• «մօտ կամ առաջ երթալ՝ տանիլ». արմատ առանձին անգործածական, որից զանազան բայակերտ մասնիկներով ձևագած են՝ մատիլ «մօտենալ» Մծբ. մատնուլ «մո-տենալ» Բ. մակ. ժա. 8. մատչիլ «մօտ եր-թալ, մօտենալ» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. թգ. և ծն. մատուցանել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. սրանցից են մատուցական Ագաթ. մատու-ցիչ Եփր. ել. ղևտ. թղթամատոյց Աբր. մա-միկ. և Ճառընտ. ինքնամատոյց Նիւս. բն. դժուարամատոյց Բ. մակ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. բ. 12. դժուարամատչելի Արծր. յառաջամա-տոյց Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 30. սրբամատոյց Ա-գաթ. զոհամատոյց Կաղանկտ. նպաստամա-տոյց Կորիւն. նաւամատոյց, խնդրամատոյց (նոր բառեր) ևն։ Թերևս նաև մատք «երա-զափորձութի՞ւն» Եւագր. իա.։ Տե՛ս նաև մա-տարկայ։-Արմատի երկրորդ ձևն է ՄԱՒՏ = ՄՕՏ, որի հետ ճիշտ այն ձայնական լա-րաբերութիւնն ունի, ինչ որ արածել և արօտ, յատանել և յօտ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mād-«հանդիպիլ, պատահիլ, մօտը գնալ» արմատից, որ և ու-նէր mod-, məd-ձևերը. ժառանգներից ու-նինք հսլ. mōt «հանդիպում, հաւաքոյթ, հասարակական ժողով», անգսք. ge-mōt, հին սաքս. mōt, մբգ. muoz «նոյն նշ.». հիսլ. mota, գոթ. gamotjan, անգսք. metan, անգլ. meet «հանդիպիլ, պատահիլ». mee-ting «պատահում, հանդիպում, տեսակցու-թիւն, հաւաքում, ժողով», moot «վիճաբա-նիլ, հակաճառել» ևն (Pokorny 2, 304)։
• ՆՀԲ բոլորը հանում է մատն կամ մօտ ձևից, իսկ մատք թերևս որպէս լտ. mador «խոնաւութիւն, գիշութիւն, թացութիւն»։ Windisch. 23 մատուցա-նել ձևը՝ մատնել, մուծանել, մուտ բա-ռերի հետ՝ ազգակից է դնում լտ. me-dius ձևին։ Մորթման ZDMG 31, 437 մատուցանել=բևեռ. madutini։ Խորե-նացու մար ամատ ձևը ուզելով մեկնել հայերէնով (որովհետև մար հայերէն է), Vetter ենթադրում է որ Խորենացու ժա-մանաև ոռյութիւն ունէր ամատ «եկաւ» բառը (հմմտ. Ամատունիք՝ ըստ Խորե-նացւոյ «եկք»). և այս բառը մեկնում է ամ=սանս. am «երթալ» արմատից՝ ատ կտր. եզ. գ. դէմքի վերջաւորու-թեամբ։ Այս կարծիքը քննելով Հ. Ն. Ա. ևնթառոում է որ ամատ կազմուած է ա կատարեալի յաւելուածով (հմմտ. ե-
• հառ) մատ ձևից, որ *մատանեմ բայի կտր. եզ. գ. դէմքն է. նոյն արմատից կազմուած են ուրիշ յօդերով մատնում, մատչիմ ևն. (երկուսն էլ տե՛ս ՀԱ 1894, 199)։ Հիւնք. մօտ բառից։ Ուղիղ մեկ, նութիւնը տուին Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 124 և Scheftelovitz BВ 29, 28, համեմատելով ի մէջ այլոց գոթ. ga-mōtjan «հանդիպիլ» բառի հետ։ (Այս բառը Bugge և Meillet կցել են հյ. մուտ արմատի հետ, բայց այժմ Meillet BSL հտ. 26, N 79, էջ 4 չունի այս կար-ծիքը)։
• «կեռաս պտուղը, քիրազ, գիլաս» Մարթին. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 418, ո-րից կեռասենի «կեռասի ծառը» Վստկ. 44, 143։
