judicial, done by authority of justice.
court, seat of justice, tribunal.
ԴԱՏԱՒՈՐԱՆՈՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՐԱՆ. δικαστήριον forum judicci, tribunal Դատարան. տուն ատենի.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Դատաւորանոց.
ԴԱՏԱՒՈՐԱՆՈՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՐԱՆ. δικαστήριον forum judicci, tribunal Դատարան. տուն ատենի.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
judicature, office of judge, bailiwic, officialty, administration.
պ. տատվէրի. ἠγεμονία praefectura judicis, praesidis, procurantis Իշխանութիւն դատաւորի.
Ի դատաւորութեան ասորւոց կիւրենեայ։ Ի դատաւորութեան հրէաստանի պիղատոսի պոնտացւոյ. (Ղկ. ՟Բ. 2։ ՟Գ. 1։)
Արդար, կամ համառօտ դատաւորութեանն (աստուծոյ). (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
cf. Դատաստան.
cf. Դատանք.
Ոչ կարէին ասէ գիրն խաղաղութեամբ խօսել ընդ նմա, իբրեւ զպարտաւոր ոք ի դատինս. (Վրդն. ծն.։)
judicial;
critical.
Սեպհական դատաստանի եւ դատաւորաց դատողաց.
Մտանելոց էր ի բանակն, այսինքն ուր դատողական կայանքն էր. (Ոսկ. գծ.։)
Դատողական աթոռ, խրատ, կարգ կամ հանդէս, ատեան, ասպարէս. (Ագաթ.։ Շար.։ Եղիշ. յես.։ Սահմ. ՟Ի՟Ա։ Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Թ.։)
Տէր դատողական. (Մովս. քերթ. կարգ.։)
Մարմինս հոգւոյս իմ ... դատողական. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
judgement.
Առ ի յիմոյ դատողութենէս յաղագս այսոցիկ ասասցէ բանս. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ Դատաւորի իշխանութիւն. դատաւորութիւն.
κρίσις, ψῆφος judicium, sententia, calculus Դատումն. դատելն. դատաստան. ընտրողութիւն. կշռութիւն. կարծիք.
Հեծանոցաւ դատողութեան քո տէր սրբես զկալ աշխարհի. (Շար.։)
Ճշմարտապէս դատողութեամբ։ Ի յուղիղ դատողութենէն. (Պիտ.։ Վրդն. ել.։)
Ըստ երկաքանչիւրոցն իմացեալ դատողութեանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Դատողութիւնք, թագաւորութիւնք. եւ այլն. (Մամբր.։)
Զարքայութիւնն յաղթօղ, զդատողութիւնն անպատիժս. (Նար. գանձ խչ.։)
Աշխարհաշինութեամբք, եւ արդար դատողութեամբ. (Փարպ.։)
judgement, opinion, sentiment, advice, understanding;
judgement, reasoning, criticism;
discernment, decision.
κρίσις judicatio, examen, judicium Դատելն. դատողութիւն. դատաստան. ընտրողութիւն.
Պահեցէ՛ք զմիտս ի դատմանէ ընկերին. (տպ. զընկերն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Դատումն քերթածաց. (Թր. քեր.։)
Օրինաւոր, կամ մեղմօրէն դատմամբ։ Ի դատումն ընտրութեան վարժից. (Նար. ՟Ի՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
ԴԱՏՈՒՄՆ. իբր Աշխատութիւն, ըստ ռմկ. ոճոյ. զահմէթ
Ամենեւին ի դատմանէ պատրաստէ (այսինքն յաշխատանաց զգուշասցի,) եւ զմարմինն հանգիստ պահէ. (Մխ. բժիշկ.։)
to precipitate.
to throw, to precipitate one's self, to tumble down.
cupboard;
watch, ambush, ambuscade;
trap, caltrop, gin, snare;
subterraneous passage;
plot, cheat, deceit, intrigue;
— գործել՝ դնել, ի — մտանել, to lay an ambush, to lie in ambuscade, to be on the watch;
to dupe, to cheat, to plot;
— մատենից, book-case.
• , ի-ա հլ. «պահարան» Եւս. քը. Եփր. մն. Արծր. գ. 5. յատկապէս ունինք մա-ռենից դարան Եւս. քր. ա. բ., դարան կտա-կարանաց Եփր. մնաց., պատշաճ դարան «յարմար աման (նետի)» Արծր. գ. 5. բար-դութեամբ՝ մատենադարան Եւս. քր., վիմա-դարան Նար. մծբ., պատկանդարան (տե՛ս առանձին)։ Նոր բառեր են՝ գրադարան, գրա-ռարանապետ. հեշտադարան ևն։
• = Պհլ. *daran կորած հոմանիշ ձևից, որ հետ հմմտ. սանս. dhárana, dháruna «աա-հող, կրող, ունող», զնդ. darəna «յետ պա-հելու միջոց» (Bartholomae, 739), օսս, da-tän «ունող, կալող», որ պահուած է միալն kuxdarán «մատանի» և eiraγdaran «աշ-տանակ» ձևերի մէջ (իրր «մատնակալ, մո-մակալ»)։ Այս բոլորի արմատն է իրան. dar «ունենալ, կրել պարունակել». հմմտ. հպրս. dar-, զնդ. darayehi, dar-, պհլ. daram, աֆղան. laral, օսս. darin, պրս. [arabic word] daram «անիմ», սնս. dhar, dhāráyati (տե՛ս Horn § 527, Bartholomae, 690)։-Հիւբշ. 136։
• Ստուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս յաջորդ բառի տակ։
• , ի-ա հլ. «ծածուկ տեղ, ուր պահ-ուելով՝ թշնամու վրայ անակնկալ յարձաևում են գործում. 2. որոգայթ, թակարդ. 3. դաւա-ճանութիւն» ՍԳր, «առիւծի որջ» Յայսմ., «ամրանալու տեղ» Նար., որից՝ դարանա-մուտ ՍԳր, դարանակալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 85, դարանակալութիւն Յոբ. իե. 3, դարանայոյս Դ. թագ. զ. 10, դարանիլ Սղ. թ. ժ. ժզ. ևն. հոոադարան Վրդն. ել. յետին ձև է դարանալ Վանակ. յոբ. (իբրև թէ դարանիլ)։
• = Ըրանական փոխառութիւն է, պհլ. *da-ran ձեից. հմմա. զնդ. darana «ամրաթիւն, բնակաթիւն, ապաստարան» (ըստ fartho-lomae, 692--3), «ձոր, կիրճ» (ըստ Horn, § 560, որ և սրան է կցում պրս. [arabic word] darra «ձոր, կիրճ»), dāuru-upa-darana «փայտա-կերտ հիւղակ» (Bartholomae, 739)։ Այս բոլորը ծագում են dar-արմատից. բայց այս ձևով կան իբանեան երեք տաբ-բեր արմատներ. I. dar-«ճեղքել», 2. dar-«հսկել», 3. dar-«ունել, պահել» (Bartho-lomae, 689-690)։ Արդ՝ յիշեալ ձևերը սրանցից որի՞ն են պատկանում։ Bartholo-mae, 693 դնոմ է «ունել, պահել» արմա-տից, որով հյ. դարան «ծածուկ տեղ, թա-քըստոց» նոյնանում և միանում է ճիշա նախորդ դարան «պահարան» բառի հետ, ինչպէս դնում են և մեր բառաբանները, և սրանց համեմատ էլ Հիւբշման։ Բայզ կա-րելի էր նաև դնել առաջին արմատից (dar-ճեղքել), որով զնդ. darana-նոյնանոմ է սանս. dārana «փապար, խոռոչ, ծերպ» բառի հետ և հյ. դարան «թաքստոց» բառի նախնական իմաստն է լինում «լեռան մէջ ճեղք ևն», ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. դարանի «քարայր, ճեղք՝ ժայռի կամ հողի մէջ»։ Այսպէսով իրարից բաժանւում են հյ, դարան «պահարան»=սանս. dhárana=զնդ. dārəna և հյ. դարան «թաքստոց» = սանս. dārana=զնդ. darana, առաջինը սանս. dhar = իրան. dar «ունել» արմատից, երկրորդը ւանս. dar=իրան. dar «ճեղքել» արմատից. վերջինիս հետ հմմտ. և սանս. drnáti, dāra-yati, պհլ. daritan, պրս. darridan, աֆղան. dāral, լիթ. diru, յն. δέρω, հյ. տեռել, հնխ. der-«ճեղքել, պատռել»։ Իրանեան լեզու-ները զանազանութիւն չդնելով նախաձայն d և dh ձայների միջև, երկու տարբեր բա-ռերը ի հարկէ մէկ ձևի պիտի վերածուէին։ -Աճ.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 230 ան մասնիկով դար արմատից։ ՆՀԲ դարան «պահարան» մեկնում է «իբր դրարան», իսկ դարան «թաքստոց» հա-նում է դարեալ դադարիլ ձևից. Böttich. ZDMG, 1850, 352 սանս. dhārana։ Այտր-նեան, Քնն. քերակ. էջ 301 մասնիկ է դը-
• նում -արան, որով արմատր լինում է զ (ղնել բայի՞ց)։ Lag. Arm. Slud. § 583 դարան «պահարան» = պլրս. dastan «ու-նել», արմատը dār։ Տէրվ. Altarm. 6 եր-կու նշանակութեամբ էլ սանս. dharana «ունող»։ Պատկ. Խոր. աշխ. 1877, էջ 43 զնդ. darəna։ Տէրվ. Նախալ. 88 սանս dhar, պրս. dāštan, հյ. տանել, տար ձև-ւերի հետ՝ հնխ. dhar «կրել, տանիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. 136 դարան «պահարան» մեկնում է վերի ձևով, իսկ դարան «թա-քըստոց» միացնում է նոյնին։ Հիւնք. հա-նում է դարել բայից։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'արան «թաքստոց, պահա-րան»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დარანი դարանի «քարաւս. ժայռի կամ հողի մէջ ճեղք», სადარილო սադարիլո, სადარნო սադարնո, სადარნო-ვანი սադարնովանի «ծածուկ տեղ՝ դարա-նակալաթեան համար», დადარნება դադար-ներա «դարանակալել». დადარნებულა դա-դարներուլի «դարանակալ», დარნეულა դար-նեուլի «դարան, դարանակալութիւն», ❇არ. ნეულება դարնեուլեբա «դարան մտնելը».-ըոտ Մառ, Иппoл. 63 կայ նաև դարանի «պաշարում», დარნებული դարներուլի «դա-րանակալ», որոնք նոյնպէս հայերէնից փո-խառեալ է համարում։
Որպէս յն. θήκη (յորմէ βιβλιοθήκη ) Դրարան, պահարան. ընդունարան. տեղի պահելոյ զիրս կամ զգիրս կամ զանձն. պատսպարան. որջ. վանդակ. արկղ.
