• տե՛ս Երան։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «յարմար, պատշաճ», Փարպ. Սահմ. որից ըմբոն է «անկ է, պատշաճ՝ յարմար է» Եւս. քր. «թերևս, կարելի է, անշուշտ» Ոսկ. Բ. տիմ. 193. անըմբոն «անպատեհ» Մագ. թղ. 212 Աառև. հնդ. և մարդեղ. անըմբոնութիւն «անապատեհութիւն» Եւս. քր.։

• ՆՀԲ իբր համաբուն... պրս. հէմպիւն։

• «նոյեմբերի 24-ը, երբ հօտերը փարախ են քաշում ձմերելու համար» Տօ-մար. Յայսմ. նոյ" 23. որ և բռնամաղ ԱԲ։

• Ալիշան, Հին հաւ. 131 հնագոյն ձեւր դնում է բռամաղ, բռումաղ «քաղդէա-կան մի տօն, որ 5 տարին մի անգամ է պատահում» և կցում է հնդ. peronmal «Վիշնու Աստուած» բառի հետ։ Գաբ. Բառ. լտ. hibernalis «ձմեռնային» բա-ռից. այս ստուգաբանութիւնը ուղիղ է երևում (հայերէնի մէջ կարող էր բառը ըմբռնել ձևին կցուելով՝ այսպիսի ձևա-փոխութիւն ստանալ), բայց դժբախտա-բար միջնորդ յունարէն ձևը պակա-սում է։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտոր» Վրք. հց. ա. 703. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 290 (գրրի հա-տոր կամ թիւ ցոյց տալու համար). որից փերթել «պատառոտել (մարմինը)» Բոս-մրկ. միափերթ «միակտուր, միաձոյլ» Մխ. այրիվ. 8, Թղթ. դաշ. 27 կամ միափերթի Մին. համդ. 134. սեկափերթ «կաշիի կտոր» Մարթին. փերթկար «հնակարկատ» Վրդն. առակ. 172. հմմտ. փերթ Ակն. Ալշ. «կար-կատան անելու կտոր (կաշի կամ շոր)»։

• -Բնեև հայ բառ՝ հնխ. sper-կամ spher-«պատռել» արմատից. հմմտ. հհիւս. splgrr (<*sperro) «պատռած կտոր շորի», յն. τπαράσσω, ատտ. σπαμάττω «պատռել», οπά-ραγμα «պատռած կտոր», οπαραγμός «պա-տառուածք» (Boisacq 891, Pokorny 2, 668)։ նոյն արմատի spher-eg-(կամ հյ. -եկ) ձե-ւից է յառաջանում հյ. փեռեկ, որ տե՛ս ա-ռանձին. ըստ այսմ երկուսի արմատն է *փեր (թ-մասնիկի համար հմմտ. հյ. թերթ. արմատը թեր)։

• ՆՀԲ յիշում է իտալ. parte, pezzo «կտոր»։ Scheftelowitz BВ 29, 23 սանս. sphafati, հբգ. spalten, գերմ. spalten «ճեղքել», արմատը հնխ. sphel, որ տե՛ս վերը փեղկ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Persson Beitr. 1, 418 և 869։ Տե՛ս և փրկել։ Պատահական նը-մանութիւն ունի հյ. փրթիլ «պոկուիլ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. փերթ, Մշ. փերթ, փերտ, Ախց. Սեբ. փէրթ, Պլ. փէռթ, Հճ. փէյթ, Մրշ. փէյթ «մեծ կտոր (մսի, ապուխտի, կաշիի ևն)».-յատկապէս Ակն. «կաշիի կտոր՝ կօ-շիկ կարկատելու համար» և Ալշ. «շորի կր-տոր՝ կարկատանի համար»։

• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde 75 հայերէնի հետ է դնում քրդ. pərti և pərtik «մանր իրեր, կտորտանք», որոնք բնականաբար թրք. [arabic word] pərtə «մանը մունր իրեր, կարա-սիք» բառից են փոխառեալ։ Բայց արդեօք թրք. pərtə ևս հայերէնից փոխառեալ չէ՞։ (Будaговъ 1, 313 ո՛չ միայն ալթայական ուրիշ ձևեր չի յիշում, այլ և չի յիշում նոյն իսկ օսմ. բառը)։

• «ձեռքը վնասուած կամ կոտրած» մէկ անգամ ունի Խոսր. 31։

• ՆՀԲ (կաղ բառի տակ) լծ. եբր. ֆիսսէխա։

• ԳՒՌ.-Նո՞յն է Լ. փանց «անճարակ, փըն-թի թափթփած»։

• «հէգ, թշուառ». մէկ անգամ ունի միայն Մագ. թղ. 237 (տե՛ս Աճառ. ՀԱ 1923, 256)։

• ՆՀԲ թուի կցել հէք բառին. յիշում է նաև թրք. [arabic word] pek «խիստ, պինդ»։ Տէրվ. Altarm. 7 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. phēna «փրփուր», հսլ. péna «փրփուր», յն. σπῖλος «աղտ, կեղտ», հյ. հէք, փին, փինատ բառերին։

• «մանր փշուր, մճիր, աւազ» Հին բռ. Գաղիան. (Բառ. երեմ. էջ 323 փթոար), որից փթրանք «փշրանք, կտորտանք» Պի-տառ. փթրիլ «փխրիլ, փշրուիլ» Ոսկ. հերոդ. 618. փթրտուկ «փխրուն, դիւրափշուր» Վստկ. 159. գրուած է նաև փթուղ, փթութ։ Թերևս այստեղ պատկանի նաև փթրումն (անյայտ իմաստով) իրեն. հերձ 100 (փթրո-մամբ տառապանաց չարչարանս կրելով կազմեն)։

• ՆՀԲ յիշում է գւռ. փթիր «թրիք»։

• ԳՒՌ-Նոյն է փթուր Ղզ. «կտոր, ծուէն» (շորի, փայտի, թղթի ևն), փթռակ Ղզ. «փը-տած», փթռանք Ղրբ. «մէջը փուտ, փուճ». երևի թէ նոյն է և փթիր «վառելու աթար» Պտմ. ԺԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 128), որի գաւառական ձևերն են Երև. փթիր, Խլ. փը-թեր, Շմ. փիթիր, Մշ. պտրուկ (իմաստի յա-րաբերութեան համար հմմտ. ցանել «սփռել» և ցան «թրիք»)։

• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։

• = Արաբ. [arabic word] ︎ falak «երկինք, երկնակա-մար», որ եբր. [hebrew word] pelek, արամ. [hebrew word] pilkā, ասուր, pilku «շրջանակ, բոլորակ» բառն է և ծագում է [other alphabet] palaku «ցանկապատ կամ սահման քաշել» բայից (Delitzsch Assyr. Hndwh էջ 527 և Strass-maier, Alphab. Verzeich. 833)։ Արաբերէ-նից է անշուշտ փոխառեալ նաև վրաս. ვილაკი փիլաքի «բախտ, ճակատագիր»։

• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։

• , ի հլ. «իմաստասէր» Գ։ ժէ. 18. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1. «երա-ժիշտ, մեծ տիրացու» Օրբել. Շնորհ. բարձր. Ոսկիփ. Վրդ. առ. 86, որից փիլիսոփայա-կան Ագաթ. Բուզ. Եւս. քր. Փարպ. փիլի-սոփայութիւն Ոսկ. կող. փիլիսոփապետ Կղնկտ. ասւում է նաև փիղիսոփայ Եւս. քր. Եփր. ա. կոր. 84, կողոս. 165, փիլիսովփայ Անկ. գիրք առաք. 60. Եւագր. 51։

• = Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։

• ՀՀԲ և ՆՀԲ առանց տարբերելու յա-«որդից՝ յունարէնից փոխառեալ են դը-նում։ Ուղիղ մեկնեց նաև Müller WZKM 2, 284, թրգմ. ՀԱ 1894, էջ 295։

• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ են ձևացած Ախց. Պլ. Տփ. փիլիսօփա, Մշ. փիլիսօպա, Ղրդ. փիլուս «մեծ գիտնական» ևն։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։

• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

• «պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։

• ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։

• ԳՒՌ.-Պատահել եմ Երև. փծնի «գէշ. անպիտան» (փծնի արհեստ), բայց աղ-բիւրս չեմ նշանակած.-Ագլ. փցընիլ «կե-րակրի փճանալը, հացը թրջուելով ապակա-նուիլ անձրևից խխում դառնալ. ծիծաղից ուշքը գնալ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։

• «մի տեսակ մայրի, սնովպար, pinus sativa» Ոսկ. գծ. 198, Լծ. փիլ. Հին բռ. Մխ. առակ. Վստկ. 4, 58, 158. որից գետնի փինի, փինոյ պտուղ Բժշ.։

• = Վրաց. ფიჭვი փիճվի «մի տեսակ մայ-րի, pin, cocнa», უიჭვიანი փինվիանի «եղև-նեայ», უიჭვნარი փիճվնարի «եղևնեաց ան-տառ», մինգր. pičvi «փիճի», լազ. փինճո «մի տեսակ եղևին»։ Վրաց. բառը հին է, գործածուած է Ես. կ. 13, ուր հայերէնն ունի զանազան ծառանուններ, բայց ո՛չ փինի («Եւ փառքն Լիբանանու առ քեզ եկեսցեն, սարդիւն և սօսիւ և նոճով և մայրիւ»)։ Հա-յերէնը ընդհակառակը լինելով նոր բառ, չու-նենալով ածանցներ, մինչդեռ վրացին ունի մի քանի կարևոր ածանցներ և գտնւում է ցեղակից լազ. և մինգր. լեզուներում, փո-խառեալ է վրացականից։ Սրան համապա-տասխան է գալիս այն հանգամանքը, որ այժմ էլ բառը գոյութիւն ունի միայն Պոն-տական շրջանում։-Աճ.

