frightful, shocking to the sight;
horrible, hideous.
Ահագին տեսլեամբ. ահագնակերպ.
Ամպ լրթագոյն ահագնատեսիլ։ Զահագնատեսիլ կերպարանս նորա. (Նար. լ։ Լմբ. սղ.։)
enormity, atrocity;
dreadfulness, hideousness, terribleness, tearfulness.
Ահագինն գոլ՝ ըստ ամենայն առման. ահաւորութիւն. ահեղութիւն. ահարկութիւն.
Սամփսոն ի նոյն ինքն յահագնութենէն զկորիւնն պարտէ. (Փիլ. սամփս.։)
Փոխանակ որոտալոյն ահագնութեան. (Ագաթ.։)
Զահագնութիւն անքուն որդանցն։ Ապրեսցիս ի յայնմ ահագնութենէն. (Յհ. գառն.։)
Ահագնութիւնք պտուտկացն պիսիդոնի։ Անդնդոց խորութեան եւ ահագնութեան նմանեցուցանէ. (Նար. խչ. եւ Նար. յովէդ.։)
Ահագնութիւն խարդախմանց, հարուածիչ դիւաց. (Նար. ՟Ձ՟Դ.)
գրի եւ ԱՀԱՆԿՈՒԹԻՒՆ, իբր ահարկութիւն, կամ ահացուցիչ.
cf. Ահիպարանոց.
Ահա՛պա առաքինիք, եհաս ժամ կատարման մերոյ. (Եղիշ. ՟Ը. (ա՛յլ ձ. հա՛պա)։)
ԱՀԱՊԱՐԱՆՈՑ գրի եւ ԱՀԻՊԱՐԱՆՈՑ Ահաւոր պարանոցաւ. վիզը տնկած. կերտան գըրան. կերտենքեշ.
Երիվարս ահապարանոցս պատրաստեալ։ Ելցեն յերիվարս ահապարանոցս։ Երիվարս սրավարս եւ ահապարանոցս. (Յհ. կթ.։)
terror, dismay, affright, intimidation.
Ահ արկանելն. ահաբեկ առնելն. վախ ձգելն. գօրգութմա։
Առ ի յահարկութիւն բազմաց։ Առ ի տեսիլ եւ յահարկութիւն բազմաց։ Մի՛ ահարկութեամբ առ փոշիս։ Ի յահարկութիւն ապստամբիցն. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։ Շար.։)
Եւ ահարկու գոլն. ահաւորութիւն. ահեղութիւն.
Ահարկութիւն դիմաց պատկերի։ Ի յիշատակ ահարկութեան վերագրեցելոցդ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
Զծովու ահարկութիւն։ (Լմբ. սղ.։)
Զտանն վայելչութիւն եւ զգեստուցն պայծառակերպութիւն, որով ահարկութիւն նոցա (մեծամեծաց) պարագրի։ Եւ որ այլ ահարկութիւնք եւ պատմութիւնք նորա թագաւորութեանն արժանաւորք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Զ։ Արշար. ՟Ի՟Ը։)
to terrify, to intimidate.
Երկեցուցանել. զարհուրեցուցանել. վախցնել. գօրգութմագ.
Արկին ի բանտ, թերեւս ահացուսցեն զնոսա։ Որպէս վիշապ բանայ զբերան իւր՝ յահացուցանել զմեզ. (ՃՃ.։)
cf. Ահաւադիկ.
ԱՀԱՒԱԴԻԿ ԱՀԱՒԱՆԻԿ ԱՀԱՒԱՍԻԿ. cf. ԱՀԱ. ἱδού, ἥδη ecce, en. իշտէ շու՝ պու՝ օ՛, շունտա՝ պունտա՝ օնտա. եւ այլն.
Ահաւադիկ ետու ձեզ զամենայն խոտ։ Ահաւանիկ ի խորանի անդ է։ Ահաւասիկ աստ է Քրիստոսն. եւ այլն։
Ահաւասիկն զյանկարծահասն ասէ եւ զանակնունելին. (Տօնակ.։)
Ահաւասիկ ե՛ս. (այս ինքն ահա ես պատրաստ կամ)։ Ահաւասիկ կամ. որ եւ ասի, Աւասիկ եմ. եւ այլն. հրամէ՛, ի՛նչ կհրամես. պույուր. իյնէկեմ.
to be terrible or frightful.
Ահաւորացաւ ի վերայ դիւական զօրացն. (Նար. յովէդ.։)
Ահաւոր եւ ահարկու լինել.
enormity;
terribleness, frightfulness;
majesty, grandeur.
Ահաւորն գոլ. ահեղութիւն, եւ ահարկութիւն.
Քաղցր աչացն ահաւորութիւն առ թիւրս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի խորութենէ ահաւորութեան սորա զահի հարեալ. (Արշ.։)
Միւսանգամ գալուստն ահաւորութեամբ. (Կամրջ.։)
Ձայնին կամ դատաստանին ահաւորութիւն։ Ամաչեցելոյս յերեսաց մեծիդ ահաւորութեան. (Նար.։)
Փող ահաւորութեան. փառք կամ հնչիւն կամ խորհուրդ ահաւորութեան. իբր ահաւոր։
Եւ ահաւոր զօրութիւն ինչ. մեծ վայելչութիւն.
Ահաւորութիւն նշանաց յարութեան։ Ահաւորութիւն տեսլեանն երեւելոյ։ Ահաւորութեամբ զօրութեան փառացն Քրիստոսի. (Ագաթ.։)
Մինն յերջանկափառ համազօր ահաւորութենէ։ Այնքան ունի ահաւորութիւն՝ անունս օծութեան. (Նար.։)
Ուրախութեամբ կալ առաջի ահաւորութեանդ ձերոյ. (Փարպ.։)
Պատկառանք. երկիւղ. խիպ, վախ, ահուդող. հիճապ. գօրգու.
Ամենայն տարերքս ահաւորութեամբ կան ի սպասու (արարչին). (Շիր.։)
Ահաւորութեամբ օրհնեցին։ Ահաւորութեամբ դողան ի կիզանօղ հրոյ աստուածութեան. (Նար. յովէդ.։)
left, left side.
եւ ա. Ձախակողմն, եւ ձախակողմեան. թիւր. մոլար.
Յահեկակողմանն դանդաչէ խոտորեալ ճանապարհի. (Յհ. իմ. ատ.։)
that is to the left;
the ninth ancient month of the Armenians;
cf. Ամիս.
իբր Ահեկեան, այս ինքն ձախակողմեան. եւ մոլորեալ. վատթար.
Ահեկանացս կայից ուժգնութիւն տալով՝ յաղթեցի (աջոյս)։ Այլք յահեկանացն (հերեսիովտաց)։ Մի՛ յիշեր զիս ի հանդէս կորուսելոցն ահեկանաց. (Նար. Ի։ Յհ. իմ. երեւ.։ Բենիկ.։)
ԱՀԵԿԱՆ կամ ԱՀԵԿԱՆԻ. որ եւ ԱՀԿԻ (անհոլով). Անուն ամսոյ հայոց, որ ըստ անշարժ տումարի համեմատի ապրիլի եւ մայիսի. որպէս եւ քսանթիկոսն յունաց.
Մինչեւ յերեսունն ահեկանի ամսեան։ Յամսեանն ահեկանի. (Բ. Մակ. ԺԱ. 30. 33։)
cf. Ահեկեայ.
ԱՀԵԿԵԱՅ ԱՀԵԿԻՆ ԱՀԵԿԻՔ. Ձախակողմեան. ահեկան. ձախինը. սօլտաքի. εὑώνυμος sinister, tra, laevus
Զոր միանգամ կարծես աջոյ կողման, զայսոսիկ նա կարծէ ահեկեայս։ Զո՞ր արդեօք կող. զահեկեա՞յն, թէ զաջոյն։ Զահեկեայ զարմունկնն ի դուրս կորզեալ. (Փիլ.։)
Տեսեալ արս ընտիրս ընդ նմա աջինս եւ ահեկինս։ Արս ընտիրս՝ աջինս եւ ահեկինս կազմէին. (Խոր. ՟Ա. 10։ Յհ. կթ.։)
Աջեացն եւ ահեկեացն հակառակօքն միաբանելովք. (Եղիշ. դտ.։)
Որով ընդ աջեացն եւ ընդ ահեկեացն ասի ի բաց որոշութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
frightful, horrible, terrible.