cf. Մատենադարան. եւ cf. Պատկանդարան.
Յերկրորդում մատենիցն պատմական դարանի։ Յիւրոց, մատենիցն դարանս. (Եւս. քր. Ա. եւ Բ։)
Ի միում դարանի անդ (կտակարանացն). (Եփր. մնաց.։)
Արա՛ քեզ տապան փայտեղէն, զի լիցի քեզ դարան, եւ ամուր ապաստանի. (Մծբ. ԺԲ։)
Այնպէս զի եւ դարանքն եւս չեն բաւական առ ի ծածկել ի բարկութենէն որ եկեալ կայցէ ի վերայ. (Ոսկ. ես.։)
Դարան ամրութեան, պատսպարան վստահութեան. (Նար. ՁԹ։)
Ունէր ծերն դարան ինչ ի տան իւրում ... մթագին ինչ տեղի. (Վրք. հց. Զ։)
Հրամայեաց առիւծուն, եւ ելեալ գնաց ի դարանն իւր. (Հ=Յ. հոկտ. ԺԷ.։)
բայիւ ἑνεδρεύω insidior. Ծածուկ տեղի, ուր նստին կամ դարեալ դադարին զօրք՝ առ յանկարծ յարձակելոյ ի վերայ թշնամեաց անցելոց ընդ այն. ուստի Դարան կամ Դարանակալութիւն ասի եւ ամենայն դաւաճանութիւն կամ որոգայթ.
Եմոյծ զնոսա ի դարան։ Յարիջի՛ք ի դարանէ անտի։ Յարեաւ աբիմեղէք, եւ ամենայն զօրն որ ընդ նմա՝ ի դարանացն։ Ելին ի դարանէ անտի։ Դարան նստէր նմա ի շտեմարանի։ Ի դարան մտեալ։ Որ ատիցէ զընկեր իւր, եւ դարան գործիցէ նմա։ Դարան գործեալ է նմա ի նոցանէ։ Դարան գործեալ իցէ նմա յետուստ քաղաքին. եւ այլն։ Յարուցելք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն։ Եւ են նոքա դարանք սատանայի. զի նոքօք կատարէ զդառնութիւն կամաց իւրոց. (Եղիշ. Բ. Է։)
Դաւեցի զանձն իմ, դաւաճանեցի, դարան գործեցի. (Ժմ.։)
Մահ որպէս զգող դարան եդեալ է ձեզ յամենայն տեղի. (Լմբ. սղ.։)
insidious, footpad, plotter;
— լինել, to seek to surprize some one, to watch, to beset, to supplant.
Որ դարան գործէ. դարանակալ. եւ Չարարուեստ.
Դարանագործ թշնամի. (Վրդն. երգ.։)
Դարանագործ մեքենայ. (Պիտ.։)
cf. Դարանագործ.
ἑνεδρεύων (դարանօղ), ἕνεδρον (դարան). insidiator, insidiosus Որ նստի ի դարան. դարանագործ. որոգայթադիր. դաւաճան.
Եդին դարանակալս շուրջ զգաբաաւ։ Պաշարեցին զամրոց դարանակալցն։ Եղիցի դան օձ դարանակալ ի ճանապարհի.եւ այլն։
Տո՛ւր ինձ զքոյոց աթոռոցդ զդարանակալ իմաստութիւն. իմա՛, առընթեր նստեալ, աթոռակից.
ԴԱՐԱՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Դարան գործել. ի դարան մտանել.
Դարանակալ եղեն նմա առ դրան քաղաքին։ Առ ամենայն անկեան դարանակալ լինի։ Յանձուկս դարանակալ եղեն։ Դարանակալ լիցուք արդարոյն.եւ այլն։
Առիւծ որսոյ լինի դարանակալ. (Սիր. ՟Ի՟Է. 11։)
Այնքան լաւ է ժուժկալութին, եւ դարանակալ լինել վասն բարւոյն. իմա՛, դեգերանք։
ambush, ambuscade, obsession.
ἑνέδρα insidiae Դարանագործութիւն. դարան. նենգութիւն. որոգայթ չարարուեստ.
Յո՞յր վերայ ոչ եկեսցէ դարանակալութիւն առ ի նմանէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Ոչ եւս տակաւին հարկանէ դարանակալութեամբ զգարշապարս. (Եպիփ. խչ.։)
Դարանակալութիւք թշնամւոյն պէսպէս են եւ զանազան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դարանակալութեամբ պատրիմ ի նոցա խարդախութենէ. (Լմբ. սղ.։)
to dilucidate.
ԴԱՐԱՆԱԿԱՊԵԼ ԴԱՐԱՆԱԿԵԼ. Դարանաւ ըմբռնել, որսալ.
Ընդ ծածուկ դարանակապեսցէ ընդ ձեռին իւրում։ Սկսանի դարանակել զբանս յոբայ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Դարանակալ.
Իբր Դարանանալ, կամ դարանիլ.
Ի ծածուկ դարանայ. (Վանակ. յոբ.։)
ἑνεδρεύων, ἕνεδρον, λοχῶν ἑνέδρα insidiator, insidiae Որ ի դարան մտեալ է կամ մտանէ. դարանակալ.
Կացուսցես քեզ դարանամուտս քաղաքին նորա։ Յուսացեալ էին ի դարանամոտսն՝ որ էին զգաբաաւ.. եւ յարձակեցան դարանամուտքն. (Յես. ՟Ը. 2։ Դատ. ՟Ի. 36. 37։)
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունենալով զդարանամուտ սպասեական. (Փիլ. իմաստն.։)
ԴԱՐԱՆԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. դարան գործել.
Դարանամուտ լինել յետուստ քաղաքին, կամ յանդաստանին, յայգեստանին, եւ հեղեղատին, եւ այլն. (Յես. ՟Ը. 4։ Դտ. ՟Թ. 32։ ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։ Փիլ. լին. ՟Դ. 228։)
Խորամանկ խաբէութեամբ դարանամուտ լինել յամուրս իւրոյ աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ. այսինքն պահէր զանձն՝ ի ծածուկ մեքենայելով։)
to investigate or observe the ambushes, to beware of.
ԴԱՐԱՆԱՅՈՅԶ ԱՌՆԵԼ. Յուզել զդարանն. դիտել եւ զգոյշ լինել ի դարանաց. պահ դնել զգուշութեան. յն. պահել. φυλάσσω servo, observo
Դարանայոյզ արար զնա (զտեղին), եւ զգուշացաւ անտի. (՟Դ. Թագ. ՟Զ. 10։)
chief of footpads.
