bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
ԽՌՈՎՈՒԹԻՒՆ ταραχή, τάραχος, θόρυβος , σύγχυσις, στάσις turba, turbatio, tumultus, conturbatio, confusio, seditio. որ եւ ԽՌՈՎ. Աղմուկ. վրդովումն. շփոթ. խառնակութիւն. ապստամբութիւն. ամբոխումն.
Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ ի քաղաքին։ Լցաւ քաղաքն խռովութեամբ։ Եւ եղեւ խռովութիւն յանդին եւ ի բանակին։ Ամրացուցեր զնոսա ի ծածկոյթ երեսաց քոց ի խռովութենէ մարդկան։ Ու՞մ է վա՛յ, ու՞մ խռովութիւնք։ Խռովութիւնս առնէ քաղաքի։ Օր խռովութեան եւ կորստեան։ Տե՛ս տէր զխռովութիւնս իմ։ Ա՛ծ ի վերայ զօր, եւ ա՛րկ զնոքօք խռովութիւն.եւ այլն։
Սիրելի էր նմա խռովութիւն արիւնահեղութեան. (Եղիշ. ՟Ա։)
Խռովութիւնք նեղութեան փորձութեանց. (Ագաթ.։)
Ի խռովութենէ սրտիցն ոչ դնէին ի մտի՞ թէ զի՛նչ իրք իցեն՝ զոր լուաքն. (Շ. մտթ.։)
Խաղաղութեանն բարիքխռովութեամբն ցուցանին. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Որպէս Թշնամութիւն. ոխ.
Խռովութիւն. (Յճխ. ՟Ե։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Զենոբ.։)
Որպէս Ալէկոծութիւն. յուզումն ջուրց. որ եւ σάλος (լծ. թ. սալընթը ). κλύδως (որ եւ ալիք, մրրիկ) fluctus եւ այլն.
Սաստեաց հողմոյն, եւ խռովութեան ջուրցն (կամ ջրոցն)։ Ի յահեղ բարբառոյ իբրեւ ծովու եւ խռովութեան։ Դադարեաց ծովն ի խռովութենէ իւրմէ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես.եւ այլն։
Ընդ խռովութիւն ահագին րծովուն. (Ագաթ.։)
Ըստ օրինակի խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ. (Նար. ՟Զ։)
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Լինել իբրեւ զխռիւ. չորանալ. ցամաքիլ բուսոց. եւ Անպիտանանալ. ծերանալ. տգեղանալ. անշքանալ անձին. եւ Թաղկիլ հերաց.
Ի չորանալ եւ ի խռուանալ եւ լուցկի լինել գեհենոյն. (Վրդն. օրին.։)
Բոյսքն ծիրանագոյն ներկանէին, եւ խռուացեալն դալարանայր. (Երզն. լս.։)
Մեկնեալ ի մորթոյն իւրաքանչիւր հեր առ միմեանս չարամանեալ խռուանայ ցրտացեալ. (Պղատ. տիմ.) յն. συμπιλέομαι . ռմկ. քէլէ կտրիլ. cogor, coalesco.
Եղիաս խռուացեալն տեսակաւ՝ թաւ վարսիւք. (Նիւս. երգ.։)
Խռուացեալք եւ թաղկեալք վարսք. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ.) յն. αὑχμῶν, αὑχμηρός arens, squalidus.
Մազն թաղկեալ եւ խռուցեալ. (Մանդ. ՟Ը։)
tibia, shin-bone.
Ընկեցին զնա ի կառաց անտի, եւ իբրեւ անկաւ, ջախեցան խռչակունք իւր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
harsh, threatening or bitter words.
Բան սաստիկ եւ խիստ.
Սպառնական խստաբանութեամբ յղէ առ նա պատգամս. (Արծր. ՟Բ. 2։)
austere, severe character.
Խիստն գոլ բարուք.
Ըստ չհլութեանն նմանութեան խստաբարոյութեան. (Ագաթ.) (այլ ձ. խըստասրտութեան. որպէս եդաւ ի կարգի գործոյս)։
heavy loads.
severely, harshly, hardly, rigorously.
cf. Խստակեաց.
austerity, severity, mortification.
Խիստ կրօնիւք քաղաքաւարիլն. ճգնութիւն.
Բազում դամանակս կացին ի սոյն խստակրօնութեան. (Մամիկ.։)
having a harsh, rough, disagreeable voice.
Որոյ ձայնն է խիստ, սուր, սաստիկ, անախորժ, խռպոտ.
Կէսքն (ի թռչնոց) գեղեցկաձայն եւ խաղցրաբարբառք. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Խեռութիւն.
Ստամբակութիւն խիստ. ստահակութիւն. խեռութիւն.
Զքստամբակութիւն եւ զծուլութիւն իբրեւ մտրակաւ զարթուցանէ։ Խստամբակութեանն բնութեան. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
cf. Խստակրօնութիւն.
Համբերելն խիստ վարուց. խստութիւն վարուց. Ճգնութիւն. խստակրօնութիւն.
Յուշ առնելով զխստամբերութիւն առաքինութեանցն, եւ եպթէ բազում են նոր ջանք աշխատութեանց. (Աթ. անտ.)
Որ առներ զլուծ խոտարհութեան՝ համբերօղ խստաբերութեան. (Շար.։)
Զպաղատանս արտասուաբերս եւ զխստամբերութիւնս. (Ագաթ.։)
Որ ճնշէր զմարմինն խոնարհութեամբն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Եւ խստութեամբ վարիլ. խստութիւն ցուցանել. չներել.
σκληρύνομαι duresco, induror. Խիստ լինել. որպէս կարծրանալ. պնդանալ. կոշտանալ. պնդանալ, ամըրնալ, կոշտ ըլլալ.
Ի ջրոց՝ որ պաղեալ խստանան. (Շիր.։)
Ջուր է, եւ ապա խստացաւ։ Խստանալ իբրեւ զքար. (Վեցօր. ՟Գ. ՟Զ։)
Է՛ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ. Եզնիկ.։ Խստանան թանձրանան ստամոքք ի բազում կերակրոց։ Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
ծունկք իւր խստացան իբրեւ զուղտու։ Ծունկքն խստացեալ էին ի ստէպ ծնրադրութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ա. ՟Ժ՟Ա։)
ԽՍՏԱՆԱԼ. նմանութեամբ՝ Յամառիլ. պնդիլ ի կամս իւր. սիրտը քար դառնալ.
Խստաւ սիրտն փարաւոնի. (Ել. ՟Է. 22։ ՟Ը. 19։ ՟Թ. 35։)
Անհանճարն եւ ի վտանգն գալով խստանայ սրտիւ. (Լմբ. առակ.։)
Կամ Անսաստ լինել. խստամբակութեամբ կամ դժկամակութեամբ վարիլ.
եւ ես ոչ խստանամ, եւ ոչ ընդդէմ դառնամ. (Ես. ՟Ծ. 5։)
Ընդ որ խստացեալ աբգարու՝ խորհի ապստամբութիւն. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Ում կամի՝ ողորմի, եւ ում կամի՝ խստանայ. (Հռ. ՟Թ. 18։)
Խստացար ընդ իս ... եւ այս լի երեսուն ամ է՝ զի պատերազմեցար. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
Եթէ խստանաս, փախնում. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Եւ Սաստկանալ. յորել.
Խստացան չարիքն ի վերայ նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 30։)
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
Որ խիստ եւ դժնդակ օրինակաւ շնչէ. դառնաշունչ. խիստ քչօղ.
Հողմ խստաշունչ. (Վեցօր. ՟Զ։)
ըստ խստաշունչ օդոյ ձմերանոյն. (Խոր. ՟Գ. 30։)
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն։ Զհիւսիսայինն խստաշունչ սառնամանեացն վայրս. (Պիտ.։)
ի խստաշունչ սառնամանեաց։ Մեղանչելով յաճախ՝ արարի ինձ ձմեռն խստաշունչ. (Անան. զղջ.։)
ԽՍՏԱՇՈՒՆՉ. որպէս Խստասիրտ. խստապարանոց.
Որդիք եղջերիկք խստասիրտք խստաշունչք. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
σκληροτράχηλος rigidam cervicem habens, pertinax, pervicax. Որոյ պարանոցն է խիստ. խստավիզ. բարձրավիզ. անընկճելի. յամառ. ընդվզեալ. անսաստ. խօսք չմռօղ.
Ժողովուրդ, կամ այր խստապարանոց։ Խստապարանոցք, եւ անթլփատք սրտիւք եւ ականջօք.եւ այլն։
Թէպէտեւ մի ոք իցէ խստապարանոց, զարմանք են՝ թէ անպարտ լինիցին. (Սիր. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Խստապարանոցին եւ անթլփատին իսրայէլի. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Անհանճարիցն եւ խստապարանոցաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Անմոք բնութիւն, եւ խստապարանոց բարս. (Մագ. ՟Ի՟Ե։ Իսկ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 6.)
Նիկանովղր ամենայն հպարտութեամբ խստապարանոց գնացեալ. յն. բարձրավզեալ։
pertinacity, wilfulness, stubbornness.
յամառութիւն. անհնազանդւթիւն. Բարձրավզութիւն.
Ըստ նոցին խստապարանոցութեան եւ ողնդժնեայ բարուցն. (Ագաթ.։)
Անասուն՝ վասն ցանկասիրութեան եւ խստախստապարանոցութեան. (Մահ դանիէլի.։)
Դարձաւ եցոյց նա զխստապարանոցութիւն դարձուցանել զթիկունս. (Եփր. ել.։)
very hard.
Խիստ եւ պինդ. կարծր.