Որ ահ ընկենու յայլս. ահարկու. վախ ձգօղ. եօրֆլիւ, գօրգունճ.
Վէսք, բարկացօղք, ահընկէցք. (Ճ. ՟Գ.։)
Ահընկէց երազ տեսանէ. (Ոսկիփոր.։)
that carries its neck proudly, spirited (applied to horses).
Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք. (Յհ. կթ.։)
great coat, surtout, cloak, mantle, gown.
• , ի-ա հլ. «վերարկու, կրօ-նաւորի կարճ փիլոն» Ոսկ. ես. Բուզ. ե. ը. Եղիշ. Խր. Վրք. հց. Պիտ. գրուած նաև աղէ-բողոն, աղաբաղովն, աղաբանոս, աղաբղոն, ղաբողոն Պտմ. մծբ., ղաբողոնիկ, ղաբոնիկ Պտմ. մծբ. 18. անաղափ, անաբող, անա-փաղ Վրք. հց. Ճառընտ. Մաշտ. բողոն կամ րուոոն Ճառընտ. = Անկ. գիրք առաք. 26. այս բոլորի մէջ ամէնից աւելի գործածական և կենդանի ձևն է աղաբողոն, հոլովման համար հմմտ. աղաբողոնօք Ոսկ. տիտ. ա-ղաբողոնամբ. Վրք. հց. ա. 205. բարդու-թեամբ կայ մերկաղաբաղ «հնդիկ քաֆիր» Ոսկ. բ. կոր։
• -Յն. ἀναβολή. ἀναβὸλαιον, ἀνάλαβος «մի տեսակ վերարկու». բաղկանում է երկու կտոր կերպասից, որ ձգում են ուսի վրայ, մէկը դէպի աջ և միւսը դէպի կռնակը. ստու-գաբանօրէն նշանակում է բուն «վրան ձը-գած» (ἀνα «վրայ» + βάλλω «նետել, ձգել». բառերից), կամ որ նոյն է՝ «վերարկու»։ Յոյնից է փոխառնուած նաև ասոր. [arabic word] anālābon «կրօնաւորի վերարկու»։-Հիւբշ. 339։
• Ուրիր մեկնեց նախ ՆՀԲ։
vexation, grief.
Աղեաց խարշումն. այրուցք սրտի. խշխշուք.
Չարաչար կսկիծք եւ աղախարշանք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Անշէջ հրոյն աղախարշանքն. (Ոսկ. եբր. ՟Ա։)
maid-servant, housekeeper;
female slave;
nursery-maid, child's maid.
• «կին ծառայ» ՍԳր. սովորաբար ո հլ. բայց ունինք նաև մի քանի տարբեր հո-լովաձևեր. այսպէս՝ ի-ա հլ. աղախնաց Բ. եզր. բ. 65. Յովէլ բ. 29. յաղախնաց Տոբ. ը. 14. աղախնանց Գծ. բ. 18. աղախնայց ՍԳը-աղախնեայս Եղիշ. աղախնօք Փարպ. աղախ-նեաց Եփր. ծն. որից աղախնութիւն Ել. իա. 7. Եւս. քր. աղախնորդի Կոչ. աղախնել կամ տարօրինակ մի ձևով՝ աղախնայել «ծառայել» Ճառընտ.։
• Հիւնք. աղագին բառից. «զի ի Թրակիա ընդ աղի փոխանակէին զգերիս»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբրև «տնային» կցում է աղխ բառին, որի նախնական նշանակու-թիւնը համարում է «տուն»։
δούλη, θεράπαινα, παιδίσκη, οἱκέτις ancilla, serva, famula Նաժիշտ. աղջիկ կամ կին սպասաւոր ի տան՝ արծաթագին կամ վարձուոր. հալայըգ, խալայիգ, պեսլէմէ, ճարիյէ.
Ագար՝ աղախին Սարայի։ Եղեն նորա ծառայք եւ աղախնայք։ Վաճառիջիք ի ծառայս եւ յաղախնայս։ Մինչեւ ցանդրանիկ աղախնոյն։ Ի վերայ աղախնաց (կամ աղախնանց) իմոց։ Ծառայից եւ աղախնայց։ Հոլանեցաւ առաջի աղախնանց. եւ այլն։
Զծառայս եւ զաղախնեայս արքունի. (Եղիշ.։)
Ծառայիւք եւ աղախնեօք. (Փարպ.։)
Թէ յաղախնեաց (կամ յաղախնաց) ոք. (Նար.։)
Սիրելի աղախնաւդ իմով. (ՃՃ.։)
Որպէս աղախնաց յայրատացելոց ամբոխիւք՝ լռութիւն լինի, տիկնոջ ուրուք ողջախոհի մերձ գոլով. (Բրս. հայեաց.։)
Որդիք աղախնացն։ Անազատութիւն աղախնեացն. (Եփր. ծն.։)
Ի յարգանս մեծի ուրուք՝ տիկինն կամ կին ազատ կոչէ զանձն աղախին, կամ այլ ոք զդուստր իւր եւ կամ զկին, եւ զմայր.
Խօսեսցի աղախին քո յականջս քո. եւ լուիցես բանից աղախնոյ քո։ Ահաւասիկ կամ աղախին Տեառն։ Կեցո՛ զորդի աղախնոյ քո. եւ այլն։
Աղախին քո՝ դուստրն իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
born of a female slave or maid-servant.
Ծնեալն յաղախնոյ. ծնունդ Ագարայ, որ եւ ԱՂԱԽՆՈՐԴԻ.
Աղախնածին որդիքն Հագարու. (Երզն. քեր.։)
Զի մի՛ ժառանգեսցէ աղախնածինն ընդ ազատին. (ՃՃ.։)
Աղախնածինքն զազատածին մանկունս (հալածեցին)։ Աղախնածին սեռ (որ յԱգարայ). (Անան. եկեղ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
son of a female slave or maid-servant.
Որդի աղախնոյ. աղախնածին զաւակ.
Որ յառաջն ստրկութեամբն աղախնորդի էր։ Ոչ իսկ թերեւս ի տեառնէ տուաւ աղախնորդւոյ ընդ որդւոյ ազատին լինել ժառանգորդ. (Կոչ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
the condition of a female slave or maid-servant, domesticity, menial condition.
δουλία servitus Վիճակ եւ գործ աղախնոյ. խալայըգլըգ.
Երկուցեալք՝ որպէս թէ յաղախնութիւն լինիցի անկանել։ Յաղախնութեան կացցէ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կանոն.։)
Եթէ վաճառեսցէ ոք զդուստր իւր յաղախնութիւն. յն. յաղախին. (Ել. ՟Ի՟Ա. 7։)
wet with rain.
Թացեալ յանձրեւոյ. անծրեւէ թրջած, խխում եղած.
Անձրեւաթաց եւ արեգակնակէզ լինել. (ՃՃ.։)
Անձրեւաթաց, եւ ցրտաբեկ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Անձրեւաթացին, եղեմնապատին. (Գանձ.։)
drop of rain.
Շիթք անձրեւի թուեալք առ Աստուծոյ.
Հանէ զամպս, եւ ժողովէ զանձրեւաթիւս. (Ագաթ. ա՛յլ ձ. զանձրեւաշիթս։)
that engenders rain;
copious.
Անձրեւածին ամպք. (Կոչ. ՟Ժ։ Ոսկ. ծաղկզրդ.։ Սիսիան.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Նմանութեամբ, իբր յորդառատ. առատահոս.
Վարդապետութիւն անձրեւածին. (Կոչ. ՟Զ։)
Անձրեւածին աղբիւր. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Անձրեւածին բաժակ. (Շար.։)
fine rain.
Դոյզն եւ թեթեւ անձրեւ. (եթէ չիցէ գրելի անձրեւակիր).
Զծիածանն գիտեմք. յորժամ արեգակն զճառագայթս ընդդէմ անձրեւակի ամպոյն արկանիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Անձրեւաթիւք.
that gives or engenders rain.
Որ ձրի պարգեւէ, կամ տայ յիւրմէ զանձրեւ.
Ով ցօղոյն կենաց՝ հօրէն լուսոյ իջեալ, ամպ անձրեւաձիր՝ ծարաւելոցս յարբումն. (Տաղ.։)
rainy, that abounds in rain, formed from rain.
rainy.