• = Յն, ϰέρασος, նյն. ϰερασηά «կեռասենի», ϰεράσιον «կեռաս» բառից, որ Արևելք և Արևմուտք ընդհանուր տարածուած մի բառ է. համեմատել լտ. cerasus, սպան. čereza, իտալ. ciriegia, ֆրանս. cerise, անգլ. cherry, հգերմ. chirsa, մբգ. kèrsc, գերմ. Kirsche, հունգ. cseresznye, հսլ. cersin'a ռուս. цepeщня, սերբ. tréšnja, չեխ. strešnč, լեհ. trzes'nia, czeresznia, լիթ. čeresna, ռում. ceráse, գնչ. čiras, ալբան. k'erši, ֆինն. kirsi, էստն. kirs, թրք. kiraz, արևել. թրք. gilas, քրդ. gilas ևն։ Նախա-պէս կարծւում էր՝ որ այս բառը ծագած է Փոքր-Ասիոյ Kερασοῦς (Կիրասոն) քաղաքի անունից, ուր Հռովմայեցիք առաջին անգամ Լուկուլլոսի ժամանակ ճանաչեցին այս պր-տուղը և իրենց հետ Եւրոպա տանելով՝ տա-րածեցին ամէն կողմ։ Այսօր ընդունում են՝ որ բառը Փոքր-Ասիական, թերևս Թրակօ» Փռիւգական է, պատկանում է հնխ. qer-ար-մատին և ցեղակից է յն. ϰράνος, լտ. cor-nus, լիթ. *kirnas ևն բառերին։ Յունարէնից անցել է լատիներէնի և յետոյ ուրիշ լեզու-ների (Berneker 149, Boisacq 439, Kluge 256, Pokorny 1, 411)։-Հիւբշ. 356։
• ՆՀԲ յիշում է միայն ռմկ. քիրաց։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը ունին Մսեր մագ. ամռառիր չափածոյ 176, Justi, Dict. Kurde 374, Հիւնք. 331 ևն։
• ԳՒՌ.-Սչ. գեռաս, Ասլ. Ննխ. գէռաս, Սեբ գէ՝ռաս, Բլ. գեռյազ, Մշ. գըռյազ, Խրբ. գիյ-րազ, Զթ. գէռօս, գէռոս (ծառը կոչւում է գէռիսե, գէռիսինե, գէռասինե), Վն. գիլազ, Պլ. քիրազ, Ախց. քիրmզ, Սվեդ. քրուզ ևն. վերջինները նոր փոխառութիւն թուրքերէնից կամ քրդերէնից։
cf. Ճանգ.
• , ի-ա հլ. «կեռ, սուր և ժանևռո ռործի, կամ նաև թռչունի և գա-զանի մագիլ, ճիրան» Յայսմ. Խոր. աշխ Վանակ. հց. Լաստ. որից ճանկխոտ «ռետ-նի փիճի բոյսը» Բժշ. ճանկճանկոտ «շատ ճանկերով» Վանակ. հց.։
• -Պրս. [arabic word] čang «թռչունի մագիլ, մարդու ճանկ, կեռ, կորացեալ, թեքեալ». որից փոխառեալ են նաև արևել. թրք. [arabic word] čanqa «ճանկ, մագիլ», [arabic word] čangak «մես կախելու կեռ», քրդ. čeng, čang «ձեռք, բազուկ», գնչ. čanka «կեռ գաւազան». վրաց. ჭანგი ճանգի «գազանի կամ թռչունի թաթը, մագիլ», գաչանգեբա «խորել, միջից մի մասը գողանալ. ճանկել» լազ. ճանգի «մագիլ թռչնոյ», ուտ. ճmնգ' «ճանկ, մա-գիլ»։-Հիւբշ. 187։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ Նոյնը և ՆՀԲ, Böttich. Arica 85, 410 ևն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չին. ❇
• čang3 «ափ, բուռ», [arabic word] ciang «նի-զակ» (առաջինը կարդա՛ ճանգ, երկ-րորդը չիանգ)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճանկ (յգ. ճանկվընէր), Ալշ. Գոր. Երև. Մշ. Ջղ. Սլմ. ճանգ, Տփ. ճանգ կամ չանգ, Մկ. Վն. ճանգ՝, Ոզմ. ճանկ՝, Ղրբ. ճmնգ՝, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջանգ, Ասլ. ջանգ, ջայ, Հճ. Հմշ. ջօնգ, Զթ. ջօնգ, ջոնգ.-կայ նաև ճանգոալ Շմ. «ծաղ-րել»։ Նոր բառեր են ճանկել, ճանկիկ, ճան-կուռել, ճանկռել, ճանկռտել (Սչ. ջանքռթել) հանկճանկել, ճանկռոտել, ճանկռթորել, ճան-կառտ, ճանկռթան, ճանկռտուք.-Կովկասի մէջ այս ձևերը արտասանւում են չ ձայնով՝ նոր պարսկերէնի ազդեցութեամբ. ինչ. Շմ. չանգռիլ «ճանկռել» ևն։-Սչ. ունի միայն ջանքըռթել բայը։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերը, թուր-քերն ու յոյները ունին jeng «ճանկ, ձեռք» ձևը, որ, ինչպէս նախաձայնը ցոյց է տալիս, հայերէնից է փոխառեալ։
hook, tenter;
drag-hook, cramp-iron;
grapnel, grappling-iron;
claw, talon, paw, fang.
