correct pronunciation.
Ուղիղ եւ անսայթաք արտաբերութիւն. ուղղախօսութիւն.
Կարգագրութեան գրենոյս, եւ հեգենային ուղղաձայնութեան. (Փարպ.։)
perpendicularity.
to direct;
to rectify;
cf. Ուղիղ համառօտեմ.
ὁρθοτομέω recte tracto, dirigo. Ուղիղ ձեւել՝ կտրել. ուղիղ համառօտել. ուղղել.
Բարւոք ուղղաձեւեալ զբան ճշմարտութեան քո։ Եւ արդ ուղղաձեւեա՛ զճանապարհս մեր. (Բրս. պտրգ.։)
in a direct line, direct, straight, vertical, perpendicular, upright.
Ուղղաձիգք, եւ հանդարտաքայլք։ Լարեա՛ ուղղեա՛. քանզի ոչ ոք ուղղաձիգ կարաց ի մարգարէիցն լինել. (Նար. առաք.։ Մագ. ՟Ե։)
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն (ծառոց)։ Ուղղաձիգ համբարձմամբ մտանէին ի ցամաքէս ի համատարածն ջուրս։ Ընդ ուղղաձիգ մուտս փողոցացն ի նմանէ ի քաղաքն մտանէին. (Պիտ.։)
Բազում նիւթովք (յոստայնանկութեան), ոմամբք ուղղաձիգ ի վեր պարզեցելովք. (Նիւս. երգ.։)
Սարդ, է՛ որ ուղղաձիգս, եւ է՛ որ կողմնաւոր պրկեալս՝ կարի քաջ ի դէպ զթելսն ոստայնագործէ. (Փիլ. լիւս.։)
Մեղու աշխատի՝ առնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն, եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով, եւ զուղղաձիգսն յանկիւնսն որոշելով. (Ածաբ. նոր կիր.։)
orthopedy.
sound-minded or rightminded, judicious, sensible, honest, upright.
Ճառիցն ուղղամիտ հարազատութիւն. (Երզն. քեր.։)
Ուսանի ուղղամիտն, թէ կամի հաւանել. (Լմբ. առակ.։)
Եւ այս յայտնի ուղղամըտին, որ աստուծոյ է սիրելին. (Վահր. ոտ.։)
goodsense, probity, integrity, honesty, sagacity.
Ողջմտութիւն. անկեղծութիւն. հաւատարմութիւն.
Ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յօժարութեան եւ ուղղամտութեան. (Խոր. ՟Ա. 18։)
cerebral.
orthogon, rectangle.
ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆ ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆԻ. ὁρθόγωνος, -ον rectangulus, -um ὁρθογώνιος, -ον rectangularis, -re. Որոյ անկիւնն է ուղիղ. ձեւ երկրաչափական՝ կազմեալ ուղիղ անկեամբք.
(Եռանկիւն) ուղղանկիւն ա՛յն (է), որ ուղիղ ունի զանկիւնսն. (Եւկղիդ.։)
Ասէ եւրիպիդէս, եթէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակ. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.) իմա՛ ուղիղ անկեանց, կամ նման գոլոյ ուղղանկիւն ձեւոց։
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
Զուղղանկիւնսն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ։ Ի հայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն վերջին. (Շիր.։)
Քառանկիւնի եւ ուղղանկիւնի յարամանեալ։ Տաճարացն հրաշակերտութիւն յերեւելի ղակոնացի վիմացն ուղղանկեանցն պարածածկեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Թիւք, ուղղանկիւնի. ա, բ, գ, դ, ե, եւ այլն. (Սարկ. տոմ.։)
orthogonal, rightangled, rectangular.
ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆ ՈՒՂՂԱՆԿԻՒՆԻ. ὁρθόγωνος, -ον rectangulus, -um ὁρθογώνιος, -ον rectangularis, -re. Որոյ անկիւնն է ուղիղ. ձեւ երկրաչափական՝ կազմեալ ուղիղ անկեամբք.
(Եռանկիւն) ուղղանկիւն ա՛յն (է), որ ուղիղ ունի զանկիւնսն. (Եւկղիդ.։)
Ասէ եւրիպիդէս, եթէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակ. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.) իմա՛ ուղիղ անկեանց, կամ նման գոլոյ ուղղանկիւն ձեւոց։
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի, ուղղանդիւնիս կատարելով։ Բաղկացաւ յուղղանկիւնոյ. քանզի ուղղանդիւնին բաղկացաւ եւ այլն։ Բնականագոյն թիւ՝ յուղղանկիւնոյ եռանկիւնոյն զօրութենէ. (Փիլ.։)
Զուղղանկիւնսն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ։ Ի հայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն վերջին. (Շիր.։)
Քառանկիւնի եւ ուղղանկիւնի յարամանեալ։ Տաճարացն հրաշակերտութիւն յերեւելի ղակոնացի վիմացն ուղղանկեանցն պարածածկեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Թիւք, ուղղանկիւնի. ա, բ, գ, դ, ե, եւ այլն. (Սարկ. տոմ.։)
moving straightly or evenly.
straight (road);
walking upright.
εὑθύπορος tramite rcto progrediens. Ոյր կամ ուր շաւիղն իցէ ուղիղ. ուղղընթաց.
Արբեցեալն առանց հանդարտութեան է, եւ ոչինչ ուղղաշաւիղ բերի. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
orthopnoea, orthopny.
blowing straight.
εὑθύπνοος recte flans. Որ ուղիղ շնչէ. շիտակ փչօղ.
Ի հողմոցն ոմանք ուղղաշունչք են՝ յառաջ շնչելով ուղղակի, եւ ոմանք թիւրաշունչք. (Արիստ. աշխ.։)
square;
cathetometer;
կաղ —, bevel.
right, rightly, well.
Ասասցի ուղղապէս, եթէ ոչ ի ժամանակի եղեւ աշխարհ, այլ ի ձեռն աշխարհի բաղկացաւ ժամանակ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ոչ ուղղապէս զմտաւ ածելով։ Ուղղապէս եւ մեք խոստովանեսցուք։ Ուղղապէս ճշմարտախոհ լինել։ Ուղղապէս եւ ազատաբար բերիմք ի կրկին տեսութիւնս բանից։ Որք անգոսնեն զուղղապէս զխորհել։ Ուղղապէս բանս յարմարի ընդ նախակարգեալդ. (Ածաբ. ի կիպր.։ Մագ. ՟Ե։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Ուստի ուղղապէս ունի (ասելն), ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. (Բրս. չար.։)
cerebral fever, brain-fever.
sound doctrine.
Ուղիղ ասացուած. ողջամիտ վարդապետութիւն.
Զիա՞րդ ... զիւրեանցն ի ձեռս նոցա տային առ ի թիւրել զուղղասացութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
single-hearted, upright, straight forward.
Ոչ ոք յուղղասիրտ հաւատացելոց։ Այնոցիկ առնէ բարիս, եւ ուղղասրտից ի հաւատս. (Կիւրղ. եբր.։ Վրդն. սղ.։)
cf. Ուղղեմ.
Զմուտս օրհնելով եւ զելս՝ զգործս ուղղաւոցեա՛ ի մեզ զձեռաց մերոց. (Ժմ. յն.։)
Ամպաչու ճանապահաւ զելս քո յերկինս ուղղաւորեցեր առեցելովն ի քէն կերպիւն ադամայ. (Գանձ.։)
Ուղղաւորելով կամ ուղղեւորելով խաղաղութեամբ զկեանս իմ. (Ոսկ. պտրգ.։)
Զիրսն ուղղաւորէր, որ ոչ լինէր ըստ օրինացն։ Ընդ առաքինութիւնն՝ թէպէտեւ մեք ոչ ուղղաւորիմք, սքանչանամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35։)
Առ առաքինասէր գործ եւ առ անպղտոր տեսութիւն ի ձեռն սուրբ գրոց ուղղաւորիմք. (Դամասկ.։)
ithyphallus.