Ուր իցէ յոյզք անձրեւաց. ամպրոպային.
Ամառն անձրեւայոյզ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
ԱՆՁՐԵՒԱՅՈՅԶՔ. Յոյզք անձրեւաց. ամպրոպ. գաթը եազմուր.
Ի պատճառս շոգոյ խոնաւութեան առնին անձրեւայոյզք. (Վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
shower, violent rain.
to fall like rain.
դիմազ. ԱՆՁՐԵՒԱՆԱՅ. ὔεται, ὔιτο. pluit, ut pluvium fluit. Իբրեւ անձրեւ իջանէ. անձրեւէ. տեղայ. եւ գալ մանանայի, եաղմագ.
Հաց անձրեւասցի, եւ վէմ աղբիւրասցի։ Ծովն բաժանեցաւ, հացն անձրեւացաւ. (Ածաբ. պասեք. եւ Ածաբ. կիպր. եւ Ածաբ. մակաբ.։)
cf. Անձրեւաթիւք.
Շիթք անձրեւի. եազմուր տամլասը.
Որ հանէ զամպս, եւ արգելու զհողմս ... եւ գալարեցուցանէ զչոր գօսացեալս, եւ ժողովէ զանձրեւաշիթս. (Ագաթ. ա՛յլ ձ. զանձրեւաթիւս։)
rain-guage.
rain-water.
Ջուր անձրեւի. անձրեւ. եազմուր սույու.
Հեղեղատէ զնա անձրեւաջուրն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Թէ ո՛րպէս պարտ է ժողովել զանձրեւաջուրն. (Վստկ. ՟Ե. ՟Ճ՟Լ։)
produced by rain.
Սնեալ պարարեալ անձրեւօք.
Սահմանս անձրեւասնունդս. (Նար. խչ.։)
to rain, to shower, to pour down;
անձրեւէ, it rains.
ὔω. pluo, irrigo. Ածել զանձրեւ, կամ որպէս զանձրեւ տեղալ. ցօղել. ոռոգանել. եազտըրմագ.
Եթէ ոչ տեղասցէ, եւ ոչ անձրեւեսցէ զզգալին՝ Աստուած, եւ ոչ անձրեւեցելոյ ... եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զցօղն հայրաբուխ անձրեւեցար. (Շար.։)
Անձրեւես երկաքանչիւրոցն։ Կաթուածոց աչաց ... եղիցի եւ յիս անձրեւեալ։ Ձրից՝ որ ի բարձրելոյն ինձ անձրեւեցաւ։ Կաթիլ մի կաթին քումդ կուսութեան յանձն իմ անձրեւեայ։ Իւղս այս անձրեւեալ. (Նար.։)
Անձրեւեցեր զհուրն Սոդոմայ. (Լմբ. սղ.։)
Գեդէոն նկարեաց անձրեւովն ի գեղմն ... զցամաքիլն հրէիցն, եւ զանձրեւիլն աշխարհի. (Նախ. դտ.։)
ԱՆՁՐԵՒԷ, եաց, ել. չ. դիմազ. Անձրեւ գայ. անձրեւանայ. որպէս զանձրեւ իջանէ. տեղայ.
Յորժամ անձրեւէ, հարկ է իմաստնոյն՝ թէ արտաքոյ ուրեք շրջել, թանալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մի՛ լիցի ինձ ամպել, եւ ոչ անձրեւել։ Անտի անձրեւաց հուրն Սոդոմայ։ Ի յամպոց մաքրոց անձրեւեալ. (Նար.։)
anchovy.
• «շատ մանր մի ձուկ է». մէկ ան-գամ ունի Աշխ. լգ. առ Ստեփ. լեհ։ ՆՀԲ հա-մարում է «տճկ. անշա, խամսի պալըգ», ինչպէս ընդունուած է այժմ էլ արև մտեան գրականում։
• ՆՋԲ հանում է անձրև բառից, «իբր ի փրփրոյ անձրևաց ծնեալ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին իտալ. acciuga, ֆրանս. anchois, լազ. անճարիա, անճը.-վարիա՝ ձկների անունները։
Որպէս տճկ. անշա, խամսի պալըգ. Ազգ մանրիկ ձկանց, իբր ի փրփրոյ անձրեւաց ծնեալ. յն. աֆի՛ա, լտ. աբուա
Անձրուկք, որք երամովին լողան, են յոյժ մանունք. (Աշխ. ՟Լ՟Գ. առ ստեփ. լեհ։)
inconvenient, unbecoming;
անճահս, unseemly.
ἅτοπος, ἅκαιρος. absurdus, importunus, ineptus. Ո՛չ ի ճահ. անպատշաճ. անվայելուչ. անտեղի. տարադէպ. անշուք. անպիտան. ուսլուպսուզ, օրանսըզ, եագըլըգսըզ.
Զհիւղեայն ասեն, թէ անճահ եւ անզարդ եւ անարգ եւ չար էր. (Եզնիկ.։)
Եւ է՛, որպէս վարկանիմ, ոչ անճահ իրն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ։ Անճահ առասպելք. (Սեբեր. ՟Է։)
Անճահ եւ վնասակար միաբանութիւն. (ՃՃ.։)
Չէ՛ անճահ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անճահ իմն թուի. (Տօնակ.։)
ԱՆՃԱՀ. ԱՆՃԱՀՍ. Յանպատշաճս. անվայելչաբար. տարադէպ. անշնորհք կերպով.
Իբր արբեալ՝ անճահ բարբառի. (Մխ. երեմ.։)
Անճահս բարբառել. (Իգն.։)
Անճահս աքսոտեմ։ Անճահս (կամ անհաճս. յն. անհամս) իմն կաքաւեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
not brilliant, gloomy.
ἁφεγγής, ἁλαμπής. splendore vel lumine carens. Անմասն ի ճաճանչից. աննշոյլ. անլոյս. նսեմ. մթագին. ըշըգսըզ.
Ընդ անճաճանչ յիմարութեան առագաստաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 3։)
Անճաճանչ խաւար. (Ոսկ. հռ.։ Դիոն. երկն.։ Շ. հրեշտ.։)
Անճաճանչ անգիտութիւն, կամ չարութիւն։ Ուսուցանելով հրաժարել յանճաճանչիցն՝ ի լուսաւորականսն ածել. Դ(իոն. եկեղ.։)
Անճաճանչ ի ծագմանէ աւետարանական լուսոյն մնացաք. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Երկար ժամանակաւ անճաճանչ լինիմ ի լուսոյ. (ՃՃ.։)
Եւ անճաճանչ խաւարային, իբրեւ ըզտուն գոլով մըթին. (Յիսուս որդի.։)
unrecognizable.
ἅγνωστος. ignotus. Որ ինչ դժուարաւ ճանաչի. անծանօթ.
Ծանիցուք զանճանաչելին. (Բրս. սղ.։)
cf. Անշաւիղ.
ἅνοδος. invius. Ուր չիք ճանապարհ. անկոխ, անգնալի. եօլսուզ. իզսիզ.
Ի դժուարագնաց յանճանապարհ վայրս։ Ընդ անկոխ հետեւել, եւ ընդ անճանապարհ. (Փիլ. իմաստն. եւ Բագն։)
Անցուցանել ընդ անճանապարհ տեղիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յահագին անապատիս յայսմիկ, զի անճանապարհ եւ անջուր է. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նմանութեամբ՝ անտեղի տալի.
Անճանապարհ անձն. (Շ. մտթ.։)
Նոյն եւ անճանապարհ ի չար խորհրդոցն ընթացից. (Լմբ. սղ.։)
ԱՆՃԱՆԱՊԱՐՀ. ἁνοδία, ἁνοδίαι. iter impervium, invia, devia. Անճանապարհ վայր. անկոխելի տեղի կամ շաւիղ. զարտուղի ճանապարհ. սարփ եէր.
Ամենայն ջրայնոց կառավարեալ՝ ընդ անճանապարհն հետաձգէր. այս ինքն ընդ ծով. (Ճ. ՟Ա.։)
Վրիպեալ՝ յանճանապարհ խոտորեսցիս։ Անուղղելի բարքն ընդ անճանապարհ վարին։ Ընդ անճանապարհս մոլորեալ։ Յանճանապարհս զարտուղեալք. (Փիլ.։)
that fasts, fasting;
without eating.
