auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
ἁκροατής, ἁκουιστής auditor εὑήκοος bene audiens, obediens. Ունկն դնօղ. ունկնդրօղ. ուշ դնօղ. անսացօղ. հնազանդ. մերձակայ խօսողին. եւ Աշակերտ. ատենակալ. եւ այլն.
Զիմաստուն ճարտարապետ, եւ զհանճարեղն զունկնդիր։ Լեզուի նորա ունկնդիր։ Բան իմաստուն յունկնդիր լսելիս. (Ես. ՟Գ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 12։)
Ունկնդրաց եւ հնազանդելոց առաջնորդէ ի հաճոյս տէրութեանն իւրոյ։ Ունկնդի՛րդ դու սիրեցեալ։ Երանի՛ իցէ ունկնդիր աշակերտաց։ Բարեմիտ ունկնդիր՝ մեռեալս յարուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։ Կլիմաք.։)
Կոդրատոս՝ առաքելոցն ունկնդիր». այսինքն ականջալուր աշակերտ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Արիստիդէս փիղիսոփայ աթենացի՝ ընկեր կոդրատեայ՝ առաքելոցն ունկնդիր՝ արար զիննեւտասներեակն լուսնի հռովմայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)
Քննեսցի յունկնդրացն (յատենի). (Մխ. դտ.։)
Կալ ընդ ունկնդիրս. (Կանոն. (որպէս երախայք լսօղք ընթերցուածոց եւ խրատուց եւեթ։))
ՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. ἁκούω audio ὐπακούω obedio πείθομαι confido. Ունկն դնել. ունկնդրել. լսել. ուշ ունել. եւ Անսալ. հնազանդիլ.
Ունկնդիր եղեւ յակոբ հօր եւ մօր իւրում։ Ունկնդիր եղեւ աբրամ ձայնի սարայի։ Եւ ոչ եղեր ունկնդիր այնմիկ։ Ունկնդի՛ր լերուք առաջնորդաց ձերոց.եւ այլն։
Յղեաց խոսրով. այլ նոքա ասէ չլինէին ունկնդիր։ Որում ոչինչ ունկնդիր եղեալ տիրան. (Խոր. ՟Բ. 64։ ՟Գ. 16։)
cf. Ունկնդրեմ.
to lend one's ear to, to listen, to auscultate, to hear, to hearken to, to grant;
to obey.
Անսացեր թագաւոր, ունկնդրեցեր կեանք եւ յոյս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Ունկնդրեաց խրատուն. (Լմբ. առակ.։)
Դու իմաստնոց ունկընդրեա՛. (Կրպտ. ոտ.։)
Պսակք ունկնդրողացն բազմապատիկ են. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Լմբ. առակ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ո՛չ է պարտ ձեռնադրութիւնս առնել առաջի ունկնդրողաց (կամ ունկնդրաց)». իմա՛ երախայից եւ ապաշխարողաց։
loving to listen;
docile.
listening;
audience;
auscultation;
obedience.
ἁκοή, ἁκρόασις auditio, auscultatio. Ունկն դնելն. լսողութիւն. անսացողութիւն. հնազանդութիւն.
Լա՛ւ է ունկնդրութիւն քան զզոհ ընտիր։ Լսել լուր բազում ունկնդրութեան։ Ասէին, լո՛ւր մեզ բահաղ, լո՛ւր մեզ, եւ ոչ գոյր բարբառ, եւ ոչ ունկնդրութիւն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 22։ Ես. ՟Ի՟Ա. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։)
Առնուլ զունկնդրութիւն, եւ տալ զպատմութիւն։ Լուեալ ախորժակ ունկնդրութեամբ. (Ագաթ.։ Փարպ.։)
Ուր եղեւ ունկնդրութիւն հնազանդութեանն, շնորհեաց զպարգեւս անմահութեան. (Եղիշ. ՟Բ. որպէս եւ Վրք. հց. ստէպ։)
Ապա եթէ մինչ յունկնդրութեան էր, հիւանդութիւն հասցէ, տացեն զօրէնս (այսինքն զսուրբ խորհուրդս)։ Մինչդեռ ի դրունս ունկնդրութեան կացցէ. (Կանոն.։)
possession;
power, authority;
շուրջ —, circuit, circumference.
σχέσις, κράτος, ἔξις possessio, potentia, habitus. Ունելութիւն. ունակութիւն, ոյնք. կալումն. եւ Իշխանութիւն.
Զսիրոյն ունողութիւն հասարակ յամենեսին լինել արժան է. (Բրս. ճգն.։)
Սիրոյն ունողութիւն։ Առանց սիրոյն ունողութեան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Հինգ հարիւր չափուց ասպարիզաց մերձ՝ շուրջ ունողութեամբ (այսինքն շրջապատաւ) (Խոր.աշխարհ.։)
Տաց քեզ զհեթանոսսն ի ժառանգութիւն, եւ յունողութիւն քեզ զծագս երկրի. (Ղեւոնդ.։)
Նմա փառք, եւ ունողութիւն յաւիտեան. (Ոսկ. կուս.։)
nose;
mustachio;
սրբել զունչս, to blow one's nose;
զընչովք առնել, to trim one's mustaches, to twirl the mustaches;
ունչս առնել, ունել, ընկենուլ, յընչաց քերել, յընչացք բանալ, to turn up one's nose at, to snap one's fingers at, to set at nought or at defiance, to take no notice of, to make no account of, to set light by, to despise, to scorn, to quiz, to laugh at, to ridicule.
noseless.
Ոյր ունչքն կամ ծայր քթին է հատեալ. պնշատ. քիթը կտրած.
Միականի, կամ ունչատ, կամ ձեռնադ. (Կանոն.։)
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
• (յետնաբար ո հլ.) «տակը, խորքը, յատակ» Վեցօր. էջ 17, 165. Բուզ. փիլ. յովն. 589, 603. «գետնի տակը» Բուզ. «խա-ղողի որթի հողի տակ եղած մասը» Բուզ. 99. Իսիւք. յոբ. 273. «հազար բոյսի թուփը» Անան. գիտ. 21. որից ընջովին «արմատաքի» Բուռ. 99. անունջ «անյատակ, խոր» ԱԲ. մաղունջ (գրուած է մաղունչ) «մաղի տակին մնացածը» Ոսկիփ.։-Տե՛ս և յաջորդը։
• ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։
• «գանձ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բուզ. էջ 208. Ի գեւղն ընջին արքունի, որում Արդ-եանսն կոչեն»։ (Նոյն գիւղը յիշուած է նաև Եղիշ. 60)։
• =Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.
• Չուբինով համեմատում է հյ. ունջ բառի հետ, բայց անշուշտ հասևանում է ունջ «խորք»։
• «մուր, վառարանի մէջ մածուած ձուխը» Ոսկիփ. Մաղաք. աբ. 50. ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ԳՒՌ.-Շմ. ունջ, Գոր. Ղրբ. օնջ «մուր, երկաթի ժանգ, սարդոստայն», Հջղ. մունջ «սառռի ոստայն»։ Նոր բառեր են ունջաթա-թախ, ունջակալել, ունջաջուր, ունջոտ, ուն-ջոտացնել, ունջոտել, ունջոտուիլ։ Նոյնից են նաև մնջոտ Երև. «կեղտոտ», մունջկաթ, մուճկաթ Մրղ. Վն. «մուրկաթ, ունջաջուր»։
որպէս ռմկ. ունճ. Մուր. ծուխ մածեալ յորմս վառարանի.
Աղ, եւ ունջ խառնեալ՝ ածէին ընդ քիթսն. (Ոսկիփոր.։)
(լծ. թ. ուճ ). πυθμήν (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի՝ փունջ, եւ ուռ) fundum, -us (լծ. ընդ փունջ) radix, ima pars եւ ramus, culmus. Ծայր. ծագ. մանաւանդ Ստորին կողմն. ստորոտ. յատակ. արմատ. փունճ, ծարը, տակը.
Զի՞նչ քան զունջ ծովու խորագոյն է։ Ի ձեռն ծովուն անկեալ դնէի յունջ։ Ունջ ծովուն ի ներքոյ կայր անդնդոցն. (Փիլ. յովն.։)
Զի՞նչ իցէ ունջ եւ սպառուած ամենայնի (ի ներքոյ ջուրց)։ Զցօղ մեղուն քաղեալ, եւ ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համբարեալ դնէ. (Վեցօր.։)
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Սիրտն բազում անցս գնացից ունի, եւ զամենեսեան՝ որ յիւր փոթուածքն են, առ ունջ շնչաբեր երակին բերանաբացեալս ունի. (Նիւս. կազմ.։)
Զի էր հարեալ զխորանն ի ձոր՝ յունջ բերդին. (Բուզ. ՟Դ. 18։)
Է՛ ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)
Է ճանապարհ, որ թուի մարդկան, թէ ուղիղ իցեն, բայց կատարած նոցա հայի յունջս դժոխոց. (Լմբ. առակ.։)
Զի՞նչ շահք են յայգւոյ, զորոյ զունջսն ոչ բրեն, եւ զորթն ոչ յատանեն, եւ զողկոյզսն ոչ ուղղեն. (Իսիւք.։)
Ապականէին զայգին, եւ բրէին, պատառէին բազում ունջս որթոյ։ Ո՞վ են լերինքն այն, զոր դուն ընդ ունջ տանէիր». այսինքն հիմնայատակ առնէիր. (Բուզ. ՟Դ. 8. 54։)
Մարգարիտն ո՞չ գաղտակուրն ծնեալ, ո՞չ իբրեւ ունջ (կամ ունչ) ձեւով յառաջ եկեալ երեւի. (Եպիփ. աւետար.։)
ՈՒՆՋԱՄԲ ԲԵՐԻԼ. Ի բուռն անկանիլ եւ ձգիլ. φέρομαι abripior, in manibus versor.