Ոչ փաղղոսք ոմանք, եւ ուղղափաղոսք, գարշելիք ե՛ւ ձեւովք ե՛ւ իրօք. (Ածաբ. յայտն.։)
cf. Ուղղափառհաւատ.
ὁρθόδοξος cujus recta est sententia de religione, orthodoxus, sanus, -a, -um. (իբր ուղղավարկ, կամ որում փառք է ուղիղն, ըստ կրկին նշ. յն. օրթօ՛տօքսոս. այն՝ որ ունի զուղիղ կարծիս) Ուղղադաւան. ուղղահաւատ. ողջամիտ. եւ ողջմտական. տե՛ս եւ ՈՐԹՈԴՈՔՍ.
Ուղղափառ ժողովք եպիսկոպոսաց, որք զուղղափառ հաւատսն հաստատեցին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Յանուսումն տգիտաց լսելով բան, որ ոչ ըստ ուղղափառ եկեղեցւոյ դաւանութեան. (Շ. ընդհ.։)
Ամենայն եկեղեցիք ուղղափառաց՝ որ ընդ տիեզերս են, մի են. (Խոսր.։)
Յեկեղեցիս ուղղափառաց։ Ժողովք ուղղափառաց։ Քարոզեցին ուղղափառ դաւանութեամբ. (Շար.։)
orthodox, catholic.
Ամենայն ճշմարիտ ուղղափառ հաւատք վարդապետք մերժեցան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
orthodoxy , catholicism.
ὁρθοδοξία recta opiniom, recta sententia de religione. Ուղղափառ դաւանութիւն՝ հաւատք, կրօնք. ողջմտութիւն.
Որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս։ Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 33. 68։)
Միաբանել ընդ ուղղափառութեանն աւանդիչս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կերպարանել ուղղափառութիւն՝ չարափառ գոլով. (Խոսր. պտրգ.։)
Կարգաւորեաց ուղղափառութեամբ զքո ժողովուրդս. (Շար.։)
searching the truth.
Որ ուղղութեամբ քննէ. ուղղադատ. արդար.
Ընթանայ յանաչառ եւ յուղղաքնին ատեանն մտաց իւրոց. (Վահր. յար. եւ Վահր. հմբ.։)
rudder, helm;
regulator;
cf. Ղեակ.
οἵαξ clavus πηδάλιον gubernaculum. (վրիպակաւ գրի եւ Ուղեակ, Ուղղակ) Արմատ բառիս Ղեակ կամ Ղեկ, նոյն ընդ նմին. քեղի՝ ուղղիչ նաւու. տիւմէն.
Ունիցիս բաւանդակ զպատուիրանացն ուղղեակ։ Իմաստուն նաւապետն որ նստեալ իցէ յուղղեակս նաւին հմուտ դիտութեամբ ուղղել զնաւն. (Մաշկ.։)
Գտաւ ընդ դժնդակագոյն նաւաբեկութեամբ անկեալ՝ ոչ ունելով զուղղեակս հաւատոյ. (Կիւրղ. կուս.։)
Որ յուղղեակս (կամ ի ղեակս) նաւին նստի, յո՛ր կոյս կամի՝ շրջէ զնա։ Զմեղացն պատերազմ ի բաց ընկենլով ուղղեկօք առաքինութեանցն։ Պարտ է հաստատուն կալ յուղղեակս նաւին. (Սարգ. յկ. ՟Ը. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
corrigible.
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Առեալ փայտ ի տանէ նորա՝ ուղղեսցեն, եւ բեւեռեսցեն զայրն ի նմա։ Եհար դաւազանաւ զէշն՝ ուղղել զնա ի ճանապարհն։ Արդարութիւն ամբծի ուղղէ զճանապարհս։ Ուղղեցէ՛ք զսիրտս ձեր առ տէր աստուած.եւ այլն։
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Ուղղէր ի տան իւրում աւազան։ Զառաջիկայ իրսդ ուղղեցէ՛ք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ըստ նմանութեան կառավարաց ուղղէ իբրեւ երասանակօք զտարերս աշխարհիս. (Իսիւք.։)
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
Այս ամենայն աստուածային խնամարկութեամբն ուղղեալ լինի։ Երկնից թագաւորութիւնն յարկիր իջանէ, եւ ատեան ուղղի. (Իգն.։)
Նա նախ զառաջինն ուղղեաց եկեղեցի յաղեքսանդր քաղաքի. (Եւս. պտմ.։)
Ո՛չ զայն ասէ, թէ զամենայն ինչ՝ որ առաջի դնիցեն, ուղղեսցեն, այսինքն զոր ի մտի դիցեն՝ կարասցեն առնել. (Կիւրղ. ծն.։)
straight (road);
just, virtuous.
Ուղիղ ընթացօղ. արդար. առաքինի. եւ Ուր ուղիղ ընթացք կայցեն առաջի.
Մարդք ուղղընթացք՝ սիրելիք երեւեցան աստուծոյ, եւ զյանցաւորս նմա ընտանեցուցին. (Լմբ. առակ.։)
Ոչ այնպէս ծովու ալէկոծութիւնք հարկանեն նաւուղղին յուղղընթաց ճանապարհէն, որպէս վարդապետաց բռնութիւն (լինին) ուսողացն զանազան յօժարութիւնքն. (Եփր. աւետար.։)
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
εὑθύνων, κατευθύνων, διορθώτης regens, dirigens, rector, director, moderator κυβερνήτης gubernator. Որ ուղղէ. առաջնորդ. կառավար. ղեկավար. վարիչ.
Իմաստութեան առաջնորդ է, եւ իմաստնոց ուղղիչ։ Կառք աստուծոյ բիւրապատիկք՝ հազարք ուղղիչք։ Նաւք փոքր թեւովն շրջին, յո՛ր կոյս եւ միտք ուղղչին կամիցին. (Իմ. ՟Է. 15։ Սղ. ՟Կ՟Է. 18։ Յկ. ՟Գ. 4։)
Առաջապահք (ի նաւի), եւ ուղղիչք։ Ուղղիչք նաւին եկեղեցւոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Հողմոցն շրջմունք ցուցին զարուեստ ուղղչին։ Փրկել զնաւն քաջ ուղղչացն է. (Իսիւք.։)
Եւ ոչ նաւ համբառնայ հանդէպ առանց ուղղչի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Որ զրկէ զկոյրն յուղղչէ, եւ զհօտ ի հովուէ ... զնաւս յուղղչէ. (Կլիմաք.։)
Ո՞ ոք քան զսուրբս յայտնեցաւ մեզ զգուշութեան ուղղիչ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ասորիք՝ ուղղիչք հայ լեզուովս ասին. (Փիլ. այլաբ.)
Իբրեւ զնաւապետ ոք վստահ՝ յուղղիչ եւ ի սամիս առաքինութեան նստեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
ὁρθός, ὅρθιος, εὑθύς recte, recto corpore, eretus, directus. (գրի եւ ՈՒՂՈՐԴ, կամ որպէս ռմկ. ԸՂՈՐԴ) Ուղիղ, եւ ուղղաբերձ, կանգո՛ւն. շիտակ, շիբ շիտակ, տնկած, կանկնած.