ἅγευστος. impastus, jejunus, qui non gustavit. Որ ոչ ճաշակէ. անսուաղ. անմասն ի ճաշակաց մարմնոյ կամ հոգւոյ.
Անճաշակ լինելով՝ զճաշակաց պտղոյն քաւեալ զպարտիս։ Որ անճաշակ լինելով զբազմաժամակեայ աւուրբք. (Շար.։)
Ի փափուկ կերակրոց անճաշակ լինիմք յաւուրս պահոց. (Սիսիան.։)
Յերկնային բարեացն անճաշակք։ Անճաշակ հոգեւորական իմաստից. (Սարգ.։)
Անճաշակ ի բարեացն վայելմանէ։ Ի կէս աւուրցն ելանեն ի կենցաղոյս՝ անճաշակք ի ծերութենէ. (Պիտ.։)
ineffable, unspeakable.
ἅρρητος, ἁμύθητος, ἁνέκφρατος , ἁνεκλάλητος. ineffabilis, infinitus. Զոր չէ մարթ բանիւ ճառել՝ վասն մեծութեան, անհասութեան, գաղտնութեան. անպատմելի. անպատում. անթարգմանելի. անբաւ. գաղտնի. խորին. վասֆ օլունմազ. տիլէ վասֆէ կելմէզ.
Լուաւ զբանս անճառս. անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 8։)
Զանբաւ եւ զանճառ տեսութիւնս։ Զանբաւ եւ զանճառ զանազանութիւնս։ Անբաւ եւ անճառ արկածս չարեաց. (Փիլ.։)
Շնորհաց անճառից։ Հնարիւք անճառիւք։ Գովեստս անճառս։ Անճա՛ռ է ասել։ Անճառ է քան զօրինակ։ Հոգւոյդ անճառի։ Անճառ ես բանից։ Անճառ ի սերովբէից։ Զանճառիցն իմոց իբր զճառելեաց գիտողին։ Որ ինձ անճառն է, քեզ համարեալ է։ Խորութիւնք անճառիցն կնքեցելոց։ Յանդիմանեսցին անճառք։ Սերք սերմանց անճառից. (Նար.։)
Այնչափ լի էր անճառ ճառիւք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մնան զանազան չարութիւնքն անճառ ի սահմանի. (Լմբ. ատ.։)
Անճառ ժամուք, անհամար րոպէիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Իսկ յասելն.
Սրբոյն Սարգսի անճառ պատմութեանն քննութիւն. իմա՛, որ անյայտ էր մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
որպէս անարժան ի ճառել. անասելի. զոր չէ՛ օրէն ի բերան առնուլ. անլուր. ամօթալի. գարշ. ἅρρητος. nondicendus, infandus, nefandus. անըլմասը նալայըգ.
Առ անճառ ցնորս, առ այն՝ զոր ես եւ ոչ ի գրի իշխեցի առնել. (Եւագր. ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Է։)
Հարկաւորէր ասել զանճառս հայրենիս. իսկ նա զլեզուն ծամեալ ի բաց եթուք. (Նոննոս.։)
Եթէ յանճառս հպեսցի՝ ի մայր կամ ի մօրու. (Կանոն.։)
Միաշուրթն լեզուաւ գումարեալ հակառակ բարձրելոյն զանճառն խորհէին խորհուրդ. (Անան. եկեղ։)
Զանճառսն եւ զանասելին ի հարկէ ի վեր հանեն։ Անճառ անիրաւութիւնք։ Հիւանդութեանց անճառից. (Փիլ.։)
Անճառ անմաքրութիւն. (Կլիմաք.։)
ԱՆԴ ԱՆՃԱՌՔ, ռից. Կրկին բառ է, թէեւ կից գրեսցի. cf. ԱՆԴ, ա. Որ ինչ անդ ի հին օրէնս անճառք կամ գաղտնիք խորհրդաւորք կային.
Սրբութեանցն անդ անճառից գերազանցեալ նոր սրբութիւն. (Նար. ՀԵ։)
without rays, without light.
ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹ ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹԱՁԵՒ ἁφεγγής. որ եւ ԱՆՃԱՃԱՆՉ, ԱՆՆՇՈՅԼ. Ոչ փայլուն. եւ ուր չհասանեն ճառագայթք արեւու.
Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի, եւ աղօտանայ. (Եփր. աւետար.։)
Անճառագայթ է տեղին այն, եւ ստռուցեալ միշտ կայ մնայ։ Զանճառագայթաձեւն եւ զերկրայինն (մասն զմրխտոյ) յեսանաւն մաշելով. (Նիւս. երգ.։)
very wonderful, prodigious
Անճառ եւ հրաշալի. սքանչելի անճառութեամբ.
Անճառահրաշ զօրութեամբ ստեղծեր զԱդամ. (Շար.։)
of wonderful grace, very graceful, admirable;
very abundant.
Ունօղ եւ տուօղ շնորհս անճառս.
Անճառաշնորհ խաչիս են զօրութիւնք։ Յանճառաշնորհ խորհուրդ ծածկեցաւ. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
that has an admirable figure or appearance.
cf. Անճառ.
Անճառ ըստ ՟Ա. նշ. ἅρρητος, ἁμύθητος, ἁνεκλάλητος. ineffabilis.
Անճառելւոյ հասեալ շնորհի. (Անյաղթ բարձր.։)
Անճառելեաւ իմն եւ անհասանելի օրինակաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անճառելեացն հասանել պարգեւաց։ Անճառելեաց հանդիպանայր կենաց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Անուամբդ անճառելեաւ։ Անճառելեաւ քո սիրովդ. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ։)
Գտանել հաւասարել անճառելի է. յն. անհնար է. Բրս. ծն.։
Եւ անճառ ըստ ՟Բ. նշ. ἁπόρρητος. indicibilis, abditus, arcanus.
Լուաք զզազիր ամբարտաւանութիւնն, որ անճառելի հայհոյութեանն է ծնօղ. (Կլիմաք.։)
Ծամեաց զլեզուն ... վասն եւ ոչ բնաւին ասելոյ զանճառելիսն։ Զամուսնութեան զանճառելիսն. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կուս.։)
Հազիւ զյապաղանացդ յայտնեցեր զանճառելիսդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ո՞վ ոք զանճառելիսն (յիշեաց), եւ ոչ խռովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Կշտամբեցից զքեզ անճառելի մահուամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
Անճառելի ցնորիւք ի տուէ եւ ի գիշերի. (Խոսր.) իբր դժուարապատում։
Կամ իբր թաքուն, անյայտ, խորք երկրի.
Ընչեղութիւն յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
Եւ իբր անխօս. աննշան.
(Թռչունք) զԱստուած օրհնեն անճառելի ձայնիւք. (Ածաբ. ի նոր կիր.։)
ineffability;
unspeakableness.
ἁφραστότης. ineffabilitas. Անճառն գոլ վասն գերազանցութեան. առաւելութիւն անպատմելի.
Յաղագս Աստուածութեան բանին զանփոփոխութիւն եւ անճառութիւն խոստովանին. (Աթ. ՟Դ։)
Անճառութիւն բանից. (Ագաթ.։)
Անճառութիւն խորհրդոյս։ Քումդ անճառութեան։ Անճառութեամբ անհասականաւ։ Յանճառութենէ առաւելութեան. (Նար.։)
Եւ անխօսութիւն. բացասութիւն. բան բացբարձական. ἁπόφασις. negatio.
Անճառութիւնքն ի վերայ աստուածայնոցն ճշմարիտ են։ Զաստուածայինսն պատուել ճշմարիտ անճառութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
unskilful, incapable;
irreparable, irremediable.
ἁμήχανος, χαλεπός. impossibilis, difficilis. Ուր չիք ճար. անհնար անհնարին. դժուարին եւ անվրէպ. ջարէսիզ. պ. նաջար.
Անճա՛ր է ինձ՝ մարդասէր գոլով՝ անմարդի ինչ խորհել. (Ոսկ. ղկ.։)
Անճարս եւ դժուարս նորոգ չարիս գործէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ անճար լինել եւ ոչ զնա շահել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Հանճար ստուգաբանի՝ անճարիցն ճար. եւ զի՞նչ անճար եւ անյոյս ընթացք քան զմարդկան։ Հանճար ստուգաբանի անճար. այս ինքն թէ առանց խափանածոյ իմիք կատարի։ Անճար պատահմանն զգաստացուցանօղ բանին ոչ հաւանին։ Լսես ի խրատողէն զանճարիցն բանս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Ի վերայ ցաւցած տեղացն անճար սպեղանի դի՛ր. (Մխ. բժիշկ.) իմա՛ հարկաւ, անվրէպ. եւ կամ յանհնարս մտեալ. ...
cf. Անճար.