Սեւեռակապ եւ խստապինդ բնութեամբ բեւեռեաց. (Նար. խչ.։)
hardness of heart, obduracy;
pertinacity, obstinacy;
impenitency.
σκληροκαρδία durities cordis. Խստութիւն սրտի. խստասիրտն գոլ.
Թլփատեցէ՛ք խստասրտութիւն ձեր։ Որք հպարտացեալ էին խստասրտութեամբ իւրեանց. (Օր. ՟Ժ. 16։ Սիր. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Ըստ չհլութեանն նմանութեան խստասրտութեան. (Ագաթ.։)
Մի՛ նախանձիր ընդ փարաւոնի խստասրտութիւնն։ Յինքնահաճոյ ամբարտաւանութենէ ծնանի խստասրտութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Եւ իբր Սաստկութիւն. Բարկ գոլն. եւ Բարկութիւն. սերթլիք.
Խստասրտութեամբ ասէ սուրբն ցբագինն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ե.։)
life of privations & hardships, a Spartan existence.
Որ խստութեամբ վարի. Խիստ եւ անհամբոյր բարուք.
Որ առանց իմաստութեան է, խստաւար է եւ դժնդակ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 56։)
σκληραγωγία dura educatio, disciplina severa. Վարելն զխիստ կեանս. չարքաշութիւն.
Զլակոնական խստավարութիւնն թողացուցեալ։ Ի պաճուճեալ եւ ի փափուկ կենաց ի խստաւարութիւն. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
Պարուրեալ զախտսն ո՛չ խստավարութեան, այլ փաղաքշանաց. (Եփր. աւետար.։)
to harden, to make hard;
to render obstinate;
— զսիրտ, to render obdurate or callous, to harden the heart;
— զորովայն, to constipate.
σκληρόω induro. Կարծրացուցանել, պնդացուցանել. կամ ծանրացուցանել զսիրտ յամառութեամբ. եւ թոյլ տալ՝ զի խստասցի.
Զպարանոցս ձեր մի՛ եւս խստացուցանէք. Խստացոյց տէր զսիրտն փարաւոնի. (Օր. ՟Ժ. 16։ Ել. ՟Թ. 12. եւ այլն։)
Խստացոյցն՝ երկայնամիտ եղեւ է։ Խստացուցանէր այնուիկ. զի ներկէր խստացելոյն. (Կիւրղ. ել.։)
ոչ նուազ քան զփարաւոն ստեղծուած սրտիս իմ խստացուցի. (Նար. ՟Զ։)
Եւ Սաստկացուցանել. պնդել.
Զանազան հնարիւք խստացուցանէր զմարտն. (Ուռպ.։)
cold-hammering.
hardness;
stiffness;
roughness, harshness, asperity, austerity, rigidness;
rigour, severity, cruelty, inclemency, inflexibility;
— սրտի, obduracy, hardness of heart;
— բարուց՝ օրինաց, severity of customs, of laws;
— կարծեաց, too great austerity of morals, puritanism;
— որովայնի, tightness of the bowels, costiveness, constipation.
σκληρότης, τὸ σκληρόν durities. Խիստ գոլն. պնդութիւն. կրծրութիւն. սերտութիւն.
Խիստ եւ անուտելի է կեղեւ արմատոյն ... որ յարմատոյն կարիցէ որոշիլ ի խոտութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Դ.)
Եւ մչ պաղեցան ջուրքն փոխել ի խստութիւն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որպէս ոսկրն՝ որ խստութեամբն պնդէ զթուլութիւն մսոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
ԽՍՏՈՒԹԻՒՆ. Պակասութիւն մեղմութիւն. բարկ եւ սաստիկ գոլն յո՛ր եւ է կարգի. սաստկութիւն կրից կամ բարուց. Բռնութիւն դժնդակութիւն կրից կամ բարուց. բռնութիւն. դժնդակութիւն. դառնութիւն. բարկութիւն.
Խստութիւն խստութեամբ ոչ մղի, այլ՝ զգօնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Ի խստութենէ դեղոյն (այսինքն ի ժանտութենէ մահադեղոյն) քակտեալ ցրուեցաւ մարմինն յօդ յօդ. (Ոսկիփոր.։)
Քաղցրացուցանել զխստութիւն իշխանին. (Եզնիկ.։)
Հեզութիւն ի խստութեան։ Ցոյցք խստութեանն (եղիայի). (Յհ. կթ.։)
Աստուած քաղցրութեամբ հարցանէր, իսկ նա խստութեամբ եւ լրբութեամբ առնէր զդատաստանի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Կամ իբր Խստասրտութիւն, եւ խստապարանոցութիւն.
Մի՛ հայիր ի խստութիւն ժողովրդեանդ այդորիկ. (Օր. ՟Թ. 27։)
Դարձին ի խստութենէ պարանոցի իւրեանց. (Բար. ՟Բ. 33։)
Ըստ խստութեան քում եւ ըստ անզեղջ սրտի. (Հռ. ՟Բ. 5։)
Կակղասցին ի խստութենէ անտի իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
ԽՍՏՈՒԹԻՒՆ. Սաստկութիւն իրաց. առաւելութիւն, ուժգնութիւն, դժուարութիւն. դժնդակութիւն. ծանրութիւն.
Խստութիւն անձրեւոյ։ Խաւար խստութեան։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր սով խստութեամբ։ Գործ խստութեան։ Զայս խստութեան տանջանս մարմնոյ. (Ես. ՟Դ. 6. ՟Ե. 30. ՟Ը. 21։ Օր. ՟Ի՟Զ. 6։ ՟Բ. Մակ. 34։)
Հողմոց խստութիւնք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Խստութիւն ծովու. (Վրք. ածաբ.։)
Սաստկագոյնս նեղեալ հարկաց խստութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Սպեղանին խստութեան գիրաց. (Նար. մծբ.։)
Եւ էր մարտ ի սաստիկ խստութեան. (Ագաթ.։)
Սաստիկ լալովն ... խստութեամբ ողբալոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
condensable.
condensability.
to condense, to thicken, to grow thick, to coagulate, to congeal.
πυκνόομαι densor. Խիտ լինել՝ ըստ թաւութեան, ըստ խուռն բազմութեան կամ հոծութեան, եւ թանձրութեան, վասն մօտ առ միմեանս գոլոյ իրաց կամ մասանց իրաց.
Խտացեալ անտառ, կամ մայրք. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
Ամպ խտացեալ։ Զխտացեալ թանձրահողն. (Պիտ.։)
Անկեալ դիակացն մօտ առ խտացեալ. (Եղիշ. ՟Զ։)
Յանկելոց դիականացն յոյժ խտացեալս առ միմեանս. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Կուտեցան անդ բիւրաւոր բազմութիւնք խտացեալ, ինչ կոխել զմիմեանս. (Իգն.։)
condensation, coagulation, concretion, congelation.
to condense, to thicken, to coagulate, to congeal.
πυκνόω denso. Խիտ կացուցանել. Յաճախել. բազմացուցանել. սըխցընել, շատցընել.
Խտացուցանէ բարուցն եւ ձեռացն առատութեամբ բարեկամս. (Խոր. ՟պ. 20։ Սամ. երէց.։)
cf. Խտղտումն.
Ի խտղտանս աչաց. (եւ յուրախութիւն սրտի. Արծր. ՟Ե. 6։)
Մեղացն յիշատակ ի խտղտանս ձգէ զլսօղսն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Բանից տռփականաց, եւ սրտից խտղտանաց. (Նար. երգ.։)
Թռունքն կայեն շարժեցին զաստուածասէր ազգն ի խտղտանս զանկութեան. (Տօնակ.։)
cf. Խտղտեմ
Որ զցանկականն խաղտեցուցանէ։ Հեշտութեանց աշխարհիս, որք խաղտեցուցանեն զմարմինս եւ զմտածութիւնս. (Լմբ. առակ.։ ՃՃ.։)
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
tickling, titillation;
dazzling;
burning desire, prurience, itching, inciting, lust;
delight, pleasure.
γαργαλισμός, γάργαλος titillatio χρησμός pruritus, prurigo. Խաղտելն, իլն. խտղտանք. խատիղ. Խտտղանք. մարմաջումն. գրգռութիւն բնութեան. լուցկիք. շարժումն եւ ազդումն ներքին (չար եւ բարի). խլրտումն. խթումն. եւ Զօշոտումն. անկղիտանալն. Խտուկ ունենալը կամ տալը.
Խտղտմամբ մարմնոյ եւ մեղաց. (Խոր. հռիփս.։)
Մարմանջմունս առնելով, եւ անդադար խտղտմունս։ Խածմունս կոչէ զխտըղմտունս հեշտ ցանկութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Ես պոռնկութեան սիրելի եմ, ես զնորա դարմանս եւ զխտղտմունս առ նորահասակսն յանձն առեալ հաւատացեալ եմ. (Աթ. անտ.)
Զարմացիր ընդ խտըղտումն՝ որ բնակեալ էր յանդամս նորա, եւ ոչ վնասեցւ նա։ Հնազանդեցան ատելի խտղըտման ցանկութենացն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
Բաց հալածէր յինքենէ զմարմաջումն եւ զանվայելուչ խտղտմունս ցանկութեան. (Վրք. ոսկ.։)
Զպէսպէս ցանկութեանց խտղտմունս։ Մնաց անփորձ յաղտեղի խտղտմանց տիկնոջն։ Մարտակցին զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. սղ.։)
Խտղտմունք եւ մարմանջմունք դժուարահանդուրժելիք. (Ոսկիփոր.։)
Իբրեւ կենդանիք եւ առողջք էին, մատչէին առ բեմ անդր, զի հարցցին ի դատաւորէ անտի՝ ի ձեռն խտղտմանն աստուծոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Խտղտման աչաց. (Արծր. ՟Ա 11։)
condensity, density, thickness, consistence.