• , ի-ա հլ. «կեռ, սուր և ժանևռո ռործի, կամ նաև թռչունի և գա-զանի մագիլ, ճիրան» Յայսմ. Խոր. աշխ Վանակ. հց. Լաստ. որից ճանկխոտ «ռետ-նի փիճի բոյսը» Բժշ. ճանկճանկոտ «շատ ճանկերով» Վանակ. հց.։
• -Պրս. [arabic word] čang «թռչունի մագիլ, մարդու ճանկ, կեռ, կորացեալ, թեքեալ». որից փոխառեալ են նաև արևել. թրք. [arabic word] čanqa «ճանկ, մագիլ», [arabic word] čangak «մես կախելու կեռ», քրդ. čeng, čang «ձեռք, բազուկ», գնչ. čanka «կեռ գաւազան». վրաց. ჭანგი ճանգի «գազանի կամ թռչունի թաթը, մագիլ», գաչանգեբա «խորել, միջից մի մասը գողանալ. ճանկել» լազ. ճանգի «մագիլ թռչնոյ», ուտ. ճmնգ' «ճանկ, մա-գիլ»։-Հիւբշ. 187։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ Նոյնը և ՆՀԲ, Böttich. Arica 85, 410 ևն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չին. ❇
• čang3 «ափ, բուռ», [arabic word] ciang «նի-զակ» (առաջինը կարդա՛ ճանգ, երկ-րորդը չիանգ)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճանկ (յգ. ճանկվընէր), Ալշ. Գոր. Երև. Մշ. Ջղ. Սլմ. ճանգ, Տփ. ճանգ կամ չանգ, Մկ. Վն. ճանգ՝, Ոզմ. ճանկ՝, Ղրբ. ճmնգ՝, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջանգ, Ասլ. ջանգ, ջայ, Հճ. Հմշ. ջօնգ, Զթ. ջօնգ, ջոնգ.-կայ նաև ճանգոալ Շմ. «ծաղ-րել»։ Նոր բառեր են ճանկել, ճանկիկ, ճան-կուռել, ճանկռել, ճանկռտել (Սչ. ջանքռթել) հանկճանկել, ճանկռոտել, ճանկռթորել, ճան-կառտ, ճանկռթան, ճանկռտուք.-Կովկասի մէջ այս ձևերը արտասանւում են չ ձայնով՝ նոր պարսկերէնի ազդեցութեամբ. ինչ. Շմ. չանգռիլ «ճանկռել» ևն։-Սչ. ունի միայն ջանքըռթել բայը։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերը, թուր-քերն ու յոյները ունին jeng «ճանկ, ձեռք» ձևը, որ, ինչպէս նախաձայնը ցոյց է տալիս, հայերէնից է փոխառեալ։
cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.
• «մեռուի մեծութեամբ մի տեսակ ճանճ, որ էշերն ու տաւարներն է խաւթում» մէկ անգամ ունի Մխ. առակ հթ։
• Նորագիւտ բառս գտաւ ու բացատրեց Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 52-53.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կէտ՝ նոյն նշ. որից Գնձ. Ղրբ. կէտ անէլ «հորթերի յանկարծ փախչելը». Ղրբ. կէտիլ «արագ ու յանկարծ փախչիլ» (մարդոց համար է ասւում)։-Նո՞յն է առ-դեօք նաև Մշ. կնետ «խայթող անճ», ինչ-պէս ունինք կէտ-կենտ.
boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.
• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-
• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։
• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։
• , ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։
coffee;
— անապակ, black -;
— կաթնախառն, — and milk;
— ջրախառն, strong -;
ժամ սրճոյ, coffee-time;
եփել, ըմպել —, to make, to drink coffee.
