէկ մը նայելո՛ւ է. պիր էյի պագմալը, միւլահազա էթմելի. ἑπισκεπτέον. oportet inspici, visendumest, respiciendum, dispiciendim
Մարմին քահանային այցելի՛ է, զի մի՛ ինչ վրիպումն վնասու գացի։ Ճառս այս նշանակ իմանալեաց է, իսկ առ ի միտս՝ այլաբանութեան քաննովք այցելի է։ Այցելի է եւ խուզելի ամենայն ստուգութեամբ՝ բանիցն զիւրաքանչիւր ոք. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բայց հաւատս աներկմիտս յո՛ ասաց ունել, այցելի՛ է. (Երզն. մտթ.։)
to delay, to linger, to loiter, to tarry, to stay;
to arrive late, to be late.
ԱՆԱԳԱՆԻՄ որ եւ ԱՆԱԳԱՆԵՄ, եցի. չ. χρονίζω tardo, moror Յամենալ. յապաղել. դանդաղիլ. լան զժամանակն յետոյ մնալ՝ ժամավաճառ լինելով. ուշանալ. կէճիքմէք.
Գայ, եւ ոչ անագանեսցի։ Որ գալոցն է, եկեսցէ եւ ոչ անագանեսցի. (Ես. ԺԴ. 1։ Ամբ. ՟Բ. 3։)
Որսորդք անագանեալք, որք զխորս գետոցն ոչ ժամանեն որսալ. (Արշ.։)
Ձկունք անագանեալք ի ցամաքի՝ մեռանին. (Աթ. անտ.)
Զի մի՛ առաւել ծուլութեամբ անագանեսցուք. (Խոսր.։)
Մեղմագնաց գնացիւքն յամեն եւ անագանեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Եւ յանագան ժամու՝ ընդ երեկս գալ. ὁψίζω vesperi venio
cf. Անագանիմ.
Մասնիկ բաղադրութեան ի սկիզբն բառից՝ հասարակօրէն է նշանակ բացասութեան կամ պակասութեան, որպէս ի մեզ Ապ. յն. ա, ան, աբօ, նի. պրս. նա, պի թ. (ի վերջէ) սըզ. զորօրինակ տեսցի յայսմհետէ յաճախութեամբ։ Սովին մասնկամբ բաղադրեալ գտանին առ յետինս եւ քանի մի այլազգական բառք. զորօրինակ ԱՆԽԱԼԱՏ, կամ ԱՆՂԱԼԱՏ. այս ինքն անսխալ։ ԱՆՆՈՊԱՅ, նէօպէթսիզ. այս ինքն անկարգաւոր, ԱՆՓԱԼԱՆ, փալանսըզ. այս ինքն անհամետ, եւ այլք։
Յոչ սակաւ բառս եւս է նշանակ ստորասականի, ըստ որում նոյնանայ ընդ նախդիրդ Ըն, ընդ. եւ ընդ մասնիկդ Հան, որպէս համ, Համա. պրս. հէմ որպէս յն. եւ լտ. ἑν, ἑμ. in, im, συν, συλλ. con, coll. եւ այլն. տե՛ս զբառսդ ԱՆՋԱՏԵԼ, ԱՆՋՐՊԵՏ, ԱՆՈՏՔ, ԱՆԳԱՄ, ԱՆՏԱՌ, եւ այլն։
fruitful;
husbandman
γεωργός (յորմէ անունս Գէորգ). agricola Որ առնէ արդիւնս՝ գործելով յանդաստանս. արդիւնագործ. երկրագործ. մշակ. վաստակաւոր ժիր եւ փոյթ ի գործ հասարակաց.
Եթող այգէգործս եւ արդիւնարարս, (կամ յայգեգործս եւ յարդիւնարարս). (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե 12։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ 16։)
Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Արդնւնարարաց գործք. յն. մի բառ γεωργία agricultura երկրագործութիւն. (Կոչ. ՟Ե։)
Զարդիւնարարս գովէ վասն համացեղիցն կարեկցութեան. (Տօնակ.։)
Որ բերէ արդիւնս յիւրմէ. պտղատու. պտղաբեր. եւ տուօղ պտղաբերութեան.
Երկիր յորժամ միանգամ ընդունի զսերմն, արդիւնարար լինի. յն. զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
Սերմանեաց ի նմա զբուսական զօրութիւն ... եւ բազում արդիւնարար ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)
production;
tillage, agriculture.