Գրէ՛ իսկ թէ զիս իբր ունջամբ բերեալ (կամ իբրու նջամբ) բերեալ հանդէպ բախելով զարթուցեր. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
• , ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։
• = Իրան. uš ձևից. հմմտ. զնդ. [arabic word] uš։ «ուշ, հասկացողութիւն, խելք, միտք», պհլ. [other alphabet] oš=hōs., մանիք. պհլ. [hebrew word] oš= boš (Salemann ЗАH 8, 51) «միտք, բան-իմացութիւն, զգացողութիւն», պազ. hōš «բանականութիւն», պրս. [arabic word] hōš կամ hūs «խելք, միտք, խոհականութիւն», քրդ. hiš «դատողութիւն, միտք». որոնցից կազ-մուած են պհլ. [other alphabet] =մանիք. պհլ. [hebrew word] abīhōs (Salemann ЗАН g 43)=պրս. [arabic word] bē-hos, bī-huš «ա-պուշ, անմիտ, տխմար», պազ. hōsyār «ի-մաստուն, մտացի», պրս. hōšyār «արթուն. սթափ», hōšmand «ուշիմ, մտացի», hōšba «ընդմտատար», քրդ. behiš «խոհեմ, հան-դարտ»։ Իրանեան բառի նախնական նշա-նակութիւնն է «ականջ». այսպէս զնդ. uš «երկու ականջները. 2. հասկացողութիւն, ըմ. բռնողութիւն» (Bartholomae, Altir, Wor-terb. 414, Horn § 1111). ըստ այսմ ուշ դնե բուն նշ. «ականջ դնել» և հյ. ուշ միանում է ռուս. уաи «ականջներ» ձևի հետ։ Աւելի ըն-դարձակ տես Ունկն բառի տակ։-Հիւբշ. 216։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ուշ. «միտք» բառն ունին Գոր. Ղրբ. օշ, Ախց. Երև. Կր. ուշք, Ալշ. Մկ. Մշ. Տփ. ուշկ. որից կազմուած են ուշագնաց, ուշա-թափ, ուշաթափուիլ, ուշկալ.-ուշ «անագան» բառն ունին Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմ». Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուշ, Ասլ. Մրղ. Սլմ. իւշ, Զթ. օշ. որից են ուշանալ, ուշաց-նել, ուշկեկ, ուշկիկ, ուշհասուկ։
μνήμη memoria. պ. հուշ. ուս. Արմատ Յիշելոյ. Յիշողականն. յիշողութիւն, եւ Ուշադրութիւն. մտադրութիւն. դիտողութիւն. զգուշութիւն. ուշիմութիւն. միտք. խելք. զգալն անձին. զգայական ճանաչումն. յիշատակ. յիշատակութիւն.
Զորս խրատեցաւն եւ ուսաւ, ընկալաւ յուշի։ Զի մի՛ յոր ուշն կայր ի բանին թաղեալք՝ յայլ կամս զբանն ծախեսցուք. (Փիլ.։)
Ունիցիս զմեղսն հանապազ յուշի. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
Գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ։ Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջն տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ եւ լայնութիւն սրտի։ Համբարձեալ առ արարիչն ամենայնի զուշն. (Փարպ.։)
Մի՛ անկցի յուշ յիշատակի, եւ մի՛ յիշեսցեն։ Մի՛ ինչ իցէ՝ որ պրծանիցի յուշոյ յիշատակաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ոչ ուշ յիշատակի ունին ձկունք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Անասնոց եւ գազանաց եւ թռչնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարսն շարժէ առ ի ներգործութիւն. (Յճխ. ՟Դ։)
Զուշին պարտութիւն։ Ուշիւ իմաստիցս։ Ի յուշոյս իմ տեսութենէ։ Անդր քան զկարծիս ուշոյ իմաստից. (եւ այլն. Նար.։)
Յիւրեանց ուշի պահել, եւ այլոց ծանօթս տալ. (Խոսր.։)
Յուշի ունիցիք զնշան կատարածին։ Ուշի նպատակ։ Որպէս աղեղնաւորք ուշի մտօք նկատեն ձգել զնետս, նոյնպէս պարտ է մեզ զամենայն ուշ մտաց եւ մարմնոյ ի նա ունել. (Շ. բարձր.։)
Ոչ գիտաց. կամ չէ՛ ի յուշի մտաց. (Մխ. երեմ.։)
Զանհնարին դառնութիւն դժոխոց տարտարոսի ընդ յուշի կապեալ». այսինքն յուշ արարեալ. (Յհ. կթ.։)
ՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՈՒՇ ԱՌՆՈՒԼ. ՈՒՇ ՈՒՆԵԼ. ՈՒՇ ԴՆԵԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). attendo σκοπέω speculor, observo σπουδάζω studeo ἁκριβόω diligentiam adhibeo συνέρχομαι congredior եւ այլն. Յառել զմիտս. միտ դնել. փոյթ ունել. գուն գործել. նկատել, եւ նկրտիլ. դէտակն ունել. դիտել. հայել զգուշութեամբ. զգոյշ լինել. խելք տալ, աղէկ նայիլ. ետեւէ ինկնալ, ջանալ, զգուշանալ.
Յաղթութեանցն ուշ առնել։ Որում ուշ արարեալ բաղձան։ Այնմ ուշ առնէր։ Ի փախստի ո՞ւշ առնիցես. (Եզնիկ.։ Փարպ.։ Բուզ. ՟Ե. 43։ Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ բլերն առնէր (դիմել ի բլուրն)։ Ուշ նմա արարեալ. (Զենոբ.։)
Ուշ առեալ կարգին ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեանն մեկնեսցուք. (Ոսկ. ես.։)
Իրաւանց ուշ ունիցիք. (Յոբ. ՟Զ. 29։)
Պարտ է ի յերկրի ուշ ունել ե՛ւ զվերինսն խորհել։ Ամենեքին ուշ կալցին խնամելոյ. (Յճխ. ՟Զ։)
Երազոցն ուշ ունէր ի գլուխ ելանել. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ամենայն ուրեք կամաց աղաչելեացն ուշ ունէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Ի բացեայ կայր, եւ ուշ ունէր մրցելոյն եւ դուպարելոյն. (Ոսկ. ես.։)
Ուշ ունէր կատարածի ելիցն։ Ոչ ունէին ուշ, թէ ով է որ մխեաց ընդ նմա ձեռն. (Իգն.։)
Առ քեզ ուշ ունել հաւատովք. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Ո՛ւշ կալ, եւ զգոյշ լեր յոյժ։ Բանից իմոց ու՛ւշ կալ սրտիւ քով. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 16։ ՟Ժ՟Զ. 24։)
Եւ դու ուշ կալ հեզութեան վարդապետին, զիա՛րդ ոչ թշնամանէ զնոսա. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Սիւքեմ ուշ եդեալ դինայի՝ սիրեաց զնա։ Ուշ եդեալ հայեսցին յիս։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Զանձն ապրեցուցանել ո՛ւշ դիցուք։ Ուշ եդեալ ընթանամ ի կէտ կոչմանն աստուծոյ.եւ այլն։
Պարտ է իւրոյ գործոյն ուշ դնել. (Բրս. հց.։)
Ուշ դնէր ուսման գրոց սրբոց. (Վրք. ոսկ.։)
Եդ սատանայ ուշ ի վերայ՝ ո՛չ ի դաւիթ, այլ ի վերայ իսրայէլի. (Եփր. մն.։)
ՈՒՇ ԿԱԼ. իբր Ուշադիր կալ, կամ, ուշ կալուլ. միտ դնել.
Յորժամ ընթեռնուցու աւետարանն, մի՛ կալ ուշ երեւելի գրոյն կամ ընթերցողին, այլ յերկնից բարբառողին. (Ճ. ՟Գ.։)
ՈՒՇ Ի ԿՈՒՐԾՍ. իբր մ. Ուշ ունելով, քաջ խորհելով, յիշելով, ուշաբերեալ, կամ ջանալով.
Եթէ ոք միտ եդեալ մեղմով ուշ ի կուրծս (կայցէ), գտանէ։ Յայնպիսի նեղութեանց եւ խռովութեանց որպէս ի մէջ բազում խաղաղութեանց՝ ուշ ի կուրծս քաջալերէին. (Վեցօր. ՟Ե։ Ոսկ. ապաշխ.։)
ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԱԾԵԼ. Յիշել. խորհել. քաջ զմտաւ ածել. եւ Յիշեցուցանել.
Եւ իմ զայն ամենայն զուշով ածեալ՝ կամեցար եւս արձանագրով յօրինել։ Զուշով ածեալ զայն՝ որ ասէր. (Եպիփ. թաղմ.։)
ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԳԱԼ. Յինքն գալ. ուշաբերիլ. զգաստանալ. յիշել. ի միտ առնուլ.