λοχαγός cohortis (insidiantis) praefectus, centurio Զօրագլուխ առանձին գնդի՝ առաւել ի պէտս դարանաց. ըստ հոմաձայնութեան յն. λοχαγός գնդապետ, եւ դարանապետ. զի λόχος , եւ գունդ, եւ դարան։ (Վրիպակաւ գրի եւ Դարապետ, որ է դռնապան։)
Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ դարանապետքն ընդ զօրագլուխսն։ Ի դարանապետաց եւ ի դասապետաց։ Երկրորդ իշխանքն դարապետք (կամ դարանապետք) եւ դասապետք լինելով. (Փիլ.։)
Դարանապետք քնէածք (լաւ եւս, դարապետք). (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to lie in ambuscade, to be on the watch, to suborn, to circumvent;
to hide one's self.
λοχάγω, ἑνεδρεύω, ἑγκάθημαι ἑνέδρα եւ այլն. insidior, in insidiis sum որ եւ ԴԱՐԱՆԱՆԱԼ. Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. նստիլ ի թաքստեան եւ դիտել. բունել. եւ Դեգերիլ.
Դարանելն ստուգաբանի՝ առընթեր մերձակայ եղելոյն թաքչել, եւ ի բացուստ զնոյնն դիտել. (Լմբ. իմ.։)
Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս ի գաղտնիս։ Դարանի յափշտակել զաղքատն։ Որպէս կորիւն առիւծու, զի նստի դարանեալ. (Սղ. ՟Թ. կամ ՟Ժ. եւ ՟Ժ՟Զ.)
Դեւն ի ներքս մտեալ դարանէր։ Այլ որ ի նմա դարանեալն էր աստուծային շնորհացն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ուր հին վիշապն դարանելոցն էր. (Վրդն. ծն.։)
Յանդգնեաց զեղբարսն վանուցն դարանել վասն գործոյն այնորիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
ceiling, roof.
porter
• , ի-ա հլ. «դռնապան» Ա. մնաց. իզ. 19. նորագիւտի մէջ գործածուած է շատ անգամ, ինչ. թ. 17, 18, 21, 22, 24, ժզ. 38, իզ. 19 ևն։
• = Պհլ. darpan «դոնապան», պրս. [arabic word] ︎ darbān, ըրդ. derban, հպրս. *duvara-pana կազմուած են člar, der, duvara-«դուռ» և pān, ban, pāna. «-պան, պահող, պահա-պան» բառերից։ Իրանեանից փոխառեալ են նոյնպէս լեհ. daraban, ռում. daraban, de-r>ban, հունգ. durəancs։-Հիւբշ. 137.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Pictet, 2, 249 սանս. dvār ևն։ Ուղիղ են նաև Lag Gesam. Abhd. 188, Հիւնք. ևն։
πυλωρός janitor պ. տէրպան, այսինքն Դռնապան. բարապան.
Դարապանաց՝ որդւոցն կորխայ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 19։)
garden;
orchard, place planted with trees.
• . ի-ա հլ. «ծառաստան, պար-տէզ» Եզեկ. ժթ. 11. Եփր. ել. Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Նար. 115.
• = Պհլ. *dārisfān=պրս. [arabic word] *dāris, tān «ծառաստան» կորած ձևից, որ կազ-մուած է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dār «փայտ (ծառ)» և stān բառերից. հմմտ. պրս. gulis-tān «վարդանոց», diraxtislān «ծառան-տան» ևն։ Ածանցումը չի կարող հայերէնի մէջ կատարուած լինել, որովհետև հայերէնի մէջ չկայ դար «ծառ» բառը. այլ ամբողջը պատրաստ փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 137։
• ՆՀԲ պրս. տիրէխթան «ծառեր»։ Windisch. 11 բառի առաջին մասը-դարա-համարում է սանս. tard-«ծառ»։-Եւրոպա, Վիեննա, 1850, էջ 15, ծան. ա. «ծառ=սանս. taru և պրս. dār, որ աւելի լաւ պահուած է դարաս-տան բառի մէջ»։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 589։-Հիւնք. հանում է դրաստ բառիո։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն ղարաստան Սթ., բայզ նշանակում է «լեռներ կամ լեռնոտ տեղեր». ուստի պէտք է կապել դար «բարձունք, բլուր» բառի հետ։
Ծառաստան, որպէս մեկնի եւ ի Հին բռ. ծառատունկք. ծառ. ծառնոց. իբր դրախտ. պ. տէրէխդան, յն. στέλεχος ստեղն
Բարձրացաւ մեծութեամբ (որպէս ծառ) ի մէջ դարաստանաց. (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Յադին դարաստանի։ Դարաստանացն խրախճանութիւնս։ Յադին դրախտի դարաստան. (Նար. ՟Խ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Որ զտունկս տնկեն ի դարաստանս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Իբրեւ զդարաստան տօսախոյ յանցս վտակաց. (Եփր. ել.։)
height, eminence, precipice;
eyebrow.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև դա-րևանդ, սխալմամբ դարանաւանդ) «գահա-ւանդ, դար, բարձրութիւն» Խոր. բ. 39, «յոն-քերի դուրս ցցուած մասը» Խոր. բ. 47, «ա-ռաստառի գերանները» Երգ. ա. 16 և Նար Երգ. 287 (այս վերջինն է, որ Հին բռ. մեկ, նում է «սրահակք կամ ելք ի ձեղունն»)։
• = Կազմուած է դար «բարձրութիւն» +ւանդ բառերից. հմմտ. սարաւանդ, գահաւանդ, բարձրաւանդակ. աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ։
• ՆՀԲ դար և անդր բառերից։-Lag. Urgesch. 418 կցում է պրս. darband «կիրճ» բառին. սակայն ինքը Arm. Stud. § 590 մերժում է այս համեմա-
• տութիւնը և ընդունում միայն բառի վերջի մասը՝ -ւանդ =պրս. band։ Հիւնք. դար բառից -ւանդ մասնիկով։
φατνώματα lacunaria (գրի եւ ԴԱՐԵՒԱՆԴ. որպէս եւ վրիպակաւ ԴԱՐԱՆԱՒԱՆԴ) որպէս թէ Դար եւ անդր. այսինքն Դար կամ գահ երկայնեալ ի դուրս. գահաւանդ. սարաւանդ. արտեւան գետափին, լերին, եւ յօնից, եւ յարկաց.
Գետն բերանաբացեալ դարաւանդօք ափանցն։ Յափն գետոյն ի դարաւանդ մի մեծ։ Յօնից դարեւանդաց համեմատ. (Խոր. ՟Բ. 39. 47։)
Գերանք տանց մերոց մայրք, դարաւանդք մեր նոճք. (Երգ. ՟Ա. 16։ եւ Նար. անդ։)
Իսկ (Հին բռ.)
Դարաւանդք. սրահակք, կամ ելք ի ձեղունն.
river-bank.
Դար որպէս յափն գետոյ.
Շարժեցաւ դարափն գետոյ (կամ գետիւն). եւ սկսաւ աղուէսն գալ ի դարափն ի վայր ի գետն. (Վրդն. առակ.։)
forger;
brasier;
lock-smith;
ironmonger.
• , ի-ա հլ. «երկաթագործ» ՍԳր. Վեցօր. 197. Եփր. Բ. կոր. 113, «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս.։ Բուն և հին իմաստն է «վարպետ. աոհեստա-ւոր», ինչպէս ցոյց է տալիս դարբին պղնձոյ «պղնձագործ» Ծն. դ. 21, որից՝ դարբնել Ոսկ. մ. բ. 24, դարբնութիւն Եզն., դարբնոց Վեցօր. դարբնական Փիլ., դարբնաքար Խոր. արծր., դարբնիչ Նոննոս., դարբնոցապետ (նոր գրականի մէջ). առանձին հետաքրքրա-կան ձև է դարբնայք «դարբիններ» Ճառընտ.։
• = Հնխ. dhabhro-նախաձևից՝ -ին մաս-նիկով, հմմա. լտ. faber «վարպետ, արհես-տաւոր (երկաթագործ, պղնձագործ, հիւսն, քարտաշ ևն)», իբր ած. «արուեստաւոր կեր-պով, վարպետօրէն, արուեստաևեռա». fabrē Քճարտարօրէն, վարպետ կերպով», fabrica «արուեստ, արհեստ, գործատուն, արհեստա-նոց», fabrire «պատրաստել, յօրինել», fab-ricare «գործել, շինել, ձևակեր պել». գոթ. ga-daban «յարմարիլ, պատշաճիլ, յարմա-րեցնել», ga-dōbs «պատշաճ, յարմար». հիսլ. dafna «ուժով, ամուր դառնալ», անգսք. ge-dafan «պատշաճ», ge-daeftan «կարգա-ւորել», լիթ. dabinú «ղարդարել», darbi-niñks « մշակ, գործաւոր», daba «կերպ, ե-ղանակ, յատկութիւն», dabšnus «գեղեցիկ», հոլ. doba «յարմարոթիւն». udobinū «դիւ-րին», dobru «գեղեցիկ, լաւ», podobati «պատշաճիլ», dobli «ուժով», ná-do «պէտք է». չեխ. dobry «քաջ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է հնխ. dhabh-«յօրինել, գեղեցիկ կերպով յարմարել» (Walde, 264, Berneker, 203-5, Trautmann, 42-3, Pokorny, 1, 824, Ernout-Meillet, 305)։-Հիւբշ. 438.