Սերմանել ... եւ ապա յարդիւնարարութիւնս մատչել. (Կոչ. ՟Դ։)
meritorious, useful, fruitful.
ἑνεργός efficax, χρήσιμος utilis cf. ԱՐԴԻՒՆԱԿԱՆ՝ ըստ որում ասի զիրաց. (եւ ո՛չ զանձանց, որպէս վարեն յետինք իբր ռմկ). Ըստ յն. ներգործական, եւ պիտանի. շահեկան. արգասաւոր.
Զի՞նչ օգուտ է համբերութիւնս, եւ կամ զի՞նչ արդիւնաւոր են մեզ հաւատքս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Թէպէտ եւ ոչ արդիւնաւորք իմս, սակայն մնացական, եւ քոյումն յիշելի. (Արշ. վերջաբ։)
Արդիւնաւոր պտղովն զամենեսեան կերակրէր. (ՃՃ.։)
Ըզհուր սիրոյ քո արդիւնաւոր՝ բորբոքեցին ի մեզ հոգեւոր. (Գանձ.։)
production, fruit, utility;
work;
merit;
deed, effect, operation;
price;
reality;
արդեամբք, in effect, really, actually, positively;
յարդիւնս ածել, to effect, to execute, to fulfil;
բանքն — լինէին, the words were fulfilled, realized;
իրացն իսկ — աղաղակեն եւ վկայեն, the actions speak for themselves;
— իրաց, experience;
յարդեանց իրացն, by experience.
new-brides.
Ա՛ՐԴ ՀԱՐՍՈՒՆՔ. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
Եւ ա՛րդհարսունք՝ որ նստէին յարածածուկ առագաստի, ի սուգ մտեալ էին. (Ճ. ՟Ա.։)
javelin-bearer, pikeman.
(Պտմ. աղեքս.։)
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
ութերորդ ամիս հայոց՝ շարժական, որ յայլ եւ այլ դարս համեմատի այլ եւ այլ ամսոց այլոց ազգաց։ Արմատ է բառիս Արեգակն.
Արեգ. մեծ, կամ առաւել, կամ լոյս. (վասն որոյ ի Հին բռ. գրի.)
որպէս եւ (Վանակ.) ի տարեմուտն ասէ.
Արեդ, որպէս թէ յառնեն բոյսք. (կամ) Արի՛ ասէ հիւսիսի, եւ ե՛կ հարաւ. որ է գարնան ամիսն. (կամ) Արեգակն, մեծ ակն ասի, կամ լուսոյ ակն։
Աւետարանեցաւ մարիամու, որ օր տասն էր արեգ ամսեան, որպէս եւ զաքարիայ՝ որօր տասն էր հոռի ամսեան ... ծնաւ նա (Քրիստոս) որ օր վեց էր քաղոց ամսոյ, եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)
Արեգ (յն. ξαντικός ) ամիս հասեալ է, եւ աւասիկ գարուն է։ (Կոչ. ՟Ժ՟Դ.)
ըստ եբր. է՛ զի նիսան դնի, եւ է՛ զի ադար։ (Եսթ. ՟Բ 16։ ՟Ը 9։ ՟Ժ՟Ա. 2. Ասող. ՟Բ. 2.) Յամսեանն արեգի, որ է փետրվար, ասէ։ Իսկ (Լաստ. ՟Ի՟Ա։ եւ Շ. թղթ.) զարեգն յաշուն կամ ի հոկտեմբեր վերածեն։
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
ԱՐԵԳ ՔԱՂԱՔ. Իմա՛ Քաղաք արեգական. որ է յն. ἠλιούπολις հեղիուպօլիս։ (Ծն. ՟Խա՟ 45։ Յես. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Ա 45։ Յէս. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Գ 13։ Եզեկ. ՟Զ 17։)
ԵՐԵԳ ԴՈՒՌՆ ՔԱՂԱՔԻՆ. կամ Ի ՅԱՐԵԳ ԿՈՒՍԷ. Իմա՛ (Արեւելեան։ Ագաթ.։ Նար. խչ.։)
sunlike.
Արեգակնաբար զամենայն աշխարհս լուսաւորեաց. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
Արեգակնաբար ծագեմք ամենայն ումեք ըզպարգեւսն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
balcony.
Կա՛մ է նմանութեամբ որպէս Փոքրիկ արեգակն, լուսաւոր եւ պայծառ վայր. եւ կամ Տեղի արեւահայեաց ի բարձունս ապարանից.