• ՆՀԲ (կաղնի բառի տակ) լծ. յն. φη-γός, լտ. fagus «փեկոն» (նոյնը նաև Հիւնք.)։ Lag. Arm. Stud. § 2295 ուզում է համեմատել յն. πίσσα, լտ. pix «ձիւթ» բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. St. § 282 կասկածով դնում է լն. πίσσα, լտ. pix, հսլ. piklu և գերմ. Pech «ձիւթ» բառերի հետ։ Schrader, Sprachvergl. u. Urgesch. 1890 կա՛մ յն. πεύϰη հբգ. fiuhta, գերմ. Fichte, լիթ. puszis ծառանունների հետ և կամ յն. πισσα «ձիւթ»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 501 մեր-ժում է բոլորն էլ և էջ 397 ուրիշ կով-կասեան լեզուների մէջ համապատաս-խան բառեր չգտնելով՝ վրացին դնում է հայերէնից փոխառեալ։-Երևի կապ կայ փիճի, նոճի և սոճի ծառա-նունների վերջավանկերի միջև։

• ԳՒՌ.-Խտջ. փիջի, Հճ. փիճի՝ (կարդա՛ փիջի) ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, էջ 198, Սվեդ. փիջա։

• «ձկան խոշոր թեփ». մէկ անգամ միայն ունի Պտմ. աղէքս.։

• = Պրս. [arabic word] pūl, որ և նուզական [arabic word] pulak «ձկան թեփ». ըստ իս հայ ձևը ուղ-ղելու է փուղ, որ տե՛ս տակը գւռ.։

• ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) փուլ «թեփ ձկան» (թրք. pul «թեփ» փոխառեալ է պարսկերէնից)։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ». հնչւում է ճիշտ այնպէս, ինչպէս փող «դրամ», բայց ըստ իս յառաջանում է փուղ ձևից՝ ու>ո ձայնափոխութեամբ, ինչ. տուն>տօն, շուն >շօն, քուղ >քօղ։

• «բանտ» Բուզ. էջ 89, 104, որ և գրուած փիլակէ Հին բռ.=Բռ. երեմ. 323։

• -άն. φυλαϰή «բանտ», որ ծագում է φν-λάσσω «պահել» բայից։-Հիւբշ. 387։

• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։

• «թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։

• ՆՀԲ լծ. իտալ. poltrone «վախկոտ»։ Այս բառը անշուշտ կապ չունի, բայց կայ պրս. [arabic word] palī̄d «պիղծ, զազիր»։

• «սրտի դառնութիւն» Ոսկ. մ. ա. 19. Վրդն. դան. որից փղձկիլ կամ փղձկալ «սիրտը դառնանալ, տխրիլ, լացակալել» Ոսկ. ես. Բ. կոր. և մ. ա. 19. Եփր. թգ. 421, փղձկումն Փարպ. փղձկալի Պտմ. աղէքս. գրուած կայ նաև փղծուկ, փղձուք, փղծկիլ ևն. սխալմամբ փղկումն Յհ. կթ.։

• ՆՀԲ փղձկիլ «սաստկականն մղձկե-լոյ. նեղսրտութեամբ շարժիլ մաղձի. հեղձամղձուկ լինել», իսկ փղձուկ «ար-մատ փղձկելոյ, ի փուղձ բառէ, իբր կակուղ, մեղկ և ի մղձուկ»։ Հիւնք. բըղ-խիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի չաղաթայ. [arabic word] puxsamlaq «լաց լինել»։

• ԳՒՌ.-Մշ. փխծկալ «լալու պատրաս-. տուիլ», Շմ. փխծկիլ, Տփ. փխցկիլ «սիրտը նեղուիլ»։

• «բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։

• = Յն. φλόμος նոյն նշ.-Հիւբշ. 387։

• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։

• «մուռէնա կոչուած պատուական ձուկը, որ նման է օձաձկան. murène», Բռ. ստեփ. լեհ.։

• «կանացի մի գլխազարդ» Թուոց լա. 50. Վրդ. Թուոց. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 127 մազերը գլխի վրայ բռնելու համար)։ Այս բառն է որ Բռ. երեմ. 325 գրում է փողորշուկ և մեկնում է «ման-եալ» (թերևս աղբիւրն էր «մանեակ») և քիչ յետոյ էլ փողոր «շուրջ մանեակ»։-Սրանցից դուրս ունինք փողփողոշաձև, փո-ղողոշաձևաբար, փողոշաձևաբար, որոնք ըստ ՆՀԲ «ի Նիւս. կազմ. երկիցս դնի իբր յն. σωληνοειδως «խողովակատետակ» և αύλοει-ῶς «փողաձևաբար»։ Այս պարագային յիշեալ ձևերը ծագած պէտք է դնել փող «խողովակ» բառից՝ -ոշ մասնիկով (հմմտ. գոլոշի, լայնշի)։-

• ՆՀԲ ռմկ. լծ. ֆիւլիզիկ, զիւլիւֆ կամ թէլլի փուլլու։ Հացունի, անդ, յն. φλόος «կճեպ»։

• , ի-ա հլ. «կեղև» Վեցօր. 87, 88, 99, որ և փեճեկ, փեճոկ, փճոք, փչոք նար. երգ. 338, Երզն. մտթ. 304. Ոսկիփ. Վստկ. 127, 204, փչոկ Տաթև. ձմ. ճծա. որից փենոկել, փոճոկել «կեղևել» Փիլ. նխ. բ. 51. Նոնն.։

• = Շրջուած է կճեպ, խեճեպ հոմանիշից, որ տե՛ս առանձին. նման ձայների շրջման իբր օրինակ հմմտ. ճեպռել > փենռել «խոտը փրցնելով քաղել»։-Աճ. Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1909, էջ 159։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. ԼՕԲ առմատը դնում է հնխ. sped-«պո-կել, փրցնել», որից հյ. փետել և փե-տուր, իսկ սրա *spedio-ձևից փեճեկ, (-եկ մասնիկ է)։

• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց են փեճկել Տիգ. «տրորե-լով մանրել», սաստկականը փեճկռտել Տիգ., նաև փեճկել Խն. Խրբ. ճեպկել Խն. «փետել, փետրատել, փեթռտել», իսկ Kivola2 320 ունի պեճկել և ճեպկել «փետրատել»։-Բա-ռիս վստահելի ներկայացուցիչն է Շմ. պի-ճmգ' «կճեպ, կեղև»։

• ՓՈԽ.-Պատահական պէտք է համարել չաղաթ. արևել. թրք. [arabic word] pučaq, [arabic word] bučaq, [arabic word] ︎uaq, [arabic word] ︎︎pučqaq «մորթ կամ պտուղի կեղև» (Будaговъ 1, 244, 321, 804)։

• տե՛ս Բուշտ, որից փոշտանկութիւն։ Գիրք մոլութ. 93 ա։

• Չուբինով 1320 վրաց. ფუმი փուշի «кила աղեթափութիւն» բառը դնում է հայերէնից փոխառեալ. երևի ուզում է հասկանալ հյ. փոշտ-փոշտանկ։ Յամե-նայն դէպս այս բառը կապ չի կարող ունենալ վրաց. փուշի ձևի հետ։

• «չափ է. սափորի իօ մասը» Նչ. Եզեկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։

• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. փօր, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուր, Հմշ. Սեբ. փէօր, Ասլ. փէօ՝ր, Սվեդ. փիւր, Զթ. փիւյ, փիւր, Հճ. փոյ, Մրղ. փը՞ր «փոր. ո-րովայն».-բայաձև Վն. փորել, պորել, Ալշ. Մշ. Սչ. փօրել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Տիգ. փօրէլ, Ասլ. փէօրէ՝լ, Խրբ. փօրիլ, Տփ. փօ՛-րիլ, Հմշ. փօրուշ, Մկ. փուրիլ, Ջղ. բ'որել (ազդեցութեամբ բրել հոմանիշի՝ նախա-ձայն փ դարձած բ՝) «փորել»։ Նոր բառեր են փոքրափոր (կայ արդէն էֆիմ. էջ 26), փորաբաց, փորաեղ, փորահանուցք, փորա-հարինք, փորամնայ, փորասոթ, փորատակ, փորացաւ, փորբարձ, փորթափել, փորխաշ, փորխոց, փորմուտ, փորոց, փորնակ, փոր-փրել, փորմշտկել, փորսող, փորցւոր, փոր-քաշ, փորքշուկ, փորօք, փորոք «մեղուի փև-թակ» ևն։-Կարևոր է յիշել քչփորել «ա-տամը, ականջը, քիթը խառնել, փորփրել», որից և քչփորիկ «ատամխառնիչ». բառիս այլ ձևերն են կչպորել, կչփորել, պչկորել, փչխորել, փչփորել, քչպորել, կնպորել, քըց-պորել, քցփորել, որոնց բոլորի նախնականն է պճկորել (կազմուած է -որ մասնիկով պճկել Մշ. «ատամները փորել» բայից), բայց այնպիսի ձևափոխութիւններ է կրած, որ իբր թէ փորել բայից է ձևացած (քչփո-րել=«քիչ փորել»)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։

• (յետնաբար ո հլ.) «կարապ թռչու-նը» Օր. ժդ. 16. Վեցօր. ը. 175. Ոսկ. մ. ա. 22 և Փիլիպ. է. Փարպ. Առ որս. (գրուած է նաև պոր Խոր. բ. 81). որից փորահաւ «հա-ւալուսն» Պիսիդ. վեցօր. տող 1098. Բար. էջ 137։

• ՀՀԲ փոր «որովայն» բառից՝ թռչունի մեծ փորի պատճառաւ այսպէս կո-չուած։ ԳԴ պրս. օ [arabic word] hubara «կա-րապ», Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ո բնաձայնից։ Հիւնք. փոր «փոս» բառից, որովհետև կարապ=յն. ϰάραβος «նաւ», «որ գոգաւոր է, իբր մէջը փորուած»։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ბორა բորա «մի թռչուն»։

• «մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։

• Նոյն բառը ունի նաև Քաջունի, հտ. Գ. էջ 248, բայց ինչպիսի՛ այլայլութե-ամբ. «փորձուկ. է ծովու կարիճ». պէտք է կարդալ «փոր. ձուկ է. ծովու կա-րիճ»։

• «սիկղ, քառորդ, ունկի». մէկ ան-գամ յիշում է Շիր. էջ 28՝ եբր. սիկղ, յն. մէտ և լտ. մեղիատիս ձևերին իբրև հոմանիշ հայ բառ։

• «կատուախոտ, valeriana» Բժշ. (այլուր համարւում է «աղբաղբուկ խոտը, valerianella կամ սև պղպեղ»). գի-տէ միայն ՀԲուս. § 3083։

• = Արաբ. ❇ fu «կատուախոտ» (տե՛ Steinschneider-ի հաւաքածոյքը՝ WZKM 12, 228 և Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 899), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. φօῦ ձևից. սրանից են նաև վրաց. უ3უ փհու «valeria-na officinalis» և իտալ. fu։-Աճ.

• Աճառ. ՀԱ 1908, 124 դնում է յոյնից. բայց իբրև Բժշկարանի բառ՝ աւելի յարմար է դնել արաբերէնից։

• (սեռ. -ի) «մի տեսակ մահացու ցաւ» Ուխտ. Ա. 102. Վրք. և վկ. Բ. 364. Յայսմ. դեկտ. 4, յնվ. 2. Պտմ. վր. Եզն. առ լեհ. «մոլաքոր, erysipèle» Բժշ. (մոլաքոր որ է տապաստն. Բազմ. 1917, 102). վրիպակով գրուած է նաև տապասկ։

• ՆՀԲ մեկնում է «ախտ տապագին և ծաւալական և եռք որպէս բոր սաստիկ և ժանտախտ»։

• ԳՒՌ.-Արբ. դաբաս «մանուկներին յա-տուկ՝ մորթի հրատապ բորբոքում», որից տապասաղբիւր Արբ. «նոյն հիւանդութիւնը բժշկելու սուրբ աղբիւր»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ტაბახტი տաբաստի «ա-րիւներթութիւն»։

• (սեռ. -ի) «օթոց, սփռոց, գորգ» Ժղ. հռոմկլ. Յայսմ. մրտ. 22, որից երկրա-տապաստութիւն «գետնախշտութիւն» Աթան. էջ 538. աւելի հին և ընտիր է տապաստակ «բազմոց, դիվան» Ոսկ. մ. գ. 17։

• = Պհլ. *tapast և *tapastak հոմանիշնե-րից, որոնք թէև աւանդուած չեն, բայց նոյ-ներն են հաստատում պրս. [arabic word] tabasta «ծոպերով զարդարուած գորգ, կապերտ կամ օթոց», վրաց. ტაბახტო տաբաստո «անեղ-ղին» (փոխառեալ կա՛մ յետին պահլաւերէ-նից և կամ հյ. տապաստ «անկողին» մի բա-ռից, հմմտ. երկրատապաստութիւն), ասոր. [syriac word] ︎ tapastā, [syriac word] ︎ tannasta «գորգ, օթոց», պրս. [arabic word] banbasa կամ [arabic word] tanfasa «գորգ», արաբ. tanfasa, յն. τάπης «գորգ»> լտ. tapes, tapetum>ֆր. tapis, գերմ. teppich «գորգ»։-Հիւբշ. 252։

• Muller Armen. VI յն. τάπης «օթոց» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է կասկածով։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. tahasta։

• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։

• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.

• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։

• (սեռ. -ի) «մի տեսակ մահացու ցաւ» Ուխտ. Ա. 102. Վրք. և վկ. Բ. 364. Յայսմ. դեկտ. 4, յնվ. 2. Պտմ. վր. Եզն. առ լեհ. «մոլաքոր, erysipèle» Բժշ. (մոլաքոր որ է տապաստն. Բազմ. 1917, 102). վրիպակով գրուած է նաև տապասկ։

• ՆՀԲ մեկնում է «ախտ տապագին և ծաւալական և եռք որպէս բոր սաստիկ և ժանտախտ»։

• ԳՒՌ.-Արբ. դաբաս «մանուկներին յա-տուկ՝ մորթի հրատապ բորբոքում», որից տապասաղբիւր Արբ. «նոյն հիւանդութիւնը բժշկելու սուրբ աղբիւր»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ტაბახტი տաբաստի «ա-րիւներթութիւն»։

• (սեռ. -ի) «օթոց, սփռոց, գորգ» Ժղ. հռոմկլ. Յայսմ. մրտ. 22, որից երկրա-տապաստութիւն «գետնախշտութիւն» Աթան. էջ 538. աւելի հին և ընտիր է տապաստակ «բազմոց, դիվան» Ոսկ. մ. գ. 17։

• = Պհլ. *tapast և *tapastak հոմանիշնե-րից, որոնք թէև աւանդուած չեն, բայց նոյ-ներն են հաստատում պրս. [arabic word] tabasta «ծոպերով զարդարուած գորգ, կապերտ կամ օթոց», վրաց. ტაბახტო տաբաստո «անեղ-ղին» (փոխառեալ կա՛մ յետին պահլաւերէ-նից և կամ հյ. տապաստ «անկողին» մի բա-ռից, հմմտ. երկրատապաստութիւն), ասոր. [syriac word] ︎ tapastā, [syriac word] ︎ tannasta «գորգ, օթոց», պրս. [arabic word] banbasa կամ [arabic word] tanfasa «գորգ», արաբ. tanfasa, յն. τάπης «գորգ»> լտ. tapes, tapetum>ֆր. tapis, գերմ. teppich «գորգ»։-Հիւբշ. 252։

• Muller Armen. VI յն. τάπης «օթոց» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է կասկածով։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. tahasta։

• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։

• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.

• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։

• «նարտ, նարդի, նարթախտա» Շիր. ասւում է նաև տապալի Եւս. պտմ. 387. տապաղի Ոսկ. ճառք, էջ 284 (չունի ՆՀԲ), որից տապեղուլունք «նարդի քուէ» Ոսկ. մ. գ. 6, Եփես. 923. Վեցօր. 178։

• -Յն. ταβλα «նարտ, նարդի տուփ» (So-phocles 1067), որ փոխառեալ է լտ. tabula «աախտակ, խաղի տախտակ» բառից. սրա նոր ձևերն են իտալ. tavola, որից տճկ. [arabic word] tavlu>ռմկ. թավլու «նարդի»։ Նկա-տելի է հայերէնի մէջ անկանոն պ ձայնը ընդդէմ յն. β-ի։-Հիւբշ. 383։

• Ուղիղ մեկներ ՆՀԲ.