• «խահուէ, կոֆէ»։ Նոր ժամանակի բառ, որից սրճարան, սրճագործ, սրճեփ. սրճարանապետ, սրճաման, սրճաղաց, սրճա-մոլ ևն։ Սուրճը ժԵ դարում Եթովպիայից սկսեց տարածուել ամբողջ Արևելքում, որից անցաւ Եւրոպա։ Բառիս հնագոյն գործածու-թիւնը 1787 թուից ունի Ջուղ. էջ 203՝ երկու անգամ. «Տան նմա սուրճ, այսինքն ղահֆա առ ի ըմպել. և երբ աւարտեաց զարբումն սրճոյն, այսինքն ղահֆային...» և 1788 թուից (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. էջ 110)։
• Ոման» համարում են բնաձայն. ու-րիշներ սարքուած սև ջուր բառից և յատկապէս Վենետկի միաբաններից մէկի ձեռքով։ (Պլ. ծածկալեզւով սև ջուր նշանակում է «սուրճ»)։
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
• . ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ թրք. տիքմէք «տնկել, կանգնեց-նել», տիք «կանգուն», հյ. տէգ։ Lag. Urgesch. 327 սանս. tunga «բարձր» (tuǰ արմատից)։ Հիւնք. տուն բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. Տփ. տունգ, Երև. տնգի.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. տնգել, Ախց. Կր. տնկէլ, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. տնգէլ, Վն. տնգ'ել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դնգէլ, Ասլ. դնէգ'՝լ, Ազլ. Շմ. Տփ. տնգիլ, Մկ. տնգ'իլ, Խրբ. Սվեղ դնգիլ, Զթ. դը'նգիլ, Հճ. դmնգել, Հմշ. դըն-գուշ։-Ղզ. ծառ ու տըինգ «ծառ ու տունկեր որ նոր պիտի տնկեն»։-Նոր բառեր են տնկման, տնկոց, տնկուկ, տնկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։
• «երաժշտական մի խազ է». ու-նին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ. ըստ Schroder նշանակում է «tremulatio դողդողում» (տե՛ս Peterm. ZDMG 1851, 365-72)
wheat-meal;
— գարի, pearl barley.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խաշած ու խոշոր աղացած ցորեն, հաճար կամ գարի» Վստկ. 207, 210. որից գարեձաւար Վստկ. 203, 213։
• Böttich. ZDMG 1850. 357 և Arica 79, 310 սանս. զնդ. yava, պրս. ǰav «գարի», յն. čειὰ «ցորեն», լիթ. ja-wai «ցորեն»։ Müller SWAW 38, 579 սանս. yava և պրս. ǰav։ Pictet 1, 276 ցորեան բառի հետ։ Justi, Zendsp. 244 զնդ. yava «գարի» բառի տակ։ Այսպէս ունին նաև Տէրվ. Altarm. 54. Նախալ. 100, Bopp Հմմտ. քեր. 2, էջ 276։
• ԳՒՌ.-Տփ. ձավար, Այշ. Երև. Մշ. ձ'ա-վար, Ոզմ. ձ'mվար, Մկ. ծmվար, Մրղ. Սլմ. Վն. ბmվmր, Սեբ. զավառ. (առաջինները նշանակում են «ձաւար», վերջինը «կովերին կեր տալու համար աղացած գարի»)։ Սրա-նից են ձաւար անել «շատախօսել, դատար-կաբանել», ձաւար հաւաքել «բամբասել» ձաւար ձաւար դուրս տալ «ղնդաբանել», ձաւ-րել «ցնորիլ», ձաւրտել «մեծ մեծ խօսիլ»։
• ՓՈԽ.-Քրդ. sawar «gruau, blē perlé» (Justi), zavar «seigle blanc» (Socin), sa-vár «seiole froment cuit» (Garzoni), sā-var «froment pilé, cuit et séché» (S. A Rhea)։ (Հայերէնի հետ նմանութիւնը նշա-նակում է նախ Lag. Arm. Stud. § 1344, յե-տռւ lusti Dict. Kurde 233, Kurd. Gram. 12)։-Թրք. գւռ. Կես. Տ. և Եւդ. [arabic word] za-var «ձաւար» (Բիւր. 1898, 712 և 1899, 798, Յուշարձան 329)։