Թիւրէք զամենայն ուղղորդս։ Ուղղորդ ճանապարհ։ Երթալ՝ գնալ զուղղորդն, կամ ընդ ուղղորդն։ Բարձք նոցա բարձք ուղղորդք.եւ այլն։
Ուղղորդ զքեզ միայն ստեղծ ի կենդանեացն, որպէս զի եւ նովիմբ իսկ ձեւովդ գիտասցես, եթէ վերնագունիցն ազգակից են կեանքդ քո. (Բրս. հայեաց.։)
Ոմանք սողունք (ի կենդանեաց), եւ այլք ուղղորդք։ Որոշումն պատշաճեալ ուղղորդացն անկեանց. (Առ որս. ՟Է։)
Կօշիկս երկաթիս, որ ունէր բեւեռս սուրս ուղղորդս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդ ուղղորդ տեղիս ճանապարհացն։ Մոլորի յուղղորդ ճանապարհէն։ Ճանապարհորդին ուղղորդ գնացքն։ Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Փարպ.։ Խոսր.։ Պտրգ.։)
Կամակորել կամին զուղղորդ բարբառ աստուածեղէն գրոց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ոչինչ ուղղորդ պատասխանի առնէ, այլ անդէն ընդդէմ հարցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Ախմարքն ի գիրս՝ ուղիղ գիտողացն տացեն գրել, զի ուղղորդ լինիցի. (Շ. նխ. հւտ. խոստ.։)
ՈՒՂՂՈՐԴ. մ. ὁρθῶς, ὁρθά recte. Ուղի՛ղ. ուղղապէս. ուղղորդաբար. ուղղութեամբ.
Կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 7։)
Այր իմաստուն ուղղո՛րդ (յն. ուղղեալ) գնայ. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 21։)
Ուղղորդ ի ներքուստ ի վեր բերեալ լինի։ Լեառն՝ ուղղո՛րդ ի յերկրէ բուսեալ։ Որք ուղղորդ ընդ արեւելս հայիցին։ Ստուերն ուղղո՛րդ յարեւելս անկանի։ Ոչ կարէին զնա ուղղո՛րդ տանել՝ վասն ի քարշ անկանելոյն. (Նիւս. կուս.։ Խոր. ՟Ա. 11։ Շիր.։ Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ չարաչար ծանեար, այլ ուղղորդ փառաւորեցեր։ Յարաժամ տեսանել զտէր, եւ ուղղո՛րդ հայել, եւ ոչ իւիք աղտեղեօք տեսութեանցն գարշանալ. (Անթիպատր.։ Նիւս. երգ.։)
perpendicularity.
ՈՒՂՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ὅρθιον recta vel erecta figura εὕθυνσις directio. գրի եւ ՈՒՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, ԸՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. Ուղղորդ գոլն. ձեւ ուղղորդ. ուղղութիւն.
Այլ զի՞նչ կամի ձեւոյն ուղղորդութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Ցորքան յուղղորդութեան իցէ ղեկավարն, ի զգուշութեան եղիցին եւ որք ընդ նմայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
direction;
regularity;
rectitude, uprightness, integrity, justice, equity;
correction, rectification, adjustment, amendment;
redress, reformation;
direction, tendency;
— վարուց, moral tendency, conduct, morality, morals;
— բարուց, correction of morals;
գիրք ուղղութեանց, the Book of Jasher;
ածել յ—, to reclaim, to correct;
յ— գալ, to be reclaimed, corrected, to repent.
εὑθύτης, κατόρθωσις, διόρθωσις rectitudo, directio. Ուղիղն գոլ՝ յոր եւ իցէ կարգի, նիւթապէս կամ բարոյապէս. շիտակութիւն, շըտկութիւն.
Ուղղութիւն եւ ծռութիւն, եւ որ ինչ սոցին նման է. (Արիստ. որակ.։)
Ուղղութեամբ սրտի։ Ուղղութեամբ ոգւոյ։ Ուղղութիւն սիրեաց զքեզ։ Գիրք ուղղութեան.եւ այլն։
Կարես զամենայն ուղղութեամբ վճարել։ Ուղղութեանց լինել վերակացու եւ առաջնորդ. (Եղիշ. ՟Գ։ Իգն.։)
palm, hand, hand's-breadth, four inches.
• «մի տեսակ չափ, քիլ, այն է բթամատից մինչև ցուցամատը եղած տա-րածութիւնը» Եզեկ. խգ. 13. Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 5. որից ուղկեան Ել. իե. 25, լէ. 12, Եզեկ. խ. 43. երեքուղկեան Եւս. քր.։
Կանգուն մի եւ ուղուկ՝ գոգած խորութեան նորա. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 13։)
camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.
• , ու հլ. (սեռ. ուղտու կամ ըղտու) «ծանօթ կենդանին. թրք. deve) ՍԳր. Բուզ. զ. 10. Եւագր. Վեցօր. 158 (սեռ. ուղտոց). «ԲԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի ա-նուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայլոց ռառ աւ բան, 536). որից ուղտապան (ասւում է նաև ոոտապան, մհյ՝ յղտապան Վրդ. առ. 199) Վրք. հց. ուղտերամակ Ես. կ. 6. Երեմ. խթ. 29. 32. ուղտենի Վանակ. յոբ. ուղտաքաղ Մագ. ուղտափուշ կամ ըղտափուշ Բժշ. ուղ-տինձ Շիր. քրոն. կամ ընձուղտ Խոր. աշխ..
• = Ասուր. udru, uduru «երկսապատ ուղտ» բառից, որ գործածուած է միայն յգ. [other alphabet] u-du-rī (կամ նաև udurē, udre) ձևով։ Ասուրական արձանագրութեանց մէջ յիշուած է եռոև դրսից բերուած և Ասորեստանում մեծացրած անասուն։ Առաջին անգամ այս անասունս բերել է Թագլաթպալասար Ա (1108-1080 ն. Ք.)։ Յիշատակուած են նաև Եփրատի ա-փին Hindān քաղաքից, Guzan կամ Gulzan երկրից, Mēsu երկրից և Մարաստանից բեր-ուած ուղտեր (Delitzsch, Assyrisches Hand. worterbuch. էջ 30 և Strassmaier, Alphabe-tisches Verzeich. d. Assyr. u. Akkad. Wor-ter. էջ 339)։ Ըստ այսմ ասորեստանեան բա-ռը ծագում է իրան. uštra «ուղտ» բառից