• «մկնականջ խոտը, mуosotis» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 116։
• = Պրս. [arabic word] ︎ anǰarak «մի տեսակ ռեհան, մարզանգոշ»։
• Ուղիղ մեկնեց Աճառ. (անտիպ). նոյնո անկախաբար Նորայր ՀԱ 1924, 79։
cf. ԱՆՃԱՐ. որպէս անդարմանելի. անհնարին.
Անճարակ գտեալ յելս հնարից։ Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ։ Անճարակ վիրացն. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
ռմկ. ոճով, տկար. անկած.
Հանդիսակից լիցին, եւ ճար անճարակիս. (Բենիկ.։)
ՅԱՆՃԱՐԿԻ ԿԱԼ. որպէս անճարանալ.
Եւ զի կայի դեռ յանճարկին՝ ի մէջ մեծի պատերազմին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ռմկ. իբր հարկաւ. անվրէպ.
Պա՛րտ է բժշկին անճարակ՝ որ գիտենայ զչորս ժամանակսն ... Զի անճարակ՝ բժշկին կարիք ունի նոցա գիտութիւն. (Մխ. բժիշկ.։)
inability, incapacity.
Անճարութիւն. անհնարութիւն. անհրաժեշտ վիճակ.
Յանճարակութենէ (տպ. յանճարութենէ) կապանացն այլ ինչ ոչ կարաց, բայց զայս՝ զի զլեզուն ծամեաց եւ եթուք յերեսս պոռնկին. (Վրք. հց. ՟Ե։)
the third letter of the alphabet and the second of the consonants. It is sometimes confounded with or used for the letters կ and ք;
three;
third.
Տառ բաղաձայն՝ ի կարգէ իսպառ անձայնից, անուանեալ գիմ, որ ի յարիլն ընդ ձայնաւոր՝ տայ հնչիւն փափկիկ, նուրբ քան զք, եւ թաւ քան զկ, այլ առաւել մերձաւոր սմին եւ լծորդ.
կ. մանաւանդ թէ զկնի ն տառի՝ գ հնչի կակուղ որպէս կ. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, անգիւն, անկիւն. վտանգ, վտանկ. ժանգ, ժանկ. տունգ, տունկ. եւ այլն. որպէս եւ գայթակղիմ, գայթագղիմ. կղերք, գղերք։
Գ. Ուրեք ուրեք լինի լծորդ եւ ընդ ք. զոր օրինակ թագչել, թաքչել. չոքայ, չոգայ. փափագ, փափաք։
Գ. Ի տառադարձութեան դնի փոխանակ յն. ղամմա. արաբ. ճիմ. եբր. կիմէլ. ասոր. կօմալ. լա. ճէ, կամ կա. զոր օրինակ, գաբրիէլ, գեհովն, գողգոթա, եւն։
Առ փափկութեան տառիս գ, երբեմն յայլ լեզուս նոյն բառ գտանի առանց այսր տառի. զոր օրինակ, գառն, գարուն, գիտեմ, գինի. ըստ յն. ասի, առին կամ առնիօն, էար կամ ար, իտէօ, իտա, ինօս, եւն։
Որպէս նշանակ թուոյ, ՟Գ., ՟գ. է Երեք, կամ Երրորդ։
Խորհրդաւոր իմաստ տառիս՝ ըստ անուանն.
Գիմն գրովք աստուածային՝ ուսուցանէ խրատել լեզուին։ Գիմըն գանձէ քեզ բիւր բարի, գրելով զիմաստս ի տախտակի. (Շ. այբուբ.։)
rhubarb (the plant).
Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)
lecherous, lewd, immodeste.
Գագաշեալ, եւ պագշոտ. յն. μοιχός շուն.
Ատեաց անձն իմ ... զծեր գագաշոտ, եւ պակասեալ ի մտաց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 4։)
to crow (of a cock).
Սկսաւ աքաղաղն ճեմել, եւ բարձրավզել վասն յաղթութեան. (Ոսկիփոր.։)
supreme, highest, greatest;
preterpluperfect.
ὐπερτέλειος, ὐπερτέλεος, ὐπερτελής plusquam perfectus Ամենայնիւ կատարեալ. գերազանց. գերածայրեալ. ծայրագոյն. եւ Վերամբարձ.
Գերակատար է եւ կատարողապետ որդի, որպէս պետ ամենայն կատարելութեան։ ԶՅիսուս զմեր աստուած եւ փրկիչ, զմիշտն կատարեալ եւ գերակատար. (Մաքս.։)
Գերակատար երիցդ անձին, կատարողի արարածին. (Յիսուս որդի.։)
Գերակատար փառք, կամ մտածութիւն, կամ իմաստունք. (Անան. ի յովնան.։ Մագ. ՟Ժ՟Ե։ Շ. ատ.։)
Յարուցից զնա գերակատար փառօք. (Մխ. ապար.։)
Գերակատար կործանումն. իբր ծայրագոյն, յետինն. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Գերակատար հունձք. իսպառ հասունացեալք. (Երզն. քեր.։)
Գերակատար գագաթն, կամ գերանք. իբր բարձրակատար. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Գերակատար ըստ փարիսեցւոյն. այսինքն փքացեալ, բարձրամիտ. (Բրս. հց.։)
ԳԵՐԱԿԱՏԱՐ (հանդերձ խնդրով). իբր Վերագոյն քան. առաւել քան. յաղթօղ.
(Երկոտասանն) գերակատար արուեստիւ առ քան զայլսն ցուցանի թիւս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Արութեան գերակատար բարձրանայ. (Պիտ.։)
Գերակատար գոյիցս։ Գերակատարդ իմաստից (կամ իմաստնոց)։ Սրբազանդ եւ գերակատար բոլոր ճեմարանի։ Երկնային դասու եւ զօրութեանց գերակատար գտեալք. (Մագ.։)
ԳԵՐԱԿԱՏԱՐ Ժամանակ բայից ըստ քերականաց՝ է Անցեալ կատարեալն արդէն իբրեւ ի վաղուց. զոր օրինակ, գործեալ էր իմ. որ ըստ յն. ὐπερσυντελικός praeteritum plusquam perfectum բայց մեկնիչք հյ. ոճով վերածին ի պարզ կատարեալ, գործեցի, կոփեցի, կամ ի նորահնար ձեւ անպէտ, է գործեցի, էկոփեցի։ (Թր. քեր.) եւ մեկնիչք նորա։
very celebrated, famous, renowned.
Զպաշտելի եւ զգերահռչակ եւ ամենահռչակ աստուածապետութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Գերահռչակ առաքինութիւն, կամ գլուխ տօնից. (ՃՃ.։)
Գերահռչակ ուխտ (այսինքն վանք), կամ քաղաք հռոմայեցւոց. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։)
Այսպէս գերահռչակ հրճուանօք անցեալ գայր յաշխարհ իւր. (Կաղանկտ.։)
to celebrate, to praise publicly, to render famous.
Բարեհամբաւել յոյժ հռչակաւ մեծաւ. ներբողել. գովել, քարոզել.
Զանհամեմատ քո մեծութիւնդ, կամ զարժանապատիւ ձեր տէրութիւնդ գերահռչակել։ Գերահռչակեալ ես։ Չքնաղապէս գերահռչակի. (Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Իմաստութիւն ի քաղաքաց աշտարակս եւ ի դրունս գերահռչակի. (Լմբ. առակ.։)
astonishing, surprising, marvellous, very admirable, miraculous.
Յոյժ հրաշալի. սքանչելի. հրաշափառագոյն.
Գերահրաշ բարունակք յէէն զարգացեալք եւ ծաղկեալք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Սքանչելեաց մակաւասար, զարմանաց գերահրաշ. (Մագ. ՟Ի՟Է.) իբր գերագոյն եւ ի վեր քար զհրաշս։
Պօղոս գերահրաշիւք յափշտակեալ. (Ճ. ՟Ա.) իբր գերագոյն հրաշիւք, կամ ի հիացման մտաց։
very clean, very pure, spotless;
very holy.