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղկիլը, ծաղիկների և բող-բոջների բացուիլը» Ագաթ. (գրուած է փը-թոյթ Լմբ. ածած. հրտր. ՀԱ 1925, 450), որից փթթել «ծաղիկ բանալ, ծիլ արձակել» Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 25. փթթազարդ Գնձ. կամ փթթինազարդ Տաղ. զանազանափթիթ ԱԲ մշտափթիթ Պիտ. Խոր. հռիփս. յարափթիթ Խոր. վրդ. ծաղկափթիթ Պիտ. ծառափթիթ Պիտ. համափթիթ Զքր. կթ. լուսափթիթ Ճառընտ.։
• ՆՀԲ (տե՛ս փթթել և ծաղկափթիր) լծ. եբր. և արաբ ֆէթ, ֆաձաթ, ֆա-թահ «բանալ», որից եփփաթա «բա-ցի՛ր»։ Հիւնք. փտիլ բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233բ կրկնուած *փիթ պարզա-կանից։
• ԳՒՌ.-Վն. փըթըթէլ «ծաղկիլ. 2. ման-կիկը քնից արթնացած ժամանակ՝ երեսը կարմիր ու սպիտակ փայլիլ», Մշ. փտպտիլ. -Rivola, բառ. հայոց2 376 ունի փթըթրիլ «ծաղկիլ»։
• . ի-ա հլ. (գրուած է նաև մետրապօղիտ, մետրոպօլիտ, յգ. մետրապօ-լիտք, մետրապօլտունք) «մայրաքաղաքի արքեպիսկոպոս» Ագաթ. Յհ. կթ. Մխ. դտ. որից մետրապօլտութիւն Օրբել. (սխալ գըր-ուած մետրապետութիւն Ուխտ. բ. 126). մետ-րապօլտարան ԱԲ.-Սմբ. դատ. 83 մի ձե-ռագիր քանիցս ունի նետրապօլիտ։
• = Յն. μητροπολίτης հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «մայրաքաղտքացի» (տե՛ս նա-խորդը). սրանից են նաև լտ. meīropollta, գերման. Metropolit, ռուս. митрополитъ ևն. ըստ այսմ հայերէնի ուղղագոյն ձևն է մետրոպողիտ (կամ մետրոպոլիտ)։-Հիւբշ. 365։
• Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ է հներից Լմբ. մատ. 83. «Երիր դաս աստիճանի եկեղեցւոյ մետրապօլիտք, որ թարգմա-նին մայրաքաղաքացիք»։ Նորերից ու-ղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• , ի հլ. «կոշտ, անհարթ, խորտու-բորտ, հաստ» Պղատ. Նիւս. Փիլ. Պիտ. «թանձր, կոպիտ, հաստ (զգեստ)» Ոսկ. Բ, կոր. «թաւ, կոշտ, հաստ (ձայն)» Սարգ. Սահմ. Պրպմ. 238. «խիստ ճգնական (կեանք)» Տաթև. ձմ. ժզ. «ցուրտ, սառն» Տիմոթ. էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82), որից խոշորա-գոյն Կորիւն. Ոսկ. Ագաթ. խոշորավար Իւա-գըր. խոշորեցուցանել Ոսկ. Ա. կոր. խոշո-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 3, Բ. կոր. ժդ. Վեցօր. 97. յետնաբար «սխալ», հմմտ. Վրդն. սղ. յռջ. (Ամն կրկին էր գրած, սրբեցին. զխոշո-րութիւն եօթանասունքն «Տարին երկու անռամ էր գրած, սխալը ուղղեցին»).-անխոշոր «որ կոպիտ չէ» ԱԲ. խոշորշի (մասնիկի համար հմմտ. լայնշի, բոլորշի) Փիլ. իմաստ. էջ 94 (նորագիւտ բառ).