Շինէ եւ ընտիր ըիտիրս եւ զբազումս ի մէջ քաղաքին ապարանս ... եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա 15։)
burnt by the sun, tanned.
Կիզանօդ տապով արեգական, կամ որպէս զարեգակն տոչորիչ.
Արեգակնակէզ գարուն, կամ միջօրեայ, կամ խորշակ, կամ տօթ. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Կ՟Զ։ Վրք. ոսկ.։)
Ի տապ խորշակի ջերմոցն արեգակնակէզ լինելով. (Ագաթ.։)
solar.
Արեգակնային լոյս, կամ ճառագայթ, կամ տապ. (Սահմ. ՟Ը։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
Յարեգակնայինդ ընկալեալ շարժմանէ։ Արեգակնային պարգեւութիւն. (Պիտ.։)
Ջերմութիւն եւ ճառագայթ արեգական՝ արեգակնայինք ոմանք են, եւ ոչ անձնաւոր արեգակունք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բոցաճաճանչ փայլմամբք արեգակնայինցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. առ կոստանդ. յորմէ Շար.)
cf. Արեգակնաբար.
ԱՐԵԳԱԿՆԱՊԷՍ ἠλιοειδῶς solis instar, vice, modo որ եւ ԱՐԵԳԱԿՆԱԲԱՐ. Որպէս արեգակնն. իբր զարեգակն. արեգական նման.
Ըստ ամենայնի հեղեալ ի նոսա լոյսն, յորս զկնի նոցա արեգակնապէս հեղուն. (Դիոն. եկեղ.։)
Արեգակնապէս փայլմամբ ընդ երկնաւս փայլատակեալ։ Արեգակնապէս ցոլանայր. (Խոր. հռիփս.։)
Արեգակնապէս հոլովմամբ. (Նար. կուս.։)
where the sun shines or shoots, luminous, clear.
Ունօղ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ինչ արեգական. արեգակնակերպ.
shining like the sun, brilliant, resplendent, clear.
Իբրեւ զարեգակն փայլուն կամ փայլեալ. յն. արեգակնատեսիլ կամ արեգակնակերպ.
Տեսանելով ի նմա զարեգակնափայլ պատմուճանն տեառն. (Նիւս. երգ.։)
Արեգակնափայլ ճառագայթ, կամ ջահ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Երզն. զուս։)
bright, luminous.
Որ արեգակամբ յաւէտ կեայ.
Միւսանգամ նորոգեցայց արեգաւէտս կենդան. (Պիտ.։)
sunny.
Ունակ արեգական, կամ լուսոյ արեւու. արեգդէմ, արեւուտ.
day-break, dawn, sun rise.
Ժամ գալստեան կամ ծագման արեւու. որ եւ ԱՐԵՒԱԾԱՅՐՔ. ԱՐԵՒԱՑԱՅԹ. ԱՐԱՒԱՀԱՐՔ. արեւցաթ
Գան ի գերեզմանն ընդ արեւագալն. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ 2. յն. ընդ ծագել արեդական.)
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
Յարեւագալիս՝ պաշտաման ամիս. (Գանձ.։)
cf. Արեւագալ.
Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.
Յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցօղ անկանի. (Եզնիկ.)
Ընդ արեւածայրս արկանէ ցօղ մանրացօղ ի ժամանակս ամարայնոյ. (վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
cf. Արեւագալ.
Ժամն յորում արեւն հարկանէ կամ հարկանի, այսինքն ծագէ. արեւագալ. արեւածայրք.
who worships the sun.
Նոքա արեւապաշտք, եւ սոքա ծառայք արեգական։ Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. (Եզնիկ.։)
Զարեւապաշտան յանդիմանէր. (Եղիշ. յես.։)
Ժպրհեցան ասել արեւապաշտքն, թէ ի նորա տեսչութենէ է ամենայն. (Վեցօր. ՟Դ։)
cf. Արեւելակողմն.
that has appeared or shone in the East.
Յարեւելից նշանակեալ ծագմամբ, կամ երեւեալ.
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
ἁνατολικός orientalis Արեւելեան. որ ինչ հայի յարեւելս կոյս, կամ յարեւելակողմն աշխարհի եւ տեղւոյ. արեւելքի.