• (հմմտ. պրս. [arabic word] uštur, [arabic word] sutur. հպրս. uša-, պհլ. uštr (Stackelberg WZKM 17 (1903), էջ 50), զնդ. [arabic word] ustra. սանս. [other alphabet] uštra-, բոհեմ. ušra). որի ստուգաբանութիւնը տե՛ս Pokorny 1 24a և 308։ Բայց թերևս կար ասուր. աւելի յար-մարաւոր մի ձև՝ յառաջացած uštra-ից (իբր *ultra)։ Նկատելի է որ ասուրերէնում ա-տամնականի մօտ գտնուած § դառնում էև հմմտ. maltītu փխ. maštītu «խմիչք» (De-litzsch անդ, էջ 695), Kaldu փխ. Kasdu (եբր. [hebrew word] kasdīm) «Քաղդէացի»։ Ա-ռաջին պարագային պէտք է ենթադրել udru >*udr>*urd>ուղտ ձևափոխութիւնը, իսկ երկրորդին՝ պարզապէս r-ի անկումով՝ *ult>ուղտ։ Աւելի յարմարաւոր ձև է ասուր. uldu «ուոտ», որ տե՛ս Muss-Arnolt. Ass Handwb. 42բ։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 հյ. ոխոտ բառից (ուղտը ոխակալ է)։ Klaproth. Mémoires 1, 436 գրում է սխալմամբ ուզտ և կցում է սանս. ouzza ձևի հետ! Peterm. 29 սանս. uštra։ Pott, Kurd Studien ZKM 4, 12 կարդում է նուն. պէս ուզտ և կցում է սանս. բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 65, 59 սանս. ոնռ. պրս. աֆղան. ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 755 համարում է թէ š ձայնը ընկած և tr դարձած է ղտ։ Pic-tet 1, 385 նոյնպէս ուզտ ձևով է։ Müller SWAW 38, 574, Justi, Zenasp. 71 ևն սանս. և զնդ. ձևերի հետ։ Lag Arm Stud. § 1760 փոխառութիւն է համա-րում մի անծանօթ լեզուից և համեմա-տում է ռոթ. ulbandus, ս. գերմ. olvend բառերի հետ։ Boрp, Gram. Comp. 1, 399 սանս. uštra ձևից՝ r դառնալով ղ Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 100-1Ո1 սանս. uštra ևն։ Հիւնք. ուխտ բառից։ Riabinin MSL 10, 15 դրաւ առաջին անգամ ասուր. udru բառից (նոյնը կրկնում է Scheftelowitz BВ 29. 69)։ Meillet, Esquisse 109 համարում է իրան. uštra բառի ասուրական ձևից փոխառեալ։ (Այս առթիւ Autran, Su-mer. et ind. II1 ասում է թէ š>Լ ձայ-
• նափոխութիւնը կայ հենց սումերերե-նում. հմմտ. šad>lad, ši>lim)։ Մառ, Cpeд. nepeдвиж. էջ 25 իրար է կցում հյ. ուղտ, պրս. šutur և թրք. deye։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արառ. [arabic word] 'ulūda «մեծ ուղտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 650) և չին. ❇ βī bö4-t'o2 «ուոտ»։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. ուղտ, Զթ. ուղդ, Երև. Ջղ. Տփ. ուխտ, Ագլ. օխտ, Գոր. Ղրբ. օղտ։ Նոր բառեր են ուղտաբեռն, ուղտանբաբաշ, ուղ-տամէջ, ուղտաքայլ։
κάμηλος camelus. Գրաստ անապատի՝ որոճօղ, մեծ եւ բարձր, սապատողն, երկայն ուլամբ, ոխակալ. ... (յն. լտ. գա՛միլօս, գամէլուս )
Տասն ուղտ յուղտուց տեառն իւրոյ։ Ա՛րբ, եւ ուղտուցդ քոց եւս արբուցից։ Ելին յուղտսն, եւ գնացին։ Էջ յուղտուէ անտի։ Եդ ընդ ուղտու պատատաւ.եւ այլն։
Առաքեցաւ ուղտովքն։ Սպտուր ըղտու։ Դիւրին է ըղտու ընդ ծակ ասղան մտանել. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը. ՟Բ։)
cf. Մալուխ։
camel-keeper;
camel-driver.
Դարմանիչ եւ վերակացու ուղտուց.
Գտեալ զուղտապան ոմն ընկեր՝ եմուտ ընդ նմա յանապատն. (Վրք. հց. ՟Զ։)
pine-thistle or golden-thistle.
ՈՒՂՏԱՓՈՒՇ կամ ԸՂՏԱՓՈՒՇ. Փուշ անապատի՝ որպէս ակքան կամ ոքոզ, եւ այլն. յիշի ի Բժշկարանի, եւ մեկնի՝ շատծըլվի (բազմաճիւղ)։
chimaera, fabulous monster half camel half deer.
Առասպելեալ կենդանի՝ խառն յուղտուէ եւ ի քաղէ.
Ոչ միայն եղջերուաքաղս, այլեւ փղաքաղս եւ ուղտաքաղս զլուծմունսդ կասկածեմ գոլ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
camel-skin.
Մորթ ուղտու. հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու.
Երեք հազար ուղտք (էին յոբայ), որ յուղտենւոյ նորա ջեռնուին մերկք. (Վանակ. յոբ.։)
drove or multitude of camels.
Երամակ ուղտուց. ... յն. եւ եբր. ուղտք.
Երամակք ուղտուց, ուղտերամակքն մադիամու։ Զուղտերամակս նոցա։ Ուղտերամակք նոցա. (Ես. կ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 29. 32։)
Արածել զուղտերմակն։ Բազմութիւն ուղտերամակաց։ Ուղտերամակաց բեռինք բերցին քեզ ոսկւոյ եւ կնդրկի. (Ճ. ՟Բ.։ Պիտ.։ Արշ.։)
cf. Արփի.
• «լոյս, արփի». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են ուղ-փաճեմ (գրուած նաև ուղփիաճեմ, ըղփա-հեմ, ուղփաճէմ) «լուսաւոր» Կղնկտ. (հրտր. Էմինի, էջ 166, 170, Շահնազ. էջ 323, 340), Անան. եկեղ. Մագ. Գնձ. ուղփեան «ար-փիական, երկնային» Աթան. էջ 297. ուղ-փագունիլ «լուսաւորուիլ» Մագ. գամագտ. ե. մետուղփեան Ճառընտ. (տե՛ս առանձին) նաև ուղփամած «լուսամած», ուղփաճահ «լուսով գնացեալ» Հին բռ. (տե՛ս տակը)։
• Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 257 մեկնում է ուղբք «ուխք ջուրց», ուղբր «խաւար կամ խաւարազգած», ուղբամած «խա-ւարամած», ուղփաճահ «լուսով գնա-ցեալ»։ Բռ. երեմ. էջ 259 ունի նաև ուր-փագունել «իմս առ ի մտել», որի ի՛նչ ւինելը յայտնի չէ։ Ռոշքեան ուղփագու-նեալ հասկանում է «առատացեալ», իբր յղփագունեալ։ ՆՀԲ դնում է «ուղփ, ուղբ. ուղբր, ձայն անյայտ, թերևս որպէս յն. δλοφυής («միակտուր») բոլորաբուն, իս-կաբուն, գերաբուն կամ որպէս հյ. ար-փի, եթեր, օդ, երկինք, թրք. ֆէլէք»։ Բագրատունի Քերակ. զարգ. էջ 655, § 1438 չի ընդունում ուղփ արմատ, այլ մեկնում է ուղփաճեմ<*ուղմբաճեմ «երկնաճեմ, լուսաճեմ», յն. Սւղիմր-Ոլիմպոս բառիզ։ ԱԲ ուղփ «արփև»։ Հիւնք. ուղփ=յն. 'Օλυμπος «Ողիւմպոս, երկինք»։ Նորայր, Բանաս. 1900, 136 վերի ձևով մեկնում է ուղփ «արփի, լոյս»։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 715, որ ուղփ դնում է լծ. արփի
• բառին? Petersson IF 43 (1925), էջ 75 հանում է հնխ. sāu-el ձևից. հմմտ. լտ. sōl, հիռլ. suil «աչք», գոթ. sauil, սլ. slunico «արև». հայերէն ուղփ բառի մէջ աւելացել է փ՝ նմանութեամբ ար-փի և փաղփ բառերի։
ՈՒՂՓ կամ ՈՒՂԲ կամ ՈՒՂԲՐ. Ձայն անյայտ. թերեւս որպէս յն. օլօֆիի՛ս. բոլորաբուն, իսկաբուն. դերաբուն. կամ որպէս հյ. արփի, եթեր. օդ, երկինք. (թ. ֆէլէք ).
այլ ի (Հին բռ.) յումպէտս գրի.
Ուղբք, ուխք ջուրց։ Ուղբր, խաւար կամ խաւարազգած։ Ուղբամած, խաւարամած։ Ուղփաճահ, լուսով գնացեալ».
cf. Ուղփեան.
ՈՒՂՓԱՃԵՄ որ գրի եւ ԸՂՓԱՃԵՄ. Երկնաճեմ, լուսաճեմ, կամ իսկաբուն գերաշխարհիկ.
Սխրալի ուղփաճեմ շաւղօք զգուշացուցեր քեզ չու. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Հերձուածողաց եւ խոտորելոց յղփաճեմ ճանապարհէն. (Անան. եկեղ։)
Եւ զնա էր փառօքն փակեալ ուղփաճեմ. (Գանձ.։)
Ի (Հին բռ.) որպէս փաղանուն գրին.