-խոշոր՝ գրուած է նաև խաշար Փիլ. Բրս. հց. Մագ. թղ. 204, խաշոր Տիմոթ. կուզ, էջ 32 (ճանապարհի անհար-թութեան համար ասուած)։-Գաւառական-ների և արդի գրական լեզուի մէջ խոշոր նշանակում է «մեծ, աւելի՝ կոպիտ կերպով մեծ»։ Բառիս հետ նոյն են խոժոռ (տե՛ս այս բառը առանձին), խշուր «փշրանք, մանրուք» ՀՀԲ. «փոքր, սակաւ, քիչ» Բառ. երեմ. էջ 142 և 146. «բոյսերի սէզ կամ ճիլ՝ որով փաթաթում են նոր պատուաստուած տուն-կերը» Վստկ. 130, 138 (երկուսն էլ գըծ. խշրով, որից էլ Վաստակոց գրոց հրատա-րակիչը՝ էջ 247 և ՀԲուս. § 998 դնում են ուղ. խշր! մինչդեռ խշուր ձևը գտնում ենք հենց գաւառականների մէջ). խշրել «փշրել, մանրել» ՀՀԲ. «կոխել, փշրել» Բառ. երեմ. էջ 146. թերևս նաև խեշերանք «բեկորներ» Յհ. իմ. պաւլ։
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• Հիւնք. խոշոր բառը հանում է խերևէջ քմանր փող» բառից։-Մառ, Hoвыи Bосток 1924, л 5, էջ 319 կցում է սվան-խոշա և վրաց. խոշոր(ի) բառերին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօշօր, Տիգ. խօշուր, Ակն. Հմշ. խօշէօր, Սեբ. խօշէր, Ասլ. խէօշօ՜՝ր, Զթ. խիւշիւյ, խիւշիւր, Հճ. խուշոյ, Տփ. խօժօր (տե՛ս և խոժոռ բա-ռի տակ). այս բոլորը նշանակում են «մեծ. խիստ մեծ» և այս իմաստով էլ ընդունուած է արդի գրական լեզուի մէջ. որի համեմատ էլ կազմուած է խոշորացոյց բառը։ Շատ ճետաքրքրական ձև է Ղրբ. խա՛շար «լայն ծակերով հիւսուած (շոր, քամիչ ևն)», որ ներկայացնում է հին հայերէնի խաշար գըր-չութիւնը։-Այս բառից կազմուած նոր ձևեր են խոշորիկ, խոշորկեկ, խոշրիլ, խոշրուկ, խոշրուկապուր, խոշորտանք, խսշրտուք, խոշրունք, խոշրունքոտ ևն։-Նոյն արմա-տին յարակից ձևեր են նաև՝ խշուր Երև. Լ Ղզ. Ղրբ. «ցախի՝ փայտի մանր կտորներ՝ որ կպչան են անում», Ղրբ. «պտուղ ուտե-լու ժամանակ՝ հաւաքուած կեղևները և կր-ճեպները», Ալշ. Մշ. «փշրանք», խշուր-մշուր, խշուր-փշուր «խռիւ, փայտի կտորտանք». խշուր-փշուր լինել Ղզ. «փշրուիլ», խշրել Ալշ. Մշ. «մանր ջարդել», Ղզ. «փշրել, ման-բել», Երև. «վատնել, փչացնել», խրշել Սվ «մանրել», խշրիլ Եւդ. «մանրւիլ, փշրուիլ», խշրուք Ալշ. Եւդ. Մղ. «մանրուք, կտոր-տանք», խշրտուիլ Վն. «փշրուիլ, փշուր փը-շուր լինել», խժռել Երև. Լ. Ղրբ. Տփ. «ջար-ղել, բրդել. 2. կրծել, ծամել. 3. վատնել, փճացնել», խժռանք Երև. «մեծ կտորներ (աղի ևն)»։
• ՓՈԽ.-Կալ կիրգիզ. [arabic word] kožur «խո-շոր, վիթխարի (քար)». ունի Будaговъ 2, 412. թուի թէ պատահական նմանութեւն ու-նի և կամ ուրիշ ճամբով յառաչացած։
acid, sour, tart, sharp;
bitter, harsh, grievous, sad;
• (ըստ ՆՀԲ ո հլ. բայց առանց վկա-յութեան) «թթուհամ» Մագ. Փիլ. նխ. Հա-մամ. առ. (գրուած նաև թրթու). որից թթուե-նի «թթու պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 92 թբուաբար Պտմ. աղէք. թթուաբեր Երղն. լուս. թթուագոյն Պղատ. տիմ. և օրին. Վահր. երբ րթուեցուցանել Սարգ. ա. պ. թթուիկ Մազ. թղ. 138. թթուութիւն Մխ. առ. որ և թթութիւն (անշուշտ սխալ գրչութիւն) Վեցօր. Ոսկիփ. թթուոց (նորագիւտ բառ) «խմոր թթուեցնելու տեղ» Տարօն. Ա. § 96, էջ 197, թթուկ, թըթ-ւուտ (նորակերտ քիմիական բառեր)։
• = Կառմուած է -ու մասնիկով՝ ճիշտ ինչ-պէս աղու, կծու, հատու, ազդու ևն. պարզա-կան արմատը՝ որ առանձին գործածուած չէ, պիտի լինէր *թիթ կամ *թութ։-Աճ.