Բնակեցուցանէ յարեւելեայ ուսոյ մեծի լերինն. (՟Ա 29։ Արեւելեայ պատուհանիւք. Արշ. վերջ։)
Ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Զարեւելեայսն եւ զեդոմայեցիս։ Մադիամ եւ ամաղէկ, եւ որդիքն արեւելեայց։ Լեառնն արեւելեայց. (Յոբ. ՟Ա 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա 14։ Դտ. ՟Զ 3. 33։ ՟Է 12։ Ծն. ՟Ժ. 30։)
Ոչ միայն մօտաւորացն, այլ եւ բացական արեւելեաց. (Ագաթ.։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
ἁνατολή oriens, ortus, ἁπηλιώτης subsolanus Ելք արեւու. այսինքն կողմն կամ տեղին՝ ուստի ելանէ եւ ծագէ արեգակն.
Տնկեաց Աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Եւ եղեւ ի խաղալն նոցա յարեւելից։ Բանակեսցին յարեւելից կողմանէ։ Յայսկոյս յորդանանու յարեւելից։ Յորդանան զատուցանէ ի կողմանէ արեւելից։ Յարեւելից երիքովի։ Եկեսցեն յարեւելից եւ յարեւմտից.եւ այլն։
Յարեւելից մինչեւ ի հիւսիսի. (Եզեկ. ՟Ի 47։ ՟Ի՟Ա 4։)
Թէեւ բարկանայցէք, սակայն ի բա՛ց բարձէք նախ քան զմտանել արեգականն, զի մի՛ փոխանակ արեւելից ածեւմուտք լինիցիք. (Վրք. ոսկ.։)
Իսկ քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. (Նեղոս.) իմա՛ զծագումն արեւու, կամ զկողմն արեւելից ըստ որում ծագօղ արեւու։ Սովին նմանութեամբ ասի Սուրբ կոյսն.
Իբր Արեւելեայք. Բնակիչք կամ աշխարհ արեւելից.
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (եղիշ. ՟Գ։)
little or sweet sun (jesting term).
Զարեգակն աղաչել կամեցեալ՝ ասեն, արեւիկ լուսիկ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
Վասն է՞ր ի մեծացուցչէն վրիպեալ, եւ զչքաւորն թախանձես. զհատուցիչն խլխլես, եւ զարեւիշուշտն հատուցանել հաշուիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ 3։)
a sunny day;
fine weather.
կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
watchful, vigilant.
Քնով (ագամ) զգործեցեալ զարթնականին իէջ բերէ զգործ. (Ագաթ.։)
Զքունն արթնական։ Արթնական մեր զուարթութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Ձ՟Ե։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
Արթնութիւն է լուծումն քնոյ, կենդանւոյն շարժութիւն ի բնաւորականն իւր ներգործութիւն. (Վահր.)
Եցոյց ինձ բարձրեալն որպէս արթնութեամբ յայտնապէս. (Փարպ.։)
Մի՛ յարթնութեան կուրութեամբ ընդ խաւար գնար. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արթնութիւն զթուլացեալն պնդեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
Շնորհեա՛ մեզ Տէր արթնութիւն, եւ այլն. (Շար.։)
Եւ Ժրութիւն արթնամիտ. զգուշութիւն. փոյթ. զգաստութիւն. զուարթութիւն. ուշ.
Զգործս մշակացն արթնութեամբ. (Ագաթ.։)
Ցուցանելով նմա բազում արթնութեամբ շուտութիւնս. (Փարպ.։)
Զնորա սրտին արթնութիւնն ոչ կարացին թմրեցուցանել։ Զմիտսն արթնութեամբ առ Աստուած ամբարձեալ. (Նար. երգ.։)
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)
laudable, praise-worthy.
Սոքա են ճշմարտահէս արժանագով հարքն մեր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Արժանագով օտարասէր։ Արժանագով աշխատութիւն. (Վրք. ոսկ.։) (Կլիմաք.։)
that deserves to be heard.
ἁξιάκουστος auditu dignus Արժանի լրոյ՝ այսինքն լսելոյ, եւ անսալոյ. մտիկ ընելու.
Թիւրեալ ի յանդէպսն զայսքան զուղիղ եւ զարժանալուր պատուիրանս եկեղեցւոյ. (Պրպմ. ՟Թ։)
justly demanded;
that demands worthily.
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
that happens deservedly, worthy.
Արժանահաս մահ տարաժամ, կամ նեղիչք. (Շար.։)
Լուեալ ի նմանէ զարժանահաս պատասխանին. (Շար.։)
Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)
ԱՐԺԱՆԱՀԱՍ (ի բարոյ մասին առեալ.)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.
ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.
Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Արժանահաւատ քննութեամբ այսպէս ծանիցուք. (Սկեւռ. յար.։)
Ի նոյն ինքն յամենեցունց Աստուծոյ գործոցն, որ արժանահաւատալին է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ.)