Զուշով եկեալ առ ժամայն՝ ասաց. (Եպիփ. թաղմ.։)
Հայելովն (տեառն պետրոս) յուշ գայ ի հաւուն ձայնն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի յուշ եկեսցեն, եթէ եւ աստ զտանն տէր մեղմացուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
ՅՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՅՈՒՇ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπομνάω, ὐπομιμνήσκω, -ομαι in memoriam revoco, commemoro, praemoneo. Յիշեցուցանել. ազդ առնել. յիշեցնել, միտքը ձգել. տե՛ս եւ ՅՈՒՇԻ ԿԱՊԵԼ ի բառն ՈՒՇ։
Յուշ արասջիր նոցա՝ իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Տիտ. ՟Դ. 1։)
Յուշ առնէր զօրականացն։ Յուշ եւս առնէր նոցա։ Յուշ առնէր նմա զամենայն բանս ատենին։ (Եղիշ.։)
Զիւրեանց փրկութիւնն յուշ առնէ։ Յուշ առնէ նոցա սակս բազմապատիկ շնորհացն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդատաստանէն յուշ արար, եւ զկտակէ յուշ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Զքոյդ երախտիս յուշ քեզ արկանեմ։ Ի ձեռն սաստին երկուս իրս յուշ արկանէ։ Յուշ արկեալ լինէր ճշմարտութեան թշնամին՝ անօրէն թագաւորին՝ զազատագունդն հայոց. (Նար. ՟Լ՟Է։ Երզն. մտթ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ոմանք յերիս աւուրս յուշ արկանեն կերակուրս. (Փիլ. տեսական.։)
Յուշ տայ առնել նոցա Էն անուամբ, թէ ի սկզբանէ աստուած հարց նոցա է. (Արշ.։)
Զհանդերձեալ սոսկալի դատաստանն յուշ բերիցէ։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յուշ լիցին ձեզ կապեալքն. (Եբր. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Յուշ լիցի քեզ որդեակ հոգէխառն սնունդն. յուշ լիցին քեզ հալածանք իմ եւ քո ի միասին. (Ագաթ.։)
Յուշ լիցի քեզ՝ որ գրեցաւն ի սաղմոսարանի անդ։ Յո՛ւշ լիցի քեզ եւ մարգարէն. (Կոչ. եւ այլն։)
ՈՒՇԻ ՈՒՇՈՎ. մ. Ամենայն ուշով. ուշադրութեամբ. արթուն հսկողութեամբ.
Հովիւք յականեսցես զհօտս իւրեանց ուշի ուշովն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Հայել արժան է ուշին մտօք յասացելոցս միտս». ընթերցի՛ր, ուշիմ մտօք. կամ իմա՛, ուշի ուշով։
Զամենայն զուշով ածեալ՝ ասէր, յիշեցի զաւուրսն զառաջինս։ Զուշով ածեալ զխրատ ամբարշտին՝ որ բերանով օձին. (Եպիփ. ծն.։)
Զոր ու՛շ (կամ յուշ), պատմել դիւրին է ձեզ. (Ագաթ.։)
maddening.
Բարձօղ ուշոյ. ցնդիշ խելաց. ցնորեցուցիչ.
Արբոյց մեզ տէր մրուր ուշաբարձ, եւ տրտասուս չափով. (Կիր. պտմ.։)
forgotten;
cf. Ուշագնաց.
Բարձեալն յուշոյ. մոռացեալն.
Յիշեցուցանէ նմա զխնդրեալսն եւ զուշաբարձեալսն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
catalepsy.
cf. Ուշաբերիմ.
Ապա սակաւ մի ուշաբեր եղեալ (կամ ուշաբերեալ) եւ յինքն եկեալ. (Պտմ. աղեքս)
to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
ՈՒՇԱԲԵՐԵՄ ՈՒՇԱԲԵՐԻՄ եցայ. ձ. μνημονεύω recordor եւ φρονήσιν ἕχω, ἁναπνεύω resipisco, respiro. Յուշ բերել զմոռացեալն. յիշել. որոճել. ի միտ առնուլ. եւ Ի միտս՝ յինքն՝ յուշ գալ. անձին զգալ. զգաստանալ. խելաբերիլ. հանդարտիլ. զօրանալ.
Ի լռարանի մտացս ամփոփման ուշաբերեալ զյուսահատութեանցն դառն պտղոցն խոստովանիմ ամենագիտիդ. (Նար. ՟Զ՟Ա։)
Երկայնամիտ լինէր (ի ցաւս), եւ ուշաբերեալ ասէր, եթէ տէր ինքն եղեւ ինձ օգնական. (Ոսկ. ես.։)
Եթէ տրտմութիւն հասանիցէ, այնպէս ուշաբերեսջիր, որպէս եւ քրիստոսին։ Վաղվաղակի ի լոկ բանէն ուշաբերեալ կազդուրեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմք ուշաբերել, յորժամ այնչափ սահեալ ալիք զմեօք ծփիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։ եւ ՟Բ. 8։)
Ոգի առեալ թեթեւանայր ի ցաւոցն, եւ ուշաբերեալ՝ ասէր, ո՞ւր էիր (տէր) մինչեւ ցայժմ. (Աթ. անտ.)
Նոյն ժամայն ուշաբերեալ յիշեաց զտէրունական բանն. (Ճ. ՟Բ.։)
Այսպիսեօք բանիւք եւս բանայ զմիտս կուսին ուշաբերել եւ ի միտ առնուլ. (Իգն.։)
Ահաբեկ լեալ՝ ուշաբերել (կամ յուշաբերիլ) ոչ կարէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
to recover from a swoon, to come to life, to revive, to recover one's thoughts on senses.
out of one's mind;
loosing one's senses, fainting, swooned;
— լինել, to faint away, to swoon.
ՈՒՇԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Կորուսանել զուշն. նուաղիլ. թալկանալ. զինքը կորսնցնել, մարիլ.
cf. Մտադիր.
cf. Մտաթափ;
beside oneself, out of one's mind, having lost all sensation.
Թափեալ յուշոյ. ուշաբարձ. ցնորած. բախած. մտաթափ.
Սուրբ եկեղեցի զխորհրդական ճաշակումն վասն բազում պատճառաց ոչ տայ ուշաթափից. (Մխ. ապար.։)
ՈՒՇԱԹԱՓ ԼԻՆԻՄ. ՈՒՇԱԹԱՓԻՄ. եցայ. Անկանիլ ի մտաց կամ ի զգայութենէ. ցնորիլ. զինքը՝ խելքը կորսնցնել՝ փախցնել, մարիլ.
Ազդումն դիւական անկեալ ի վերայ նորա՝ ուշաթափ անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Անկեալ ի խելացն՝ ուշաթափեցաւ. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Գ.։)
cf. Ուշաթափիմ.
to be out of one's wits;
to swoon or faint away.
ՈՒՇԱԹԱՓ ԼԻՆԻՄ ՈՒՇԱԹԱՓԻՄ. Անկանիլ ի մտաց կամ ի զգայութենէ. ցնորիլ. զինքը՝ խելքը կորսնցնել՝ փախցնել, մարիլ.
Ազդումն դիւական անկեալ ի վերայ նորա՝ ուշաթափ անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Անկեալ ի խելացն՝ ուշաթափեցաւ. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Գ.։)
amnesy.
cf. Մտադիր.
ՈՒՇԱԿԱԼ ՈՒՇԱԿԱԼՈՒ. προσέχων, προσεκτηκώς, προσεκτηκώτερος attentus, attentior. Որ ուշ ունի. միտ դնօղ. զգուշաւոր դիտօղ.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
cf. Մտադիր.
ՈՒՇԱԿԱԼ ՈՒՇԱԿԱԼՈՒ. Որ ուշ ունի. միտ դնօղ. զգուշաւոր դիտօղ.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
cf. Մտադիր.
Ուշադիր. փո՛յթ. գուն գործօղ. խելք տուօղ՝ ջանացօղ.
Առաքեալ ասաց, օգնականք եւ ուշատու եմք ուրախութեան ձերոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Մտադիր.
Ուշադիր. մտադիր. ուշեղ. հանճարեղ. ուշը բանեցնօղ, խելք ծախօղ.
Մի՛տ դիր. զի աստ մտաց ուշարարաց պէտք են. (Սեբեր. ՟Ե։ (Այլ է եւ Յուշարար. զոր տեսցես։))
of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.
μνήμων memor, bona memoria praeditus, memoriosus, ingeniosus. պ. հուշմէնտ, հուշտար, հուշէար. Զօրաւոր ուշով՝ յիշողականաւ եւ խելօք. յարմար յուսումն. ճարտար. մտաբաց. խելքը բաց, աղէկ յիշողութեան տէր.
Արտաշէս ուշեղ (որ եւ մնեմոն). (Եւս. քր.։)
Ժողովեալ մանկունս ընտրեալս՝ ուշեղս. (Խոր. ՟Գ. 54։)
good memory, intelligence.
Ուշեղն գոլ, եւ ուշ. հանճար, իմաստութիւն. խելացութիւն, եւ խելք.
Ճայթումն ամպոցն բաւական է պակուցանել քաղել զուշեղութիւն ոգւոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Տրամադրեալ անտրամադրական՝ տառին ի սա ուշեղութեան». այսինքն իմաստութիւն հօր իբրու արձանագրեալ ի խաչի. (Մագ. ոտ. խչ.։)
witty, intelligent, ingenious, sensible;
judicious, wary, prudent;
— լինել, to be attentive, wise, sagacious, to attend to.
Ուշեղ եւ ուշադիր յուսումն հանճարոյ. մտացի. աջող մտօք. սրամիտ. իմաստուն. խոհական. զգօն. հանդարտ. խելացի, խելօք.