Ամենամաքուր. ամենասուրբ.
Գերամաքուրն Յիսուս, կամ սրբարարն ամենայնի. (Կրպտ. ոտ.։ Սկեւռ. աղ.։)
Սրբազան եւ գերամաքուր քո յարկի. (Անան. եկեղ։)
Օրհնեալն ի կանայս Մարիամ այց արար նոցա՝ կոչելով ի գերամաքուր շնորհս կուսութեան. (Ճ. ՟Ժ.։)
very elevated, lofty, high.
Իբր Գերամբարձեալ. բարձր յոյժ. գերակայ. գերագոյն.
Ի գերամբարձ լեառն թաբօր. (Մագ. ոտ.։)
Գերամբարձ կոչարան. (Անան. եկեղ։)
Գունակ գերամբարձ գնդին (գնտոյ երկնից). (Ասող. ՟Գ. 47։)
Խորհրդածութեան բան գերամբարձ իմն տեսանի։ Յոյժ գերամբարձք են եւ երկնայինք. (Սարկ.։ Սարգ.։)
Գլուխ գերամբարձ մերոյ ազգիս (յկ. (մծբ). Գանձ. (իբր ի վեր ամբարձօղ)։)
very honourable, — respectable;
very reverend.
Յոյժ մեծարոյ, պատուական, պատկառելի.
Այր ոմն լուսաւոր, եւ գերամեծար. (Ճ. ՟Ա.։)
celestial, divine, supernatural, extraordinary;
excellent, rare, peculiar.
ԳԵՐԱՇԽԱՐՀ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱԳՈՅՆ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ. Որ ոք կամ որ ինչ գեր ի վերոյ է քան զկարգ աշխարհի եւ աշխարհականաց. եւ գերաշխարհիկ. չնաշխարհիկ. գերազարդ.
Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս, եւ ո՛չ զգերաշխարհիցն (ճշմարիտ կրօնաւորաց). (Շ. ընդհանր.։)
Միւսն առաւել գերաշխարհագոյն (կամ գերաշխարհական). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ըստ գերաշխարհայնոցն (վերնոց) սիրոյ տարփման։ Պատարուն գոլով իմաստութեամբ աշխարհայնով եւ գերաշխարհայնով. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
cf. Գերաշխարհ.
ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԻԿ ὐπερκόσμιος supermundanus, mundo sublimior, caelestis որ եւ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀ, ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ. Որ գեր ի վերոյ է քան զաշխարհ. գերազարդ. երկնային. վերին. աստուածային. հրեշտակային.
Երրորդութիւն թագաւորական, փառակից, գերաշխարհիկ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Որ ամենայն գերաշխարհիկ զօրութեանցն է դատաւոր։ Ընդ ամենայն գերաշխարհիկ բնութիւնսն. (Նիւս. երան. եւ Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.։)
գերաշխարհիկ զինուորութիւնք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Եւ թէ ի հոգեւոր գերաշխարհիկ մեծութիւնին ամբառնաս, ի չափու կալ զքեզ. (Համամ առակ.։)
Ակն կալեալ մնային գերաշխարհիկքն ամենայն (զուարթունք)։ Խառնին ի դասս անմարմնոցն տօն գերաշխարհիկ տօնել. (Տօնակ.։)
Գերաշխարհիկ քաջափառութիւն, բարի, պողոտայ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Գերաշխարհիկ խաղաղութիւն, իշխանութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Սարկ. քհ.։)
Գերաշխարհիկ վարուք. (Շ. ընդհանր.։)
Զխորհուրդն անապական եւ գերաշխարհիկ՝ զփրկութեան մերոյ գրաւական. (Սարկ. հանգ.։)
Առ ստրուկս եւ ներքոյ անկեալս, առ սեպուհս եւ գերաշխարհիկս (ազատս, կամ ազնուականս աշխարհի). (Նար. ՟Գ։)
Իբր Գերաշխարհապէս. ի վեր քան զաշխարհ.
Մի երկրաւորօրէն (տօնել), այլ գերաշխարհիկ. (Ածաբ. ծն.։)
Ի սոսա ոչ պատրին միտք գերաշխարհիկ ամբարձեալք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Ե։)
most illustious;
splendid, brilliant;
*—, — տէր, my Lord, your Lordship.
ὐπέρλαμπρος valde splendidus, praeclarus Առաւելեալ պայծառութեամբ. շքեղ. չքնաղ. երեւելի յոյժ.
Գերապայծառ լոյս աստուածութեան, կամ ճոխութիւն, կերպարանք, շինուածք, տօն, մայր քաղաքաց, երկինք. (Շար.։ ՃՃ.։ Խոր. ՟Բ. 85. եւ Խոր. հռիփս.։ Շ. եդես.։ Վրք. հց. ՟Ա։)
very honourable, most reverend.
ὐπερτίμιος honoratissimus, magni pretii Գերագոյն պատուոյ արժանի. նախապատիւ. յարգի. պատուականագոյն. մեծագին.
Գերապատիւ եղեալ ի փառս հրաշակերտս. (Անան. եկեղ։)
Պանծային զգերապատիւն առնուլ ձիրս. (Պիտ.։)
Գերապատիւ լինիցի քան զտուրս անզգամաց. (Լմբ. ժող.։)
torrent of tears, bitter tears.
Ոմանք զգերարտօսր արձակելով յաչացն իբրեւ յաղբերականց հոսէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
very full of tears, melting into tears;
with tears in the eyes.
πανόρδυτος omnino flebilis, lamentabilis Սաստիկ արտասուօք լի. յոյժ արտօսրագին.
very luminous, splendid, brilliant.
ὐπεραιθέριος, ὐπερουράνιος եւ այլն. Գերագոյն քան զարփի, այսինքն քան զեթեր, զերկինս, եւ զարեգակն. գերերկնային. գերափայլ. գերապայծառ. լուսեղէն. երկնաւոր.
Աստուածամայրն ... վերացաւ որպէս փայլակն ի գերարփի յաւետախաղաց փառս վերինն Երուսաղէմի. (Դիոն. թղթ.։)
Որպէս գերարփի փայլեալ։ Արեւելք գերարփին. (Շար.։)
Գերարփիցն նմանեալ, եւ ընդ Քրիստոսի թագաւորեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Վսեմական գովութեամբ, գերարփի շնորհիւ, վեհագոյն գոլով (եպիսկոպոսն). (Նար. խչ.։)
Գերարփի քան զծառն սաբեկայ. (Ճ. ՟Զ.։)
brilliant, splendid.
Ի բարձր ընտրականութիւն գերափայլ յաճախ գիտութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
to shine, to sparkle.
ὐπερλάμπω fulgore supero Գեր ի վերոյ քան զայլս փայլել, պայծառանալ.
Հանապազ գերափայլեն ի յարկ նոր սիոնի։ Յաւէտ գերափայլեալ քան զտիեզերածաւալ ճառագայթս արեգականն. (Անան. եկեղ։)
Սքանչելիդ եւ գերափայլեալդ ի վկայս. յն. գերափայլ. (Նիւս. թէոդոր.։)
Գերափայլեալ գտաւ ի դասս արդարոց. (Սիսիան.։)
glorious, excellent, magnificent.
Փառաւոր կամ փառացի յոյժ. վեհափառ. հրաշափառ. գերապանծ.
Խորան լուսաւոր գերափառ՝ յաղթօղ սինայի։ Նիւթից գերափառ։ Գերափառ իւղ. (Նար. մծբ. եւ Նար. ՟Զ՟Գ։)
Գերափառ առաջնորդ. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
repurchase, emanicipation of slaves, deliverance, redemption;
that delivers, frees, emancipates slaves.
Դարձ գերեաց կամ գերութեան. ըստ յն. արձակումն, դարձ, եւ այլն.
Գերեդարձ առնէին քաղաքին եւ տաճարին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 1։)
Եւ այն արար նոցա գերեդարձ մտաց. ամենայն զգօնացոյց զնոսա. (Վրդն. ծն.։)
Գերեդարձ լիցի մեզ անդրէն ի հայրենի երկիրն մեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԳԵՐԵԴԱՐՁ ՟Ա. Դարձուցիչ գերեաց կամ գերութեան.