Զնոյն ինքն զքարոզին զարժանահաւատալին. (Նիւս. կազմ.։)
worthy of honour, honourable, that deserves respect, respectable.
ἁξιότιμος honore dignus եւ pretiosus Արժանի պատուոյ. եւ ըստ արժանւոյն պատուեալ. պատուաւոր. արգոյ. յարգի. մեծարոյ. վսեմ. վսեմական.
Բորբոքէ ի կագ եւ ի կռիւ ընդդէմ արժանապատիւ արանց։ Նորին աթոռոյն արժանապատիւ յաջորդ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
Ուրախացիէր արժանապատիւ սիրով մարիամ կոյս. (Թէոդոր. կուս.։)
worthily.
ἁξίως, ἑπαξίως, προσηκόντως, ἡκότως digne, rite, convenienter, merito Որպէս եւ արժանն է. ըստ արժանեաց. ըստ արժանի. օրինօք. պատուով. ըստ պատշաճի. վայելչապէս. իրաւամբք.
Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)
Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)
Զքեզ մեծացուցանեմք արժանապէս երգով. (Շար. որ լինի եւ ածակ։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
Ինքնին շրջի խնդրել զարժանաւոր իւր. (Իմ. ՟Զ 17։)
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Տէրն արժանաւորաց իւրոց մերձաւոր է. (Ագաթ.։)
իւրոց արժանաւորացն իմանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Արժանաւոր փոխանորդ։ Արժանաւորս իւրում առնել մերձաւորութեան. (Պիտ.։)
Եւ ոչ ի ծառայական սպասաւորութեան արժաժանաւոր եմ զանձն կացուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Արժանաւորք եղիցուք գոհութեամբ փառաւորել զքեզ։ Որում արժանաւորք եղիցուք հանդիպել ամպովք։ (Պտգ։ Ժմ.։)
Արժանաւորա արարեր զմեզ ժառանդորգ լինել կենացն յաւիտենից. (Շար.։)
Զի՞նչ հոգւոյ արժանաւոր (այսինքն զուգակշիռ արժանեօք) (Բրս. մկրտ.։)
Գովութեան արժանաւոր։ Թշնամանաց արժանաւոր։ Արժանաւորք ի զարմանալ։ Արժանաւոր գտեալ մեծամեծ սքանչելեաց. (Պիտ.։)
Սարսափման լսողաց արժանաւոր. (Խոր. ՟Գ. 16։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Յարժանաւոր ժամանակի. (Եփր. աւետար.։)
Կարգաւ պատմութեան զհետ անցանելով՝ զարժանաւորսն ասացից. (Փիլ. տեսական.։)
Զայս ամենայն արժանաւոր իրաւամբք եդեալ է մեր յառաջ քան զճառս պատմութեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա 3։)
Արժանաւոր մաքրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
արժանաւոր փարթասութեամբ վախճանեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Արժանւոր ըստ քեզ բամբասանս. (Նար. ՟Թ։)
Անեղծից չէր արժանաւոր ամօթ կամ մեկութիւն. (Եփր. ծն.։)
Զորպիսի՛ արժանաւոր գովեստ ընկալցի։ Յետնեալս ի նախադրութեանց արժանաւորաց. (Նար. մծբ. եւ ՟Լ՟Բ։)
ԱՐԺԱՆԱՒՈՐ Է. դիմազ. Արժա՛ն է. իրաւացի է.
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
Խորհել արժանաւոր ըստ բանից ասացելոց. (Իմ. ՟Է 15.)
dignity, merit.
Պատրաստագոյնք արժանաւորութեամբ. (Ագաթ.։)
Ամենայնիւ վերջացելագոլով յարժանաւորութենէնն. (Սարգ. յկ. յռջբ։)
Ի վեր քան զբան եւ զարժանաւորութիւն պատմութեան (որ իցէ լաւ եւ արժանաւոր իրացն). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Բարեպաշտութիւն եւ արժանաւորութիւն։ Արժանաւորութիւն եւ սրբութիւն։ Արժանաւորութիւն առ Աստուած, եւ արդարութիւն առ մարդիկ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ իմաստն։)
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
ἁξίωμα dignitas, auctoritas Աշտիճան պատուոյ. պատիւ եւ բարձ. վայելչութիւն. ճոխութիւն. իշխանութիւն. ռմկ. հեղինակութիւն. մեծութիւն. շքեղութիւն. եւ Սեպհական յարգ իրաց.