Զարմացեալ լինէր վասն պատանւոյն ուշիմ մտացն». (կայ եւ ձ. ուշի մտացն) յն. վասն պատանւոյն ոգւոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 17։)
Ո՛վ ուշիմ ընթերցասէր. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Իմաստասէր ուշիմ կազմեմ ... Ուշիմ մանուկ եւ զայս ընկա՛լ ... Այսմ ապացոյց ի՛ր եւ քանոն, զմանուկն ուշիմ զսողոմոն. (Կրպտ. ոտ.։)
Ուշիմքն եւ երագունքն (ի զինուորութեան) պատուովք բարգաւաճին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Է։)
ՈՒՇԻՄ ԼԻՆԵԼ. Զգօն՝ զգոյշ՝ արթուն եւ զգաստ լինել. խելօք ըլլալ կամ կենալ, խելքը գլուխը ժողվել.
Այլ դուք ուշի՛մն լերուք (զի մի՛ ոք գիտասցէ զիրսդ)։ Տե՛ս թէ հնա՛ր է փոխել զխօսսդ, ուշի՛մ լեր. (Փարպ.։)
presence or penetration of mind, readiness of wit, intelligence, sagacity;
acuteness.
Ուշիմն գոլ. իմաստութիւն. հանճար. խոհեմութիւն.
Զուշիմութիւն ըզգաստական, զհամեստութիւնըն մաքրական. (Կրպտ. ոտ.։)
galbanum;
benzoin, gum-benzoin.
• (որ և ոպան) «քաղբան, չարհոտ ծանրահոտ մի խէժ և նրա տունկը. լտ. gal-banum (ըստ ՆՀԲ), oрорonax (ըստ Արթին-եան, Տունկերը էջ 52)» Գաղիան. բժշ. որից ուտանի խիժ, ուպանի տակ, ուպանատակ։
ՈՒՊԱՆ որ եւ ՈՒՊԱՆԻ ԽԻԺ, ՈՒՊԱՆԻ ՏԱԿ, ՈՒՊԱՆԱՏԱԿ. χαλβάνη galbanum, -us . Խիժ հոտաւէտ, կամ ծանրահոտ, եւ տունկ նորա. որպէս քաղբան կամ գաղբան. անկուտան, էնկտար, ... ըստ ոմանց՝ եւ կնդրուկ. ասըլպէնտ. տ. որպէս յն. σίλφιον laserpitium. իտ. belzuino. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
• , ո հլ. «ճիւղ, ընձիւղ» ՍԳր. Վեցօր. 94, 95, 97. Եղիշ. զ. էջ 89. «ուռի ծառը» Ես. խդ. 4. Եփր. հռ. 23. Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 101? «գեղձի ծառը» Երեմ. խզ. 14, (սրանք սրբագրելի են ուռի՝ ըստ Նորայր, Բառաքնն. 29.-նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. Թթր. tal, որ նշանակում է «1. ճիւղ. 2. ուռի» ըստ Будaговъ 1, 335) որից ուռամիջակ «ուռենու պէս բարակ մէջ-քով» Նար. տաղ. (Նորայր, Հայկ. բառաք. 122), ուռենի Ոսկ. յհ. ա. 45. ուռի Սղ. ճւռ-2. Ղևտ. իգ. 40.-նոյն բառը պիտի լինի նաև ուոն «սրած փայտ, սեպ, երիթ» Եւս-պտմ. 158, Ագաթ. Գոր. և շմ. տող 406. Վե-ցօր. 97. հմմտ. երեքուռնի «եռոտանի, երեք բտոով» Վստկ. 183 (Պարտ է երեքուռնի բարձր սանդուղք շինել)։
• Հիւնք. ուռճանալ բայից է հանում ուռ, որից էլ ուռի, իբրև անպտուղ և միայն ուռ բերող ծառ։ Karolides, Γλωσ. συγϰρ. 78 կապադովկ. veria «խաղողի բարու-նակ, ուռ որթոյ»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaēti, պրս. bid հոմանիշների հետ։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 հնխ. osro, եռր երկրորդական ձև ozdo>ոստ բառի։ Karst, Յուշարձան 422 ուռնուլ բայի հետ՝ չաղաթ. ur «ուռոյցք», uruk «ծիլ»։ Petersson KZ 47, 256 հնխ. orso-ձե-ւից, որի հետ հմմտ. յն. ἂρριχος, ἂροιγος, άροιϰος «կողով». արմատն է ers։ ors-«փափուկ ճկուն ճիւղերով հիւսել», որի աճականից յառաջացած ձևեր են լիթ. rέzდis «կողով», rezgù «հիւսել», սանս ráǰǰu «չուան», լտ. restis «չուան» ևն։ նոյնը կրկնում է Pokorny 2, 374 հնխ. гezg-«հիւսել, ոլորել» արմատի տակ։ ճկուն ճիւղ»։ Նոր բառեր են ուռիկ «նորածիլ ճիւղ ուռենու», ուռխոտ, ուռուց «ուռենիների անտառ», ուռօրհնէք «ծառզարդար», ուռի «մի տեսակ խնձոր»։-Ղրբ. ունի նաև հե-տևեալ ձևերը. հօռ «խուրձ ևն կապելու հա-մար ուռենու ճիւղերը ոլորելով շինուած կապ. 2. ողնաշար», հօռ անէլ «ոլորել, ճըմ-լել», հօռ դառնալ «կոտրիլ», հօռացու «հռռ շինելու յարմար ճիւղ»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. ուռի, Մկ. ուռը՛, Զթ. ուռը՝, Հմշ. ուռընի, Սվեդ. ուռի-նա, Ալշ. Երև. Ախց. Մշ. ուռ, Գոր. հօ՜ռի, Ղրբ. Մժ. հօռէ, Ագլ. օռնի, բոլորն էլ նշա-նակում են «ուռի ծառը». միայն թէ Ալշ. Մշ. ուռ նշանակում են նաև «ուռենու ճիւղ, 2. հոշիի, նորքի ևն ճիւղ՝ կողով գործելու համար». նոյնպէս Ղզ. ուռ «ծառի երկար և
• «ուռած տեղը, ուռոյց, պալար» Բռս. մրկ. 118 (Այտուցեալ էի ուռովն). որից ուռ-նուլ կամ ուռչիլ «ուռիլ, այտնուլ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. թգ. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. (ռամկա-ձև ուռենալ Մխ. բժշ.), ուռուցանել Թուոց ե 22, 27. ուռոյցք Փիլ. ուռեցկողմ Եւագր. 21 ուռուցիկ Գծ. իէ. 14. Ոսկ. եբր. հողմուռոյց Ճառընտ. փքոցուռոյց Ագաթ.-Նոյն բառն է անշուշտ ոռնացուցանել «ուռցնել» Ոսկ. կո-ղոս. 601 (վկայութիւնը տե՛ս ըմփորտել)։
• Lag. Urgesch. 268 սանս. nrnām։ «լցնել». իսկ Böttich. Horae aram 18 ուռոյց=ասոր. [hebrew word] airuz «գլխի մի տեսակ ուռեցք»։ Տէրվ. Նախալ. 107 ուռճանալ և սանս. ūrja «ուռած, պա-րարտ» բառերի հետ՝ հնխ. varg կամ var արմատից։ Հիւնք. յն. ούρίζω «ուռ-նուլ առագաստի նաւու»։ Karst, Յուշար-ձան 408 սումեր. ur «առատութիւն», 421 ալթայ. or, ur «վերևը», չաղաթ. ör, ur «բարձր», յն. ὄρνυμαι և հյ. յառնեմ, 422 չաղաթ. ur, urma «ուռոյցք», uruk «ընձիւղ, ծիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. ուռել, Ախց. Կր. Մկ. Տիգ. ուռիլ, Ննխ. ուռէլ, Տփ. ո՛ւրիլ, Մրղ. ուռռէլ, Երև. ուռչէլ, Հմշ. ուռուշ, Շմ. ուռչիլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. ուռէնալ, Գոր. Ղրբ. օ՛ռչիլ, Զթ. ուռունօլ, ուռունոլ, Հճ. ու-րունօլ, Ասլ. էօռընալ, Ագլ. ըռռօ՛ նիլ, Սվեդ. ուդիցիլ։-Նոր բառեր են ուռեցւորիլ, ուռու-գեր, ուռնիկուռն, ուռուոլոր, ուռուիլ, ուռուց-ւարուկ։
• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառին է կցում վը-րաց. ურნატი ուրնատի «տիկ», բայց սրա նմանութիւնը պէտք է պատահական համա-րել, որովհետև չկայ հայերէն *ուռնատ ձե-ւը։ Պատահական են նաև թրք. ❇ uր «ու-ռեցք»> քրդ. ur «գեղձ, ուռեցք, այտոյց», որի ցեղակիցներն են չաղաթ. ōr (կոկանդ ur, խիվա ur) «բարձրութիւն, բարձրը», urmel «փչել, ուռցնել», urma «բշտիկ», urúk «ու-ռած, մէջը պարապ, սին», hurmak «փչել. ուռցնել», եակուդ. ūr, uräbin «փչել, շան հագեւր», urū «փչումն, շան հաջիւն». ur «ու-ռեցք», ալթայ. ur «փչիւն», մոնգոլ. ur «ծա-ռերի վրայ գոյացած ուռեցք»։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. հա-ւանաբար նշանակում է «բարձ կամ սպասի վերաբերեալ մի բան». ունի միայն Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 81, Շահն. Ա. 204. «Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամե-ծաց... և ըստ գահու նախապատիւ արարեալ բաժակաւ և ուռով առաջի իւր՝ զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր»։ Այստեղից առնելով Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 20՝ «Ըստ նախադա-սութեան նախապատիւ արարեալ բաժակօք և ուռովք առաջի իւր՝ զիւրաքանչիւր ոք նախա-մեծար ցուցանէ»։-
κλῆμα, κληματίς sarmentum, malleolus. (որպէս ուռ, եւ ուռն փոքրիկ). πυθμήν (որ եւ ունջ, փունջ) fundum, propago. Բարունակ որթոյ. շառաւիղ. ուղէշ. ընձիւղ. ոստ ո՛ր եւ է տնկոյ. ուռ, ճիւղ, ճղեկ.