• «իգացող» Մագ. քեր. 242 և Երզն. քեր.

• ՆՀԲ տապ բառից՝ իբր «տապացեալ ախտիւ»։

• ԳՒՌ.-Նո՞յն է տապզի Դվ. «խորամանկ»։

• Նոյն ընդ տապաստ՝ ըստ ՆՀԲ. լծ. յն. լտ. դա՛բէս «գորգ»։ Bugge KZ 32, 61

• կցում է նոյնպէս տապաստ «սփռոց» բարին։

• , ի-ա հլ. «զինւորական վերար-կու» Դատ. գ. 16 (գրուած է նաև տառովտակ Հին բռ., տառովակ Բառ. երեմ. էջ 306, տառոտակ, տառիովտակ ՋԲ, տառիովկատ ՆՀԲ, ԱԲ)։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• Հացունի, Պտմ. տարազի 159 «չորս տարերց դիմացող հաստ շոր», ուրեմն մեկնում է տարր և տոկալ բառերից!

• «մի տեսակ մանը ձուկ, որ Վանայ ծովից է դուրս գալիս. մա-նաւանդ նրա չորացրածը» Ուռհ. Բժշ.։

• = Յն. τάρῖϰος «աղած ձուկ (կամ նաև ծխածն ու չորացրածը)». գործածուած է յոյն շատ հին հեղինակների մօտ, ինչպէս Հերոդոտոս, Արիստոփան, Հիպպոկրատ, և ունի զանազան ածանցներ. ինչ ταδἰχεια «ձուկ աղելը, մարմնի զմռսում», ταριχεῦω «փտումից զերծ պահելու համար աղել կամ զմոսել», ταριγευτός «աղած», * ταριγευτής «աղած բաներ շինող» ևն։ Նոյնի հետ է կապւում նաև ταρχύω «մեռելը թաղել» (նա-խապէս զմռսելու ակնարկութեամբ)։ Փխբ. նաև ταριχεύω «վշտից ու ծերութիւնից հիւծ. ուիլ»։ Բառիս ծագումը անյայտ է (Boisacq 943-4)։-Հիւբշ. 383։

• Lag. Ges. Abhd. 48 կարծում է թէ ւոյնը փոխառեալ է հայերէնից, որին համաձայն է գալիս տառեխի ընդար-ձակ մշակութիւնը Վանայ լճի շուրջը և նրա արտահանութիւնը Վասպուրաևա-նից դէպի շրջակայ երկիրները։ Ընդհա-կառակը, Հիւբշ. էջ 383 և 511 հայր փոխառեալ է յոյնից, որին ապացոյց են 1) յոյն բառի հնութիւնը և զանազան ածանցները՝ բազմադիմի իմաստներով. 2) հայերէնը շատ յետնաբար և խիստ քիչ է գործածուած. 3) Եւս. քր. հոտ. Աւգերեան, Ա. էջ 130, 5 յն. τεταοιγευμένοა ձևի դէմ դրուած է հյ. «աղծեալ ապրխ-տեալ և պահեալ», ուր պիտի գտնուէր

• անշուշտ նաև տառեխ ձևը, եթէ դա հայերէն լինէր և գոյութիւն ունեցած լինէր Ե դարում։-Մառ ИАН 1926, 391 հյ. տառեխ հանում է վրաց. ծղալի «ջուր» բառից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. տառեխ, Մշ. տառեխ, տարեխ, Երև. տա՛ռէխ, Կր. տառէղ, Գոր. տա՛ռոէխ, Ղրբ. տա՛ռռէխ, տա՛ռռըխ, տա՛ռէխ, Ագլ. տառախ. 'բոլորն էլ «Վանայ ծովի տառեխ ձու-կը», իսկ ՀՃ. դայեխ «չորացրած ձուկ (ընդ-հանրապէս)»։ Ջղ. ասւում է միայն չոր տա-ռեխ «շատ նիհար, վտիտ»։-Վանի բարբա-ռում տառեխ բառը գոյութիւն չունի. Վանայ տառեխը այնտեղ պարզապէս Վանայ ձուկ է կոչւում։

• ՓՈԽ.-Կան լտ. taricus «աղած, պահա-ծոյ» (գործածել է Caelius Apicius, De ra coquinai la աշխատութեան մէջ, որ գրուած է յունականի հետևողութեամբ, Գ դար), ասոր. ❇ tārī̄xā «աղած ձուկ» (Broc-kelm. Lex. syr. 140բ), արաբ. [arabic word] tar-rīx, tirrix «աղած և աղաջուր դրած մանր ձուկ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 550), որից է նաև Արճէշի լճի արաբ. անունը՝ ❇ օ︎ buhaira-at-tarrīx կամ buhaira-at-tirrix (ըստ Բելազորի, Իսթախրի ևն)։ Բայց այս բոլորը, ինչպէս i ձայնաւորն էլ ցոյց է տա-լիս, համարւում են յունարէնից և ո՛չ թէ հայերէնից։ Ըստ Auatremère նոյնից է ծա-գում նաև արաբ. [arabic word] batraxa (չունի Կամուս), որից յառաջանում են ֆրանս-boutargue, սպան. potagra, իտալ. buttag-ra «կերակուր ինչ յԻտալիա և ի հարաւակող-ման Գաղղիոյ ի ձուոց աղծեալ ձկան սնուցե-լոց ի քացախի»։-ՀՀԲ և ՆՀԲ նշանակում են թրք. տառըք, տառըգ ձևը, որ եթէ ստոյգ է, հաստատապէս հայերէնից է փոխառեալ։ Տճկ. [arabic word] tarxoz «տառեխ ձուկը» (Կարա-պետեան, Օսմ. բառ. 519) անշուշտ յունա-րէնից է, ինչպես ցոյց է տալիս -os վերջա-ւորութիւնը։

• «նկարիչների ներկատախտակը, palette» (ունի միայն Քաջունի, հտ. Գ. էջ 234), «լաթ, պաստառ» (ունի միայն Տի-րոյեան, Հանրադը. էջ 616)։

• = Յարմարեալ է տաստակ բառից, որ տախտակ բառի հին դաւառական ձևն է (տե՛ս տախտակ)։-Աճ.

• , ի-ա հլ. «սուր և խոշոր փուշ» ՍԳր. Ագաթ. «երկաթեայ խոցոտիչ մի գոր-ծիք» Ագաթ. որից տատասկաբեր Կոչ. 13. Ոսկ. ես. տատասկանտառ Տօնակ. տատաս-կացան Նար. ևն. յետին ժողովրդական ձևեր են տատաշ, տատաշկ Վրք. հց. բ. 415, Գնձ. Բժշ. Մխ. բժշ. 67 (SAdel § 119)։

• = Բնիկ հայ բառ, որ կրկնուած է *տասկ պարզականից, այս էլ աճած ձևն է *տաս արմատի, որ ծագում է հնխ. dək'-առմա-տից։ Հմմտ. սանս. dáçati, daçati «կծել». յն. δάϰνω, δαxεῖν «կծել, խայթել», δαϰος «կծան անասուն», δηζις «խածուածք», գոթ. tahǰan «պատռել», սանս. daštra և զնդ. dastra «շնատամ, կեռ, ճանկ», հբգ. zangar «կծող, սուր, հատու», հհիւս. tgng, անգսք. tange, հբգ. zanga, գերմ. Zange, ալբան. dane «աքցան» (իբր «կծող») ևն։ Այս բառե-րը ծագում են հնխ. denk'-«կծել» արմա-տից, որ ուզում են կապել հնխ. dək'-, dek'-«պատռել, պատառոտել» արմատին (Po-korny 1, 785 և 790, Boisacq 163)։ Հայե-րէնը գալիս է հաստատելու այս կապը, ըստ որում ձևով ծագում է dək'-արմատից, եսև նշանակութիւնն է «խածնել, կծել». այս ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. թրք. əsərmaq «կծել, խածնել» և əsərγan «եղիճ փուշը», նաև Պլ. խածնել. «փուշը կառչիլ» (օր. փուշը փէշս խածաւ)։

• ՆՀԲ յիշում է եբր. տարտար հոմանև-շը։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Տէրվ. Նա-խալ. 75։ Հիւնք. դաստակ բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի վրաց. დახო դասո «փուշ»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. տա՛տաշ, Տփ. տա՛տաշ, տա՛տաշխ, Խրբ. դադաշ, կրկնութեամբ Մշ. փուշ ու տադասկ, Սեբ. փուշ ու դա-դասգ, Սլմ. փուշ-տmտmշկ, Տփ. փուշ ու տատաշխ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ტატამი տատաշի «ուղտա-փուշ, cynara cardunculus», որ Չուբինով, էջ 1216 մեկնում է «волчецъ, сеpтополоxъ, остролисть»։