Որպէս անգայտութիւն առ խտութիւնն։ Զհոծութիւն եւ զխտութիւն առ զխտութիւն օդոյն. (Նիւս. բն. ստէպ։ Փիլ. լին.։)
πυκνότης densitas τὸ συνεχές continuatio, frequentia. (գրի եւ յոմանց իբրեւ ռմկ. Խտտութիւն) Խիտ գոլն. հոծութիւն. թանձրութիւն. սերտութիւն. եւ ԱՆընդհատ յաճախութիւն. եւ Շատութիւն. խուռն բազմութիւն.
Զխտութիւն պտղոցն, եւ զբազմութիւն սաղարթիցն։ Ողկուզօրէն խտութեամբ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
Յայնժամ է զխտութիւն մարդկան տեսանել. (Նանայ.։)
Այսպէս լինիմք տաճար աստուծոյ, յորժամ ոչ հոգւով երկրավորացս զտխրութիւն յիշատակին կատարեսցուք. (Բրս. թղթ.։)
softness, effeminacy;
deceit, insidious caresses, dalliance.
βλακεία mollities. եւ ἁπάτη error, fraus. որպէս Հտպտանք. մեղկութիւն. եւ Պատրանք.
Զիւղոցն եւ զխնկոցն, եւ զայլոցն եւս խտպտանաց։ Ազգի ազգի խտպտանս զմտաւ ածիցեմք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Խտղտումն.
ԽՏՏԻՂ ԽՏՏՂԱՆՔ. cf. ԽՏՂՏՈՒՄՆ. Թշնամին պատրանօք մերձենայ առ մեզ խտտով։ Վաստակովք պահոց եւ աղոթիւք կարեմք մեք զերծանիլ ի մեքենաւոր հնարից եւ ի խտտղոց պատրանաց չարին. (Եփր. եփես.։)
Յերեւելեացս գերաբուն զարդուց խտղտանք. (Յհ. կթ.։)
physiognomy.
ceremonial.
observance, ceremony;
superstition;
prognostic, augury, omen;
oddness, imparity.
παραστήρησις observatio. Խտրելն. Խտրութիւն. խտիր. ճիշդ դիտողութիւն եւ պահպանութիւն անզանազան իրաց, եւ աւելորդ գուշակութեանց. եւ Որոշումն. ընտրութիւն. Խիղճ, կարծիք. Սովորութիւն. աւանդութիւն.
Ոչ գայ արքայութիւն աստուծոյ խարանօք. (Ղկ. ՟Ժ՟Է. 20։ Ուր ասէ Իգնատ.)
Խտրանքն սկսաւ ի հեթանոսաց, աստեղացդ շարժման տալ զաստեացս բերումն, զայս ինչ յայսմ ժա մանակի օրինակի. Արդ այսպիսեօքս եւ զխտրանս կերակրոց՝ օտարացեալք ի հաւատոց։ Զթլպատութեան եւ զաւուրցն խարանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Զբաղեալ կային սրտիւք ի խտրանս օրինացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ուստի՞ սէրն ընդ պատկերաց (կռոց), վասն է՞ր կամքն ընդ խտրանաց (հեթանոսաց). (Նար. ՟Խ՟Ը։ Թց (աւուրց) խտրանօք կարի ըռշտութեամբ վարի. Պիտ.։)
ոդի չար, զոր ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ. այսինքն առ որոշումն ընդ ոգի բարի եւ չար. (Եզնիկ.։)
Եւ ոչ մի ինչ ի դէպ է ի միջի խտրութեան դնել ընդ հայր եւ որդի. (Ոսկ. տիտ.։)
cf. ԽՏՐԱՆՔ, եւ ԽՏՐՈՑ (ըստ ամենայն առման).
Խտրութիւն կերակրոց. (Ենիկ։ Շ. թղթ.։ Լմբ. ատ.։)
Ըստ խտրութեան ինքնօրէն կրօնից հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
Ա՛յլ ազգ եբրայեցւոցն խտրութիւն (ընթերցուածոյ) աւանդէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ըստ խտրութեան հոմերոնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Պետք եղեւ նշանացս այսոցիկ ի զգուշութիւն ընթերցողին ի խտրութիւն սոցա, զի մի՛ շփոթեսցէ զգիրն. (Երզն. քեր.։)
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
τρυφάω delicate vivo, deliciis abundo εὑωχοῦμαι convovor, epulor, oblector εὑθυμέω bono animo sum. Ուրախանալ, զուարճանալ. խրախ լինել ի խնջոյս.
Խրախանաս ի ձեռն փարթամութեան՝ որ իմաստութեանն է. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ խրախանայք փափկութեամբ. (Փիլ. լին.։)
Ընդանեդոյն իցէ խրախանալն, եւ ոչ հեռի ի միասին կոչողէն. (Ածաբ. ծն.։)
Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)
Քրախանամք յիշատակաւ գերապանծ տօնի. (Շ. հրեշտ.։)
Խրախանամք աստուածային գրոց վարդապետութեամբ, (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
banqueting-room;
place of feasting or entertainment.
Վայր խրախութեան. տեղի խրախճանաց.
Ի վերայ սովորական թատերացն, եւ խնջոյից խրախարանացն. (Ուռպ.։)
boon-compan-ion, fellow guest;
— լինել, to feast together.
ԽՐԱԽՃԱՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνευωχοῦμαι convivor, epulor. Սեղանակից լինել ի նոյն խրախճանս.
Փափկացեալք ի պատիրս իւրեանց, լեալ ձեզ խրախճանակիցք. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 13։)
cf. Խրախանամ.
յն. cf. ԽՐԱԽՃԱՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνευωχοῦμαι ) եւ ὅνινημαι fruor, delector ի կոչունս եւ իբրեւ ի կոչունս. վայելել, եւուրախ լինել. զուարճանալ.
Յայսպիսի պալատան ճեմել, այսպիսի խրախճանութեամբ խրախճանալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այլ ի սնոտիս այս ծիծաղիմ. (եւ խրախճանամ ի վնաս անձին. Յիսուս որդի.։)
Հանդերձեալ յուսովն խրախճանան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
Խրախճանամ եւ չարչարանսն, որ ինձ պատրաստել են։
Խրախճանամ ի մանուկդ իմ ցանկալի. (Ածազգ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Բ։)
fond of feasting, of good-living.
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
ἐστίασις, εὑωχία convivium opiparum πανδαισία mensa sumtuosa οἰ ξενίοι hospitalitas ἁγάπη agape. Խրախճանք. խրախունք. խնջոյք. կոչունք. խրախութիւն. ուրախութիւն եւ վայելք կոչնոց. սեղան մեծահաց՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր. ագապ.
Ոչ է իրաւացի, երէկ վայելեալք ի քումն խրախճանութեան. եւ այսօր ոչ յոժարութեամբ առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութեանցն զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս կոչել. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որ ի կերակրոց եւ յըմպելաց լինին խրախճանութիւնք. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Զո ընդունի ի խրախճանութիւն իւրոց պապոցն. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ պտուղ սերմանց ի խրախճանութիւն ճաշակաց։ Բառնալ յանդւոյ զգեղեցիկ որթն, եւ հեշտալւոյ խրախճանութեանն ճաշակումն. (Պիտ.։)
Ողորմէ եւ ժամանակս խրախճանութեանց. (Յհ. կթ.։ Որպէս եւ Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Ը. եւ կուս։ Մագ. ՟Ժ՟Գ. լ։ Լմբ. ատ.։)
Փառաւորէ յաստուածեղէն խրախճանութիւնս։ Խրախճանութեամբ արեանն քրիստոսի։ Զայսպիսի առաջի դնէ՝ որք գեղեցկապէսն քաղցնուն, զխրախճանութիւնսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Ածազգ. ՟Ե։ Ածաբ. մկրտ.։)
ԽՐԱԽՃԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ակումբ ուրախութեան. զուարճութիւն. հանդէս հրճուանաց.
Բարձից ի նմանէ զուրախութիւն բազում խրախճանութեան. (Բար. ՟Դ. 34։)
Փոխանակ խրախճանութեան՝ ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Զարտաքին գաւթացն յատակս, եւ դարաստանացն խրախճանութիւնս. (Նար. խչ.։)
Յաւէտ խրախճանութեամբ բուռն հարկանել զպատմութենէ նահատակիս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Խրախճանութիւն.
cf. ԽՐԱԽՃԱՆՈՒԹԻՒՆ. ըստ ամենայն առման.
Զխրախճանս հացի օրհնեսցեն շրթունք. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 25։)
Առ կերակուրս խրախճանաց. (Յհ. կթ.։)
Ի խրախճանս ըմպելեաց Նար. (՟Ի՟Գ։)
Ի խրախճանս հրճուանաց հարսնարանին. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի խրախճանս կենդանախումբ բերկրեցելոցն պարուց։ Պարեն ի խրախճանս անկէան երանութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Բ.) (զորս մարթ է առնուլ եւ իբրեւ խրախճանարան)։
Զսառային այնուհետեւ կրեսցէ զխրախճանս բերկրանաց. փախուցեալ զաղախինն տեսանելով. իբր զուարճութիւն սրտի. (Անան. եկեղ։)
Մերթ իբր թանձրացեալ. այս ինքն Ուրախացեալք՝ ըստ յն. εὑφραινόμενοι laetantes.