Լոյս, ճաճանչ ... լուսափայլ, ըղփաճեմ, արեգակնափայլ»։
celestial, luminous, shining;
supreme.
Գերաբուն. երկնային.
Ուրա՛խ լեր մարիամ, օթարան ուղփեան լուսոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
zest, relish, much sweetness.
• , ի-ա հլ. «յոյս» Տաղ. Բժշ. Մագ. թղ. 48 (Մի ուրեք այլ (շարժիր) այսր անդը՝ կամ սպառնալեօք կամ ումեկօք). որից ումե-կել «յուսադրել, սիրտ տալ» Վրդ. առ. 21. Մխ. բժշ. էջ 15 (ձեռ. ամեկէ, տպ. ամեհէ), անումեկ «անյոյս» ԱԲ. ումեկաւոր «յուսա-լի?» Ճառընտ.
• ՆՀԲ ումեկ մեկնում է «բառ մթին, որ-պէս թրք. էմէք «վաստակ, արդիւնք» և կամ որպէս հյ. ամոքումն, ողոքանք», ումեկաւոր «վաստակաւոր»։ ԱԲ ումեկ «ամռռումն, սիրտ առնելը, անուշու-թիւն», ումեկաւոր «բարերար, արդիւնա-ւոր», անումեկ «անոք»։ Երկուսն էլ ումե-կել դարձնում են ամեհել։ Վերի ձևով մեկնեց Նորայր, Բառաք. էջ 1-2, որ և բառը դնում է պրս. [arabic word] umīd «յոյս» ձևից փոխառեալ։ գինըմպութիւն Ճառընտ. թերըմպեալ կանոն ըմբոց «ջուր խմելու աման» Կղնկտ. (հրտր, Էմ. էջ 126, Շահն. Ա. 272), ոմտամտն «փարչ» Բառ. երեմ. 292 (երկուսն էլ չունի ԱԲ). ըմպարան «բաժակ» Տիմոթ. կուզ. էջ 227. նախըմպել Նոնն.։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. ումօգ, Տփ. ումիկ «յոյս», նոյն է նաև Ախց. ումէկս «մխիթարանք», ումէկս տալ «մխիթարել» (նոյնը նաև Խտջ.)։
Բառ մթին. որպէս թ. էմէք, Վաստակ. արդիւնք. (յորմէ Ումեկաւոր) եւ ակմ որպէս հյ. Ամոքումն, ողոքանք.
Մի՛ ուրեք այլ (շարժիր) այսր անդր՝ կա՛մ սպառնալեօք, կամ ումեկօք. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
kind, bountiful, beneficent.
Պետրոս եւ պօղոս՝ ամոլք սուրբք, ումեկաւորք նախահարցն. (Ճ. ՟Ա.։)
drinking, drink;
drinking-bout, draught, sip, gulp;
ըմպել — առ —, to sip;
թէպէտեւ յ— էր, although he was about to drink.
• «խմելը, խում» Թր. քեր. որից ըմ-պել,(գրուած նաև ըմբել, ընպել՝ ինչպէս ու-նի քանիցս Եփր. համաբ. 129, ընբել Եփր. աւետ. էջ 268, 269) «խմել» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. (շատ յետնաբար կայ «ծխել» նշանակութիւ-նը՝ Զքր. սարկ. Բ. 80. Վասն ծուխ ըմպելոյ-հմմտ. ռմկ. սիկար խմել). ըմպելի ՍԳր. Եզն. ըմբան կամ ըմպան «կոկորդի վերի մասը, pharуnx» (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1888, 41) Եզն. Իրեն. հերձ. 174 (տե՛ս Վարդան-եան ՀԱ 1910. 302). թերումպ կամ թերումբ Կանոն. ըմպակ Յհ. կթ. ըմպանակ Նար. ըմպիկ Փիլ. տեսակ. էջ 19. գինըմպելիք Ոսկ. մ. բ. 23. Կանոն. գինըմպուք Ոսկ. մ. բ. 23.
• Klaproth, As. pol. 1823, էջ 106 վո-գուլ. aem, ain, սիրյ. պերմ. juny, ման-չու omi բառերի հետ։ ՆՀԲ սանս. ամպու «ջուր»։ Peterm. 17 ըն-մասնիկով սանս. pā «ըմպել» արմատից։ Սրա հա-մեմատ են նաև Lag. Urgesch. II0, Ges. Abhd. 12, Justi, Zendsp. 180 սանս. զնդ. pa, յն. πίνω։ Այս վերջին-ները հնդևրոպական ընտանիքի մէջ կազմում են շատ հաստատուն մի ձև. արմատն է հնխ. pō, pi, որին պատկա-նում են սանս. pā, ներկ. pibāmi «խը-մել», պալի phā̄-iya «ըմպելի», հին-դուստ. pina «ըմպել», pāni «ջուր», գնչ. peo, piava «խմել», pani «ջուր», հյ, բոշայ. բիել, պիել «խմել», յն. πενω, ևոլ. πώνω, կտ. πέπωϰα «խմել», πόσις, πῶμα «արբումն», լտ. bibo<*pibo «խմել», pօ-tus «ըմպելիք», հիռլ. ibim «ըմպեմ». հևեմո. iben «ըմպեմք», կորն. evaf «խմել», լիթ. pénas «կաթ», հպրուս. poūt «խմել», հսլ. piti, ռուս. пить «խը-մել», ալբան. pi «խմել» ևն։ Այս հա-րուստ ընտանիքի մէջ հայերէնն է մի-այն՝ որ համապատասխան բառ չունի. ոմտել ձևն է՝ որ իր պ ձայնով բաւա-կան յիշեցնում է հնխ. po, pōi, pi-աոմատը, բայց մանրամասնութեան» մէջ չի յարմարւում։-Lag. Arm. Stud. § 823 հյ. ըմպիկ կցում է արաբ. պրս. ասոր. anbīq «թորակ» բառին, որ մեո-ժում է Հիւբշ. էջ 163, քանի որ պատ-կանում է այս ումպ արմատին։ Canini, Et. étym. 103 ամպ բառի հետ՝ միաց-նում է յն. ὄμβρος «անձրև» ձևին։-Հիւբշ. Arm. St. § 108 միացնում է ևաս-կածով ընդհանուր հնդևրոպական pō, pi արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 91 բացատրե-լու համար ումպ ձևի ծագումը նոյն ար-մատից՝ համարում է շրջուած պու ձևից
• և աճած ռնգականով։ Meillet MsL 7 164 չի ընդունում միացնել նոյն արմա-տին, բայց 9, 155 մի ճարպիկ բա-ցատրութեամբ կցում է նրան, ենթադրե-լով թէ հին հայ ձևն էր *հիպել=սանս. pibāmi, որից ընդ նախդիրով ստացուել *ընդ-հիպել>*'ընդիպել >*'ընդպել > *ընպել >*ըմպել։-Bugge, Etr. u. Arm. 44 ետրուսկ. eepana=ըմպանակ։ Հիւնո. ամպ բառից է հանում։ Արշէզ՝ դնում է նոյն ընդ արբ, որ տե՛ս։ Bartholomae ZDMG 50, 712 իբրև հնխ. pimbo=pi-n-bo=սանս. pibāmi ձևից՝ ռնգայնա-ցած։ Հիւբշ. Arm. Gram. 447 և IF Anz. 10, 45 մերժում է թէ՛ այս և թէ Meil-let-ի նախորդ մեկնութիւնը, որովհետև նրանք տալիս են հյ. *իմպել ձևը, մինչ-դեռ հայերէնն է *ումպել, ինչպէս ցոյց է տալիս ումպ արմատը։ Ե. Գեանջե-ցեան ZAPh 1, 62 յն. δμπη, δμπνη «սր-նունդ» բառի հետ։ Մառ, Гpaм. иր apм. 265 ըմ, ըն-մասնիկով վերի հնդև-րոպական պ արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 41 սանս. ambhas «ջուր» ևն խմբի հետ, որի ժառանգները տե՛ս ամպ բառի տակ. սրանց նախաձևն է հնխ. nbho-, որի դէմ ինքը ենթադրում է և ombh-ձևը՝ որ պիտի տար հյ. ումպ (յիշում է Pokorny 1, 131)։ Charpentier IF 25. 251 դնում է հնխ. pōl, pi ար-մատից նախ կրկնուած pōp, ապա -mი մասնիկով pōpmo, շրջուած pōmpo, որ տալիս է հյ. ումպ։ Սագըզեան ՀԱ 1902 335 և Karst, Յուշարձան 405 հյ. խմել և սումեր. ima «խմել», immeli «ըմպե-լիք» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 188 պրս. [arabic word] xunb «կա-րաս» բառից։ Pokorny 2, 71 ասում է թէ պատկանում է հնխ. pō, pī արմա-տին, բայց ձայնական բացատրութիւնը անլայտ է։ ՒՌ.-Խրբ. Ննխ. ումբ, Արբ. ըմբիդ
• (<ըմպիկ) «մի փոքր կաթիլ». -մանկական բարբառով ունինք բու, բուա, բի-վա, պու-ըմբու «ջուր, խմել», իսկ Սվեդ. (նոյնպէս մնկ. բարբառով) ըմբmգ «խմելիք».