• Տէրվ. Նախալ. 87 սանս. darbh բա-ռի հետ հնխ. darbh կամ dharbh «հիւ-սել, կազմել» արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, MSL. 8, 165։ Հիւնք. դափր հատանել ձևից։
• ԳՒՌ.-Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. դ'արբ'ին, Երև. դ'ա՛րփին, Ղրբ. տա՛րպին, Ալշ. դ'առպին. Մկ. Սլմ. Վն. տmրպին, Ոզմ. դ'mրպէ՛ն. Տփ. ղարւիուն։
χαλκεύς, χαλκέων faber aerarius, ferrarius Պղնձագործ. եւ Երկաթագործ.
Դարբին պղնձոյ եւ երկաթոյ. (Ծն. ՟Դ. 21։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Ես. ՟Խ՟Ա. 7։ ՟Ծ՟Դ. 16։)
Ոչ ոք դարբին գոլով՝ հիւսն մականուանեսցի, եւ ոչ հիւսն գոլով՝ դարբին մականուանեսցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Ի ձայմէ կռանարկութեան դարբնաց. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Մնացի իբրեւ զսալ դարբնաց անոստ. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
belonging to a smith;
—ն, smithcraft.
χαλκευτικός fabrilis Սեպհական դարբնաց եւ դարբնաթեան.
Ոմանք յարուեստից գործականք են. հիւսնական, դարբնական. (Փիլ. այլաբ.։)
Դարբնական փուք. (Շ. թղթ.։)
Կամ βάναυσος, βαναυσικός artifex mechanicus, qui opus ad ignem conficit;
illiberalis Մեքենական, ծառայական՝ հանգոյն արուեստի դարբնաց.
Դարբնական իմն գոլ, եւ առանց ազատութեան, եւ ոչ արժանացեալ ամենեւին կոչիլ խրատ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
anvil.
to forge.
χαλκέω Դարբնութիւն առնել. շինել կամ թեքել ինչ որպէս դարբին.
Մեծատունն չգիտէ դարբնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Դարբնել եւ հիւսնել. (Նիւս. կուս.։)
Մինչդեռ ի պէտս ինչ միայնակեցացն դարբնէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
forge, smithery, smithy.
χαλκεῖον, χαλκών, χαλκευτέριον officina fabri aerarii, vel ferrarii Գործատուն կամ խանութ դարբնաց.
Որ իցեն ի դարբնոցի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որպէս ինչ առնեն ի դարբնոցս փուքքն. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Խուցս այս դարբնոց է. մի տաս, եւ մի առնուս ի կոփելն. (Խոսր.։)
lock-smiths trade or work, ironmongers trade, ironware, smithcraft.
χαλκευτική Արհեստ դարբնաց. երկաթագործութիւն. պղնձագործութիւն. դարբնականն (ըստ յն. ոճոյ).
Որ զդարբնաթիւնն ուսեալ, կամ զայլ արուեստս. (Յճխ. ՟Ե։)
Որպէս ի դարբնութենէ դարբինն։ Զնոյն դրօշէր դարբինն դարբնութեամբ. (Եզնիկ.։)
cf. Դարաւանդ.
cf. Դարաւանդ։
cf. Դաժան.
Փրկեսցէ ի չար եւ ի դարժան ախտէ արծաթսիրութեանն. (Զքր. կթ.։)
Ի հոտ դարժան մարմնոցն այրեցելոց. (Մխ. երեմ.։)
Դարժան թոյնք. (Լմբ. սղ.։)
Պատրեալ ի դարժան արիանոսացն. (ՃՃ.։)
cinnamon.
• , որ և դարիսեն, դարսենեկ, դարսենի, դարիսենի ևն «կինամոն բոյսը, նրա փայտը և ծեծած փոշին. դարչին» Խոր. աշխ. 616, Բժշ. Անկ. գիրք հին կտ. 14։
• = Պհլ. *dar-i-č̌ēnik «կինամոն», որ բուն նշանակում է «Չինաստանի փայտ». պահ-լաւ բառը աւանդուած չէ, բայց կայ պրս- [arabic word] dār-i-čīnī կամ darčinr «կինամոն». որից փոխառեալ են արաբ. ❇ ︎ dār-i-sini, բելուճ. աֆղան. dār-čini, քրդ. dār-čin, թրք. darčin, զւռ. tarčin, վրաց. դա-րիճինի, դարիչինի, թուշ. դարիչի, սերբ. darčin ևն. հակառակ դիրքով է ասոր. ❇ sīndarūg «կինամոն»։ Հալերէն ձևերից առաջինը ուղղակի պահլաւերէնից է, իսկ միւսները արաբերենից են։-Հիւբշ. 137։
• Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin, Mê-moires, 2, 394. նոյնպէս նաև ՆՀԲ, Եւրո-պա (թերթ Վիեննայի), 1850, 15։
ԴԱՐԻՃԵՆԻԿ ԴԱՐԻՍԵՆԻ. ռմկ. դարսենեկ, դարսենի, տարլին. cf. ԿԻՆԱՄՈՄՈՆ։ (Խոր. Բժշկարան.։)
cf. Դարիճենիկ.
• «դափնի» Ամիրտ. կամ «ճփնի» Բժշ. այսպէս ունի ՀԲուս. § 562։ Տարբեր է դարիսենի, որ տե՛ս վերը դարինենիկ։
ԴԱՐԻՃԵՆԻԿ ԴԱՐԻՍԵՆԻ. ռմկ. դարսենեկ, դարսենի, տարլին. cf. ԿԻՆԱՄՈՄՈՆ։ (Խոր. Բժշկարան.։)
routine, habit.
penitentiary.
Տեղի դարձի. ընդունարան դարձելոց յապաշխարութիւն.
Զապստամբսն եւ զհայհոյիչսն, եւ զմահացուցիչն քո ընդունիս ի դարձարան. (Բենիկ.։)
return;
conversion.
Դարձ. դարձումն. եւ Զղջումն.
Առ մոլորելոյս դարձաւորութիւն՝ ձայն քո. (Նար. լ։)
to pass by;
to return running.
ԴԱՐՁԸՆԹԱՑ ԼԻՆԵԼ. Դարձ իմն առնել յընթացս. ըստ յն. քերել հարեւանցի. քովէն անցնիլ
Բարւոք է անդրէն դարձընթաց լինել արշաւանին, որչափ եւ պատշաճ իցէ, ընդդէմ երթալ նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
return;
repentance.
to return, to turn;
to avert;
to restore;
to bring or carry back, to reinstate;
to bring back, to recall;
to return, to send back;
to make over again;
to reduce;
to distract;
to abate;
to resolve;
to convert;
— յետս or ի բաց —, to revoke;
to reject;
to reflect;
— անդրէն, to cede, to resign, to yield;
— զերախտիս, to remunerate;
— զմաղձ, to vomit.
ἁποστρέφω, ἁναστρέφω, στρέφω , ἁποδίδωμι averto, converto, verto, reddo Տալ դառնալ ի նախկին վայր կամ ի վիճակ. շրջել. փոխել զդէմս յայլ կողմն, եւ զիրս յայլ ինչ. զառեալն յետս տալ. զտուեալն յետս առնուլ. դարձընել, ետ խաւրել, փոխել.
Դարձոյց զամենայն աւարն, եւ զժողովուրդն։ Դարձուցանելով դարձուցի՞ց զորդի քո յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Զարծաթն այսրէն կշռով դարձուցաք։ Ոչ դարձոյց զերեսս իւր յինէն։ Դարձոյց զերեսս իւր յորմն։ Դարձո՛ զոտն քո ի ճանապարհէ չարէ։ Դարձոյց զթիկունս իւր։ Դարձուսցէ զբարկութիւն իւր ի նմանէ։ Դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց։ Դարձուցից զսուգ նոցա ի խնդութիւն։ Դարձոյց զմիտս իւր։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին։ Դարձոյց զարծաթն առ մայր իւր։ Դարձուցաւ ինձ այսրէն արծաթն։ Եւ զյափշտակութիւնն դարձուցանիցէ։ Դարձուցից քեզ զամենայն անդս սաւուղայ.եւ այլն։
Դարձուցանէ ի նա զնախագահութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Դարձուցանել ի մեզ զտէրութիւնն քուշանաց։ Ի մի օրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զանուշութիւն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք. (Եզնիկ.։)
Զգերանդիսն հրամայի ի պատերազմական անօթս դարձուցանել. (Արշ.։)
Չդարձուցան ուրեք զհայեցուածս մտաց. (Փարպ.։)
cure, dressing;
culture;
remedy, reparation;
refreshment;
provender, provision, victuals;
subsistence, nourishment, maintenance;
— տամ, cf. Դարմանեմ.