Ես եմ որթ, եւ դուք ուռ։ Հատին անտի ուռ որթոյ, եւ ողկոյզ մի խաղողոյ ի նմա։ Զուռսն կտրիցէ։ Յորթն երեք ուռք. երեք ուռքն՝ երեք աւուրք են. եւ այլն։
Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։)
Հանդերձ ուռովքն եւ արմատն կորեաւ. (Իսիւք.։)
Մի մոռանայք զիւղն եւ զպսակն եւ զուռն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Օրհնեսցէ զուռն։ Երկակի ուռ տեառնադրեալ ի գլուխ դիցեն (փոխանակ նարօտոյ)։ Իբրեւ երկակին ուռ տեառնագրեալ դիցեն ի գլուխ. (Կանոն.։)
Որպէս զուռ ի մէջ ջրոց գնացից. (Ես. ՟Խ՟Դ. 4։)
Եկեր սուր զուռս քո. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 14։)
ՈՒՌ. որպէս Ուռն, ոռք. նստոյք. նստարան եւ նեցուկ ո՛ր եւ է իրաց. նիստ. վոռ, տակը.
Ի մէջ երկոցունց ուռոց բերանոցն (խռչափողի եւ շնչափողի) սիրտն մօտ ի ներքս անկեալ դնի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
middle-sized.
Որոյ ուռքն նմանականք են միջակ. միջասահման ըստ անդամոց ձեռաց եւ ոտից, կամ պարարակ միջով.
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճարպուկ, ուռամիջակ հաստաբազուկ, լայնաթիկունք խարտեշագեղ. (Նար. տաղ սայլ.։)
candlestick;
cf. Վառարան.
• «աշտանակ կամ վառարան, հրա-րան». մէկ անգամ ունի Գր. սքանչ. կուս.։
• Karst, Յուշարձան 408 սումեր. u։ «տաքութիւն, այրել, կրակ» բառի հետ։
Ո՛ւրախ լեր բերկրեալ, անշիջանելի լուսոյն ուռան՝ անանկանելի. (Գր. սքանչ. կուս.։)
snare made of branches.
• , ի-ա հլ. «արջ կամ եղնիկ բըռ-նելու թակարդ» Նոնն. 22 (վկայութիւնը տե՛ս յարկ). ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ հանում է ուռի կամ ուռկան բա-ռից։
• ՓՈԽ.-Լազ. ereki, ireki, erenki, ererenki «թռչուն որսալու ցանց»։
Թակարդ՝ հաղբ կազմեալ ուռկանաձեւ յուռոց կամ յուռեաց.
Յարկն է ինչ տեսակաւ ուռեկաց թանձրալարի, զոր կազմեն յորոգայթ արջոց եւ եղանց. (Նոննոս.։)
willowish.
cf. Ուռնում.
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ զարկք առնու, ուռենայ ի յանթքն խօլային մարմին. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Ուռի.
Ոչ ուռենիք անպտուղք, այլ՝ ծառք պտղաբերք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
cf. Ուռոյց.
ՈՒՌԵՑ ՈՒՌԷՑ կամ ՈՒՌԻՑՔ. Ուռոյցք, եւ ուռուցեալ.
Սէր զուռէց կողմ սրտմտութեան բժշկէ. (Եւագր. ՟Գ։)
Ոչ վէրք յայտումն, որ է ուռէց. (Գէ. ես.։)
Իբրեւ զխղխայթեալ շարաւով ուռիցք. (Վրդն. ծն.։)
cf. Ուռոյց.
cf. Ուռոյց.
to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.
Որպէս Յուռթի առնել. ուռճացուցանել.
Ծծեալ սուրբ առաքելոցն ի կուսածին աղբերէ բանին՝ լցեալ ուռթեցին զամենայն երեսս երկրի. (Փարպ.։)
ուռթել. իբր Յուռթել. յուռութս առնել.
Ուլունս ուռթել ... ի մէջ գետին անցեալ յուռթելն. եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
Ի մէջ ուռեաց նոցա կախեցաք զկտակարանս մեր։ Ոստս ի տերեւախիտ ծառոց եւ յուռեաց. (Սղ. -ճլզ. 2։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
net, netting, trammel-net;
snares.
• , ի-ա հլ. «ձուկ բռնելու ցանց» ՍԳր. Լաբուբ. 48. որից ուռկանել «ցանցով որսալ» Ոսկ. ա. կոր. ուռկանարկ Սեբեր. ուռկանաւոր Ես. ժթ. 8. ուռկանաւորել «որ-սալ» Ուխտ. Ա. 10.-Rivola, Բառ. հայոց2, 349 ուռկան ձևի հետ յիշում է նաև վարկան, որ պէտք է գաւառական մի ձև լինի?
• Klap. Asia pol. 103 ֆինն. werkko, յն. άρους ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. թրք. ուո-
• ղան, օրղան «պարան»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ" 17 սանս. var, yr «ծածկել» արմատից։ Bugge, Btrg. 39 յն. έρϰυς «որսի ցանց», ἀρϰάνι «կապ», լտ. sarcina «կապոց, ծրար» բառերի հետ՝ բնիկ հայ։ (Մերժում է Boisaca 79)։ Հիւնք. յն. ὄρϰάναι «բանտ» և ὄργονον «գործի» բառերից. հմմտ. հյ. գործի «ուռկան»։ Patrubány SA 1, 309 թրք organ «չուան» բառից փոխառեալ։ Նոյն ՀԱ 1908, էջ 341 ուռի բառից, իսկ թրք. organ փոխառեալ է հայերէնից։ Շէֆ-թէլովից BВ 29, 52 ուռ, ուռի, ուռեակ բառերից։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. örmek, չաղաթայ. orge-mek «հիւսել». ալթայ. urmek «հենուլ. հէնք անել»։ Pe-tersson KZ 47, 256 կցում է ուռ, ուռի բառին (որ տե՛ս)։ Նոյնը կրկնում է Po-korny 2, էջ 374։
• ՓՈԽ. -Պատահական նմանութիւն ունին և հայերէնից չեն փոխառեալ բոհեմ. arkana «ցանց, թակարդ» (տես Vaillant, Gram. des Bohémiens, Paris 1868, էջ 95), ռուս. ap-канъ, ն. ասոր. ork'än «ձի կամ մարդ բըռ-նելու մի տեսակ չուան», որոնք ծագում են թթր. [arabic word] arγan, [arabic word] ︎ arqan «հաստ չուան» բառից (Будaговъ, Cpaв. cлов. I, էջ 30, Berneker 30)։
διττύον, ἁμφίβληστρον rete, retia σαγήνη sagena, verriculum. (լծ. թ. ուռղան. օռղան, այսինքն պարան). Ցանց. արձոյլ. գործի որսալոյ զբազմութիւն ձկանց հիւսեալ ի չուանէ. եւ լայնաբար՝ Թակարդ. վարմ. դամ. լար. գործիք ըմբռնելոյ.
Արկեալ ուռկան ի ծով. քանզի ձկնորսք էին։ Կազմէին զուռկանս իւրեանց։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով։ Ձգանք ուռկանաց։ Ժողովեաց զնա ուռկանօք իւրովք։ Զոհեսցէ ուռկանին իւրում, եւ այլն։
Ամենայն ինչ ընդ իմով ուռկանօք եւ թակարդիւք է փակեալ։ Զի՞նչ քեզ շահք եղեն ի բազում ուռկանացն, որ զմի ձուկն ոչ կարացեր որսալ. (Իսիւք.։)
Ուռկանաւ աւետարանի սրբոյն պետրոսի։ Տպաւորեալ լրմամբ ուռկանի վիմին հաւատոյ. (Շար.։)
Ի հոգւոյն շարժեալ վէմն հաւատոյ այսօր՝ տարածեաց զուռկանն աստուածային բանին, երրակի անձանց երիս հազար որսաց. (Տաղ.։)
cf. Ուռկանաւոր.
ՈՒՌԿԱՆԱՐԿ ՈՒՌԿԱՆԱՒՈՐ. ἁμφιβολεύς piscator (mittens retia). Արկօղ զուռկան յորս. ունօղ եւ ի կիր առօղ զուռկան. ցանցորդ. ձկնորս.
Յերկոցունց կողմանց երկու դասք ուռկանարկացն զմի գոգ ի մէջ արգելուն։ Գտանի մի բնութիւն եւ մի արուեստ ուռկանարկացն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ցանցորդքն եւ ուռկանաւորքն սուգ առցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։)
fishing with a net;
fisher.
ՈՒՌԿԱՆԱՐԿ ՈՒՌԿԱՆԱՒՈՐ. ἁμφιβολεύς piscator (mittens retia). Արկօղ զուռկան յորս. ունօղ եւ ի կիր առօղ զուռկան. ցանցորդ. ձկնորս.
Յերկոցունց կողմանց երկու դասք ուռկանարկացն զմի գոգ ի մէջ արգելուն։ Գտանի մի բնութիւն եւ մի արուեստ ուռկանարկացն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ցանցորդքն եւ ուռկանաւորքն սուգ առցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։)
to fish with a net, to fish;
to take as in a net, to catch, to draw into a snare.