• Հիւնք. թութ պտուղի անունից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. թըթու, Ննխ. Շմ. Պլ Ռ. թութու, Տիգ. թըթթու, Հճ. թmթու, Զթ. թօթու, Ասլ. Սլմ. Վն. թթիւ, Մրղ. թիւթիւ. Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. թթօ. -ածանցներից նշանակելի են Սչ. թթֆել, Ասլ. թը'վիլ, Գոր. թըթըվէլ. Հւր. թութույէլ, Ղրբ. թըթուաշ, Գոր. թըթըվա՛շ, Շմ. թութվաշ։ Նոր բառեր են թթխմոր, թթուան, թթուահոտ, թթուեղէն, թթուեշաղ, թթուրուխ, թթռուպ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ Ատն. թթվէլ օլմաք «խմորի թթուիլը» (Արևելք, 1888, նոյ. 8-9)։
• ՓՈԽ.-Սղերդի արաբախօս քրիստռնեա-ները հայերէնից են փոխ առել čortətu «շող. գամի կամ կաղամբի թթու, թուրշի» (Բիւր. 1899. 116), որ Մշոյ չորթթու բառն էւ-Ան շուշտ կապ ունին հայերէնի հետ հար. օսս. tuag «թթու», լակ. թութուլ «քացախ», վրաց. თუთუბო թութուբո «բոյս՝ որի տերևները փո-շիացնելով՝ քացախի տեղ գործածում են» (Չուբ. 2 570 դնում է «աղտոր, սմաղ»)։
camp, encampment.
• «մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։
• + Պհլ. čambar «գլխի կապ» ձևից. (յիշ-ուած է կանացի վզկապի և գինդերի հետ). հմմտ. նաև պրս. [arabic word] čanbar «շրջանակ, վզկապ, գլխակապ, ճակատակապ» (Zen-ker). «փայտեղէն կամ երկաթեայ շրջանակ, որ շրջապատեալ զտակառս՝ պարապնդէ զնոսա. նաև այլ զինչ և իցէ իր շրջանակեալ» (ԳԴ). աֆղան. čambar «շրջանակ, գունտ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [syriac word] sambarā «կիսալուսնաձև զարդ», թրք. čember «շրջանակ», քրդ. čenber «շըր-ջանակ»։-Հիւբշ. 186։
• Բառս չգիտեն ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ։ Գտաւ ու մեկնեց նախ Եւրոպա, 1852, էջ 123։ Սրանից է նաև Պատկ. Սեբ. 1879, 199 և Maтep. II. 2։
cf. Միզագրաւ.
• «պանրի շիճուկ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 110 (Ցամէն լիտր ու կիսոյ վերայ թուխթ մի շռատ ած)։
• = Վրաց. შრატიշրատի «պանրից ևամ մած-նից վազած ջուրը»։ Որովհետև հայ բառը շատ ուշ է աւանդուած, խիստ քիչ է գոր-ծածուած և այժմ էլ գոյութիւն ունի միայն Խտջ. գաւառականում, մինչդեռ վրացերէնը կենդանի և շատ սովորական ձև է, ուստի պէտք է կարծել թէ հայերէնը փոխառութիւն է վրացականից։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Խտջ. շռադ «խնոցու թանը քամե-լուց յետոյ մնացած կամ պանրից քամուած դեղին ջուրը»։
• «կարմիր պղինձ» Հին բռ. Գաղիան ունի միայն ԳԲ. սրա հետ նոյն է շուատ «դե-կին պղինձ» Ամիրտ. (տե՛ս Ուղուրիկեան. Ամէն. տարեց. 1908, էջ 36)։ Այս երկու ձևերից մին կամ միւսը սխալ է՝ ռ և ու տա-ռաձևերի նմանութիւնից յառաջացած։
cf. Խարբուխ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «նէվազիլ, դումով, սալում, զուքամ» Մխ. ապար. (երկու ձևերից հնագոյնն է հար-բուխ, ուր նախաձայն հ՝ վերջաձայնի ազդե-ցութեամբ դարձել է խ. տե՛ս խրախ բառի տակ). արդի գրականի մէջ ընդունուած է հարբուխ. բայց ոմանք սխալ ստուգաբանու-թեամբ գրում են հարբուղխ. հմմտ. գւռ. հա-րինք, հարով-հազ «հարբուխ»։
• ՀՀԲ յար բղխօղ։ Այսպէս մտածելով է որ ԳԴ, էջ 74բ գրում է բառս յարբուղխ։
• ԳՒՌ.-Տիգ. հmրփուխ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Սլմ. Տփ. խարփուխ, Ղրբ. խա՛րփուխ, խըրփօ՛խ, խըրըփօ՜խ, Մղր. խարփուղ։ ՓՈԽ.-Վրաց. ხარბუხა խարբուխա «ու-ժեղ հազ»։
sketch, essay.