• , ո, ի հլ. «ճար, ճարակ, խնամք. հոգ, դեղ, ուտելիք, ապրուստ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես., որից՝ դարմանել ՍԳր, դարմանիչ Վեցօր. Եզն., դարմանական Ոսկ. ես., դար-մանաւոր Ագաթ., դարմանոց Բուղ., դարմա-նութիւն Ոսկ. ես., խաշնադարման Ծն. խղ. 32, 34, բազմադարման Յճխ., քաջադարման Մծբ., անդարմանելի (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [arabic word] darmān «բժշկութիւն, դեղ», պրս. [arabic word] darmān «ճար. ճարակ, դեղ», սանս. dhεrman-«յենարան, նեցակ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև աֆղան. րելտճ. darmān, քրդ. darman, ասոր. [syriac word] ︎ darmānā, թրք. derman, սերբ. derman, վրաց. დარმანი դարմանի, ավար. darman. ուտ. därman, այսպէս նաև գրեթէ բոլոր կովկասեան լեզուների մէջ։ Իրանեան բառի արմատն է dar<հնխ. dhar «պահել, պահպանել» (Horn, § 554). հմմտ. նոյն արմատից զնդ. drva «առողջ», պհլ. dāruk, պրս. [arabic word] dāru «դեղ, դարման» (Horn, § 523), ուրիշ ածանցներ են հյ. դարան, դա-րիլ (տե՛ս այս բառերը)։ Հայերէն բառը բնիկ լինելու պարագային էլ պիտի ունե-նար վերի ձևը, բայց -սան մասնիկը և բա-ոի նոր նշանակութիւնը՝ որ միալն իրանե-աններիոն է յատուկ, ցոյց են տալիս, որ բառը փոխառեալ է։-Հիւբշ. 138։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ դնում է իբր պրս. տէրման, բայց սրա հետ յի-շելով նաև թիյմար ձևը։ ՆՀԲ պրս. տա-րու, տէրման։ Պրս. darmān ձևը դնում են նաև Böttirh Rudim 38, ZDMG. 1850, 353 ևն։ Canini, Et. etym. 144 նոյն ընդ հյ. դեղ։
• ՒԻՌ.-Պահուած է «1. դեղ, ճար» և 2. «լարդ» իմաստով. -առաջին իմաստով են՝ Երև. Տփ. դարման, Ախց. Մշ. Ջղ. դ'արման, Ալշ. Մկ. Վն. դmրման, Հմշ. դէրմօն, իսկ երկրորդ իմաստով են՝ Ննխ. Տփ. դարման, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. դ'արման, Ոզմ. դ'mր-ման, Ագլ. դm՛րմmն, Մկ. տmրման, Գոր Շմ. Սլմ. տmրմmն, Ղրբ. տե՛րման, Մրղ. տmռմmն, Հմշ. տարմօն։ Նկատելի է սրանց մէջ յատկապէս նախաձայնի տարբերութիւ-նը. «դեղ» իմաստով դ, իսկ «յարդ» իմաս-տով դ՝ կամ տ. սրանից հետևում է, որ դար-ման «դեղ» նոր փոխառութիւն է գաւառա-կաններում, իսկ դարման «յարդ» բնիկ է։ Նոր բառեր են՝ դարմանագող «յարդգող, ծիր կաթին», դարմանանոց «յարդանոց», դար-մանել «ձիին յարդ տալ»։ Բառի այս նշանա-կութեան հնագոյն վկայութիւնները հետև եալներն են. «Իբրև ոչ գտաւ խար երիվարաց զօրուն բազմութեան դարման կերակրոյ մին-չև ի մէջգիշեր» Ագաթ. § 42 (Meillet, JAs. 1910, 465 դարման կերակրոյ բառերը հա-մարում է յետին միջարկութիւն, իբրև բառա-տրութիւն խար երիվարաց բառերի. յունարէ-նում այս միջարկութիւնը չկայ).-«Ի խոտոյ է դարման չորքոտանեաց» Վեցօր. 83.-«Որ ռարօտն արմոջ նախ ինքեանք ուտէին... և զմնացեալն յինքեանց զընդ գետինս հարեալ-սըն զդարմանսն... թողուին հօտին» Նար. երգ. 330.-«Եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր» Ուխտ. Ա. էջ 82։ Այս իմաստից է նաև դարմանոց «յարդանոց» Անկ. գիրք ա-ռաք. 125, 127։
ἑπιμέλια cura, remedium, χορηγία, δίαιτια suppeditatio, victus, aimentum Ճար, եւ ճարակ. պ. տարու, տէրման. Հնարք. դեղ. հոգ. խնամ. եւ Պարէնք. ռոճիկ. պէտք ապրելոյ. կարգաւորեալ կուր եւ ումպ ըստ կանոնի բժշկաց. պէտ. թիմար, չարէ. եւ պիտոյք, ապրուստ, ուտելիք.
Ձեռք ժրաց ի դարմանս։ Բժշկութիւն եղիցի մարմնոյ քում, եւ դարման ոսկերաց քոց։ Դարմա՛ն տար սմա։ Հրամայեաց տալ զամենայն դարման.եւ այլն։
Այսպէս եւ ամենայն դարմանք, որպէս իւղ եւ մեղր եւ գինի։ Նովին դարմանովքն՝ որովք խնամէր, տանջէ։ Ըստ պիտոյիցն զդարմանսն առնել. (Յճխ.։)
Եւ մեք դարմանովք կարեմք բժշկել։ Վասն պէսպէս դարմանից (այսինքն խնամոց աստուծոյ). (Եզնիկ.։)
Դարմանք եւ ծախք յարքունուստ եղիցին. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Ի պէտս դարմանի նոցա. (Ճ. ՟Ա.։)
Վասն առատութեան դարմանին, եւ այլոց պիտոյից. (Լաստ. ՟Թ։)
Թէ վհատելոյս դարման մատուսցես, կերակրիչ ես։ Դեղ վիրացս, դարման տկարութեանս։ Կերակրոյ դարմանս։ Դարման առաքինութեան վերաբերեալ ընդ ամբարձելոյն զխոնարհութիւն. (Նար.։)
Եթէ երկնից եւ երկրի դարման տանիցիմ. (Ոսկ. ես.։)
remediable, curative.
Որ ինչ բերի ի դարմանս.
Նախ ի բնութենէ մտաց, եւ ապա յիշատակացն (բարեաց) որ հանապազորդ լինին, այսինքն դարմանականն. (Ոսկ. ես.։)
curing.
Կարօտ դարմանոց.
Ի քաղցական եւ դարմանաւոր աշխարհիս՝ լի եւ անկարօտ ամենալցոյցն շրջէր. (Ագաթ.։)
Նախակիր եւ դարմանաւոր մարմին. (Միսայէլ.։) դարմանաւոր. Դարմանեալ, յանձանձեալ. բուծեալ. եւ Բուծ.
Ընտրեսցեն զարարիչն եւ զարարածս ի միմեանց, զդարմանիչն եւ զդարմանաւորսն. (Յճխ. ՟Դ։)
Գայլն օցտեաց զիմ դարմանաւորն. յն. բտած ոչխար. (Ոսկ. յաւետիս.։)
curable.
to nourish, to sustain, to feed;
to fodder;
to cherish, to foment;
to physic, to dress, to heal;
to repair.
ἑπιμελέομαι, ἑπισκοπέω, θάλπω, θεραπεύω եւ այլն. curo, medeor, alo, colo եւ այլն. Դարման տանել. հոգալ. խնամարկել. յանձանձել. սնուցանել. տածել. մշակել. տնտեսել. պէտ ընել.
Ած զնա ի պանդոկի մի, եւ դարմանեաց զնա։ Դարմանել քաղցրութեամբ, կամ խնամութեամբ, ողորմութեամբ։ Դարմանել զտուն, կամ զինչս եւ զընտիրս, զդաշտ, զերկիր, զանձն, զոտս.եւ այլն։
Դարմանել զզօրս, զխորտակեալսն. (Եղիշ. ՟Գ։ Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Դրախտ գիտեմ դարմանել. (Վրք. հց. ձ։)
դարմանիլ. իբր Դեղ առնուլ. ուտել առ ի օգտիլ.
Դարմանեցաւ ոմն ի թաղթէ ի գարնան յեղանակի. (Մխ. առակ. ՟Ծ՟Ա։)
careful of;
who nourishes.
Ի դարմանիչսն վայելել. (Եզնիկ.։)
Օդոյն դարմանչի. (Վեցօր. ՟Է։)
Դարմանիչ եզին եւ իշոյ. (Բրս. հց.։)
Որ դարմանէ. խնամօղ. սնուցիչ, եւ այլն.