Գերադարձն զմեզ յերկնից քաղաքն ածեալ ամրացոյց։ Եղեն մեզ գերեդարձք եւ առաջնորդք. (Լմբ. համբարձ. եւ Լմբ. ատ.։)
enslaved with another, companion of a captive or slave.
συναιχμαλώτος concaptivus Ընկեր գերութեան, եւ վշտաց. չարչարակից.
Ազգականաց իմոց, եւ գերեկցաց. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Լինիցիս նոցին գերեկից. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Գերեկից իւր լեալ բարսումայի ուրումն. (Խոր. ՟Բ. 67։)
redeemer, that delivers slaves.
Որ թափէ զգերս ի ձեռանէ թշնամեաց.
Գերեթափ, եւ ազատարար ամենեցուն. (Օրբել.։)
Թէպէտ գուն գործեալ բազումս ջանացին գերեթափ լինել, ոչ կարացին. (Ուռպ.։)
to make prisoner, to enslave;
to take captive, to take;
to seduce, to gain.
αἱχμαλωτεύω, αἱχμαλωτίζω, ἁποικίζω captivo, captivum duco, in servitutem abduco, deporto Գերի կամ ի գերութիւն վարել. ըմբռնել կալանաւորել ի պատերազմի. վտարել յօտարութիւն. բռնի ձգել ի ծառայութիւն.
Աւար առին զքաղաքն, եւ զկանայս նոցա գերեցին։ Ո՛չ սպանին զայր եւ զկին, այլ գերեցին։ Եւ երկոքին կանայքն Դաւթի գերեցան։ Գերեցաւ Յուդայ յերկրէ իւրմէ.եւ այլն։
Գերեցաւ Յուդա զվախճանեալ գերութիւն զկատարեալն հատուցմանց. այսինքն յետին գերութեամբ իսպառ. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 19։)
Հարին զՅուդայ, եւ գերեցին գերութիւն. այսինքն զբազում գերիս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 17։)
Գերեսցես զգերութիւն քո։ Գերեաց զգերութիւն. իմա՛ դարձուցանել զգերեալս. (Դատ. ՟Ե. 12. Սղ. ՟Կ՟Է. 19։)
Նմանութեամբ ասի.
Գերեալ զիս օրինօքն մեղաց։ Գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւն Քրիստոսի. (Հռ. ՟Է. 23։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 5։)
Լսելեօք մարդիկ գերին ի լկտի երգս ձայնից. (Եղիշ. խաչել.։)
Գերեն զվաստակ եւ զքաղաքս նոցա (զմեղուաց). (Վրք. հց. ՟Ե։)
that makes prisoner, that leads into slavery, captivity, that takes captive.
Վարօղ ի գերութիւն. (գերիչ. գերօղ.)
Եկին գերեվարք, եւ գերեցին զնոսա. (Յոբ. ՟Ա. 15։)
Եւ եղիցին գերիք՝ գերեվարք նոցա. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Եղեն ի հպարտութիւն գերեվարաց պատերազմողաց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 25. (յն. իբր գերեվարութեանց)։)
Զգերելոցն եւ զգերեվարացն. (Վրդն. ծն.։)
ԳԵՐԵՎԱՐ ԼԻՆԵԼ. ԳԵՐԵՎԱՐԻԼ. Ի գերութիւն վարիլ. գերիլ.
Որք գերեվարք լինին յանօրինաց. (Կանոն.։)
Տեսեալ զանամօթ եւ զլրբենի բարս մատնչին գերեվար եղեալ ի սէր ընդ արծաթոյն. (Զքր. կթ.։)
Գերէվարեալ էին ի թշնամւոյն բազումք. (Գէ. ես.։)
incomprehensible.
ὀ ὐπὲρ νόησιν intelligentia superior Գեր ի վերոյ քան զիմացումն. եւ Գերիմաստ.
Ելանեն ի ձեռն աննիւթ եւ անբաժանեցւոյ իմացման ի գերիմացն միութիւն. (Դիոն.։)
cf. Գերեվար.
Բռնութիւն ոչ կարաց յայս գերչէս զերծանել զնա. (Լմբ. ժղ.։)
Յայսմ կողմանէ գալոց էին գերիչքն. (Մխ. երեմ.։)
supreme, superior, excellent, sublime, pre-eminent, higher;
— քան, over, upon, above, beyond;
— լինել, to be above, to excel, to surpass, to surmount, cf. Յաղթեմ.
fine, thin, subtile, delicate;
white;
— ալիւր, fine flour;
— հաց, finest bread.
Մանր, մանրեալ. բարակ. որպիսի է ազնիւ ալիւր, որ եւ նաշիհ. արաբ. տէրմէք. եւ Հաց փափուկ.
Երեսուն քոռ նաշհւոյ, եւ քառասուն քոռ ալել գերմակոյ. յն. սանդահարելոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 22։)
Բարձեալ ի վերայ գրաստու իւրոյ հաց գերմակ։ Եդին զգերմակ հացն ի կշիռն։ Ե՛րդ յաւե՛լ ի գերմակդ յայդ. (Վրք. պետր. մաքս.։)
Սիղիգն, որ է գրտակ հացիկ։ (ըստ յն. սի՛լիղնիս σίλιγνις , է ալիւր ազնիւ. եւ σιλιγνίτης ἅρτος , հաց կազմեալ յազնիւ ալերէ).
Գերմակ հաց փշրեալ խառնէ եւ ուտէ. (Մխ. բժիշկ.։)
ԳԵՐՄԱԿ որպէս ռմկ. Ճերմակ. այսինքն սպիտակ.
Կին մի մեծահասակ եւ սաստիկ գերմակ եւ գէր. (Վրդն. առակ.։)
Յաւետարանի անդ գրեալ է, եւ աշակերտքն՝ զորս դուք (իսմայէլացիքդ) գերմակն կոչէք, նոքա վկայեն. (Պիտառ.։)
to ravage, to ruin, to pillage, to sack.
ἑκκόπτω excido եւ այլն. Բռնի շորթել, կորզել, կողոպտել. եւ Գերութեամբ եւ աւարհարութեամբ աւերել, կործանել, քայքայել, հարկանել, ապականել. ջնջել. ռմկ. գերել գերքել.
Գերփէին աւարէին զերկիրն ամենայն. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
Գերփեն առնուն զշէնս եւ զաւանս։ Գերփեալ զինչս, եւ գերեալ զկանաայս եւ զտղայս. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 10։)
Զընչիցն պատահեցելոցն աւարեալ գերփէր փարթամութիւնսն. (Պիտ.։)
Գերփեաց զնոսա ձորն կիսոնի. (Եփր. դտ.։)
Ոչ կարաց բաղաամ ապռել գերփել ի ձեռն աղտեղի արուեստգիտութենա իւրոյ զշահ եւ զօգուտ անօրէնութեան. (Եփր. ել.։)
Գերփել կործանել զեդեալ հիմունս լաւութեան. (Յհ. կթ.։)
Գերփեսցին ջրհեղեղաւ պատերազմին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ողորեալ գերփեցաւ թանձրութիւն իմաստից հողոյ. (Իգն.։)
Որք իբրեւ զջուրց սաստկութեան ղօղեալ գերփեցան ի զօրացն բաբելացւոց. (Լաստ. ընթերց.։)
Գերփեցաւ նա ի մոլորութեւիւն անդր տանն վաղենտիանոսի. յն. վայրաքարշեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 20։)
village, country.
ԳԵՒՂ. որ հնչի եւ գրի անխտիր ԳԻՒՂ, ԳԵՕՂ, ԳԵՂ. κώμη pagus
Տուն առ տուն՝ այնոցիկ, որ ի գեւղն իցեն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Գեւղիւք եւ ագարակօք։ Զամենայն գեւղս եւ զաւանս. (Եղիշ.։)
Զվանաց երէց գեաւղջն։ Ի գեօղ միում։ Գեօղից իւրոց. (Փարպ.։)
to card, to comb (wool);
to tear;
ի հուր — եւ ի ջուր աղալ, to make ropes of sand.
(արմատն է Գեղ. լծ. եւ խզել). ξαίνω carmino, carpo Պատառոտել. ծուատել. բրդել. բրդգզել. քճքճել. գզել, գզզել՝ գզաթի կամ բուրդի պէս.