Յոգւոց հանցեն ամենայն խրախճանք յանձինս իւրեանց։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. (Ես. ՟Ի՟Դ. 7։ Երեմ. ՟Է. 34։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
δοχή, πότος convivium, epulae. որ եւ ԽՐԱԽՈՒՆՔ. Խրախճանութիւն. խրախճանք. կոչունք. ընդունելութիւն. գիներբուք. սեղան մեծահաց.
արար նոցա խրախութիւն, կերան եւ արբին։ Էր խրախութիւն ի տան նորա իբրեւ զխրախութիւն թագաւորի։ Արար աբեսողոմ խրախութիւն ըստ խրախութեան թագաւորի։ թագաւորն դարեհ արար խրախութիւն մեծ։ Եմուտ տիկինն ի տաճարն խրախութեան.եւ այլն։
Եւ Ուրախութիւն մեծ. խնտում.
Ի խրախութեան ինքեան տրտեցեալ։ Ունօղ հրճուանաց անթիւ խրախութեանց ասիուածային անկէտն խոստմանց։ Զաւակք խրախութեան գոդոյն աբրահամու. (Նար. լ։ Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Բարի պատճառք խրախութեան լիցի. (Յհ. կթ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
cf. ԽՐԱԽՈՒԹԻՒՆ. ըստ ՟ա նշ.
Խրախունս առնէր տաճարին. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 9։)
Թագաւորական պատուով պատուեալ՝ ապա խրախունս առնէ. (Իգն.։)
Ճաշ ուտել, եւ խրախունս առնել. (Կանոն.։)
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
Եթէ այլոց պատճառ խրախուսանաց եմ։ քանիօ՞ն եւ ինձ եւս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Եւ Խրախուսումն. գոչիւն. համարձակութիւն.
Մեծաւ խրախուսանօք ճեպ ի ճեպոյ ելին յաշխարհս մեր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
the opening a breach.
Խրամահատն լինել.
Մերժեաց զցանկն, եւ արտաքոյ գտաւ նմին խրամահատութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.
ԽՐԱՄԱՏՈՒԹԻՒՆ διακοπή ruptura κατάπτωμα lapsus, ruina. որ եւ ԽՐԱՄԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆ, եւ ԽՐԱՄ. Պատառուած. պատառումն. հերձումն. ճեղքումն. բաժանումն. քակումն. եկ Ծերպ. (եբր. ֆերձ ).
արար տէր խրամատութիւն ի մէջ ցեղիցն իսրայէլի։ Խրամատեաց տէր խրամատութիւն յոզայ։ Խրամատեաց իբրեւ զխրամատութիւն ջրոյ։ Ոչ գոյ խրամատութիւն ցանկոյ նոցա.եւ այլն։
Ցանկել զխրամատութիւնն։ Ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
to be shocked at, estranged, alienated, to have an aversion to, to withdraw, to abandon;
to be horrified, scared, to take umbrage;
— ի ստենէ, to be weaned, disaccustomed.
ՍԱՐՏՆՈՒՄ կամ ՍԱՐՏՉԻՄ. Հարթնուլ. շրանուլ. խրանուլ. խռովիլ, եւ սարսմամբ ի բաց ոստնուլ. օցտել. ի բաց վազել. խորշիլ. որոշիլ. մեկնիլ. զտաշել.
Սարտուցեալ ի տեսլեան սրտի իւրոյ։ Սարտեաւ ի նմանէ հարճն իւր, խ. (7։ Դտ. ՟Ժ՟Թ. 2։)
Ծառայք մեր սարտուցեալ փախչէին ի մէնջ. (Եղիշ. ՟Է։ տես եւ Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Բ։)
Պետրոս սարտեար անշարժդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սմանէ մահ սարտուցեալ՝ երկնչի մերձենալ առ հաւատացեալս. (Մամիկ.։)
Խոնարհեցայ ես որպէս մանուկ սարտուցեալ ի ստենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Բարկացեալք սարտիցեն ի շաւղաց անտի իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
in mourning;
lugubrious;
— լինել, to be in mourning.
ՍԳԱԶԳԱԾ ՍԳԱԶԳԵԱՑ. πενθηρής lugubris. Զգացեալ սգով. զգեցեալ զսուգ. սգապատ. տխրական.
Զայն ամենայն տխուր տրտմութիւնս՝ որ մուծեալ ունէին զերեսս երկրի սգազգածն կերպարանօք, լուսաւորեաց եւ զուարթացոյց. (Վեցօր. ՟Է. որ ի Ճ. ՟Գ.) գրի մթազգած. այլ ի յն. կայ՝ մթազգած եւ սգազգեաց։
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
πενθῶν lugens. Որ առնու կամ ունիզսուգ. սգազգեաց. սգապատ.
Մխիթարել զամենայն սգաւորս. տալ սգաւորաց սինովնի փառս։ Երանի սգաւորաց, զի նոքա մխիթարեսցին. (Ես. ՟Կ՟Ա. 2։ Մտթ. ՟Է. 4։)
Սգաւոր զսգաւոր ոչ մխիթարէ, բայց եթէ կրկին սուգ ի վերայ սգոյ յաւելու։ Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք։ Նստէին ի վերայ երկրի՝ զօրէնս սգաւորացն կատարելով. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։)
ՍԳԱՒՈՐ, եւ ՍԳԱՒՈՐԱԿԱՆ. πενθηρής, πενθηκός lugubris. Որ ինչ անկ է սգոյ, եւ սգաւորաց. սգատեսակ. տրտմական.
Լուեալ ժողովրդեանն զբանն զայն՝ սուգ առին սգաւօրք (այսինքն սգաւոր իրօք). (Ել. ՟Լ՟Գ. 4։)
Բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր. (Խոր. ՟Գ.. 68։)
Ձգեաց զերկոսեանն ի սգաւոր աշխարհէս յանտրտմական ուրախութիւնն. (Մամբր.։)
Սգաւորական եւ զմթացեալ ծիրանիս անդանօր զգեցեալք (կայսերք ի քրմապետելն). (Նիւս. թէոդոր.։)
quince;
սինձ սերկեւլի, quiddany;
quince-tree.
ՍԵՐԿԵՒԻԼ ՍԵՐԿԵՒԼԻ. κιδώνιον μῆλον cydonium malum, cotoneum, malum sydonia, cotoneus. Պտուղ դեղին՝ մեծ քան զխնձոր, ախորժ թթուախառն, եւ ծառ այնր պտղոյ. (յն. գիտօ՛նիօն. որպէսբերք կիտոն քաղաքին կրետայ).
Ի գուգարս լինի սերկեւիլ, եւ տօսախ։ Լինի ի տայս թուզ եւ նուռն, եւ աղտոր, սերկեւիլ. (Խոր. աշխարհ.։)
Սերկեւլի գինի։ Սերկեւիլի չարտապ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ղ՟Է։ Մխ. բժիշկ.։)
Սերկեւիլն, եւ ձիթենին գեղեցիկ, եւ մուրան, եւ ընկոյզն. (Ագաթ.։)
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
foot of a mountain;
skirt of a robe or cloak;
train of a gown;
առ —ով լերինն, at the foot of the mountain.
ὐπὸ τὸ ὅρος sub monte. Ստորին կողմն կամ եզր իրաց՝ որպէս ոտք նոցա. զոր օրինակ լեռնոտն. տակի՝ վարի կողմը.
Շուրջ ստորոտով լերինն սինայի։ Ի ստորոտ լերինն։ Առ ստորոտով լերինն. (Ել. ՟Ժ՟Թ. 17։ ՟Ի՟Դ. 4։ ՟Լ՟Բ. 19։)
Առ ստորոտով լերանցն։ Զամենայն զառ ստորոտովն մասեաց։ Ընդ լերանց ստորոտովք։ Ի կողմն ստորոտի լերինն։ Ի ստորոտս անապատ վայրաց. (Խոր. ՟Ա. 11. ՟Բ. 46։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Եղիշ. միանձն.։)
Եւ λῶμα margo, fimbria. Քղանցք հանդերձի.
Առ ստորոտով վտաւակացն։ Մին ունէր զստորոտ զգեստու նորա ի վեր։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս իւրեանց. (Ել. ՟Ի՟Ը. 39։ Եթ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Ես. ՟Գ. 16։)
Զքարշել ստորոտոցն, եւ զկաքաւել ոտիցն։ Վերացո՛ զստորոտս հանդերձին։ Իբրեւ մանկտւոյ հրամայեաց շուրջ զստորոտովն խափուլնի կախել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)
trailing one's gown, clothed in trailing robes;
— պատմուճան, trailing gown;
— ճեմելիք, promenade in gown and train.
περισεσυρμένος dissolutus. Նշանակ ցոփութեան, որով ոք ի գնացս իւր քարշէ ընդ գետին զստորոտս երկայնս.
Ամենայն ակն յայրատաբաց, եւ ամենայն ճեմելիք ստորոտաքարշք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Թանձրամած.
cf. Թանձրամած.
Ի ծագել աստուածային ճառագայթիցն՝ փարատեցոյց զխաւար թանձրամած եւ ստուարամած. (Լծ. կոչ. ՟Ձ.) (տպ. ստուերամած)։
long-headed;
sharp-witted;
— լեառն, pinnacled mountain.
ὁξυκέφαλος acutum caput habens φόξος verticem habens fastigiatum. Որոյ գլուխն է սուր՝ բրգաձեւ, այլանդակ.
Թերսիտէս էր, կաղ, լերկ, սրագլուխ։ Թերսիտեայ նմանեալ կաղի եւ սրագլուխ. (Նոննոս.։ Խոր. ՟Գ. 19։)
Եւ իբր Բարձրագլուխ. յանդուգն. քաջ.
Գեղեցկատեսիլ եւ առիւծադէմ, յաջողական եւ սրագլուխ, այր քաջ եւ պատերազմող. (Ուռհ.։)
small hall;
small curtain, hanging, tapestry, arras;
— հարսանց, curtained bed.