Ապրեցուցիչ, դարմանիչ, կեցուցիչ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Դարմանիչ արարածք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ե։)
Դաստակերտս դարմանիչս աղքատաց եւ որբոց. (ՃՃ.։)
Արեգակունք բանական բուսոց դարմանիչք. (Նար. առաք.։)
Առ աղքատս ողորմածք եւ դարմանիչք. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Մի՛ կսկծեցուցիչք, այլ դարմանիչք. (Լմբ. ատ.։)
hospital.
Տեղի դարմանոյ. հիւանդանոց.
Կարգեցին դարմանոցս եւ ռոճիկս. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
cf. Դարման.
cf. Րաշոյն.
cf. Սուսերաւոր.
Ունօղ կամ կրօղ զդաշոյն. սուսերաւոր.
Դահիճք, եւ դարշունակալք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
roosting place, perch;
bar, stake for supporting vines;
*swing;
see-saw.
πέτακρον lignum, aut asser super quo gallinae dormiunt;
pertica Որպէս թէ տեղի դարելոյ դադարելոյ. Ոստ, ձող, գաւազան՝ եդեալ ի յենարանս երկուստեք, ուր հանգչին եւ ննջեն հաւք եւ թռչունք, կամ կախին ողկոյզք եւ պտուղք ի պահեստ.
Թառեր հաւուց։ Թառեր դի՛ր, եւ զխաղողն ընտրով զառողջ կուզերն ի թառերն կախէ՛։ Զնուռն եւ զայլ մրգերն թառերով կախեն. (Վստկ.։)
Ուստի եւ ԹԱՌԻԼ ասի՝ Հանգչելն կամ ննջելն հաւուց ի վերայ ոստոց։
Իսկ ՀԱՒՈՒՑ ԹԱՌ, նմանութեամբ իւիք է յատուկ անուն վանաց հանդէպ Գառնւոյ։
faded, tarnished.
Թառամեալ, թարշամեալ. թոռմած, թօշնած.
Չորեցունց պտուղք վտիտք էին եւ թառամք. (Փարպ.։)
Դոյն ինչ ժամանակ կանաչագեղ եւ զուարճ երեւին, եւ յետ այնորիկ թառամ, ազազուն, եւ տգեղ տեսանին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
to fade, to wither, to decay;
to be tarnished.
μαραίνομαι marceo, marcesco, flaccesco, contabesco, exaresco Թարշամիլ. նուաղիլ, շիջանիլ՝ եւ որպէս թէ մեռանել ծաղկանց եւ բուսոց. գունաթափ, ուժաթափ, եւ ուշաթափ լինել. խամրիլ. հաշիլ մաշիլ. ապականիլ, խանգարիլ. թոռմիլ, թօշնիլ, մարիլ.
Բոլորորիւք վարդից պսակեսցուք, մինչչեւ թառամեալիցեն. (Իմ. ՟Բ. 8։)
Սկսաւ սաղարթ օրինացն Քրիստոսի թառամել. (Լմբ. ատ.։)
Գոյնքն թառամեալք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Գեղեցիկ դէմք պատանեկաց թառամեալք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Թառամեսցի գեղ երեսաց նորա. (Վրդն. ծն.։)
Ափրոդիտականն նուազեալ թառամի. (այսինքն հեշութիւնն շիջանի) (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
to wheeze, to pant, to be out of breath, to breath short, to breath gaspingly;
— ոգւոց, to be asthmatic, to have difficulty in breathing.
ԹԱՍԱՄ ԹԱՍԵՄ. Իբր ռմկ. թասայել, թասա էթմէք. այսինքն Հոգալ, տխրիլ. ոգւով եւ շնչով նեղիլ. ուստի Թասել ոգւոց է Շնչարգելութիւն. ὁρθόπνοια, ὁρθία, δύσπνοια contentio anhelitus, asthmaticum
Որդնալից եղեւ (Հերովդէս), եւ թասայր ի տապոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որդնալից եղեւ, եւ ի թասել որդւոցն՝ եւ նա եւս տառապեցուցանէր զնա ... Եւ դարձեալ ի թասել ոգւոցն, որ ասի ի յոյն անդր որթո՛փնիա, եւ տի՛սփնիա, եւ ճգնութիւն նեղութեան. եւ այլն։
cf. Թասամ.
ԹԱՍԱՄ ԹԱՍԵՄ. Իբր ռմկ. թասայել, թասա էթմէք. այսինքն Հոգալ, տխրիլ. ոգւով եւ շնչով նեղիլ. ուստի Թասել ոգւոց է Շնչարգելութիւն. ὁρθόπνοια, ὁρθία, δύσπνοια contentio anhelitus, asthmaticum
Որդնալից եղեւ (Հերովդէս), եւ թասայր ի տապոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որդնալից եղեւ, եւ ի թասել որդւոցն՝ եւ նա եւս տառապեցուցանէր զնա ... Եւ դարձեալ ի թասել ոգւոցն, որ ասի ի յոյն անդր որթո՛փնիա, եւ տի՛սփնիա, եւ ճգնութիւն նեղութեան. եւ այլն։
dramatic representation, play, piece;
հարկանին —, բանի վարագոյրն, the play-begins, the curtain rises.
spectator.
Հանդիսատես թատրոնի.
Թէ չէին թատրատեսք, եւ ոչ ոք այնպիսի գործս գործէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
purulent, sanious.
Բազում շարաւով լի, եւ որդնալից, եւ բազում թարախալից վիրօք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
cf. Թարախալից.
Առեալի չաստուածոցն ծրարս թարախածորս. (Խոր. առ արծր.։)
Զթարախածոր մնացորդս բաժակին (ուրկաց) ախորժանօք ըմպէր (Աշոտ Ողորմածն). (Վրդն. պտմ.։)
that draws off corrupted matter.
Մակդիր տզրկի, որ ծծէ զթարախ՝ զապականեալ արիւնն.
Զթարախածուծս ի կենդանեացդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to become sanious, to be purulent, full of corrupted matter.
Թարախեցան վէրք քո. (Նաւում. ՟Գ. 19։)
φλεγμαίνω intumesco Շարաւ կապել. խղխայթիլ. այտնուլ եւ փտիլ. թարխօտիլ.
cf. Թառամիմ.
cf. ԹԱՌԱՄԻՄ. μαραίνομαι թօշնիլ, թորմիլ, մարիլ.
Թարշամեսցի իբրեւ զբանջար ի տօթի. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 24։)
նոյնպէս եւ մեծատունն հանդերձ շահիւքն իւրովք թարշամեսցի. (Յկ. ՟Ա. 11։)
Եւ ոչ թարշամեցան երեսք նորա. (Եփր. ել.։)
Թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Վասն թարշամելոյ գեղոյ նորա. (Վրք.։ Ծնօտք նոցին թարշամեալք էին. Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. ՟Դ։)
Ծնկեալք թարշամէին (թշնամիքն, իբր սըմփիլ) (Փարպ.։)
shock-headed, hairy, long-haired.
βαθυχαίτης densam habens caesariem Ոյր գէսք են թաւ. թաւ վարսիւք. թաւամազ. մազը շատ.
Քանզի թաւագէսք են, որ ոչն սափրին ամենեւին. (Փիլ. տեսական.։)
shock-headed.
Որոյ գլուխն է թաւ մազիւք.
Ծածկեալ անձն ի հերաց մարմնոյն ծերունի թաւագլուխ։ Յոյժ թաւագլուխ է, եւ հաստանձն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Բ. եւ Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
cf. Թաւուտ.
Զորպիսի՛ անտառս, զթանձրախիտ մայրիսն, զթաւաթուփսն, եւ զստուարածառսն, եւ զերկայնաճիւղսն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
to roll, to turn, to set rolling, to revolve, to wheel;
to upset, to overturn, to capsize;
ի բաց —, to turn topsy-turvy, to turn elsewhere;
to remove, to take away.
Եթէ ի վայր զիս հնարի կործանել ... եթէ ի մոխիր երկրի թաւալել ձեռն բերիցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
bog, marsh, muddy place, miry hole, puddle.
Սակս շուրջանակի մացառախիտ մօրացեալ թաւալոցացն. (Յհ. կթ.։)
shaggy, woolly, hairy;
woollen.
Պօղոսի ճաղատն լինել, եւ Պետրոսի թաւամազն, առանձնաւորութեան են սահմանադրութիւնք. (Դամասկ.։)
hairy, hirsute (an epithet of Hercules).
Որոյ յատակն կամ նստոյքն է թաւամազ. մակգիր Հերակլեայ յառասպելս քերթողաց.
Հանդիպեալ սեւայատակին եւ թաւայատակին. (Նոննոս.։)
shaggy, hairy, hirsute;
— այր, hairy man, covered with hairs.
ԹԱՒԱՐԾԻ δασύς pilosus, hirsutus գրի եւ ԹԱՒԸՐԾԻ, ԹԱՒԱՐԾ. Թաւ (այր). թաւ այծենի՝ մորթ կամ զգեստ արկեալ զանձամբ. մաշկեւոր. մազոտ. բրդոտ.