Սակաւ ինչ առնել օրինադրին զխաղալիսն ինչ, զ ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Երկաթի եղնգամբ էր գզեալ։ Գզեսցին մարմինք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Բրս. գորդ.։)
Ղակոնացւոց երիտասարդացն գզեալ ուսքն քքովքն. (Անան. եկեղ։)
Գզեցին խարազանօք զկուրծսն եւ զթիկունսն։ Տանջեցին ուժգին, մինչեւ գզեցաւ մարմինն։ Չարաչար գզեցին զմարմին նորա։ Արջառաջլօք զմարմինն գզեսցեն. (Հ=Յ. ստէպ։)
to attract, to grapple, to grasp, to catch.
Իբրու գզելով յինքն ձգել. ճանկել ու քշել.
Սերմն սկսանի (ընդ հողով) թուլանալ պատառիլ, խիղբս արկանել ... զերկրէն յոր եդաւ՝ գզեռեալ ձգել զնա առ իւր. (Վեցօր. ՟Ե։)
in several pieces, by bits, piecemeal.
Գէշ գէշ պատառեցան (յն. (լափեցան). Դան. ՟Ժ՟Դ. 41։)
Մանր մանր կոտորեալ զայս թռչնոց գէշագէշ (յն. մասն մասն) ջամբեցից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 33։)
skilful, learned man;
magician, sorcerer, astrologer, prophetic.
Արմատ Գիտելոյ՝ իբր Գիտակ. գիտուն. բան գիտցօղ պիլիճի, ալիմ. γνωστικός conscius, peritus, gnostici
Որ լոկ անուամբ են գէտք (գնոստիկեանք), եւ լի են տգիտութեամբ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ի գիտից փիլիսոփայութեան ճշմարտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 13։)
Բազմագէտք, եւ ամենայն լեզուաց գէտք. (Երզն. քեր.։)
ԳԷՏ. γνώσιμος notus, familiaris Ծանօթ. բարեկամ. ճանչւոր. ալնա.
Յորդորեցին զնա գէտք եւ ծանօթք իւր. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։ ՟Զ. 3. 14. 15։)
ԳԷՏ. γνώστης sciolus, ἑπῳδός incantator, μάντις vates Գիտակ մոգութեան. սուտ գուշակ. երազահան. քաղդեայ. ըղձապատում. հմայօղ. կախարդ. սուտ մարգարէ .... տե՛ս (Ել. ՟Ե. եւ ՟Ը։ Ղեւտ. ժթ. ՟Ի։ ՟Ա. Թագ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Ը. 3։ Դան. ՟Ա. ՟Բ. ՟Ե։)
Գիտաց եւ քաւդէից յառաջագոյն ասելով զայն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արար ինձ գէտս մեռանելոյ եւ սատակելոյ որդւոց յետոյ նորա. (Եփր. թագ.։)
Հաղբք էին ըմբռնողականք ի գէտս եւ յանգէտս. այսինքն ի գիտելի եւ յանգիտելի մեղս. (Սկեւռ. աղ.։)
clement, compassionate, merciful, humane, benign, mild, charitable, flexible, tender.
Յեղբայրասիրութեան առ միմեանս գթածք. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Գթած առ ամենեսեան։ Առ ամենեսեան գթած Քրիստոս. (Ագաթ.։ Շար.։)
Գթածդ յողորմութեան։ Հոգւոյդ գթածի։ Յանուն գթածիդ. (Նար.։)
Ցուցանեն զփտութիւն վիրացն գթածի բժշկին. ոչ կան ի բաց, մինչեւ առնուցուն զնեխուածոցն հաստատուն առողջութիւն. (Սարկ. հանգ.։)
Իբր Գթածական.
Գթած խնամովն յանձանձէ. (Յճխ. ՟Ե։)
Մխիթարութեան գթած քո բանիդ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to compassionate, to pity, to be moved to compassion, to pardon, to grow tender.
οἱκτείρω miseror, commiseror, σπλαγχνίζομαι visceribus, affectu misericordiae tangor Շարժիլ ի գութ. աղեկիզիլ. խնայել, ողորմել. գորովիլ. մարդասիրել.
Գթալ ի նոսա. ի վերայ որդւոց. ի ժողովուրդ, կամ ի վերայ ժողովրդենա. եւ այլն։
Գթալն սրտին է, եւ անձկալն՝ հոգւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Որ գթացաւ առ հողանիւթեայ եւ անարգ բնութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Լու՛ր աղաչանաց մերոց տէր մարդասէր, եւ գթա՛ ի մեզ. (Ժմ.։)
Գթաց։ Ոչ գթացին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԳԹԱԼ. իբր Անձկալ. փափաքել. իղձ լինել.
Գթամ յաներեւոյթ փառսդ։ Յորժամ խոկումն մեր հաճի եւ գթայ ի յերկինս. (Լմբ. սղ.։)
cf. Գթած.
Գթասէր եւ ողորմած են արդարք. (Գէ. ես.։)
Հայր գթասէր. (Լմբ. հանգ.։)
Գթասէր արարիչն. (Վրդն. ծն.։)
tenderly.
Գթասիրաբար զգեցաւ մարմինս. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Զչարեալ ... ընդ այնպիսոյ աստուածամարտին մերհուժանայ գթասիրաբար վարել ազգականութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Գթամ.
ԳԹԱՍԻՐԵԼ. Սիրով գթալ. խանդաղատիլ. գրգալ.
Որով գթասիրեալ երկնային հօրն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Անտեսեսցե՞ս զգթասիրեալդ։ Գթասիրեալ ի ծնունդս նորոգս. (Նար. ՟Բ. ՟Լ՟Գ։)
to pout, to be sulky with, angry, offended, in a passion;
to take offence.
Ասէ ցնա դարձեալ գժդմելով. (Ճ. ՟Զ.։)
to differ, to disagree, to quarrel.
Ես եւ եղբայր իմ փոքր մի գժտեցաք ընդ միմեանս։ Ոչ կարեմ բնակիլ ընդ եղբարս առանց գժտելոյ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ասէ, յե՛տս երթ սատանայ. եւ գժտեցաւ նմա. (Եփր. համաբ.։)
inclined.
Որ դիւրաւ միտէ ի մի կողմն. հակամիտեալ իբրեւ ի բնէ. առաւել յօժարեալ.
Դիւրամէտ է առ ի վատթարագոյնսն բնութիւնս. (Շ. մտթ.։)
(Կանայք) դիւրամէտք են ի տրտմականս. (Մխ. երեմ.։)
Մարդկային բնութիւնս դիւրամէտ գոլով, միշտ ընդ մեղօք անկանի. (Խոսր.։)
Ետես եւ զմտացն դիւրամէտ ոտնառութիւնն. (Սեբեր. ՟Ե։)
cf. Մոռացկոտ.
ԴԻՒՐԱՄՈՌԱՆԱԼԻ ԴԻՒՐԱՄՈՌԱՑ. Զոր դիւաւ լինի մոռանալ. որ փոյթ մոռացեալ լինի.
Ստուեր եւ երազ դիւրամոռանալի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դիւրամոռաց զերախտիսն քրիստոսի համարէին։ Ունայնութիւն են կեանք աշխարհիս, եւ երազ դիւրամոռաց. (Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Գ. 7։)
gentle, affable, tractable, flexible, supple;
sweet, agreeable to the taste.
what is soon overcome.
Դիւրայաղթ (եմք) մարմնոյս տկարութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
very suitable, proper, becoming, convenient.
Առ ամենայն պատշաճագոյն սպասաւորութիւնն դիւրայարմար լինի. (Նիւս. երգ.։)
Դիւրայարմարս սպասաւորս առ իւրեանց կարօտութեանն պէտս։ Դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն. (Պիտ.։)
Դիւրայարմար քնար. (Երզն. լս.։)
Միայն աստուծոյ կարողի եւ յամենայնի խնամողի կարողութիւնս այս է դիւրայարմար. (Արծր. ՟Գ. 1։)
Որպէս երկաթ՝ հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել, իբրու դիւրայարմարք պատահել կարողին եւ մակացողին խրատել զստ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
mutable, changeable, easily changed.
Այնպիսին ո՛չ ասի բարկացօղ, զի դիւրայեղ առ հեզութիւն լինի. (Արիստ. որակ.։)
easy to hope;
full of hope, hopeful.
Դիւրայոյս լիցի (մեղաւորն) ապաշխարութեամբ. (Կոչ. ՟Գ։)