Անկանէր ի ներքս զսրահակօքն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Սիւնք սրահակին. (Ել. ՟Լ՟Ը. 18։)
Սարսեալ սասանէր թմբրեալ՝ վէմն (պետրոս) ի ծագմանէ արփւոյն, խորհէր յօրինել սրահակս՝ էին ընդ եղեալս՝ երրեակ. (Շ. տաղ.։)
Մանաւանդ՝ ἑπίσπαστρον, βήλον velum, tegumentum παραπέτασμα tapes αὑλαία aulaeum. Որմնակալ սրահից. վարագոյր. դրան առագաստ. սրսկապան. օթոց.
Սրահակ դրան խորանին։ Սրահակք դրան սրահին։ Զսրահակս դրանն։ Ձգեաց զսրահակ դրան խորանին կամ սրահին. (Ել. ՟Ի՟Զ. 36։ ՟Լ՟Ը. 18։ ՟Լ՟Թ. 38. ՟Խ. 26. 31։)
Փակեալ զերկինս իբրեւ սրահակաւ իմն յինքն վարագուրեալ։ Զվրանս եւ զհովանոցս եւ զսրահակս եւ զգահոյս եւ զանկողինս։ Փոշոտեցան եւ ծխոտեցան սրահակք եւ որմակալք նորեկ հարսանց։ Փակեցան անթիւ սրահակք անթիւ առագաստացդ յաւիտենից ի վերայ իմ. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Դ. 20։ Եղիշ. ՟Ը։ Բենիկ.։)
Ընդ սրահակօք նստիցին յորժամ դատիցին. նոյնպէս եւ դու փոխանակ սրահակաց զժամանակն խնդրեա՛ եւ զպարապութիւն եւ զտեղի։ Զմարմինդ իբրու զտուն բազում սրահակօք զարդարես, եւ ոգւոյդ կարկատուն կապերտօք տաս ի ներքս նստել խայտառակ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։ ՟Գ. 16. եւ այլն։)
purgative;
— առնուլ, to take a purgative, to purge;
— տալ, to purge.
Դեղ սուրբ, սրբիչ եւ մաքրողական.
Որ հիւանդն է, ո՛չ է հեշտետւ կա՛մ հատանել կամ խարել, կամ սրբադեղ առնուլ՝ փոքր ինչ թախծանօք բուժել ի բազում մաղասոյն։ Սրբադեղ յիսուսի է, որ ածէ ի վերայ քո զրկումն, եւ բժշկէ զքեզ յագահութենէ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Սրբակրօն.
ՍՐԲԱԿԱՑ ՍՐԲԱԿԵԱՑ. Որ կայ եւ կեայ սրբութեամբ. սրբակրօն. անարատ քաղավարութեամբ.
Քահանայք սորա (կամ նորա) սրբակեացք (կամ սրբակայք) եւ աղօթասէրք. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Կերակուր բազում խափա՛ն են սրբակեցաց. (Եւագր. ՟Թ։)
cf. Սրբաբան.
Որ ասէ զսուրբ սուրբն, կամ զերեքսրբեան օրհնութիւն. սրբաբան. օրհնաբան. եւ Օրհնաբանական. իբր յն. ἀγιόλογος, ἀγιολογικός.
Ընդ սրբասաց զօրսն։ Զդասս բոցեղէնս՝ զուարթունս սրբասացս։ Արարեր քեզ սրբասացս զսերովբէսն եւ զքերովբէսն. (Նար. յովէդ.։ Մաշտ.։ Ճշ.։)
Սրբասաց բերանովք միշտ փառաւորեն զտէրն։ Սրբասաց ձայնիւ սրովբէք։ Երգեն զսրբասաց փառաբանութիւն. (Ոսկ. ես.։ Շար.։ Եփր. ծն.։)
ՍՐԲԱՍԱՑՔ գ. իբր Սրբասացութիւն. երեքսրբեան երգ.
sanctifying, saving, wholesome;
— շնորհք, sanctifying or saving grace.
ἀγιοποιός, ἀγιαστικός sanctificator, sanctificus. Որ սուրբ առնէ. պատճառ սրբութեան. սրբիչ. մաքրազարդօղ. քաւիչ. նորոգիչ. կենդանարար. շնորհատու. մակդիր՝ սեպհականեալ Հոգւոյն սրբոյ.
Երկիւղ տեառն սուրբ է, եւ սրբարար սիրողացն զնա. (Համամ առակ.։)
Եկեղեցեաց սրբարար եւ օգնական եւ վարդապետ հոգին սուրբ։ Ամենայնի նոցա սրբարարն է։ Սրբարար եւ զօրացուցիչ՝ հոգւոյն սրբոյ զօրութիւնն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Հոգին սրբարար այժմ բնակէ ի քեզ. (Շ. տաղ.։)
Ծնեալք ի ժառանգութիւն աստուծոյ՝ հոգւովն սրբարարաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Սրբարար տէրն։ Սրբարար տնօրէնութեամբ. (Ի գիրս խոսր.։)
Զսեղանն սրբարար աստուածային խորհրդոյն. (Արծր. ՟Ե. 12։)
Որ եղեր սեղան սրբարար հրոյն, օրհնեալ ես խաչ՝ ընծայող լուսոյ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Զսրբարարն մատուցման արեանն քրիստոսի յարդարեաց. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, սրբարան։
ՍՐԲԱՐԱՐ. մերթ Որպիսի եւ է մաքրօղ, մաքրողական.
Փռնչելն՝ առողջութեան նշանակ է, եւ ուղղոյն սրբարար. (Վանակ. յոբ.։)
to sanctify, to consecrate;
to purify;
to clean, to wipe off, to wipe dry, to spunge up;
to expiate;
to offer, to dedicate;
to observe, to keep religiously;
to absterge, to cleanse, to deterge;
— զմօրուս, to shave the beard;
— զեղնգունս, to pare the nails;
— զուռս, to prune, to lop;
հրով —, to refine by fire;
— զցորեան, to winnow.
ἀγιάζω sanctifico ἀγνίζω purifico, consecro καθαίρω , καθαρίζω purgo, mundo ὀσιόω sanctum reddo ἑκμάσσω deleo եւ այլն. Սուրբ առնել. մաքրել յաղտից հոգւոյ կամ մարմնոյ. մաքրազարդել. ի բաց ջնջել. արդարացուցանել. անպարտ առնել. նուիրական եւ սրբազան կացուցանել.
Օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ, եւ սրբեաց զնա։ Յիշեսջի՛ր զօր շաբաթուն սրբել զնա։ Սրբեսցես զղեւտացիսն։ Քահանայքն՝ որ մերձենան առ աստուած, սրբեսցին։ Սրբել զտուն։ Բարապան տանն սրբէր ցորեան։ Սրբէր զենջակաւն։ Սրբէ զնա (զուռն), զի առաւել եւս պտղաբեր լիցի։ Ո՞վ իցէ՝ որ ձգիցէ զձեռն իւր յօծեալ տեառն, եւ սրբիցի։ Զի որ սրբէն՝ եւ որ սրբին, ի միոջէ էին ամենեքին։ Սրբեցէ՛ք զձեռս մեղաւորք։ Որով կամօք եւ մեք սրբեցաք։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն ի մշտնջենաւորս.եւ այլն։
Այլ լուացայք, այլ սրբեցայք, այլ արդարացայք յանուն տեառն մերոյ յիսուսի. (Աթ. ՟Ա։ Նոյն է եւ աասելն, լուացարուք, սրբեցարուք եւ այլն։)
ՍՐԲԵԼ. Նուիրել. ընծայել. ձօնել.
Սրբեա՛ դու ինձ զամենայն անդրանիկս։ Սրբեսցես զնոսա՝ քահանայանալ նոցա ինձ։ Սրբեսցես զերբուծն ի նուէր.եւ այլն։
ՍՐԲԵԼ ԶԵՂՆԳՈՒՆՍ. περιονυχίζω circumcido ungues. Հատանել զեղնգունս։ (Օրին. ՟Ի՟Ա. 12։)
ՍՐԲԵԼ ԶՄՕՐՈՒՍ, այսինքն յապաւել. գերծուլ. ἁφαιρέομαι aufero. (Ես. ՟Է. 20։)
ՀՐՈՎ ՍՐԲԵԼ. որպէս Փորձել. ընտրել. πυρόω igne probo. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 30։)
cf. Սրովբէանման.
Սրովբէանման. սրովբէատիպ.
Իմաստնոյն եւ սրոբէասարաս առնն աստուծոյ. (Ուռպ.։)
palpitating;
— լինել, to palpitate.
συντετριμμένος τήν καρδίαν contritus corde. Ոյր սիրտն բախի եւ բաբախէ յերկիւղէ. սիրտը դռըփ դռըփ նետօղ.
Ի կապելոցն եմք եւ մեք, եւ ոչ ի կապելեացն (ի կապողաց). ի սրտաբախացն, եւ ոչ ի նոցանէ՝ որ զսիրտն բեկանիցեն։ Դողալ, սրտաբախ սրտաթունդ լինել. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Բ։)
Սրտաթափ սրտաբախ լինին յահէն. (Վեցօր. ՟Ե։)
broken-hearted, discouraged, dejected, despondent;
astonished, frightened;
— առնել, to dishearten, to discourage, to deject, to take away a person's courage, to disconcert;
to dismay, to frighten, to strike with astonishment;
— լինել, to be broken-hearted, disheartened, down cast, dispirited, desponding, to lose or want courage;
to be frightened, dismayed.