Որով ձկնորսքն զաշխարհ զբաւանդակ աւետարանին կապանօք ուռկանեցին. (Ածաբ. կարկտ.։)
Զբանական կոյտս ուռկանեցին. (Նար. առաք.։)
Բանին զգեստուք զփրկեցելոց զանձինս ուռկանելով. (Նիւս. երգ.։)
Հաւատոյն բանիւ ուռկանեաց զընտրեալսն ի փառս աստուծոյ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ի ծովէն ուռկանեցին. (Երզն. մտթ.։)
Որ զամենեսեան ուռկանէր ի մի միաբանութիւն հաւատոյ. (Ներս. աբեղ. ի լմբ.։)
Vulcan, god of fire and of smiths;
vulcano, Etna, Vesuvius.
ՈՒՌԿԱՆՈՍ որ եւ ԲԱՌԿԱՆՈՍ. Բառ լտ. վուլգանուս. ըստ յն. հեփեստոս. vulcanus Ἤφαιστος . Չաստուած հրոյ եւ դարբնաց. հրաբուղխ լեառն. վառարան կիկղոպայց դարբնացն շանթառաք արամազդայ ըստ քերթողաց. էտնա, մօնճիպէլլօ եւ վէսուբ եւ այլն.
Ի սիկիլիա ուռկանոս, որոյ միշտ կատարն հրով տոչորի. (Երզն. լուս.։)
cf. Ուռճալիր.
Ուռճացեալ զարդուք. առատ. լիուլի. լիազեղուն, յորդ. յուռթիւն.
Ուռճազարդ ճառագայթիւք։ Այսքան ուռճազարդս եւ լցեալս բարեաւ. (Պիտ.։)
cf. Ուռճալիր.
Անօթ ընտիր, եւ ուռճալի լուսով լցեալ. (Անան. ի պետր.։)
Որպէս լուսին, մինչ ի լուսալիրն լինել եւ ուռճալիր. (Փիլ. լին. ՟Բ. 33։)
Լուսովն զամենայն ասեն զաշխարհս ել ուռճալրացեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Դիւրասաղապ.
Մեք տկարք, եւ դիւրասաղապ բնութիւնս. (Ի գիրս խոսր.։)
Դիւրասայթաք բնութիւն. (Սկեւռ. աղ.։)
easy to miss or mistake.
Դիւրասխալ բնութիւն, անդամք (կամ զգայարանք). (Իգն.։ Շ. յկ. ՟Ժ՟Թ։)
easy to gain, to acquire.
Զհարկաւորսն մեզ դիւրաստացս արար. իսկ զդժուարաստացսն ո՛չ հարկաւոր. (Ոսկիփոր.։)
delicate, sinsible.
ԴԻՒՐԱՎՆԱՍ ԴԻՒՐԱՎՆԱՍԵԼԻ. Որ դիւրաւ կամ փութով մարթի վնասիլ. եղծանելի. դիւրագլոր.
Դիւրավնաս է բնութիւնս ի մեղս։ Արտաքին եւ դիւրավնասելի ... ներքին եւ հաստատուն. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ ՟Դ։)
light;
portable;
condescending.
Եւ ահա պարզաբար ասացեալ դիւրատար լուսաւորութեամբ յականջս ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Բ։)
easily, with facility, at pleasure;
pliantly;
currently.
εὑχερῶς, ῤᾳδίως faciliter, facile (Ի բառէս դիւր). որ եւ ԴԻՒՐՈՎ. ԴԻՒՐԵԱՒ. ԴԻՒՐԱԲԱՐ. ԴԻՒՐԱՊԷՍ. Հեշտեաւ. առանց դժուարութեան. անաշխատ. եւ Յօժարութեամբ. մտադիւր. անխտիր. համարձակ.
Զայսոսիկ լութեալ՝ եւ այլքն դիւրաւ իմասցին. (Աթ. ՟Ա։)
Դիւրաւ ձգին, եւ դիւրաւ ածեալ լինին առ ի յառաքինութիւն միտք կուսին. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որ զիւր պակասամտութիւնն եւ զդառնամաղձութիւնն իմանայ, դիւրաւ ներէ ընկերին. (Կլիմաք.։)
Զկնի դժուարագունին զդիւրաւն յարմարեաց. (Եպիփ. յար. մեռ.։)
easy, commodious.
Անդորր դիւրաւոր։ Դիւրաւորս ընթացո՛ ի յաւարտումն լրման. (Նար. ՟Զ. եւ ՟Ձ՟Ե։)
that changes easily, changeable, mutable, variable, versatile.
ԴԻՒՐԱՓՈԽ ԴԻՒՐԱՓՈԽԵԼԻ ԴԻՒՐԱՓՈՓՈԽ. εὕτρεπτος, εὑμετάβλητος, παλέμβολος facile mutabiis, inconstans, versabilis Որ ոք կամ որ ինչ դիւրաւ փոխի, փոփոխի. յողդողդ. դիւրայեղ. յեղյեղուկ.
Դիւրափոխ բնութիւն, ազգ մարդկան, աշխարհ, եւ այլն. (Հց. աթ. կիւրղ.։ Ոսկ. ղկ.։ Արծր. ՟Գ. 5։ Իսիւք. յոբ.։ Նիւս. բն. ՟Է։)
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. իսկ յորժամ ըմպելին, դիւրափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Քունք թեթեւք եւ դիւրափոփոխք. (Բրս. թղթ.։)
Դիւրափոփոխ է իմում հրամանիս. այսինքն յիմմէ հրամանէ. (Արշ.։)
Առաքինութիւն ո՛չ դիւրափոփոխ. (Արիստ. աշխ.։)
Զի մի՛ այլոց դիւրափոփոխից եւ ծուլացելոց կորստեան առիթ լինիցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Դաւիթ, որ դիւրափոփոխ էր ի հալածանսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա.) իմա՛ թափառական՝ յօժարութեամբ։
cf. Դիւրափոփոխ.
ԴԻՒՐԱՓՈԽ ԴԻՒՐԱՓՈԽԵԼԻ ԴԻՒՐԱՓՈՓՈԽ. εὕτρεπτος, εὑμετάβλητος, παλέμβολος facile mutabiis, inconstans, versabilis Որ ոք կամ որ ինչ դիւրաւ փոխի, փոփոխի. յողդողդ. դիւրայեղ. յեղյեղուկ.
Դիւրափոխ բնութիւն, ազգ մարդկան, աշխարհ, եւ այլն. (Հց. աթ. կիւրղ.։ Ոսկ. ղկ.։ Արծր. ՟Գ. 5։ Իսիւք. յոբ.։ Նիւս. բն. ՟Է։)
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. իսկ յորժամ ըմպելին, դիւրափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Քունք թեթեւք եւ դիւրափոփոխք. (Բրս. թղթ.։)
Դիւրափոփոխ է իմում հրամանիս. այսինքն յիմմէ հրամանէ. (Արշ.։)
Առաքինութիւն ո՛չ դիւրափոփոխ. (Արիստ. աշխ.։)
Զի մի՛ այլոց դիւրափոփոխից եւ ծուլացելոց կորստեան առիթ լինիցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Դաւիթ, որ դիւրափոփոխ էր ի հալածանսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա.) իմա՛ թափառական՝ յօժարութեամբ։
cf. Դիւրափոփոխ.
ԴԻՒՐԱՓՈԽ ԴԻՒՐԱՓՈԽԵԼԻ ԴԻՒՐԱՓՈՓՈԽ. εὕτρεπτος, εὑμετάβλητος, παλέμβολος facile mutabiis, inconstans, versabilis Որ ոք կամ որ ինչ դիւրաւ փոխի, փոփոխի. յողդողդ. դիւրայեղ. յեղյեղուկ.
Դիւրափոխ բնութիւն, ազգ մարդկան, աշխարհ, եւ այլն. (Հց. աթ. կիւրղ.։ Ոսկ. ղկ.։ Արծր. ՟Գ. 5։ Իսիւք. յոբ.։ Նիւս. բն. ՟Է։)
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. իսկ յորժամ ըմպելին, դիւրափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Քունք թեթեւք եւ դիւրափոփոխք. (Բրս. թղթ.։)
Դիւրափոփոխ է իմում հրամանիս. այսինքն յիմմէ հրամանէ. (Արշ.։)
Առաքինութիւն ո՛չ դիւրափոփոխ. (Արիստ. աշխ.։)
Զի մի՛ այլոց դիւրափոփոխից եւ ծուլացելոց կորստեան առիթ լինիցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Դաւիթ, որ դիւրափոփոխ էր ի հալածանսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա.) իմա՛ թափառական՝ յօժարութեամբ։
very dissoluble.
ԴԻՒՐԱՔԱԿ ԴԻՒՐԱՔԱԿԵԼԻ. εὑδιάλυτος, εὑκαθαίρετος facile dissolubilis Որ դիւրաւ քակի, քակտի, կործանի, լուծանի, ցրուի.
Դիւրաքակ բարձրութիւնն (մարդ). (Ոսկ. սղ.։)
Մոխիր ասաց, զի զդիւրաքակն անձն երեւեցուցանել մարթասցէ. (Կոչ. ՟Զ։)
easy, commodious;
that walks easily;
currently.
Որպէս սակաւ ինչ եւ զնուրբ միջոց՝ դիւրաքայլ համարեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
easily cancelled or soon effaced.
Եւ որ եւս է նուազական առակեալն սարդն .. եւ ոստայն նորա դիւրեղծ. (Համամ առակ.։)
to facilitate, to make easy;
to accommodate;
to allay, to solace, to relax, to soften;
to unravel;
to level;
to defer;
to untie;
to abate.
ἁγαθοποιέω, εὑεργετέω, εὑλογέω prosum, benignus sum Դիւրութիւն առնել. անդորրութիւն տալ. հանգուցանել. եւ Դիւրացուցանել. բարեգործել, օգտել.