• , ի-ա հլ. «մի տեսակ թռչուն, տճկ. ղումրի» ՍԳր. Վեցօր. 170. Փիլ. Արծր. Նար.։

• = Սրա հետ նոյն են մի խումբ նոյնաձայն բառեր. ինչ. սանս. [other alphabet] tittiri, պրս. [arabic word] taδarv, քրդ. tiwīrk, յն. τέταρος, τατύρας, τετράων, τέτρας, τετρϰδων, τέτρις, լտ. turtur, իտալ. tortora, ֆրանս. tourterel-le, հիսլ. ϑiδurr, դան. tiur, հսլ. tetrčvi, tet-rja, ռուս. тeтиря, լիթ. tetervas, tetirvá, tē, tervinas, լեթթ. teteris, հպրուս. tatarwis, որոնք նշանակում են զանազան թռչուններ, ինչ. «մի տեսակ կաքաւ, փասիան, ցախաք. լոր, խայտահաւ, նաև տատրակ». վերջին նը-շանակութիւնն ունի լատինական խումբը, հմմտ. նաև լտ. tetrinnio, tetrissito «բադի ձայնը», յն. τέτραζω «կչկչալ» (Pokorny 1, 718, Walde 777, 800, Trautmann 320, Bo-isacq 962)։ Սրանց նախաձևը դրւում է հնխ. teter-, tetr-, իբրև կրկնաւոր բնաձայն ռառ։ Հայերէնը չի կարող բնիկ լինել, նախաձայն տ-ի պատճառաւ։ (Սպասելի էր teter->*թե-թեր, tetr->*թեւր)։ Լաւագոյն է կցել մարա-ևան τατύοας ձևին, ըր աւանդում է Athenaeus 9, 387, որից փոխառութեամբ բառը դար-ձել է նախ *տատուրակ՝ իրանեաններին յա-տուկ -ակ. մասնիկով և յետոյ միջին ու-ի անկումով էլ՝ տատրակ։ Յն. τετρας, τέτραϰος ձևի դէմ ունինք գւռ. տետրակ, որ նըյն-պէս փոխառեալ է մարական համապատաս-խան ձևից, թէև գրաբարի մէջ չէ աւան-դուած։-Հիւբշ. 395։

• ՆՀԲ յիշում է յն. τρυγών, լտ. turtur, եբր. դօր ձևերը։ Lag. Ges. Abhd. 22։ Athenaeus-ի աւանդած τετrας ձևի հետ։ Justi, Kurd. Gram. 84 վերի ձևերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 173 իբր բնիկ հայ հնխ. tatara-բառից։ Bugge, Beitr. 33 և KZ 32, 70 նոյնպէս համարում է բնիկ և դնում է *tetrak նախաձևից։ Justi, Dict. Kurde 102 քրդ. tiwirk բառի դէմ։

• Հիսնք. Դիտէ դիւցազնուհու անունից։ Pe-dersen KZ 39, 374 դէմ է խօսում Bug-ge-ի, որին պաշտպանում է Pokorny 1, 718, ասելով թէ տ փխ. թ կարող էր յառաջանալ նոր կազմութեամը։

• , ի հլ. «սփռուող, ծալական» էջ 5. Վեցօր. 67, 74, «փռուիլ, տարածուիլը» Վեցօր. որից տարածել կամ տարածանել «սփռել, ծաւալել, ընդարձակել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. տարածատակ «արմատը գետնի տակ տարածուող» Վեցօր. 96. տարածոց «չորացնելու համար փռած բան» Տաթև. ամ. 281, 285 (Ի հեռանալ պահապանին զտա-րածոցն ցրուեն թռչունք. Զտարածոց ան-պահապան՝ ցրուեն թռչունք). տարածոց արկանել «փռել, տարածել» Վեցօր. 182. տարածումն Յոբ. լզ. 15. «ԳԿ ձայնին պատ-կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ա-մատ. Հ︎. ռար ու բան 619). տարածութիւն Եզն. երկայնատարած Եզեկ. ժէ։ 3. Ոսկ. ես. Վեցօր. գետնատարած Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 11. բազկատարած Ագաթ. Կո-րիւն. գրկատարած Ոսկ. ես. 205. բազմա-տարած Եւս. քր. մոխրատարած Ոսկ. մ. գ. 14 տարածականութիւն (նոր բառ) ևն։

• -Առուռ. tarasu «փռել, մեկնել, տարա-ծել»՝ (Muss -Arnolt, Ass. Handwb. էջ 1194)։-Աճ.

• ԳԴ պրս. dirāz «երկայն» բառից։ ՆՀԲ «ի տար ածեալ կամ տարեալ ա-ծեալ», Spiegel, Huzw. Gram. 188 պհլ. և պրս. dirāz «երկար»։ Նոյնը Justi, Zendsp. 161 զնդ. draǰañh «եր-

• կարութիւն» բառի տակ։ Պատկ. Изслeд. 16 զնդ. drāǰō, պրս. diraz և սանս. dirgha «երկար»։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 զնդ. darəγa սանս dirgha։ Lag. Arm. Stud. § 2199 հյ. տար և ածել բառերից բարդուած։ Հիւնք. ածել բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 66 տար «տանիլ»+ած, այն է սանս. -al. որ երևում է bhišaǰ «բժիշկ» բառի մէջ, Karst, Յուշարձան 423 հյ. տար+ած։

• «մի տեսակ ջրաման». մէկ անռամ ունի Վրք. հց. իզ. նոյնը գտնում եմ տա-ռայ ձևով Տաթև. ամ. 218.-Սիրտս մեր և խորհուրդս որպէս սկուտեղ և տառայ է, ո-րով նուիրեմք զամենայն ինչ Աստուծոյւ

• «քուրձ, քսակ, տոպրակ» Վկ. արև. էջ 180, 182 (ներգ. ի տարմալին ձևով), Հին բռ. որից տարմալակ՝ Տօնակ. Երզն. մտթ. տարմաղակ Ոսկիփ.։

• -Ասոր. [syriac word] ︎ tarmāi, ❇ ︎ tarmālā «պարկ, մախաղ» (Brockelmann, Lex. syr. 4ՕՅա). ծագումն անյայտ։-Հիւբշ. 317։

• Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 2207։

• «սէր» Գնձ. Նար. տաղ. որիս տար-փալ «սրտով փափագիլ» Շար. Շնըրհ. տար-փացուցանել Անյ. հց. իմ. տարփաւր Խոր. Պիտ. տարփածու Խոր. տարփանք Փիլ. Խոր. նիրատարփ Շնորհ. տաղ. գեղեցկատարփելի Պիտ. ծաղկատարփակ Պիտ. ևն։ Անշուշա նոյն բառերն են տարփել «խնդամտեւ» և տարփնօղ «սքանչելի» Բառ. երեմ. էջ 309, Արմատիս միւս ձևերն են՝ ՏՐԻՓ «սէր, ցան-կութիւն» Տաղ. որից տրփող Ագաթ. տրփանք Պիտ. Արծր. տրփութիւն Խոր. տրփումն Վրք. հց. ՏՌԻՓ «կրքոտ սէր» Փիլ. որից տռփիլ Աուտ-Սեբ. 5, Բուզ. 99. տռփալ, տռփանալ Պտմ. աղէքս. Լմբ. տռփումն Շնորհ. Մադ. Մխ. առակ. տռփանք Բուզ. տռփական Փիլ. Յհ. իմ. մանկատռիփ Փիլ. տարրատռփութիւն Յհ. իմ. պաւլ. պատանեկատոփին Փիլ. դըժ-ուարատռփական Բրս. թղթ. ևն։ (Այս բոլորը, ևնչպէս տեսնւում է, Ոսկեդարում շատ սա-կաւ գործածութիւն ունէր. այս մասին տե՛ս Նորայր, Կորիսն վրդ. էջ 211-213 և Մէնէ-վիշեան ՀԱ 1911, էջ 550)։