ἕκθυμος . Բեկեալ սրտիւ. սրտակոտոր. ահաբեկեալ. սասանեալ. խոնարհեալ. սիրտը կոտրած, կտրած, փրթած.
Յայնչափ քաջութեան մրտի մանկանցն եօթանեցունց սրտաբեկ լինէր թագաւորն. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 39։)
Սրտաբեկ լինէր հերովդէս արքայն. (Տաղ.։)
Որք յանցաւորքն իցեն, սրտաբեկ լինին։ Միդաւ եւ մառախղաւ սրտաբեկ լինէր նինուէ. (Սեբեր. ՟Զ։ Եփր. նին.։)
Սրտաբեկ սրտապախ լինել։ Տակաւին սրտաբեկ էր։ Սրտառուչ սրտաբեկ դառնալոց է. (Ոսկ. ես.։)
Պահապանացն սրտաբեկ ոգէսպառ ի քաղաքն անկեալ։ Ելեալ անտի սրտաբեկ գնացին ի տաճար. (Ագաթ.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Ե.։)
Կամաւոր իսկ՝ եւ սրտաբեկ։ (Մեղայն) սրտաբեկ հնչումն, անհնարից ճարակ։ Սրտաբեկ եւ յոգնաթախիծ արգահատութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Է. ՟Կ՟Զ։)
cf. Սրտաբեկ առնեմ.
Սրտաբեկեաց (կամ միջաբեկեաց) զնա տրտմագին։ Գոչել ի վերայ թշնամեացն եւ սրտաբեկել. (Գանձ.։ Բրսղ. մրկ.։)
ՍՐՏԱԲԵԿԵՄ ՍՐՏԱԲԵԿԻՄ. Բեկանել զսիրտ. բեկանիլ սրտի. սրտաբեկ ահաբեկ լինել.
Եթէ տագնապ ինչ հասանիցէ, ընդ անձանց եւ ընդ քո առ հասարակ սրտաբեկիմք. (Կիւրղ. թագ.։)
Բազում գազանք զարհուրեալ սրտաբեկին ի ձայնէ ահագին բարբառոյ նորա (առիւծո՛ւ). (Վեցօր. ՟Թ։)
Սրտաբեկեալ պահապանացն՝ զարհուրեալ մեռանէին։ Սրտաբեկեալք զարհուրէին. (Շար.։ Փարպ.։)
Յոյժ սրտաբեկեալ խոցիմ, յորժամ տեսանեմ զազգս մեր՝ անփոյթ արարեալ զիմաստասիրական ուսմանց. (Երզն. քեր.։)
Յորժամ յիշեմ զահաւոր զբեմբն դատաստանին, սրտաբեկեալ լինիմ յերկեղէն։ Սրտաբեկեալ չարն անդնդային՝ ընդ յայտնութիւն կենարար խաչին. (Գանձ.։)
very desirous, anxious, longing for, amorous;
— առնել, to make one's mouth water;
to inflame with desire, to enamor.
Կարօտագին. անձկալից. խանդակաթ. կաթոգնեալ. cf. Սրտաթափ.
Կեանք տնանկի սրտակաթ. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 20։)
Սրտակաթ արարեր. (սիրտ ի մեզ եգեր, եւ ի սրտէ քումմէ կաթեաց ի մեզ. Վրդն. երգ.։)
to lose one's temper, to be angry, out of all patience, indignant, in a passion, provoked, irritated, exasperated, enraged;
սրտմտեցաւ բարկութիւն նորա յոյժ, he was seized with rage.
θυμόομαι, θυμέομαι irascor, indignor, furo παροξύνομαι acuor, exacerbor. Շարժիլ ի սրտմտութիւն. ցասնուլ. բարկանալ. զայրանալ. վառիլ ոգւոյ սրտի մտօք ի վրէժխնդրութիւն.
Ետես տէր, եւ նախանձեցաւ եւ սրտմտեցաւ։ Սրտմտեցաւ բարկութիւն նորա յոյժ։ Սրտմտեցաւ ասա մարգարէին.եւ այլն։
Սրտմտեալ հերովդէս ցասմամբ մեծաւ եւ սպառնալեօք. (Շար.։)
Անսովոր ոճով՝ իբր կր. Գրգռիլ յայլմէ ի սրտմտութիւն.
Ի կնոջէն գրգռի, ի բարեկամացն սրտմտի. (Իսիւք.։ 3)
monk's dress, monkish habit;
cf. Ձեւ;
— առնուլ, to become friar, to turn monk;
(կուսանաց) to take the veil;
թողուլ զ—, to throw off the cowl;
ոչ եթէ — ինչ առնէ կրօնաւոր, it is not the cowl that makes the friar.
Բառ յն. ըսխի՛մա. σχῆμα. habitus. այսինքն ունելութիւն, եւ արկումն զիւրեւ. իբր Զգեստ. մանաւանդ Ձեւ կրօնաւորական.
Արժանի եղեալ կրօնաւորական սքեմի։ Ընկալաւ ի նմանէ սքեմ կրօնաւորութեան։ Կրօնաւորութեան սքենով։ (Սքեմ օրհնել. Վրք հց. ԻԶ։ Արծր. Ա. 14։ Լմբ. առ լեւոն։ Մաշտ։)
cf. Սքեմ առնում.
Զգենուլ զսքեմ.
Եթէ կրօնաւորութեամբ սքեմաւորեցայց (կամ սքեմեցայց), նոյն պատիւ եւ փառք մնան ինձ. (Վրք հց. ձ։)
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
ἄλλομαι, ἑξάλλομαι, ἑφάλλομαι , πηδάω, ἁναπηδάω, καταπηδάω salio, exulto, exilio, insilio, desilio, subsilio. Վազս առնուլ. ոստնուլ. խաղալ. արշաւել. յարձակիլ. ի վերայ դիմել. ցաթկել, վրայ քալել, ցաթկըտել.
Վազեսցեն առաւել քան զինծս երիվարք նոցա։ Վազեսցէ կաղն իբրեւ զեղջերու։ Ի վեր վազեաց, եւ սկսաւ գնալ։ Վազեաց ձուկն մի ի գետոյ անտի։ Փութացաւ եւ վազեաց յիշոյն. (Ամբ. ՟Ա. 8։ Ես. ՟Լ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Գ. 8։ Տոբ. ՟Զ. 2։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 23։)
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. (անդ։)
Ղա՛զարէ ե՛կ արտաքս. եւ ոգին ի վեր վազեաց յանդնդոց, եւ ել։ Վազեա՛ ի խորոյս ի բարձրն, ընտրեա՛ զերկնաւորն։ Կայթեն եւ վազեն։ Կայթիւք վազելով։ Յայլմէ առ այլ վազեալ անցանես տարապարտ մտածութիւնս։ Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժութիւնքն. (Ճ. ՟Գ. Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ժ.։ Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՛չ ծառայ գոլով՝ յազատութեան վազեաց փառս։ Յօրէնսն վազէ (իբրու վրայ քալել). եւ չէ զօրինացն ամբաստան, այլ զհրէիցն. (Կիւրղ. հանգ.։ Ոսկ. հռ.։)
Ի բաց վազեսցէ իբր ի գազանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Օդոյն միջնորդութեամբ ընդ լսելիսն ի ներքս վազէ բանն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
ՎԱԶԵԼ. ὐπερπηδάω transilio ἁποπηδάω desilio, resilio. Անցանել զանցանել. արտաքս բերել. եւ Ապստամբել. զանց առնել.
Զսահմանօքն ի բաց վազիցէ։ Զանյուսութեան խաւարաւ ի բաց վազէր։ Վազեաց զեփրատաւ։ Վազեաց անց զամենայն չարեօք. (Դիոն. եկեղ.։ Սարկ. աղ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Վեցօր. ՟Ե։)
Երեք սուրբ ձկունքն ցամաքաթ եւ վազեցին զգործեաւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Կարեաց զգլուխ նորա, եւ ոչ կարաց ունել. զի զբազում մարդկաւն վազեաց զգլուխն. (Մամիկ.)
Վա՛յ նոցա, զի վազեցին զինեւ. (Ովս. ՟Է. 13։)
Ըստ սահման կշռութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի։ Խոստովան լեր զոտիցդ հետոց իբրեւ զպատուիրանաւն աստուծոյ վազողաց. (Նար. ՟Ի. ՟Խ՟Զ։)
Միով բանիւ զբազում սքանչելեօքն վազեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
ՎԱԶԵԼ ՍՐՏԻ. πάλλομαι, σπαίρω palpito. Թնդալ. տրոփել. դռըփ դռըփ նետել.
Եթէ ջե՞րմ է լանջքն կամ հով, եթէ սիրտն վազէ՞. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Երկնչիմ.
ՎԱԽԵՄ եւ ՎԱԽԻՄ. Երկնչել որպէս ի վախից կամ ի վախուտ վայրաց. զանգիտել. վախել, վախնալ. գօրգմագ.
Ընդէ՞ր այդչափ վախեցեր (կամ վախեցար) յօտար աղանդաւորէն. (Ճ. ՟Բ.։ Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ժ՟Զ.։)
Ընդէ՞ր վախեմ գնալով յանապատն։ Պարտ է վախել յատենէն ահաւոր. (Վրք. հց. ձ։)
Ուր վատասիրտքըն վախէին, քաջք եւ արիք խիզախէին. (Շ. եդես.։)
Դեղնեալ է վախելով. (Վրդն. ծն.։)
Ոմանք բնութեամբ դառնամաղձեայք եւ բարկացողք են, այլ եւ վախողք. (Նիւս. բն. ՟Բ.) իբր ռմկ. վախկոտ. δειλός timidus.
cf. Երկնչիմ.
Ընդէ՞ր տարակուսիս եւ դանդաղիս եւ վախվախես. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Կանխազեկոյց.