Դիւրել բարի առնել։ Դիւրել անձանց։ Դիւրեցեր ժողովրդեան քում. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 33։ Ես. ՟Լ՟Զ. 16։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Ամենեցուն դիւրեաց։ Դիւրել վտանգելոյ, կամ մարմնոց ախտացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Խոսր.։)
Դիւրէր սաւուղի ի լուր երգոց ի չարչարանաց այսոցն. այսինքն դիւրեալ լինէր. (Լմբ. պտրգ.։)
Դիւրեաց զերկիրն արքունական. (որ ասի եւ ԴԻՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ճ. ՟Բ.։)
Զմեղացն թակարդ դիւրել ի խորհուրդս. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Ը։)
Զերկոսին խնդիրսն դիւրէ մովսէսի. (Վրդն. թուոց.։)
ԴԻՒՐԵԼ. որպէս Հարթել. դուրել։ Վստկ. ՟հա. ՟հզ։ Ըստ իմիք եւ այն.
Դիւրեալ եւ պատրաստեալ են ճանապարհք աստուածապաշտաց. (Ես. ՟Ի՟Զ. 7։ (յն. լոկ՝ պատրաստեալ)։)
tolerable, supportable.
Դժուարակիրս եւ ծանունս զդիւրըմբերսն եւ թեթեւագոյնս ստեղծանելով յանձանց. (Սարկ.։)
easy to take;
easy to understand.
Չիք ինչ դիւրըմբռնելի սատանայի քան զաներկիւղսն յաստուծոյ. (Խոսր.։)
Ձագու փոքու դիւրըմբռնելւոյ. (Նար. առաք.։)
Զայրիսն, որոց պօղոս թուլացուցանէ զայն վասն դիւրըմբռնելի հասակին. (Լծ. ածաբ.։)
susceptible, sensible, easy to understand, acceptable.
Որպէս Դիւրաւ ընդունօղ.
Մոմ դիւրընկալ (կնքոյ)։ Դիւրընկալ լսելիք։ Դիւրընկալ եղեն բանին։ Յամլութենէ մտաց առ դիւրընկալ փոփոխելով։ Այնու զնոսա դիւրընկալս առնիցէ։ Օդ դիւրընկալ բնութեամբն, եւ զամենեսեան պարունակելովն. (Բրս. հց.։ Դիոն.։ Շ. բարձր.։ Փիլ.։ Նանայ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Առ ի դիւրընկալ գործել զնոսա (զժողովուրդն) առ քարոզութիւնն յովհաննու։ Զի դիւրընկալ զնոսա կազմեսցէ առ բարձրագոյն վարդապետութիւնն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԴԻՒՐԸՆԿԱԼ որպէս կր. Դիւրար ընդունելի. հեշտալուր. դիւրիմաց.
Դիւրընկալ առնել կամ ընծայեցուցանել զբանն. (Ոսկ. մ. ստեպ։)
Դիւրընկալ լինիցի խորհուրդն, կամ առ ի հաւատալ, կամ ի միտս, կամ արարածոց. (Ոսկ. մտթ.։ Շ. բարձր.։ ՃՃ.։)
easy, light, gentle, commodious;
flat.
ἑχερής, ῤᾴδιος, εὕκολος, κοῦφος facilis, levis եւ այլն. Ուր գոյ դիւրութիւն, կամ չիք դժուարութիւն. դիւր. անաշխատ. անարգել. անխափան. հեշտ. հեշտին. թեթեւ.
Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք։ Բանք քո բարի են եւ դիւրինք։ Էր դիւրին նոցա արգելուլ զնոսա։ Զի՞նչ դիւրին է, ասե՞լ .. թէ ասել ... Դիւրին է մալխոյ. եւ այլն։
Նախ յառաջնոցն եւ դիւրնոցն սկիզբն արասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Զդիւրինն յառաքինութիւն դիւրաւ ի չարիսն դարձոյց. (Մաշկ.։)
Որք զցանկութիւն եւ զդիւրինս մարմնոյ իբրեւ զբարեպաշտութիւն համարէին. (Շ. յուդ. ՟Թ։)
Վարդապետութիւն նորա ականջաց դիւրին էր. (Եփր. համաբ.։)
ԴԻՒՐԻՆ. Հարթ. ողորկ. որ եւ ԴԻՒՐ. դուր, դուրան
Զշաւիղս արդարութեան զդիւրինս. (Առակ. ՟Բ. 20։)
Եղիցին ամենայն դժուարինքն ի դիւրինս. (Ես. ՟Խ. 4։)
Դիւրին տնօրինի այժմ կեցուցանելն. (Լմբ. սղ.։)
that makes easy.
Որ դիւրէ. դիւրացուցիչ. հեշտալի.
hero
ἤρως heros, ἠμίθεος semideus Դի՛ցազն համարեալ, իբր յազգէ չաստուածոց կամ քաջաց. կիսաստուած՝ որպէս անմահ եւ սրբազան ըստ հեթանոսաց. եւ Կարի ազնիւ եւ առաքինի.
Սովոր են յոյնք զքաջս առ դիւցազունս ունել. (Եզնիկ.։)
Դիւցազունք անուանեալ՝ գեր ի վերոյ մարդկայնոյս համբառնային բնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի խիզախել դիւցազանն։ Զդիւցազինսն պատուասիրել. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Պատէր ազնուագոյնս զքաղաքն պարսպօք եւ զդրունսն զարդարէր դիւցազունս. (Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ դիւցազնաբար. յն. սրբազանավայելչաբար.
heroically
Զողբերգութիւնն դիւցազնաբար վերծանեսցուք. (Թր. քեր.։)
Դիւցազնաբար զօրութեամբ. (իբր դիւցազնական. Պիտ.։)
heroic;
epic.
Դիւցազնական մանկան դիպեալ, յարշակունոյ զարմէ սերեալ. (Շ. վիպ.։)
that is become a hero, heroic.
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. իմա՛, հեթանոսական։
cf. Դիւցազնային.
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (իմա՛, հեթանոսական։)
cf. Դիւցազնային.
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (Կաղանկտ.) իմա՛, հեթանոսական։
deified, placed in the number of heroes or gods;
heroic.
Խառն ընդ դիս ազգակցութեամբ.
sacrificer to idols.
Կատարիչ զոհից դիցն. քուրմ.
cf. Դիցապաշտ.
Իբր Դիցապաշտ. կռապաշտ. պաշտօնասէր չաստուածոց. որ ըստ հելլենացւոց՝ աստուածապաշտ. θεοσεβής religiosus
Մոլորութիւն դիւաց խաբեաց զդիւցապաշտս հայոց. (Եզնիկ.։)
Ի ստամբակ գոռոզութենէ դիւցապաշտ ինքնակալութեան. (Նար. խչ.։)
Կամին դիւցապաշտ կախարդութեամբ զարհուրեցուցանել զիս իբրեւ զայլս. (Կաղանկտ.։)
cf. Դիւցընկէց՞՞՞բարձունք.
divinity, false god;
idol;
կարգել ընդ դիս, to deify, to place in the number of gods;
գաշտային —, the rural gods.
Որպէս թէ դիոսք, կամ դեւք, կամ դիակունք. այսինքն Կուռք. սուտ աստուածք. չաստուածք երկրորդականք առ հելլենս. θεοί dii, δαιμόνες daemones (ըստ եբր. էլօհիմ, որ է աստուած, աստուածք, դիք).
Դից զոհել, կամ ծառայել։ Պաշտել զդիս։ Դնել ուխտ ընդ դիս։ Անուանք դից նոցա մի՛ անուանեսցի ի միջի ձերում.եւ այլն։
Նզովեաց այլազգին զդաւիթ դիօքն իւրովք. այսինքն երդուեալ ի դիս իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 43։)
Տաճարս առ վաճառարանն սրբազանել աստուածոցն իսկ, եւ հետեւողացն աստուծոյցն՝ դիցն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Մարտակիցք մեր աստուածք՝ համանգամայն եւ դիք. եւ մեք իսկ ստացուածք աստուածոց եւ դից. (անդ. ՟Ժ։)
Մարմնաւո՞րք էին արդեօք դիքն, թէ անմարմինք։ Զմարդկան ուրուականս ի պաշտօն առեալ՝ դիս անուանէին. (Եզնիկ.։)
Զդիս դիակունս։ Դից դիականց. (Մծբ.։ եւ Եփր.։)
ԴԻՔ. իբր եզական. Չաստուած ոմն, կամ դեւ. ոգի. θεός, δαίμων տէվ.
Դիցն այնմիկ հատանել զիւր գլուխ։ Դից իրիք մտեալ կալեալ զմիտսն (նաբուգոդոնոսորայ). (Եւս. քր. ՟Ա։)
to discontinue, to cease.
ԴԼԱՄ կամ ԴՂԱՄ. Դուլ եւ դադար առնուլ. հանդարտիլ. դադար կենալ, դադրիլ.
to shake;
to move, to shake off, to agitate;
to raise commotions in a state.
ԴՂՈՐԴԵՄ ԴՂՐԴԵՄ. σείω, ἑξίστημι moveo, quatio , ἁνατρέπω demoveo, subverto, stupefacio Դղորդ տալ. դողացուցանել. սարսել. շարժլել. սասանեցուցանել. խախտել. խռովել. պակուցանել. կր. իբր ձ. Սարսիլ. սասանիլ. խռովիլ.
Զամենայն գայ դղրդել։ Ի գալստեան նորա (իւրում) դղրդէ զամենայն։ Այնպէս դղորդէ զարարածս. (Ոսկ. ես.)