• ՓՈԽ.-Ըստ 3. Պէտէլեան, Արևելք 1888 նոյ. 8-9 Ատանայի թրք. և յն. բարբառ-ներն էլ մեզանից փոխ առնելով ունին umbաι «ջուր»։
πότος bibitus, potus, potatio. Արմատ Ըմպել բայիդ. Ըմպումն. արբումն.
Զնեստոր ոչ խաբեաց խօշիւն, թէպէտեւ յումպ էր». յն. զմպօղն իսկ գլխովին. (Թր. քեր.։)
useless, worthless, futile, flimsy;
whatever, whatsoever;
uselessly.
ՈՒՄՊԷՏ. ՈՒՄ ԵՒ ՊԷՏ. Անպէտ. պիտակ. անխտիր. վայրապար. ո՛ եւ պէտ. յումպէտ.
Ումպէտ գործոց հետեւիք։ Զբաղեալ յումպէտ գործս։ Ի չնչին եւ յումպէտ իրսն. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
having, taking, hold;
cf. Ոյն.
Նոյն ընդ Ոյն, ոյնք. արմատ Ունելոյ. որպէս Ունելն. ըմբռնումն. եւ Ոյժ. ունակութիւն գովելի.
Թէպէտեւ ունկն հատաւ, անդէն եդեալ սքանչելեօք. սակայն ձեռքն յուն երախտաւորին ոչ թափեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ունք նախամօրն տկարացեալ օձին դաւաճանութեամբ. (Գանձ.։)
having, containing.
ἕχων habens. Ունօղ. որ ունի. ունեցօղ.
Եւ ծով դրուատի՛ ունակ մարգարտի. (Նար. մծբ.։)
Չունիմ մի մասն ի բոլորին, այլ եմ ունակ հակառակին։ Մատուցանէ քեզ օրինակ, զորս ի մանկանց՝ բարեաց ունակ։ Զունակ բուրման անոյշ խնկին. (Շ. յիսուս որդի. Շ. այբուբ. Շ. եդես.։)
habitually.
ἑκτικῶς habitualiter. Ի բնէ ունելով. եւ Ունակութեամբ ստանալով.
Յաճումն եւ ի շարժութիւն միայն հաղորդեալ էապէս եւ ունակաբար. (Մաքս. ի դիոն.։)
full of sad news, sorrowful, vexatious.
ԲՕԹԱԼԻ ԲՕԹԱԼԻՑ. Լի գուժիւ. տխրական. սգալի.
Բօթալից աւետիք. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
the third letter of the alphabet and the second of the consonants. It is sometimes confounded with or used for the letters կ and ք;
three;
third.
Տառ բաղաձայն՝ ի կարգէ իսպառ անձայնից, անուանեալ գիմ, որ ի յարիլն ընդ ձայնաւոր՝ տայ հնչիւն փափկիկ, նուրբ քան զք, եւ թաւ քան զկ, այլ առաւել մերձաւոր սմին եւ լծորդ.
կ. մանաւանդ թէ զկնի ն տառի՝ գ հնչի կակուղ որպէս կ. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, անգիւն, անկիւն. վտանգ, վտանկ. ժանգ, ժանկ. տունգ, տունկ. եւ այլն. որպէս եւ գայթակղիմ, գայթագղիմ. կղերք, գղերք։
Գ. Ուրեք ուրեք լինի լծորդ եւ ընդ ք. զոր օրինակ թագչել, թաքչել. չոքայ, չոգայ. փափագ, փափաք։
Գ. Ի տառադարձութեան դնի փոխանակ յն. ղամմա. արաբ. ճիմ. եբր. կիմէլ. ասոր. կօմալ. լա. ճէ, կամ կա. զոր օրինակ, գաբրիէլ, գեհովն, գողգոթա, եւն։
Առ փափկութեան տառիս գ, երբեմն յայլ լեզուս նոյն բառ գտանի առանց այսր տառի. զոր օրինակ, գառն, գարուն, գիտեմ, գինի. ըստ յն. ասի, առին կամ առնիօն, էար կամ ար, իտէօ, իտա, ինօս, եւն։
Որպէս նշանակ թուոյ, ՟Գ., ՟գ. է Երեք, կամ Երրորդ։
Խորհրդաւոր իմաստ տառիս՝ ըստ անուանն.
Գիմն գրովք աստուածային՝ ուսուցանէ խրատել լեզուին։ Գիմըն գանձէ քեզ բիւր բարի, գրելով զիմաստս ի տախտակի. (Շ. այբուբ.։)
rhubarb (the plant).
Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)
lecherous, lewd, immodeste.
Գագաշեալ, եւ պագշոտ. յն. μοιχός շուն.
to crow (of a cock).
Կարկաչել, խօսել հաւու. կռկռալ.
Սկսաւ աքաղաղն ճեմել, եւ բարձրավզել վասն յաղթութեան. (Ոսկիփոր.։)
to be reduced to ashes, to burn to ashes.
Մոխրիլ. յաճիւն դառնալ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Կատարեաց ի հրաշալի աստուածաբանութիւն ... այնչափ կայծակնաճաճանչեցուցեալ, որով գազաղացան մոգուցն լեզուք (այսինքն պապանձեցան). (Խոր. ՟Գ. 65։)
brutally, fiercely, cruelly.
θηριωδῶς ferociter, ferino modo Իբրեւ զգազան. սաստկութեամբ. անխնայ. ահագինս. Գազանաբար կոտորել, կամ յարձակիլ.( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 35։ ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։)
Գազանաբար գոչելով՝ առհասարակ դողացուցաներ. (Եղիշ. ՟Բ։)
brutal, beastly, fierce, inhuman, savage, wild, rude.
ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՅ ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՒ. θηριώδης ferus, belluinus, saevus Բարոյիւք նման գազանաց. ունօղ զբարս գազանականս.
Չարութիւն իբր զի գազանաբարոյ է, դկլաթայ (որ է տիգրիս, եւ վագր) հաւասարեալ է. (Փիլ. լին.։)
Գազանաբարոյիդ սատսկումն. (Պիտ.։)
Զի մի վնասիցի ի գազանաբարու օձտողաց. (Տօնակ.։)
Զվայրագութիւնի գազանաբարուացն սփոփէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ահաւոր ցուցանէ զսպառազինութիւնի նոցա, եւ գազանաբարոյս. (Մխ. երեմ.։)
torn by a wild beast.