• Տէրվ. Նախալ. 84 հնխ. tarp «դառ-նալ, յուզիլ, թափառիլ» արմատից. հմմա. սանս. trap (trpra, trpala «ան-հանդիստ, թափառական»), յն. τρεπω հլտ. trep-it «դարձուցանէ», trepidus և սրանից trepidare «ճեպել», հսլ. tre-pati «դողալ», հյ. թարթափել <*թա -թրափել. ըստ այսմ հայ բառի նախնա-կան նշանակութիւնն է «սաստիկ շառ-ժիլ, յուզիլ»։ Müller, Armen. VI յն. τεοπομαι «զուարճանալ»։ Canini Et étym. 63 յն. *λφροδίτη-ից։ Հիւնք. ար-բունք բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] tarab «գրգիռ, ցան-կութիւն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա, էջ 190), ❇ tirf «ամէն տեսածը ունենալ փափագիլ, ցանկանալ» (անդ, բ. 800)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. თურფა տուրփա «սիրելի, ախորժելի, շնորհալի, սիրուն, նուրբ», ტურ-უა ჭალი տուրփա քալի «նուրբ և սիրուն աղ-ջիկ», ტრუიალი տրփիալի «առփեալ, սիրա-հարեալ, սիրահար» Սղ. բ. 10, ტრუოάა տրփոբա, ტრფიალვბა տրփիալեբա «սէր, սիրահար», ვტრუიალობվտրփիալոր, ვეთრუი վետրփի «սիրահարուիլ, հաճոյքով դիտել». საαრფო սատրփո, სატრფიალო սատրփիալո «սիրուն, հաճելի», სატურუო սատուրփո. სატურუალი սատուրփալի «հաճելի, հաճոյա-կան», დატრფობაդատրփոբա «զմայլիլ, լա-փըշտակուիլ», მეტრუე մետրփե, მოტრფიალე մոտրփիալե «սիրահարեալ»։

• «գօտիի մէջտեղի զարդարուն կա-առ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ գործածուած Այրիվ. 8ա. «Սա մա-տանի քում կնքոյ և գինդ զեղոյ ականջոյ, Սա տարփ գօտոյ քոյդ միջոյ և շաղք հերաց քում հիւսոյ»։

• «հարթ տափարակ դաշտ» Արձ. 1061 թուից (Վիմ. տար. էջ 24). Վանակ. հց. Օր-բել. հրտր. Էմ. 169. Լաստ. որից տափակ Շնորհ. առակ. 62. տափակողմն «հարթ կող-մը» Ա. մկ. գ. 40. ե. 52. տափել «հարթել» Ոսկ. բ. թես. տափան «ցաք, հողը հարթելու գործիք» Եզն. առ Լեհ. տափափուշ Ագաթ. տափարակ «հարթ, դուրան» Ա. թգ. ժէ. 20. ղկ. զ. 17 (որ և գրուած տապլարակ Պղատ. տիմ. 95), տափարակել Վրդն. օրին. Մագ. գետնատափ «մի տեսակ ծառ» ԱԲ. գտնւում է բազմաթիվ տեղանունների մէջ. ինչ. Տաշ-րատափ, Կամրջատափ, Խաչատափ, Տողա-տափ. Մախաղատափ, Տռարածատափ, Տափերական կամուրջ ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին հայոց տեղւոյ անունները, էջ 286)։ Նոր բա-ռեր են տափակ, տափակութիւն, տափաս-տան ևն։

• Հիւնք. բոլորն էլ տապակ բառից։ Ա. (Բազմ. 1901, 335) յն. ταφ-։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 տափել նոյն ընդ տոփել, թոպել։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ղրբ. Շմ. Տփ. տափ «գետին, հող», Մշ. տափու «տափարակ», Ագլ. Ախց. եոև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տա-փակ, Ալշ. Շմ. տափագ, Գոր. տա՛փլակ, Մշ. տապլագ, Մկ. տmփակ, Պլ. Ռ. Սեբ. դա-փագ, Ասլ. դափագ, դափա*, դափայ, Հճ. դափօգ, Զթ. դափօգ, դափոգ, Ննխ. դափագ, թափագ, Սվեդ. դmփիւգ։ Նոր բառեր են տա-փագիշերի, տափագործ, տափաթեր, տափա-խնձոր, տափակարպետ, տափակբերան, տափակացնել, տափակիկ, տափակոտ, տա-փամուկ, տափանել, տափջոլիկ, տափասո-րոր, տափատէր, տափիկ, տափկենալուկի, տափկլոր, տափկուկ, տափկերես, տափսալ, տափսաղաղ, տափսլուկ, տափտփել։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მოტაბაკებული մոտաբակե-բուլի «տափակաւուն, հարթ» Չուբինով 849 (առաջին մո -և վերջին -բուլի մասնիկ են. առանձին *տաբակի ձևը չունի Չուբի-նով).-հայ բոշ. tap'ak «տափակ», որից ծածկալեզւով tap'ak sis (sis «գլուխ») բռուս» (Finck, Die Sprache der arm. Zi-geuner, ЗАН 1907, էջ 121), որի հետ կաղ-մութեամբ նոյն է գալիս Պլ. ծծկ. տափակ «եւրոպացի» (ակնարկութեամբ նրանց յար-դեայ տափակ գլխարկի).-օսս. տափան «հարթ, տափարակ», քրդ. [arabic word] tāpān «տա-փարակ», թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] tapan «տա-փան» (ԳԴ պէրէն բառի տակ, Յուշարձան 329), թրք. գւռ. Սլմ. tapan «տափան», որից tapanlamak «տափնել», նոյնպէս և Ղառա-խի թուրքերի մէջ՝ թափան «տափան» (նա-խաձայնի համար հմմտ. Բբ. թափան «աա-փան», թափնէլ «տափանել»)։-Այս բոլորից աւելի հետաքրքրական են արաբ. [arabic word] taii «կողմ. 2. գետի ափ. Յ. շէն տեղ, հող», [arabic word] tāffa «սարի և դաշտի միջի մասը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 802-3)։ Հայերէնը չի կարող սրանցից փոխառեալ լինել, որով-հետև գործածուած է Ե դարում. ուստի ա-րաբ. բառը կա՛մ պատահական է և կամ փոխառեալ հայերէնից։

• «ջերմ» Խոր. գ. 37 (Շամփուրն.. տաք էր իբրև զհուր). էլ. արիստ. էջ 137. Վրք. հց. Վստկ. Վրդն. առակ. Յայսմ. որից տաքացուցիչ Խոսր. տաքիլ «տաքանալ» Պիտ. տաքութիւն Ոսկ. յհ. ա. 21. Մխ. բժշ. տա-քումն Պիտ. 464. տաքդեղ «պղպեղ» Առաք. լծ. սահմ. 468. Զքր. սարկ. Բ. 133 (Ջպղպեղ, որ է տաքդեղ). Բառ. երեմ. 272 (կազմուած է ճիշտ ինչ. գւռ. թրք. isotə «պղպեղ», այն է is «տաք» + ot «խոտ»)։

• ՆՀԲ «նոյն և ռմկ. թրք. ըսըճագ, սը-ճագ» (արմատն է əsə «տաք» + jaq մասնիկ)։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. dah, լիթ. dègti, զնդ. daz «այրել, վառել», գոթ. dags, գերմ. Tag «օր» ևն։ Հիւնք.

• յն. δάϰρν «արցունք» բառից։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 362 պրս. [arabic word] daγ «այրել» բառից. (որ է դաղ «խարան»)։ Պատահական նմանութիւն ունին եգիպտ. tka «բոց», բանտու tete, վոլոֆ. taka-taka «բոց», ճապոն. [other alphabet] taku «վառել, տաքացնել», [other alphabet] 7 atataka «տաք, ջերմ»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Կր. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. տաք, Մշ. տաք, տակ, Մև Վն. տաք, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դաք, Ասլ. դաք, դա*։ Նոր բառեր են տաքանալ (Պլ. դաքնալ, Ղրբ. թքանալ), տաքարիւն, տաքդեղաջուր, տաքկոճ, տաք-հով, տաքուկ, տաքուչի, տաքօդք, տաքջուր, տտքտուն «բաղանիք», տաքցոց։

• ՓՈԽ.-Բոհեմ. takio «չոր, եռառած տաք», takiao «տաքացնել, չորացնել, այ-րել»։

• «ղօրախումբ, վաշտ». մէկ ան-գամ ունի Եփր. համաբ. 152. «Սատակեաց կորոյս զտաքսատս զօրաց նորա վասն ան-արգանացն նորա»։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Բիւզ. յն. ταζατος «կանոնաւոր զին-ւոր», յդ. օὶ ταζατοι «բերդապահ զօրք», որ և ταζατίων (Sophocles 1068բ)։ Կաղ-մուած է τά́šις «խումբ, դաս» բառից։ Հա-յերէնը անշուշտ փոխառեալ է ասորերէնի միջոցով, որովհետև Եփր. թարգմանուած է ասորերէնից, թէև Brockelmann, Lex. syr. 133բ չունի համապատասխան ձևը. սակայն գիտէ յն. τά́ζις բառից ածանցուած ուրիշ փոխառեալ ասոր. բառեր։-Աճ.