Դղորդեաց զոմանս ի զօրաց անտի։ Շարժումն դղորդեալ քաղաքաց։ Բարկութեամբ եւ մոլորութեամբ դղորդեալ ի վերայ սրբոցն. (ՃՃ.։)
Մոգուցն գալ՝ դղրդեաց զքաղաքն եւ զթագաւորն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Դղրդել զօրէնս, զտիեզերս, զերկինս եւ զերկիր. զթանձրութիւն գետնոյս. (Եղիշ. ՟Ը։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. ղկ.։ Լմբ. համբարձ.։ Նար. եւ այլն։)
Այլ նոքա եւս առաւել բարկութեամբ եւ մոլութեամբ դղորդեալ ի վերայ սրբոյն. (Տօնակ.։)
shock, sion, agitation;
disturbance.
ԴՂՈՐԴՈՒՄՆ ԴՂՐԴԻՒՆ ԴՂՐԴՈՒՄՆ. Դղորդելն. դղրդիլն. դղորդ. շարժլումն. սասանումն. խախտումն. վրդովումն, պակուցումն.
Շարժեցաւ սաստիկ կամ սաստկապէս դղորդմամբ։ Բազում եւ խիստ թագաւորօք դղորդմունք յայսմ հետէ լինելոց են յաշխարհիս։ Գերութիւնք եւ դղրդմունք. (Փարպ.։)
Դղրդումն ծովու. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Զամենայն բանակն ի դղորդումն կացուցանէին. (Եղիշ. դտ.։)
to make a noise;
to murmur, to grumble;
cf. Հնչեմ.
ԴՆԴՉԵՄ կամ ԴՆԴՉԻՄ. որ եւ ԴԴԸՉԱԼ. Ձայն շարժման հանել ջրոց եւ բուսոց, եւ այլն, հեզիկ հնչմամբ. խոխոչել, դռնչել, շչել.
Մարգարէն զիւր ինչ ոչ տայ հրաման, բայց զոր հնչեալն լինի (յաստուծոյ), դնդչէ բանիւք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 3։)
Ընդ աղբերակունս երկնապող դդչացեալ եւ ի վեր գայ. (Վրդն. ծն.։ (այլ ձ. դըդընչէ)։)
to place one's self;
to become;
եդաւ դուռն, the door was shut;
եդաւ զթագ, he crowned himself.
to totter, to stagger;
to tremble;
to start;
to shudder;
to quake, to shiver.
Դողալ յերեսաց աստուծոյ, կամ առաջի նորա, ի բանից նորա. վասն ցրտութեան ձմերանոյն։ Եկն կամ մատեաւ դողալով. եւ այլն։
Զարհուրեալ դողացայ. (Ագաթ.։)
farm, land, field;
country, village;
— տեղիք, rural or country places.
ἁγρός, ἕπαυλις ager, villa ըստ եբր. ակէլ։ Գետին բացօթեայ մշակեալ, ուր արտորայք են, եւ սակաւ բնակութիւն. որ եւ Անդաստան, Անդ. արտեր. չիքթլիփ.
Որ է ի վիճակի ագարակի իւրոյ։ Հրձիգ արար զամենայն անդս եւ զագարակս նոցա։ Որ գայր յագարակէ (կամ յանդէ)։ Յագարակս եւ ի գիւղս։ Զագարակս նորա եւ զաւանս նորա։ Ի վերայ ագարակացն, եւ այլն. (ստէպ ի սուրբ գիրս։)
Կալուած գետնոյ շուրջ զքաղաքօք եւ զգեղիւք. արփալըգ.
Հրամայէ զսահմանս գիւղից եւ ագարակաց որոշել։ Որում տուեալ զաւանն Տատեանս հանդերձ ագարակօք. (Խոր. ՟Բ. 53. 59։)
farm-guardian, inspector.
ἁγρονόμος, magistratus, aedilia ruris Վերակացու ագարակաց. ոստիկան անդաստանաց. շիֆթլիք ուստասը.
Դարմանօղք գոլ այսոցիկ ամենեցունց՝ ագարակաբաշխացն։ Օրինապահք, եւ ագարակաբաշխքն, եւ քաղաքօրէնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
agrarian;
rural, rustic, country;
— օրէնք, agrarian law.
Սահման ասի ի փոխաբերութենէ գիւղից, եւ ագարակային սահմանաց. (Սահմ. ՟Դ։)
small field.
Նուաստ ագարակիկ մի. (Տօնակ.։)
the under part of the tail.
Ներքոյք ագւոյ կենդանւոյն. պոչին տակը. գույրուգ աչթը։ Վստկ. ուր ռամկօրէն հոլովի Ագետըկի, տկէն։
tailed;
— աստղ, comet.
Ունող զագի. պոչ ունեցօղ. գույրուգլու.
ԱԳԵՒՈՐ ԱՍՏՂ. Գիսաւոր աստղ. պոչով աստղ. Գույրուգլու էըլտըզ.
athlete, wrestler.
ἁγονιζόμενος, certans in agone Որ առնէ զագոն, այս ինքն որ հանդիսանայ ի մրցմունս. ախոյեան. նահատակ. փէհլիւվան, կիւրէշճի.
Առ այսու ժամանակօք ագոնարարացն տրագոս տուաւ, որ է գօշ. (Եւս. քր. ՟Շ՟Բ։)
raven, crow;
cf. Կռնչեմ;
cf. Կռչեմ.
κόραξ, corvus Թռչուն սեաւ՝ սրակտուց՝ գիշակեր. գարկա.
Արձակեաց զագռաւն։ Իբրեւ ագռաւ միայնացեալ։ Ձագուց ագռաւուց. (Ծն.։ Երեմ.։ Սղմ. եւ այլն։)
Ագռաւուց գնալն. (Եզնիկ.։)
Մտեմ ի բոյնն աղաւնի, եւ անտուստ ագռաւ ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
ագռաւ դնի ի մեզ եւ իբր Գիշերագռաւ ըստ յն. որ եւ Բու, եւ Հաւապատիր։ (Օրին. ՟Ժ՟Դ. 16։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Ագռաւ ընդ պիղծ թռչունս համարեալ ըստ օրինաց։ (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
Յառասպելս հեթանոսաց՝ երբեմն սիրելի ապողոնի վասն սպիտակն գոլոյ, այլ յետոյ փոխեալ ի սեւութիւն. եւ վասն յամելոյն ի բերել ջուր՝ փոխադրեալ յաստեղս ի ներքոյ աստեղատան Առիւծուն եւ Կուսին՝ դէպ յԸմպանակն, առ տտամբ Վիշապին։ (Շիր.։)
adamantine;
hard;
magnetic.
Դրունք անդամանդեայ. (Ճառընտ. ՟Ժ։)
Փոխաբերութեամբ, իբր Յոյժ կարծր. կարծրակուռ. կարի խիստ, հաստապինդ. դիմացկուն. ելմաս կիպի փէք.
Յովբ՝ որ ադամանդեայն էր, եւ քան զվէմ եւս հաստատուն։ Ամուր վառեաց զնոսա, եւ երկաթիս անդամանդեայս գործեաց. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։ եւ ՟Բ. 8։)
Բաւական էր ապա եւ զանձինս անդամանդեայս դարձուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
Ադամանդեայ կարծրութեամբ սպառազինեալ. (Պիտ.։)
Արժան էր ստանալ զգօնութիւն, թէեւ ադամանտեայ եւ վիմեղէն ոք ունէր հոգի. (Սարկ. հանգ.։)
Նմա նմանեսցուք՝ արիագունին այնմիկ եւ անդամանդեայ հոգւոյն. (Ոսկ. գծ.։)
Adonaï, the Lord God.
Ադովնա՛ տէր ելովէ սաբաւովթ։ Այսպէս ասէ ադովնայի տէր, եւ այլն. (ի սուրբ գիրս։)
Զչորեքգրեանն (Եհուահ) յայլում վայրի գտաք ադովնայի իսկ գրեալ ... Ադովնայի եւ ահիւահ զԱստուծոյ անունն նշանակեն. (Ոսկ. ես. ՟Ժ՟Ա։)
to grow dry or lean, to fade, to wither.
ξηρόομαι, λεπτόομαι, aresco, macresco Ազազիլ. ազազուն լինել. չորանալ. ցամաքիլ. նուազիլ. չորանալ. գուրումագ.
Այգի տնկէ ... ամենեցուն ազազացելոց եւ ապականեցելոց՝ որ յերկրի էին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 67։)
to cause to fade, to tarnish, to dry.
ξηρόω, λεπτόω, arefacio, attenuo Չորացուցանել. ցամաքեցուցանել. չորցընել. գուրութմագ.
Ի չորացուցանել եւ յազազել առաւել փութան զմարդատունկս. (Սարգ. յուդ. շ ՟Բ։)
Հալեաց զսառնն կռապաշտութեան, եւ ազազեաց զջրշեղջսն ուրացութեանն. (Ճառընտ. ՟Բ։)
cf. Ազազանամ.
Չորացան ազազեցան բուրաստանք ծաղկոցաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
freely;
nobly.
Ազատաբար ոչ բնաւ ումեք ծառայել. (Պիտ.։)
Ո՛չ ազատաբար արարեալ՝ թողէք զիւրաքանչիւր իշխանութիւնս. (Խոր. ՟Գ. 42։)
Եւ յօժարաբար, ազատ կամօք. ուզելով, իրատէթ իլէ
Ազատաբար զխաչն առնուլ եւ գալ զկնի քո. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ուղղապէս եւ ազատաբար բերիմք ի կրկին տեսութիւնս բանից. (Շ. թղթ.։)