Զուարակ կամ ոչխար գազանաբեկ. (Նեղոս.։ Նար. ՟Ի՟Է։)
cf. Գազանաբեկ.
Ի սատակումն գազանագէշ հավակերի զժողովուրդն նուիրէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
desert, where the beasts five.
Ուր իցէ բնակութիւն գազանաց. ճանավար եաթաղը.
Գազանաբնակ անապատ, կամ կողմն ծովու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։ Եւ Բնակեալն ընդ գազանս.)
keeper of a menagery.
θηριοτρόφος, θηροτρόφος qui belluos alit Որ բուծանէ զգազանս. պահապան գազանաց.
Ելին երկու գազանաբոյծք, եւ շողոքորթէին նմա, զի մտցէ ի դառագդղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
ferocious, savage.
θηριωδέστερος, ἁγριώτερος effraenatior, agrestior Առաւելեալ ի գազանութեան. առաւել ամեհի. կատաղի. վայրենագոյն. դժնդակագոյն. եւ Սաստկագոյն. եավուզ, հիտտէթլի, վահշի.
Գազանագոյն քան զամենայն կենդանիս վարազ, կամ առիւծ։ Յաղագս գազանագունին կենդանւոյ փղի. (Եզնիկ.։ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
small wild beast.
Զգազանակս ծովայինս ծառայեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
brutal, beastly, fierce, wild.
θηριώδης ferus, belluinus, saevus Գազանային. սեպհական գազանաց. վայրենի. մոլեգին. եւ Նման գազանի. վահշի, տէշթի, եավուզ.
Գազանական սրտմտութիւն, մախանք, սաստք, բարոյք, ախտք. (Սարգ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարկ.։)
Գազանական հաւք, շունք, դեւք. (Մագ.։ Նար.։)
brutal, beastly, that lives like a beast.
ԳԱԶԱՆԱԿԵԱՑ ԿԵԱՆՔ. Կեալն ըստ օրինակի գազանաց՝ հեռի ի բնակութենէ մարդկան.
Յանապատ ելանէր, գազանակեաց կեանս ի լերինս անցուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27. յն. ըստ օրինակի գազանաց։)
devoured by beasts.
Զգազանակերն (լինել) եւ զգողանալն հանդուրժեն ի հովուացն. (Ճ. ՟Դ.։)
like a wild beast.
Ոչ ալիքն անհամբոյրք հեղձուցին զնա, եւ ոչ գազանակերպն՝ որ եկուլ զնա, ապականեաց եւ կորոյս. (Ոսկ. ապաշխ. յն. եւ ոչ կէտ վայրենագոյն քան զալիս։)
that fights with wild beasts;
combat and place to combat with wild beasts;
— ի լնել, to combat with wild beasts.
Արջ մի դժնդակ, որոյ բազում գազանամարտս սպանեալ էր. (Ճ. ՟Ա.։)
θηριομαχία pugna cum pbelluis Գազանամարտութիւն.
Իբր Գազանամարտութեամբ. ի գազանամարտի.
Գազանամարտ կատարեցար, եւ ժանեօք հաց սուրբ աղացար. (Գանձ.։)
Ո՞չ դու այն ես՝ որ գազանամարտ եղեր յանտիոք. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Գազանամարտ.
Բազումք ի մարդկանէ ի պահս իբրեւ ի գազանամարտիկ ինչ կազմեալ են. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Եւ κυνηγία venatus, venatio Որսորդութիւն գազանաց.
brutal, beastly, fierce, savage, inhuman, cruel.
Զգազանամիտս անմաքուր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ի գազանամիտ բարուցն բնութենէ։ Զգազանամիտ եւ զվայրենագոյն զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։)
cf. Գազանական.
Գազանային չարութիւն, անմտութիւն, կիրք, անձն, դէմք, խումբ. (Փիլ.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Ոսկ. յհ.։ Մագ.։ ՟Ծ՟Է։ Նար. մծբ.։)
Սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն՝ գազանայինք են. (Փիլ. լին.։)
Եթէ բնութեամբ այդպիսի գազանային ստեղծ զքեզ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
become cruel, savage, to be fierce.
θηριόομαι, ἁγριαίνομαι ferocior, efferor, agrestis fio, saevio Իբրեւ զգազան լինել. եւ Ցուցանել զգազանութիւն բնական. եւ Վայրենանալ. կատաղիլ. մոլեգնիլ. սրտմտիլ. գուտուրմագ, ազմագ.
Գազանացեալ զօրութեամբ յիրեարս յարձակէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
ferocious heart.
Ունօղ զսիրտ անգութ որպէս գազանի.
that produces or nourishes wild beasts.
Որ սնուցանէ, կամ ունի յինքեան զգազանս.
brutal, heastly, like a beast.
Գազանեղէն զայրացումն, կամ մոլեգնութիւն։ Արիւնապարտ մարմինն գազանեղինին. (Արծր. ՟Բ. 1։ ՟Դ. 11։)
thrown before wild boasts.
ԳԱԶԱՆԸՆԿԷՑ ԱՌՆԵԼ. Ընկենուլ առաջի գազանաց.
Գազանընկէց արա, ի խորս ծովու ձգեա։ Զոմանս ի նոցանէ գազանընկէց արար. (ՃՃ.։)
supreme, highest, greatest;
preterpluperfect.
Գերակատար է եւ կատարողապետ որդի, որպէս պետ ամենայն կատարելութեան։ ԶՅիսուս զմեր աստուած եւ փրկիչ, զմիշտն կատարեալ եւ գերակատար. (Մաքս.։)
Գերակատար երիցդ անձին, կատարողի արարածին. (Յիսուս որդի.։)
Գերակատար փառք, կամ մտածութիւն, կամ իմաստունք. (Անան. ի յովնան.։ Մագ. ՟Ժ՟Ե։ Շ. ատ.։)
Յարուցից զնա գերակատար փառօք. (Մխ. ապար.։)
Գերակատար կործանումն. իբր ծայրագոյն, յետինն. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Գերակատար հունձք. իսպառ հասունացեալք. (Երզն. քեր.։)
(Երկոտասանն) գերակատար արուեստիւ առ քան զայլսն ցուցանի թիւս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Արութեան գերակատար բարձրանայ. (Պիտ.։)
Գերակատար գոյիցս։ Գերակատարդ իմաստից (կամ իմաստնոց)։ Սրբազանդ եւ գերակատար բոլոր ճեմարանի։ Երկնային դասու եւ զօրութեանց գերակատար գտեալք. (Մագ.։)
ԳԵՐԱԿԱՏԱՐ Ժամանակ բայից ըստ քերականաց՝ է Անցեալ կատարեալն արդէն իբրեւ ի վաղուց. զոր օրինակ, գործեալ էր իմ. որ ըստ յն. ὐπερσυντελικός praeteritum plusquam perfectum բայց մեկնիչք հյ. ոճով վերածին ի պարզ կատարեալ, գործեցի, կոփեցի, կամ ի նորահնար ձեւ անպէտ, է գործեցի, էկոփեցի։ (Թր. քեր.) եւ մեկնիչք նորա։
very celebrated, famous, renowned.
Զպաշտելի եւ զգերահռչակ եւ ամենահռչակ աստուածապետութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Գերահռչակ առաքինութիւն, կամ գլուխ տօնից. (ՃՃ.։)
Գերահռչակ ուխտ (այսինքն վանք), կամ քաղաք հռոմայեցւոց. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։)
Այսպէս գերահռչակ հրճուանօք անցեալ գայր յաշխարհ իւր. (Կաղանկտ.։)
to celebrate, to praise publicly, to render famous.