Ասաց զգաւառն եւ զազգ, զտեսակ արժանաւորութեան՝ յորում էրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Որոշելով եւ բաժանելով զարժանաւորութիւն անդր երանութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Շնորհօք ի մկրտութեանն ընկալաք զպատկերին արժանաւորութիւն. (Կամրջ.։)
Զորոց զգովեստն արժանաւորութեան յայլում բանի պաշտեցի. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Արժանաւորութիւն հակասութեան էր զճշմարիտն եւ զսուտ որոշել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
worthy of glory, that deserves to be glorified.
Արժանի փառաւորելոյ, զարմանալոյ.
Արգասաւոր ի բազում գործս արժանափառս. (Խոր. ՟Ա 1։)
dignity, merit;
coin, stamp.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
value, price.
Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.
Եթէ ագաւ եւ մաշեաց, առնու զարժեքն՝ մինչնոր էր, ըստ որում ասեն վաճառականքն. (Մխ. դտ.։)
valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.
Քաջաբար. քաջութեամբ.
Արիաբար ընդդէմ կալ, վարժիլ, կամ յաղթել, շահատակել, ելանել. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Արիաբար մրցմամբ. (Յհ. կթ.։)
Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)
Վատն եւ դանդաղն բնակեալ ի մէջ վատացն եւ խօթիցն. (Հց. աթ. կիւրղ. ստէպ։)
masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.
ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
արիական քաջութիւն, կամ մրցմունք, ընթացք, մահ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։)
Արիական արք, կամ քաջ սպառազէնք։ Քաջապինդ արիական. (Մագ. ՟Ժ՟Է։ Շար.։ Տօնակ.։)
ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.
Որ են պէսպէս խորհուրդք ցանկականին եւ արիականին. (Լմբ. սղ.։)
Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)
Arian.
Սաբելիանոսացն պարտ էր երիս խոստովանել պատկերս, իսկ արիանոսացն՝ մի աստուածութիւն երրորդութեան. (Լծ. ածաբ.։)
valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.
Յաղագս արիութեան եւ զանգիտութեան։ Ի ձեռն ամենայն չորիցն նոյն հանդիպի, արիութեամբ եւ ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ եւ խոհեմութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա եւ ՟Ժ՟Բ։)
Արիութիւն է առաքինութիւն ցասմնատեսակին։ Արիութիւն (կամ արութեան) է հեղգ գոլ առ զարհուրանսն երկեղիցն, որ մահ սպառնայ. (Արիստ. առաք.։)
Առաքինութիւն ցասմնականին՝ արիութիւն. (Գր. հր.։)
Յաղագս համբերութեան եւ արիութեան ասէ տէր, եղիցին գօտիք ձեր պնդեալք ընդ մէջս. եւ առաքեալն, առէ՛ք զզրահս հոդւոյն, եւ կացէ՛ք հաստատունս եւ անշարժս. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Զարդարեալ գոյ բարկութիւն արիութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Պիտոյ բազում իմաստութիւն եւ արիութիւն։ Ընդդէմ կալ գազանին արիուըեամբ (յն. (արիաբար). Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Կամ Քաջութիւն. զօրութիւն. եւ Գործ քաջութեան.
Սպառազէն արիութեամբ։ Զառանց օրինի արիութիւնսն. Բազկի նոցա արիութիւն. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Խ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Արիութեանց պարառական, նախնեաց քաջացըն գոլ նկման. (Շ. առ ապիրատ.։)
of a blood colour, red, sanguine.
որ եւ ԱՐԻՒՆԵՐԱՆԳ. ունակ կարմրութեան արեան. կարմրորակ. արունի գունով, կաս կարմիր.
Արիւնագոյն իբրեւ զորդան կարմիր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Արիւնագոյն երեւէր երկնայնոցն Քրիստոսի, զի յայտ արասցէ թէ ի պատերազմէ եկն ... զոր տեսեալ երկնայինքն արիւնագոյն մարմնով. (Վահր. յար.։)
bloody
ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԳ կամ ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԿ. որ եւ ԱՐԵՆԱԶԱՆԳ. Արեամբ զանգեալ. արիւնաշաղախ.
Տեսանեմ զծաղկատարփակս պատմուճան արիւնազանգ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)
Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)
bloody, dyed, stained with blood.
Հանդերձ արիւնաթաթաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)
full of blood.
Արիւնալից արիւնապարտ մարմինն. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Լցեալ արեամբ.