• ՆՀԲ և Հիւբշ. 384 դնում են յն. ταšεἰδιον «զինւորների փոքր խումբ», որ նուազա-կանն է τάζις բառի։ Բայց այս բառը ոչ միայն չի ծածկում հյ. ձևը, այլ և նշանակութեամբ անյարմար է, ըստ ո-րում նշանակում է ըստ Sophocles 1068 բ «զինւորական արշաւանօ»։

• «սրբազնագործութիւն, նւիրա-գործութիւն», իբր յն. փիլիսոփայական բառ յիշում է Մաքս. ի դիոն. որ և տեղետ Նոնն. 11։

• = Յն. τελετή «արարողութիւն, ծէս. 2. զոհ. պատարագ. Յ. խորհրդազգածութիւն. 4. քա-հանայութիւն. 5. քաւութիւն»։-Հիւբշ. 384։

• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։

• , ի-ա հլ. «հմուտ, խելամուտ, գի-տակ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ. Եղիշ. որից տեղեկանալ ՍԳր. տեղեկացուցանել Առակ. թ. 9, Բ. եզր. դ. 18. Ագաթ. տեղեկութիւն Ա. եզր. զ. 22. Բ. եզր. դ. 21, ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. Եփր. յես. տեղեկագոյն Ագաթ. Եւս. պտմ. անտեղեակ Բ. կոր. բ. 11. Ագաթ. Ոսկ. ես. բազմատեղեակ Սիր. լա. 9. նոր բառեր են տեղեկագիր, տեղեկագրութիւն, տեղեկա-տու, տեղեկատուութիւն, լաւատեղեակ։

• ՆՀԲ տեղի բառից «իբր խորամուխ ի բուն տեղի իրաց»։ Այսպէս ունին նաև Հիւնք և Bittner՝ WZKM 15 (1901), 409.

• ԳՒՌ.-Ջղ. տեղակ, Ախց. տէղիյակ, Մկ. Շմ. տէղյակ, Ննխ. Սեբ. դէղյագ. նոր ձևեր են տեղակ տալ Լ. Ղրբ. տեղակել Երև. «մէկի մասեն տեղեկութիւն տալ կամ հարցնել». սրանց հետ հմմտ. Կեղծ-Շապհ. էջ 6՝ տե-ղեկացեալ։

• , ի հլ. «ոտքի կոշտ, թրք. նասրր, ռուս. մառօլ» Պիտ. առ Լեհ. որից տեռել քկոշտ կապել կամ կաշին քերթել» Եղիշ. ը, էջ 137. Վրդն. Մն. տեռազերծ առնել «կո-ռոպտել» Եւս. պտմ. Եզն. տեռազերծել «կողոպտել» Պիտ. (բուն նշ. «կաշին մռա-յից հանել, պոկել, սկրթել». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. պլոկել և տճկ. soymaq «կաշին հանել. 2. կողոպտել»), տեռազերծ «կողոպտող, գող-աւազակ» Եւս-պտմ. տռնաւոր «հաստակաշի» Նիւս. կազմ. ողնտեռ «կռնակի՝ մէջքի կաշին քերթուած» Վստկ.։-Կայ նաև տեռատես «ախտացեալ դաշտանաւ» Ղևտ. ժե. 33. Մտթ. թ. 20, Եւս. պտմ. 557, տեռատեսութիւն. Մրկ. ե. 25, Ղկ. ը. 43, որ անշուշտ այս արմատից է, սակայն իմաստի յարաբերութիւնը դժուար է բացատրել։

• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. der-s-ձևից, որ յառաջանում է պարզական der-«կաշին քեր-թել, ճեղքել, պատռել» արմատիզ՝ s աճա-կանով. հմմտ. սանս. drnāti, dadāra «ճեղ-քել, խորտակել, ցրեխ ցրեխ անել», զնդ dar-«ճեղքել», հսլ. dera և ռուս. дepy, драть «պատռել, պատառոտել, կեղեքել, ճեղքել, ցետել, քաշել, ձգձգել, սաստիկ ծե-ձևւ», սերբ. ϑèrêm և սլով. ϑerem «ճեղքել, կաշին պլոկել», լիթ. diru, dirti «կաշին քեր-թել», գոթ. -tairan, անգսք. teran, անգլ, tear «պատռել, ճեղքել, բզկտել, յօշոտել», հբգ. zeran «պատռել, ջնջել», նբգ. zerren «քաշքշել», կիմր. կորն. darn «կտոր», յն. δέσω «կաշին քերթել, մաշկել, պատժել, սաս-տիկ ծեծել» ևն։ Այս բոլորը կցւում են մեր տեռել բառին։ Նոյն արմատից են զարգա-ցած յն. δέρος, δορά́ «մորթ», δέρας «կաշի, ոսկեգեղմն», δέρρα «կաշեայ ծածկոց», δέιμα «մաշկուած մորթ, մարդու կամ անա-սունի մորթ, տիկ կամ վահան շինելու մորթ, ծառի կամ պտուղի կեղև, մարմնի վրայ գցելու մորթ», δορός «տիկ». δέοοις «կաշի, մորթ, կաշուց շինուած բան, նաւերը պած տելու կաշեայ ծածկոց, կաշեայ զգեստ, մուշտակէ վերարկու», բուլգար. drehā, սերբ. drêha, ōdora «զգեստ», և -ը. աճա-կանով (հնխ. dre-p-ձևից)՝ սանս. drapi-«վերարկու, զգեստ», drapsá=զնդ. drafša-> հյ. դրօշ «դրօշակ», լիթ. drapanos «սպի-drappo «կերպաս», drappello «դրօշակ», տակեղէն, վարտիք», ինչպէս նաև իտալ. ֆրանս. drap «կերպաս», drapeau «դրօշակ» (Walde 229, Boisacq 178, Berneker 180, 185, 215, Trautmann 51-52 և մանաւանդ Pokorny 1, 797-803 բազմաթիւ ածանցնե-րով և աճականներով)։ Վերջին բառերը ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև տեռ, որի առաջին նշանակութիւնը եղել է «մորթ», յետոյ «մորթէ վերարկու» և այս-տեղից էլ «վերարկու, քօղ», ինչպէս գտնում ենք աւանդուած Ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ։

• ՆՀԲ տեռատես մեկնում է «իբր ջեռա-տես, ջեռեալ ի ներքուստ», իսկ տեռել «նոյն և յն. տէ՛ռօ, լծ. և թրք. տէրի՛ «մաշկ, մորթ»։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 8, 165, որ Հիւբշ. 497 ան-ապահով է համարում, ենթադրելով թէ տեռել բուն նշանակում է «կոշտ կա-պել, կոշտանալ»։ Հիւնք. տեռ «կոշտ» դնում է տեռ «շղարշ» բառից, իսկ տե-ռատես <յն. διάῤῥοια + հյ. տես բա-ռերից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. deri «կաշի», Հացունի, Պատմ. տարազի 137 տեռատես մեկնում է «հանդերձը հոգացող», որով կապում է նախորդ արմատին։

• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 199 թուի թէ սրանից է ուզում դնել օսմ. däri «մորթ», կիրգիզ. teri, Կազանի թթր. tire, ալթայ. tārā, եաքուտ. tiri, չուվաշ. tir, tire.

• (ի հլ. յետնաբար) «բևեռ, գամ, մեխ» Նար. կզ. էջ 170. Թէոդ. խչ. որից սե-ւեռել «գամել, մեխել, կպցնել» Նար. Շար. Անյ. պորփ. սևեռագոյն «պնդագոյն» Թէոդ, խչ. Մագ. գամագտ. սևեռակապ Նար. խչ. սևեռապինդ Բրս. մրկ. սևեռումն Տաղ. ևն։ Բոլորն էլ յետին։

• ՆՀԲ կցում է բևեռ բառին։ Հիւնք. լտ. severus «պինդ. ամուր», թրք. սափ «կոթ», սիվրի «սրածայր»։ Մառ ИАН 1917, 318 նոյն ընդ բևեռ, արմատը վեռ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 111-2 բուն ձևը դնում է *սև<հնխ. k'eu-o, իբր սանս. çūka-«միջատի խայ-թոց», զնդ. suka, պհլ. sučan, պրս. sōzan «ասեղ» բառերին ցեղակից, որ յետոյ բևեռ բառի նմանողութեամբ դարձել է սևեռ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. ❇ samr «գամել», որից [arabic word] mismār «գամ, մեխ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 901)։ Lidén, Gö. teborgs högskolas ârsskrift 1933, էջ 52 սեպ և բեւեռ բառերի խաչաձևմամբ յառաջացած, մերժում է Petersson-ի մեկնութիւնը։