Վաղազեկոյց ազգմամբ գուշակեցեր ի գրոյնս նկարեալ. (Նար. խչ.։)
cf. Յանկարծ.
Յանկարծ. վաղ քան զկարծիս.
Վաղակարծ հասեալ ժամանէ նոցա չքաւորութիւն. (Զքր. կթ.։)
dying prematurely, young;
— լինել, to die prematurely, young, before the time, in the bloom of one's youth, in the prime of life.
Ճողոպրիմք յամենայն սովոյ եւ յանյագութենէ, եւ վաղամահուկն լինել. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)
early-riser;
— լինել, to be up very early.
ՎԱՂԱՅԱՐՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. ὁρθρίζω, ἁνίσταμαι mane sive diluculo surgo. Կանուխ՝ վաղ քաջ ընդ առաւօտն՝ գիշերախառն յառնել. կանխել ընդ առաւօտս կամ ի վաղիւ անդր. էրքէն գալգմագ.
Վաղայարոյց լինիցիք ի ճանապարհ, եւ լուսասցի ձեզ. եւ գնասջիք։ Եւ եղեւ ընդ վաղայարոյցս լինելոյ գիշերոյն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Թ. 10։ ՟Դ. Թագ. ՟Ը. 21։)
Զգիշերսն վաղայարոյց լինելով՝ մինչեւ յառաւօտ աղօթիցն պարապեալք. (Եղիշ. միանձն.։)
Կանխել զվաղայարոյցն լինելն ասէ. (Խոսր.։)
Բազումք վաղայարոյց լինին, եւ զքուն յաչացն թօթափեն, այլ մտօք ի խոր իմն քուն նիրհեն. (Գէ. ես.։)
tomorrow, next day, the following day;
—, ի —, ի — անդր, the morrow, the day after, on the morrow, tomorrow;
ի — անդր յետ մահու նորա, the day after his death;
վասն երկիւղի վաղուեանն, for fear of the future;
զկնի վաղուին, after tomorrow;
ի միւս —ն, ի միւսում —, the day after tomorrow;
վաղուենէ ի — առնել, to put off from day to day.
αὕριον, ἑπαύριον, ὅρθρος mane, cras, crastinus, dies. Օրն լուսանալի զկնի այսր աւուր. վաղորդայն. յաջորդ առաւօտ. այգն կամ լուսանալն նորա. վաղուան՝ եգուց օրը, առտուն. եարըն սապահ, եարընքի կիւն.
Մի՛ այսուհետեւ հոգայցէք վասն վաղուի. զի վաղիւն վասն իւր հոգասցի։ Մի՛ պարծիր առ վաղիւն, զի ոչ գիտես զի՛նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Ի վաղուէ շաբաթուն մինչեւ ցվաղիւն յետին եօթներորդին թուիցէք։ Անվրէպ զվաղուի օրն (կամ զվաղիւ օրն) պատրաստեսջի՛ր ի նմին գազանութեան զփիղսն. եւ այլն։
Ասէ (բանսարկուն), զայսօրն ինձ (տու՛ր), եւ զվաղիւն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ի միւսում վաղիւ պարտեալ եղեն իսրայէլցիք առաջի քանանացւոցն. (Շ. բարձր.։)
Ի վաղիւն ի ներքս մտեալ, եւ ի միւս վաղիւն հաղորդեսցի. (Կանոն.։)
ՎԱՂԻՒ. ՎԱՂԻՒՆ. Ի ՎԱՂԻՒՆ. ԱՌ ՎԱՂԻՒ. Ի ՎԱՂԻՒ ԱՆԴՐ. αὕριον, εἱς αὕριον, ἑπὶ τὴν αὕριον, ἑπὶ τῇ αὕριον cras, crastino die μετὰ τὴν αὕριον postridie. Ի վաղուի. ի յաջորդ աւուր. այգուց. վաղը, էգուց. եարըն, էրթէսի կիւն.
Վաղիւ եղիցին։ Վաղիւն յայսմ ժամու։ Առ ե՛րբ արարից. եւ նա ասէ. առ վաղիւ։ Տօն տեառն առ վաղիւ։ Եւ եղեւ ի վաղիւն երթայր ի քաղաք մի։ Եւ եղեւ ի վաղիւն։ Եւ եղեւ ի վաղիւ անդր։ Երեւեսցի արդարութիւն իմ ի վաղիւ անդր (կամ ի վաղիւ օր)։ Կանխեալ ի վաղիւ անդր. եւ այլն։
Վաղիւն, եւ երեկոյն. (Շ. թղթ. (որպէս ընդ այգն, եւ ընդ երեկս)։)
ՎԱՂԻՒՆ. որպէս Ի վաղորդայն. ընդ առաւոտն.
Զկնի մեր էր վաղիւն, եւ զօրն եամենայն։ Վաղիւն զկնի ձեր եկեալ ժամանեաց. (Ոսկիփոր.։)
cf. Պոյտն.
Զի՞նչ հաւասար է պոյտ ընդ կատոյի. (Սիր. նոր. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Քաղէր զբանջար անտառին, եւ ի փոքր պոյտ արկեալ եփէր. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Զսպասն դարձեալ պուտովն ի բաց հանցեն. (Կանոն.։)
cf. Որովայնապարար.
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
Վասն այլոց դիւահարաց՝ որ պորտաբոյծք են եւ պարարեն զդեւսն. (Կանոն.։)
Սուրբ տօնք ոչ ի լրումն պորտաբոյծ որովայնի կարգեցան. (Խոսրովիկ.։)
Ի պորտապարար զեղխութիւն դեգերել. (Պիտ.։)
cf. Որովայնապարար.
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
Վասն այլոց դիւահարաց՝ որ պորտաբոյծք են եւ պարարեն զդեւսն. (Կանոն.։)
Սուրբ տօնք ոչ ի լրումն պորտաբոյծ որովայնի կարգեցան. (Խոսրովիկ.։)
Ի պորտապարար զեղխութիւն դեգերել. (Պիտ.։)
to be cross, illtempered, to make a wry face, to turn up one's nose, to be disdainful;
յունօք —, cf. Յօն.
Պռըստել. (կըկղել. Հին բռ.։)
Բարձրայօնութեամբ ունչս առնել. յընչաց քերել.
Ատեցեալ զայր իւր զարդատ՝ պչրանօք եւ պռսելով կայր. (Խոր. ՟Բ. 60։)
ՊՌՍՏԵԼ ԶՅՕՆՍ կամ ՅՈՒՆՕՔ. Կկզել զյօնս. կկզայօն լինել.
Խեթի հայելով, եւ զյօնսն պռստելով. (Վրդն. սղ.։)
Զյօնսն պռզտեալ կոկողաբանէր. (Արծր. ՟Գ. 5։)
Ոչ աղարտել զաշխատութիւնս մեր ... եւ յունօք պռստել. (Կիր. պտմ.։)
cf. Պրաստին.
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
to bind, to strain, to tighten, to tie tight, to pinion;
to stretch, to lengthen out;
cf. Յօն.
τείνω, προτείνω, ἑκτείνω, διατείνω , ἁνασπάω tendo, extendo, divarico, constringo, suspendo. Պիրկ կացուցանել. ձգտելով կաշկանդել. ձիգ քաշել եւ կապել, կախել, բեւեռել. քաշել՝ կապկպէլ.
Պրկեցին զնա փոկովք. (Գծ. ՟Ի՟Բ. 25։)
Զգլուխն նիկանովրայ աջով ձեռամբ հանդերձ ... բերին պրկեցին յանդիպման երուսաղէմի. (՟Ա. Մակ. 47։)
Պրկեցին զնոսա մի մի ի չորս ցիցս. (Ագաթ.։)
Ինքն զխաչէն պրկեալ կախեալ խաչացաւ. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
Վասն փայտիդ օրհնութեան կենաց, յորում պրկեցար աստուածդ անըմբռնելի։ (Նար. ղ։)
Սուրբն ատոմ պրկեալ ի փայտին՝ քաջալերէր զընկերսն. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Ցուցանել՝ թէ ուր մահն պրկեալ. (Ոսկ. ՟Բ. 2։)
Առանց կապանաց՝ աներկիւղ խորհրդով որ ոչ յողդողդի, պրկեալ էր առ աստուած ռաղօթս եւ ի խնդրուածս։ Ի կոճեղ մտանէին եւ պրկեալ լինէին զծակովքն յերկոսին ոտսն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 7 եւ 1։)
Ի լերինն՝ յորժամ մատեաւ կռուել ընդ նմա, եհար զգետնի, եւ պրկեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
ՊՐԿԵԼ. Ձգտել, ուժգին ջգտմամբ պարզել. քաշքշելով երկնցնել.
Նկրտելով ի վեր ելանէր (խոյա ի սաբեկայ ծառն), եւ պրկելով ոտիցն՝ զօրինակ խաչին նշանակէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Ջղուտն ինքն յինքենէ բնաւորապէս պրկի. մինչ զի ի ձեռն պրկելոյ՝ թանձրացեալն ի գոլոշեաց մասն անօրսանալ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Բ։)
Զերկինս ձգեաց իբրեւ խորան, եւ պրկաց զնոսա իբրեւ զփեղկս. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ յայլմէ ումեքէ ի բաց ձգեցեալք առ ի պրկիլ եւ ձգտիլ։ Զօդն ձեւացոյց եւ պրկեաց սաստկութեամբ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի ՎԵՐ ՊՐԿԵԼ ԶՅՕՆՍ. որպէս Բարձրայօն գտանիլ. մեծամտել. պռստել.