Զանհամեմատ քո մեծութիւնդ, կամ զարժանապատիւ ձեր տէրութիւնդ գերահռչակել։ Գերահռչակեալ ես։ Չքնաղապէս գերահռչակի. (Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Իմաստութիւն ի քաղաքաց աշտարակս եւ ի դրունս գերահռչակի. (Լմբ. առակ.։)
astonishing, surprising, marvellous, very admirable, miraculous.
Գերահրաշ զօրութեամբ։ Ո՛վ գերահրաշ ծաղիկ. (Շար.։)
Գերահրաշ բարունակք յէէն զարգացեալք եւ ծաղկեալք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Ի միում գերահրաշ գահաւորի.. (Ագաթ.։)
full of rays, effulgent, brilliant.
ὐπεραύξησις excessus, superlatio Կարի ճաճանչեղ. լուսափայլ յոյժ յոյժ.
very elevated, lofty, high.
Գունակ գերամբարձ գնդին (գնտոյ երկնից). (Ասող. ՟Գ. 47։)
Խորհրդածութեան բան գերամբարձ իմն տեսանի։ Յոյժ գերամբարձք են եւ երկնայինք. (Սարկ.։ Սարգ.։)
Գլուխ գերամբարձ մերոյ ազգիս (յկ. (մծբ). Գանձ. (իբր ի վեր ամբարձօղ)։)
very honourable, — respectable;
very reverend.
Յոյժ մեծարոյ, պատուական, պատկառելի.
Այր ոմն լուսաւոր, եւ գերամեծար. (Ճ. ՟Ա.։)
that bears, supports a beam.
Գերանակիր ակնս թշուառացեալ. (Նար. ՟Ի՟Է։ յորմէ եւ Լմբ.։)
in the shape of a beam.
Նկատեա՛ ճշդիւ զգերանաձեւ մեղսդ ի քում ականդ։ Զանձին գերանացեալ մեղս ոչ տայ տեսանել. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
to become a beam, to make one's self a beam.
Նկատեա՛ ճշդիւ զգերանաձեւ մեղսդ ի քում ականդ։ Զանձին գերանացեալ մեղս ոչ տայ տեսանել. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
to navigate with the waves.
Գերանաւեալ ընդ յորձանուտ կոհակս կենցաղոյս. (Անան. եկեղ։)
armed with scythes.
Գերանդազէն կառքն՝ սուր ունէր ի նմանութիւն գերանդոյ, մի յայս կողմ կառացն, եւ մի յայն ... եւ յերկուս կողմանսն զզօրսն իբրեւ զորայն հնձէր. (Կեչառ. աղեքս.։)
celestial, divine, supernatural, extraordinary;
excellent, rare, peculiar.
Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս, եւ ո՛չ զգերաշխարհիցն (ճշմարիտ կրօնաւորաց). (Շ. ընդհանր.։)
Ըստ գերաշխարհայնոցն (վերնոց) սիրոյ տարփման։ Պատարուն գոլով իմաստութեամբ աշխարհայնով եւ գերաշխարհայնով. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
cf. Գերաշխարհ.
ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԻԿ ὐπερκόσμιος supermundanus, mundo sublimior, caelestis որ եւ ԳԵՐԱՇԽԱՐՀ, ԳԵՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ. Որ գեր ի վերոյ է քան զաշխարհ. գերազարդ. երկնային. վերին. աստուածային. հրեշտակային.
Երրորդութիւն թագաւորական, փառակից, գերաշխարհիկ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Որ ամենայն գերաշխարհիկ զօրութեանցն է դատաւոր։ Ընդ ամենայն գերաշխարհիկ բնութիւնսն. (Նիւս. երան. եւ Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.։)
գերաշխարհիկ զինուորութիւնք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Եւ թէ ի հոգեւոր գերաշխարհիկ մեծութիւնին ամբառնաս, ի չափու կալ զքեզ. (Համամ առակ.։)
Ակն կալեալ մնային գերաշխարհիկքն ամենայն (զուարթունք)։ Խառնին ի դասս անմարմնոցն տօն գերաշխարհիկ տօնել. (Տօնակ.։)
Գերաշխարհիկ քաջափառութիւն, բարի, պողոտայ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Գերաշխարհիկ խաղաղութիւն, իշխանութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Սարկ. քհ.։)
Գերաշխարհիկ վարուք. (Շ. ընդհանր.։)
Զխորհուրդն անապական եւ գերաշխարհիկ՝ զփրկութեան մերոյ գրաւական. (Սարկ. հանգ.։)
Առ ստրուկս եւ ներքոյ անկեալս, առ սեպուհս եւ գերաշխարհիկս (ազատս, կամ ազնուականս աշխարհի). (Նար. ՟Գ։)
most illustious;
splendid, brilliant;
*—, — տէր, my Lord, your Lordship.
ὐπέρλαμπρος valde splendidus, praeclarus Առաւելեալ պայծառութեամբ. շքեղ. չքնաղ. երեւելի յոյժ.
Գերապայծառ լոյս աստուածութեան, կամ ճոխութիւն, կերպարանք, շինուածք, տօն, մայր քաղաքաց, երկինք. (Շար.։ ՃՃ.։ Խոր. ՟Բ. 85. եւ Խոր. հռիփս.։ Շ. եդես.։ Վրք. հց. ՟Ա։)
glorious, illustrious, superb, excellent.
Գերապանծ իշխանութեամբ. (Շար.։)
Երկոքումբք գերապանծ եւ անհամեմատ եղեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Գերապանծին պահպանութիւն առիւծուն, մարթի նշանակել նաեւ քաջիկ պանծացեալ։ (Խոր. ՟Բ. 67.)
very honourable, most reverend.
ὐπερτίμιος honoratissimus, magni pretii Գերագոյն պատուոյ արժանի. նախապատիւ. յարգի. պատուականագոյն. մեծագին.
Պանծային զգերապատիւն առնուլ ձիրս. (Պիտ.։)
Գերապատիւ լինիցի քան զտուրս անզգամաց. (Լմբ. ժող.։)
torrent of tears, bitter tears.
Սաստիկ արտօսր. յորդ արտասուք.
very full of tears, melting into tears;
with tears in the eyes.
πανόρδυτος omnino flebilis, lamentabilis Սաստիկ արտասուօք լի. յոյժ արտօսրագին.
very luminous, splendid, brilliant.
ὐπεραιθέριος, ὐπερουράνιος եւ այլն. Գերագոյն քան զարփի, այսինքն քան զեթեր, զերկինս, եւ զարեգակն. գերերկնային. գերափայլ. գերապայծառ. լուսեղէն. երկնաւոր.
Աստուածամայրն ... վերացաւ որպէս փայլակն ի գերարփի յաւետախաղաց փառս վերինն Երուսաղէմի. (Դիոն. թղթ.։)
Վսեմական գովութեամբ, գերարփի շնորհիւ, վեհագոյն գոլով (եպիսկոպոսն). (Նար. խչ.։)
brilliant, splendid.
Ի բարձր ընտրականութիւն գերափայլ յաճախ գիտութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
glorious, excellent, magnificent.
Խորան լուսաւոր գերափառ՝ յաղթօղ սինայի։ Նիւթից գերափառ։ Գերափառ իւղ. (Նար. մծբ. եւ Նար. ՟Զ՟Գ։)
supernaturally.
Գերբնապէս. ի վեր քան զբնութիւն. արտաքոյ բնութեան, կամ նիւթոյ, եւ բնական որակի. մաթեմաթիդապէս.
Գերբնաբար (կամ գերաբնաբար) ծառն ծանուցեալ։ Զսա (զոստայնանկութիւն) ո՛չ ի գծէ գերբնաբար, այլ միեղինութեամբ մակագրեն։ Գերբնաբար ի գոյէ բնաւորեալ. (Մագ. ՟Ի՟Թ. ՟Լ։)