Այր թաւարծի, եւ գօտի մաշկեղէն ընդ մէջ իւր. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 8։)
Այր թաւարծի է. (Տօնակ.։)
Մորթօք այծենեօք ըստ Եղիայի այր թաւըրծի. (Արշ. վերջաբ։)
thicket, coppice.
Հոլովեալ անկաք ի խիստ թաւուտ թուփս դժնըկաց. (Փարպ.։)
Առ հովիտսն թանձրախուռն անտառին ... ի թաւութ խարձիցն ... իբրեւ ընդ թաւութսն անկանէին եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
thick, hushy, tangled, briery.
Հոլովեալ անկաք ի խիստ թաւուտ թուփս դժնըկաց. (Փարպ.։)
Առ հովիտսն թանձրախուռն անտառին ... ի թաւութ խարձիցն ... իբրեւ ընդ թաւութսն անկանէին եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
vagrant;
like a -.
Որ թափ առնու ընդ վայր. եւ Ընդ վայր յածմամբ.
Թափառ ոչ շրջին. (Վանակ. հց.։)
to wander, to roam, to be vagrant, vagabond;
to ramble, to rove, to stroll, to range.
πλάζομαι, ἁλάομαι vagor, erro Թափ առնուլ ընդ վայր. մոլորական շրջիլ ի բացի. այսր անդր յածիլ. վտարանդի լինել.
Մինչեւ յե՞րբ թափառիցիս դուստր անարգեալ. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 22։)
Յաւերակս նորա մի՛ թափառիր. (Սիր. ՟Թ. 7։)
Ի ներքս անդ յածի յաստուածային գաւիթսն, եւ ոչ արտաքոյ թափառի. (Փիլ. իմաստն.։)
Իշխան օդոյս այսորիկ կոչէ զնա վասն յօդս թափառելոյ. (Եզնիկ.։)
Չկայցես ի միում տեղւոջ, այլ թափառիցիս. (Կիւրղ. ծն.։)
Մոլորեալ, եւ ի լերինն ընդ գազանականցն դիւաց թափառեալ։ Եթէ ընդ գազանս ինչ թափառեցայց. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Կ՟Ը։)
emptied;
— աստղ, falling star;
cf. Ասուպ;
cf. Աստղ;
— ուղեղ, hare-brained, empty-headed, giddy-pated, mad;
giddy-pate, light-witted person, blockhead, idiot, fool, madman.
ԹԱՓԵԱԼ ՈՒՂԵՂ. (առաւել է երկու բառ, քան բարդ). Այն՝ որոյ թափեալ է ուղեղն կամ խելքն. անմիտ. պակասամիտ.
Ոչ գիտէր թափեալ ուղեղն, թէ վճարեալ է վասն ամաղեկի. (Մծբ. ՟Գ։)
to pour out to, spread, to flow, to throw down, to overturn;
to take refuge, to emigrate;
to be deprived of;
to get rid of, to free one's self from, to disentangle one's self, to flee, to save one's self by flight;
— ի վերայ, to fall on (the enemy);
to rush against;
to dash, to dart, to rush upon;
— յումեքէ ի բաց, to leave, to desert, to abandon;
— ի մտաց, ի խելաց, to grow foolish, to become mad, to lose one's mind;
թափել տրտմութեան յարտասուաց, to vent one's grief in tears;
թափել աման յամանէ, to be decanted, poured from one vessel to another;
թափել գինւոյ, to recover from intoxication;
թափել յերկնից յերկիր, to descend from heaven;
թափել հրոյ յերկաթոյ, to strike fire, to produce sparks;
— գունոյ, to lose colour, to fade;
թափել գբոց, to be dried up, exhausted;
ի բաց թափերուք յինէն, ե՛րթ թափեաց յինէն, be off ! get out ! go away ! ծունր կրկնեսցի թափեցելումն վասն մեր, let every knee bend before the incarnate Word.
bleacher;
washerwoman, laundress;
fuller;
a washerwomans heetle;
stick for gathering fruit;
— վարոց, the penis of animals;
— համոզակեր, a judge, arbiter, he who confers rewards;
he who separates combatants.
γναφεύς, κναφεύς lotor, fullo Որ թափելով եւ թօթափելով լուանայ, եւ սպիտակացուցանէ զկտաւս՝ տոփելով. լաթ լուացօղ՝ ճերմկցընօղ.
Թափիչք երկրի ոչ կարեն այնպէս սպիտակացուցանել. (Մրկ. ՟Թ. 12. (ուստի եղեւ կարծել ոմանց, թէ եւ ինքն Մարկոս էր ի նմին արուեստէ)։)
Սուրբն Մարկոս թափիչ եւ աւետարանիչ. (Թղթ. դաշ.։)
ԹԱՓԻՉ ՀԱՄՈԶԱԿԵՐ. βραβευτής judex certaminis, arbiter, qui dat praemium Հանդիսադիր, դատաւոր որոշիչ մրցման, եւ Պարգեւատու, տուօղ զբրաբիոն.
Զօրէն համոզակեր թափչի ի մէջ անկեալ քակեսցէ զկռիւն. (Փիլ. տեսական.։)
ԹԱՓԻՉ. գ. χυλόν fustis Տոփիչ. տոփման. թօթափիչ գործի թափչաց. լաթ ծեծելու փատը.
Իբրու զՅակոբոս անկցիս ի բարձանց, եւ թափչօք մեռցիս. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
Թափչաւն հարեալ լինէր եւ վիրաւորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
(Ի Կիպրոս) զանգանուն ի ցօղոյ անկեալ զխոտով, կռուի ի թափիչ վարոցս, եւ ի մօրուս քօշից. իմա՛ զցուպ հովուաց իբր զլախտ, կամ զխարազան ծոպաւոր։
to remain empty, without;
to be emptied, evacuated;
to be uninhabited, devastated;
to become desert, desolate.
ԹԱՓՈՒՐԻՄ ԹԱՓՐԱՆԱՄ. Թափուր մնալ. ամայանալ. պարպիլ.
Զի մի՛ թափուրեսցի երկիրն, եւ գազանք ի նմա բազմասցին. (Նախ. օրին.։)
Թափրացաք եւ ունայնացաք ի ստացուածոց։ Իմացեալ զթափրանալ ամրոցին ի բնակչաց անտի. (Յհ. կթ.։)
cf. Թաքուցանող.
to hide, to be concealed, to lie hid, to abscond;
to disappear.
ԹԱՔՉԻՄ որ եւ ԹԱԳՉԻՄ, ԹԱԳՆՈՒՄ, ԹԱՔՆՈՒՄ. κρύπτομαι եւ այլն. occultor, abscondor Ծածկիլ. ղօղիլ. անյայտանալ. զանխլանալ. չգտանիլ. ծածկուիլ, պահուըտիլ, գոցուիլ.
Թաքեան յերեսաց տեառն։ Թաքիջի՛ք անդ զերիս աւուրս։ Գտան թաքուցեալք ի յայրի անդ։ Էր ընդ նմա թաքուցեալ ի տանն Աստուծոյ ամս վեց։ Մտանիցես շտեմարանէ ի շտեմարան թաքչել։ Թաքի՛ր առ ժամանակ մի, մինչեւ անցցէ բարկութիւն տեառն։ Ոչ ոք իցէ՝ որ թաքիցէ ի տապոյ նորա.եւ այլն։
Կորեաւ ժողովողն, թաքեաւ նաւահանգիստն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Անսովոր է ասելն.
Մինչ թաքեալ կայր ի տան. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Առ թագելոցն յանապատին. (Մխ. երեմ.։)
the fugitives.
ԹԱՔՍՏԵԱՅՔ ԹԱՔՍՏՈՅՔ. Թաքուցեալք. եւ ի պահեստի եդեալք. պահւըտածները. եւ պահծուները.
Գունդն հայոց հանդիպէին թագստէիցն, եւ սրոյ ճարակ արարեալ զնոսա, եւ այլն. (Մեսր. երէց.։)
Եւ էին թագստոյք ի տան նորա. (Վրք. հց. ձ։)
hidden things, arcana.
ԹԱՔՍՏԵԱՅՔ ԹԱՔՍՏՈՅՔ, տոյից. Թաքուցեալք. եւ ի պահեստի եդեալք. պահւըտածները. եւ պահծուները.
Գունդն հայոց հանդիպէին թագստէիցն, եւ սրոյ ճարակ արարեալ զնոսա, եւ այլն. (Մեսր. երէց.։)
Եւ էին թագստոյք ի տան նորա. (Վրք. հց. ձ։)
Լաւ եւս երեւի այսպէս ընթեռնուլ՝ քան Թաքստոյք, կամ տայք.
Եւ էին թաքստոցքի տան նորա. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Յերիւրեմ.
Արմատ բառիցս Յերիւրել, եւ Ըստերիւրել. որպէս Յօրինուած բարեյարմար.