• «անստոյգ մի բոյս» Կամրկ. ունի միայն ՀԲուս. § 2742։

• , ո հլ. «դալար կանաչ հասարակ խոտ» ՍԳր. Վեցօր. 83, 87. «վնասակար խոտ» Եղիշ. մատն. Կանոն. էջ 58. (ըստ Տիրացու-եան, Contributo § 23 agrostis alba L, § 27 cуnodon dactylon Pers., § 283 pimpinella saxifraga L.) որից սիզուտ Վստկ. սիզական Գնձ. սիզաբոյս Ագաթ. սիզաբերիլ Խոր. աշխ.։

• ՆՀԲ լծ. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] saz (և քրդ. ❇saz) «կնիւն, պրտու»։ Աճառ. ՀԱ 1905, էջ 346 կրկնակ ձև սինձ բա-ռի, որի նախաւոր ձևն էր *սէնձ. հմմա կորիզ և կողինձ։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'êi-«պառկիլ» արմատից։

• ԳՒՌ.-Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ռ. Վն. սէզ, Զթ. սեզ, Սվեդ. սիզ՝ որոնք զանազան բոյ-սեր են. ունինք նաև սազուն Մշկ.։

• «Երգ երգոց գիրքը». իբր եբր. բառ յիշում է Եւս. պտմ. զ. 25, էջ 472. որի հետ հմմտ. նաև «Ջօրհնութիւնն օոհնու-թեանց, զոր նոքա Սիր ասիրիմ կոչեն» Յե-րոն։

• = Եբր. [other alphabet] [hebrew word] šīr hašīrī̄m «Երգ երգոց» (գերագոյն երգ) բառն է, որ յունա-կան տառադարձութեան միջոցով անցել է հաւեղէնի. հմմտ. լտ. sir assirim։

• Ուղիղ մեկնեց Վարդանեան ՀԱ 1920, 424, ռով՝ հողն ոսկի երևեցուցանէ և արծաթ»։ Սովորական է արդի ռամկօրէնի մէջ։ Տե՛ս նաև սար, սարած։

• «ձիու վրայ գցելու օթոց» Ուռհ. առ Լեհ. որից սթարել «ձիու վրայ փռոց դնել» Իրեն. առ Լեհ. սթարեալ «ծածկած» Հին բռ. սթարումն «ծածկոյթ» Մագ. գա-մագ.-Անստոյգ բառ է սթարանալ, որ մի անգամ ունի Իրեն. ցոյցք 48. «Եմուտ յԵրու-սաղէմ սթարանալովն (սթարելով) և նստե-ւով նմա» (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305)։

• = Արաբ. [arabic word] satr «ծածկել, պահել», օ ❇satara, օ ❇sitara «ծածկոյթ, քօղ». մանաւանդ պարսկացեալ ձևով [arabic word] sitār «սաւան, որ է ծածկոյթ գլխոյ կանանց»։

• «փոքր մի կշիռ՝ մօտ 26 գրամ» մէկ անգամ ունի Մխ. բժշ. 146. «Ա՛ռ ղա-ֆէթի քամուքս վեց դրամ, կարմիր վարդ, ռումպուլ երկու երկու. ըսթար, թառանկոյն վեց դրամ...»։

• = Պրս. արաբ. [arabic word] istār նոյն նշ. որ յն. στατήρ =հյ. սատեր բառն է։

• Մխիթարի սոյն հատուածի մէջ, եր-կու բառից յետոյ մի կէտ ընկած լինե-լով՝ ըսթար անցել է յաջորդին և հա-մարուել է «բժշկական մի խոտ»։ Այս-պէս է ԱԲ, որ և Քաջունի, հտ. Գ. էջ 218 համառում է «caparaçon»։ Առաջին անգամ Seidel, Մխ. հեր. § 402 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը։ Ըստ այսմ

• պատահական նմանութիւն ունի պրս. ❇ [arabic word] istarak «անուշահոտ մի արմատ, թրք. գարակիւնլիռ»։

• -Կազմուած է ս սաստկականով՝ թափ արմատից։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 88, 432, Lag. Urgesch. 155 սնս. sthāpayati ձևի հետ՝ իբրև sthā արմատի անցողականը։ Մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 13։ Տէրվ. Նախալ. 53 դնում է հնխ. stap արմատից, որից նաև թափ. ուստև և ս աոմատական և յետոյ ընկած։ Այս մեր-ժեւով ուղիղ մեկնութիւնը տալիս է Լե-զու 1887, էջ 16, ինչպէս նաև Հիւնք.։

• «վայրի նարդոս, asarum» Գաղիան. (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 93բ asaret կամ nard sauvage? ըստ Կոյլաւ, Բառ. գերմ. baldrian, valeriana), չունի ՀԲուս.։

• Նո՞յն է արդեօք պրս. [arabic word] istarak «անուշահոտ մի արմատ»։

• , ո հլ. «ցեխ. գետի կամ ջրի տակ նստած տիղմը» Ոսկ. ես. 351 և մ. գ. 7. Վեցօր. 141, 142, 183. Փիլ. Վստկ. 103. որից սկախառն «ցեխոտ» Վեցօր. 137. սկանալ Ոսկ. ես. 324. մանրասիկ Շիր. սկիլ «ջրի տակ սուզիլ՝ մրուրի պէս» Ոսկ. գծ. 578. Յայսմ. տղմասիկ Նար. ժզ. 36 (տպ. տղմա-սիգ). Շնորհ.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև գրուած ըսկախառն։

• = Իոան. գւռ. *sik «աւազ» ձևից, որի գո-յութիւնը հաստատւում է սանս. sikatā, հարս. ϑikā, մար. sikaya, և նոր իրանա-կան բարբառների six, šəga, sag', səγā, səgya, sigioh և մանաւանդ xūr և Mihreǰan բարբառների sik, sig ձևերով (ըստ Ben-veniste BSL л 89, էջ 60 և л 93, էջ 74)։ Բոլորն էլ նշանակում են «աւազ»։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. ցիխ, ցեխ։ Հիւնք. ոսկի բա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'ei-«պառկիլ» արմատից։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 թրք [arabic word] səη «ծանծաղուտ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] sīg «մետաղների դիրտ»։

• ԳՒՌ.-Վն. սիկ «ջրի տակ նստած դիրտ» (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 589), Մշ. սիգ «կարմիր և դեղին կաւ ունեցող հող» (օր. սիգ արտ), Սեբ. սիգ «գետի ե-զերքից հանուած մանր աւազահող, որով ոսկերիչները զանազան բաներ են ձուլում». որից Ալշ. Կր. Նբ. սկիլ, Երև. սկվիլ, Մրղ. սըկկէլ, Սլմ. սկել, սղ'ել «խորասուզուիլ, ընկղմիլ», իսկ Մշկ. Ք. «ջուրը պարզուիլ, պղտորութիւնը անցնիլ», սկռիլ Վն. «ծանր ծանր ջրի տակ իջնել»։

• , ղ հլ. (սեռ. սկեղ) «մի տեսակ հին չափ և դրամ» (որ ըստ Մանանդեանի, Տե-ղեկ. ինստիտ. 2, 30, կշռում էր 11։ ունկի, որ է 6, 8 գրամ) ՍԳր. Շիր. էջ 28, Բրս. մրկ. էջ 381,

• -άն. αἰϰλος կամ σἰγλος «պարսկական, հրէական կամ եփեսական մի դրամ», որ ծագում է եբր. [hebrew word] šeqelհոմանիշից. արմա-տը šaqal «կշռել։=արար. [arabic word] ϑaqal «կշռել ծանրութիւն», ասուր. ❇ [other alphabet] ša-ka-lu «կշռել» (յետոյ «հաշուել»), šikiu «սիկղ» (Strassmaier, Alphabetisches Verz A Assyr. u. Akkad. Wörter. էջ, 994, Delit-zsch, Assyr. Handwört. 685-6)։ Յոյնից են նաև լտ. siclus, ֆրանս. sicle, գերմ. Sekel, վրաց. sikili, ռուս. cиклъ ևն։ Նոյն բառից է կազմուած յն. σἰγλαι «ականջի գինդ», որ արևելեան սովորութեամբ ոսկի կամ արծաթ դրամ է լինում (Boisacq 863)։ -Հիւբշ. 378։

• Նախ ՀՀԲ դրաւ իբր եբր. բառ։ Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 163 յն. σζϰλος։ ՆՀԲ եբր. շէգ։

• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ. Иппoл. 66 հայերէնի՞ց վրաց. სიკლა սիկլա հոմանիշը։

• «կէս դահեկան կամ 12 կերատի ծանրութիւնը. ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 22՝ կշռում է 2,26 2/3 գրամ» Շիր. 27։

• = Յն. οημίσσιον, լտ. semis, semissis նոյն նշ.-Հիւբշ. 379։

• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 162 լտ. semis բառից։ ՆՀԲ սրա հետ նաև յն. ῆμισις «կէս»։