Յորժամ զոք ամբարտաւանեալ տեսանիցես, զվիզն բարձրացուցանելով, եւ զյօնսն ի վեր պրկելով. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
the twenty seventh letter of the alphabet & the twenty first of the consonants;
nine hundred, nine hundredth;
It is sometimes confounded with the letters չ & ճ, as : խնջոյք — խնճոյք, ջղջիկան — չղջիկան.
Տառ բաղաձայն՝ անուանեալ ջէ. որ եւ ասի միջակ, զի լերկ է քան զՉա, եւ թաւ քան զՃէ.
Միջակ է ճէն՝ ծայի եւ ջէի. (Թր. քեր.։) Ասի եւ կրկնակ, որպէս բաղկացեալ ի ճճ, կամ չճ, ճչ, տչ։
Ջ. Երբեմն լծորդ գտանի ընդ չ. որպէս. Հաջել կամ հաչել. կարկաձել, կարկաչել. յօրանջել, յօրանչել. չղջիկան, ջղջիկան։ Եւ շատ եւս ընդ ճ. Գէջ կամ գէճ. բջիջ, բճիճ. խնջոյք, խնճոյք. կնջիթ, կնճիթ. ճանճ, ճանջ։ Որպէս եւ որ ինչ ըստ պրս. եւ թ. հնչի իբր չ կամ ջ, արաբացիք հնչեն ճ, ք, խ, շ. եւ այլն։
Ջ. Որպէս թուանշան՝ է իննհարիւր։
Ջէն, Ջանիւ ասէ հասցես շնորհաց, մի՛ ծոյլ կենար եւ դեդերած։ Ջնջել ասէ զհոդիդ ջըրովք, յախտից մեղաց ջերմ արտասուօք. (Շ. այբուբ.։)
to defend, to sustain, to plead, to excuse, to justify;
— զանձն, to defend, justify or excuse oneself.
συνηγορέω defendo συντηρέω conservo, tueor. Ջատագով լինել. պաշտպան կալ. փաստաբանել.
Ի ձեռն միմեանց՝ երկոցունց ջատագովէ զհաստատուն անլուծութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ գիտելով՝ եթէ ջատագովէ, որում էր ամբաստան։ Որ աստծոյ ջատագովէ, եւ արվարոյն ջատագովէ։ Աստծոյ ջատագովել կարծեն. (Իսիւք.։)
Իսկ եթէ ոք յեղբարցն ջատագովէ այնպիսումն, տացէ պատասխանի առաջի քրիստոսի. (Շ. ընդհ.։)
Բարիոք ջատագովեցեր ի ձեռն ճոռոմաբան ամբարհաւաճութեանդ քո. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Ջեռանիմ.
calorific;
heating, too exciting;
copper, kettle, boiler, pipkin;
chaffing-dish;
— անկողնոյ, warming-pan.
θερμαίνων calefaciens. Որ ջեռուցանէ. ջեռուցանօղ. ջերմացուցիչ.
Կիզիչս կամ ջեռուցիչս. ջեռուցիչք անուանին (սերովբէք)։ Ջեռուցիչ եւ սուրբ եւ գերագոյն եռանդն. (Դիոն. երկն.։)
Կամ գ. θερμαστρίς caldarium, calfactorium. Անօթ ջեռուցանելոյ զջուր եւ զայլ իրս.
Զսանսն, եւ զջեռուցիչսն, եւ զտաշտսն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 40. 45։)
cf. Ջերանիմ.
warm;
serene, calm;
ardent, burning, fervid, fiery, passionate;
tender, affectionate;
heat, warmth;
hot viands;
— է, it is warm;
cf. Ջերմն.
θερμός calidus ζεστός, ζέων, -ον fervidus, fervens, ardens. Ջեռեալ. ջերեալ. ջերմին. եռացեալ. իրօք կամ նմանութեամբ. տաք, տաքուկ, թարմ. (լծ. արաբ. ճէրմ. պ. կէրմ. յն. թէրմօս ). ... եբր. խամ. (յորմէ համամ ).
Հաց ջերմ։ Ոչ ցուրտ ես, եւ ոչ ջերմ։ Ի ջերմն խշտեաց, եւ այլն։
Եւ քո ջերմ պատմուճան հանդարտեալ կայ ի վերայ երկրի. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 17։)
Ջերմ գութ։ Ջերմ գթով։ Ջերմն փափագն։ Ջերմ ախտակիցն եւ ցաւակիցն մեղաւորաց (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Պրոկղ.։ Խոսր.։ Ոսկ.։)
Մինչդեռ ջերմ ոգիքն ի ծոցոյն չեւ էին թափեալ. (Ագաթ.։)
Մինչդեռ ընդ ջերմ կաթամբ մօրն իցէ. (Կիւրղ. ել.։)
Ջերմ արտասուս։ Արտասուքջերմն ջերմն. (Ժմ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Հակառակք, որպէս ջուր՝ հրոյ, ցուրտ գոլով եւ գէջ՝ ջերմոյն եւ չորին. եւ երկիր՝ օդոյ, ցուրտ գոլով եւ չոր՝ ջերմոյն եւ գէջին. (Նիւս. բն.։)
Որք սրամտութեամբ ջերմ են, եւ շարժին. (Կլիմաք.։)
ՋԵՐՄ. գ. որպէս ջեր. ջերմութիւն.
Ի տապ խորշակի ջերմոցն արեգակնակէզ լինելով։ Խստագոյնս պահէին ի ջերմոջ աշխարհին. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
Ա՛յլ ժամանակ է ձմերանոյ, եւ ա՛յլ ջերմոյ. եւ ոչ ոք տեսանիցէ զնշանս ձմերանոյ, եւ ջերմի ակն ունիցի. (Մեկն. ղկ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմ, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
Եւ որպէս սերտ եւ ընտանի մերձաւոր. προσήκων propinquus.
Թէպէտեւ բազում չարահոտութեամբ լի իցէ, սակայն իւրոց ջերմոցն եւ ոչ այնպէս պարտ է զնա ի ձեռաց թողուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Եթէ առնես ջերմ, անհոմոքսեա՛ զայն. (Վրք. հց. ձ։)
ՋԵՐՄ. ա. ըստ ՟բ. նշ. Ջեր բառի, այսինքն բարեխառն եւ հանդարտ. εὑδία serenitas.
Ոչ ի ջերմ ժամանակ, այլ մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
burning, ardent;
— առնել, to burn, cf. Կիզում, cf. Տոչորեմ.
Ջերմութեամբ կծանօղ՝ կիզիչ.
Զջերմակիծ շող (արեգական) ամպն յերկիր առաքելով. (Վեցօր. ՟Զ. եւ Շիր.։)
Մտանեն օդքն ահարովնեանքն (հրայինք) յանդունդս, եւ առնեն ջերմակիծ զաղբերս. (Պիտառ.։)
Լոյսն ցանկալի է յաչս մեր, այլ յորժամ կարի ջերմակիծն առնիցէ, վնասէ. (Ագաթ.։)
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆՈՏ ՋԵՐՄՈՏ. πυρέττων, ἑμπυρέττων febricitans. Ջերմակալ. տենդեալ. տապացեալ ջերմամբ.
Բժշկէր զջերմնոտս, եւ զամենայն հիւանդս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ջերմնոտքն զցուրտն խնդրիցեն։ Քան զջերմնոտսն եւս զահի հարկանել։ Իսկ զի՞նչ եւ որ ջերմնոտք են. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ջերմոտ ոք որչափ ըմպէ, ծարաւէ։ Բազում ջերմոտք եւ ախտաժէտք ընդունէին զառողջութիւն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ Ճ. ՟Գ.)
ՋԵՐՄՈՏ կամ ՋԵՐՄՈՒՏ. ա. Ջերմին. տաք.
Դառնան աղբերք ջերմոտք ի ցրտութիւն. (Պիտառ.։)
Օդք են ջերմոտք խառնեալք ընդ ջրոյն զօրութիւնս, եւ են եռանդուք. (անդ։ 1)
convulsive;
— լինել, to have the nerves strung, to have fits.
νευροτένης nrvis intentus, contentus. Ոյր ջիլն է ձգեալ. ուր իցէ ձգումն ջլաց ի խոնջութէան կամ յուժգին պրկմանէ.
Զօրքն ամենայն վայրագնաց ջլաձիգ խզմամբ տաժանեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի սքանչման յարուեստագիտէն, այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 81։)
cf. Ջլացուցանեմ.
Զանդամալոյծս ջլելով, զբորոտս սրբելով. (Պրոկղ. ի կոյսն.։)
Ջլացուցանել. ջլապինդ առնել. հաստատել.
cf. Ջորեպան.
ἠμιονηγός agaso mulorum, mulio. Տեսուչ եւ դարմանիչ ջորեաց.
Զի՞նչ էր իմացութիւն կատարումն գործոյ ջորետեսին. (Կլիմաք.։ 1)
violin, fiddle;
violoncello;
— հարկանել, to play the violin or fiddle.
Ազգ նուագարանի, կամ քնարի. (որպէս քեմանջէ)
Սկզբնապար նախընթացութեան աղէյարմար ջութակաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
soaked or wet through with water;
— լինել, to be drenched or wet to the skin;
Տանուտէրն իւրեանց էր ջրաթաթախ. (Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
of water, aqueous, waterish;
— ուռոյց, hydrosarca;
— փոշատնկութիւն, hydrocele.
Եղիցես որպէս զպարտէզ ջրալից. յն. արբուցեալ. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 11։)
Ջրալից յորձանօք։ Ջրալից ամպովք։ Ջրալից միգով. (Նար. յովէդ.։)
Ջրալից էր երկիր իբրեւ զյատակ տան. (Վրդն. սղ.։)