Պէն պատասխան՝ ասէ՝ դու տո՛ւր, ո՛վ հարցանէ զբանըն երիւր. (Երզն. այբուբ.։)
Որպէս Յերիւրեալ կամ դիւր ճանապարհ. արահետ. որ գրի եւ ԷՐԻՒՐ.
Ի ձեռն առաքինութեանց, որ առ աստուածն ածէ ճանապարհ, գտանի եւ ընդարձակի, եղեալ ամենայն երիւր. (Փիլ. լին. ՟Ա. 99։)
Էրիւրն՝ արձակ ճանապարհ ասէ»։ Բայց բանն պահանջէ լոկ, իւր։
Իսկ ի բարդութիւնս որպէս Հարիւր, զոր օրինակ Երկերիւր։
Գունովքն ի մարդոյ տեսակ երիւրեցին։ Ընդ օդս բախեալ, լեզուովս երիւրեալ, եւ ի յօդս ցնդեալ (ձայն). (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ձայն է բացակատարումն գանչեցելոյ ի մեզ հագագի, եւ երիւրեցելոյ ընդ խոշոր շնչափողն». յն. անցելոյ կամ ուղեւորելոյ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Բազումք եկին առ իս ի յուսումն ... եւ ասեն ի վերայ իմ պարսաւանս, որք յինէն են երիւրեալք. (Շիր. վասն կենաց իւրոց.։)
that looks through two apertures;
— զգայարանք, the eyes.
furnished with iron;
fastened with iron, nailed.
Երկաթով գամած, այսինքն բեւեռեալ, պնդեալ. իբր երկաթ անցուցեալ. (զի գամն ռամկօրէն է բեւեռ, եւ ըստ գրոց՝ անցք)
Բեւեռապինդ, հաստահեղոյս, երկաթագամ տապան գործել. (Ագաթ.։)
Լանջապանակ երկաթագամ տախտակօք կրծից. (Յհ. կթ.։)
Երկաթագամս, պղնձագամս. (Վրդն. ծն.։)
written with a style or large needle, capital;
capital letter.
Գրեալ գրչաւ երկաթեաւ. (մատեան հին, եւ գլխագիր տառ)
Յայտ է յերկաթագիրս, եւ ի գրչագիրսն։ Յերկաթագիր մատեանսն։ Ի մագաղադ եւ ի թուղթ՝ երկաթագիր եւ գրչագիր. (Մխ. ապար.։)
blacksmith, forger;
cf. Երկաթագամ.
Գործօղ այսինքն դարբին երկաթոյ.
Եւ Գործեալ յերկաթոյ, կամ երկաթագամ (որպէս նաւ).
Սանձեալ թիակօքն զերիվարս տախտակագործացն՝ բեւեռակապ երկաթագործացն. (Ագաթ.։)
instrument of iron.
Մի՛ ճօճեսցես զձեռն քո երկաթագործւով ի վերայ քարանց. (Եփր. ել.։)
made or furnished with iron;
— շաւիղ, cf. Երկաթուղի.
Ո՛չ երկաթակուռ զգեստ առաջի». այսինքն զրահք. (Պիտ.։)
Ի զօրութենէ պակասեալ վասն ծանրութեանն, եւ վասն երկաթակուռ զինուցն. (Լաստ. ՟Դ։)
Ի վաղիւն կռուեցան երկաթակուռ մահակօք՝ իբրեւ զուռունս դարբնաց, որ բախեն ի վերայ սալից. (Պտմ. վր.։)
cf. Երկաթակտրութիւն.
bound, furnished with iron.
Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի՝ երկաթապատ, եւ պղնձապատ». յն. երկաթի կապանօք. (Դան. ՟Դ. 12. եւ 20։)
Արք կրօնաւորք՝ խարազնազգեստք, երկաթապատք. (Խոր. ՟Գ. 49։)
Երկաթապատ՝ զընթացսն որ յերկինս՝ ճանապարհորդել. (Կլիմաք.։)
that consists of two sets;
two, double.
Յերկուց իրաց կամ ի բնութեանց խմբեալ, շարադրեալ, բաղադրեալ, միացեալ. այն է աղաւաղ թարգմանութիւն յն. ձայնիս. συναμφότερον եւ լտ. invicem, utrumque simul այսինքն երկաքանչիւր բնութիւն միանգամայն, որպէս ողջմտութեամբ իմանան նախնիք.
Աստուածացեալ մարմնովն, եւ երկախումբ ներմարդութեամբն. (Թէոդոր. խչ.։)
Երկրպագեալ ե՛ւս երկախումբն իբրեւ մի աստուած։ Երկախումբ խոստովանեալ ըստ բնութեանց, եւ մի ըստ միաւորութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մարդն յօդական եւ երկախումբ, իսկ հրեշտակն պարզ եւ անշարադիր. (Լծ. ածաբ.։)
binary, two;
— եռակ or կի, six, (three times two are six).
δυάς dualitas, binarius Երկու թիւն. կրկնակն. երկոյութիւն.
Երկակն եւ եռակ։ Մի, այն որ յառաջ քան զերկակն։ Ընդ երկակաւն եւ ընդ բազմութեամբն անկեալ։ Զայլ երկակսն շարադրեն. (Փիլ. լին.։)
Ամենայն երկակ ո՛չ է սկիզբն. այլ միակ է ամենայն երկակի սկիզբն. (Դիոն. ածայ.։)
Պարզ գոլով ... ոչ երբէք հատաւ մտածութեամբք յերկակ։ Ի յատկականս անձնաւորութիւնս երկակ ցուցանէ (զհայր եւ զորդի). (Կիւրղ. գանձ.։)
Իբր ի թիւս երկակն. (Պիտ.։)
Յերկակ կողմանց. (Պիտ.։)
Ընդդէմ յառնել երկակաց ոմանց առ միմեանս մենամարտուցելոց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ մերկ աստուածութեամբն, այլ հանդերձ երկակօքն՝ հոգւով եւ մարմնով. (Խոսրովիկ.։)
Յերկակ եռակի եւ յեղում (այսինքն յեօթներորդ) ճառի յեղանակեալ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
two, double, binary;
twice, doubly.
διπλῆ, διχῆ dupliciter Կրկնակի, կրկին օրինակաւ. երկու կերպով.
Երկակի սահմանելով զիմաստասիրութիւն, զոմն յենթակայէ, եւ զոմն ի կատարմանէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։) Նոյնպէս եւ առընթեր բայանուանց.
Երկակի եկաւորութիւն. (Մամբր.։)
Երկակի ասացուածով յօրինէին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Երկակի յորջորջմամբ. եւ այլն. (Նար.) (որք լինին եւ ածական)։
ԵՐԿԱԿԻ. ա. διπλοῦς duplex Երկեակ. կրկին. երկու.
Երկակի շրթանցս, կամ բազկաց կամ ունկան։ Ի յերիկամանց մասունս երկակի։ Երկակի հնգիցն։ Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. (որք լինին եւ մ. իբր երկիցս)։)
Երկակի դիմօք կամեցան ըմբռնել զնա. (Երզն. մտթ.։)
երկակի սոքա ասին գոյացութիւնք, ո՛րզան, մարդն, եւ կենդանի». իմա՛. երկրորդ գոյացութիւնք որպիսի են տեսակք եւ սեռք։
twice two and a half, (five).
Մակդիր թուոյս Հինգ, յորում են կրկին երկու եւ կէս, եւ ինքն է կէսն տասին.
Անուն սորա ասի երկակիսակ. զի սա է կէս տասնեկին, եւ կիսորդ երկուց եւ կիսից. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
diameter.
διάμετρος linea dimetiens, per medium secans Որ կտրէ յերկուս մասունս հաւասարս. այն է տրամագիծ.
Երկակտուր բոլորին, որ կոչի դիամետրովն, է ուղիղ գիծ. որ անցանէ ընդ կենտրովն բոլորին. (Եւկղիդ.։)
biennial;
cf. Երկեմեան.
parasitic.
Որ պաշտօն տանի երկուց, անձին եւ օտարի, շնթելով մեծատանց, եւ պարարելով զորովայն իւր. զի դնի որպէս յն. παράσιτος parasitus, որ է պատառաբոյծ.
Երկապաշտիցն է այն արուեստ, գուսանացն եւ կաքաւչացն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
Տեսանիցես զմեղաւոր ոք երկապաշտիւք (կամ երկապաշտեօք) մեծարեալ ... որ զողոքսն եւեթ խօսեսցին. (Ոսկ. ես.։)
that loves work, laborius, diligent.
Սիրօղ զերկս. աշխատասէր. եւ Աշխատասիրական.
Երկասէրք են, աշխատին առ ի զսպիսն ջնջելոյ. (Սարկ. հանգ.։)
Երկասէր ձեռինն սարգսի. (Յիշատ.։)
cf. Աշխատասիրեմ.
Անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
Ի սոյն զդեգերումն երկասիրէին. (Արծր.։)