• «նախագիծ օրինակ, ուրուական գաղափար նկարուց և քանդակաց. ébauche». իբր մհյ. բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 428ա. մինչդեռ ՆՀԲ դրած է գաւառական բառերի յաւելուածում։
• Գ. եպս. Այվազեան իր ձեռ. անտիպ բառարանում՝ էջ 38 դրել է արաբ. ❇ larīq «ճանապարհ, ձև, կերպ» բառիժ (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. էջ 206բ)։
• (գրուած նաև պրասխ, պրախ), ի հլ. «մի տեսակ ուտելի բանջարեղէն՝ սոխերի ընտանիքից» Թուոց ժա. 5, Մծբ. 240. Եփր. երաշտ. 204։
• = Յն. πράσον «պրաս», որից փոխառեալ են նաև թրք. ❇ prasa, վրաց. ბრახა պրա-սա, թուշ. მრას պրաս, լազ. prasa, praska, proskya, ռում. praja, հպլ. prasu ևն։ Յոյն բառը կցտամ է լտ. porrum, porrus հոմանի-շին և երկուսը միասին հանւում են հնխ. prso-ձևից, որ եթէ հայերէնում ունենայինք, պիտի գտնէինք *հառ ձևով (Boisacq 810, Walde 601, Pokorny 2, 84)։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Կր. պրաս, Երև. Տփ. պռաս, Հմշ. բռաս՝ նոյն նշ. իսկ Սլզ. փուրաս «սոխի ու սխտորի միջև՝ կծու համով՝ կոճղէզաւոր մի ընդեղէն» (Նաւասարդ 1914, էջ 71)։
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
• «հանք». գործածական է յետին հայերէնի մէջ. հմմտ. երկաթի քան՝ Վոռն առ. 143. Ասես թէ քան ունիմ, ի քարէն ջօհար ուզես հանել. Կոստ. երզն. 102։
• Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Драг. кам. 70. ւետոյ Մառ, Վրդ. առ. I. 17։-Սխալ է մեկնում Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 182 երկաթիքան «դարբնոցի վերակացու կամ պահաաան»։
• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bol-«ուռիլ, ու-ռուցք» արմատի ստորին bկ-ձայնդարձից, ար մասնիկով. ցեղակիցների մասին աւելի ինդարձակ տե՛ս պղպջակ։
• Bugge IF 1, 456 հնխ. bhlā̄-արմա-տից. հմմտ. լտ. flare, յհբգ. blatara «բշտիկ, խաղաւարտ», հհիւս. bladra։ Patrubány ՀԱ 1903, 221 ap-մասնի-կով *vel-«գլորիլ» արմատից, իբր գերմ. aufwallen «եռալ, պղպջալ»։ Նոյն, ՀԱ 1907, 89 p (
• ԳՒՌ.-Բլ. պալար կայնիլ, պալրիլ «հար-ուածից մարմինը ուռիլ», Ալշ. Մշ. պալար «երկարաձիգ ձևով ուռեցք»։ (Ըստ Ամատու-նի, Հայոց բառ ու բան 546 պալրել Տր. «ծնկան վրայ դրած ոտի թմբրիլը, ընդար-մանալը»)։
pumpion;
calabash, gourd;
— դառն, colocynth, colo-quintida.
• , ո հլ. «դդում բոյսը» Եփր. փես. 420. Երաշտ. 205. Վրք. հց. Բ. 79, «մէջը փո-րուած դդում՝ իբր ջրաման» Վրք. հց. Բ. 381, որից՝ դդմենի Յովն. դ. 6, 7, 9, 10, դդմեայ «դդումից շինուած (աման)» Յայսմ., դդմոց «դդումի բոյսը» Վստկ. 154։
• Lag. Arm. Stud. § 600 յիշոմ է զնչ. dludun որ Pott. ZKM, 7, 152 կցել է եբր. [hebrew word] dūdārm «atrona mand-ragora L» բուսանունին։-Հիւբշ. 138
• հարցնում է թէ գնչու ձև'ն է ծագում հայերէնից, թէ հայերէնն ու գնչուերէ-նը միասին մի երրորդից, որ է պարս-կերենից։-Հիւնք. պրս. [arabic word] tutum «աղ-տոր»!
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. դ'դ'ում, Ալշ. դ'տում, Երև. դ'ըթում, Հմշ. տրթում, տընթում, Ասլ. դ'թիւմ, Տիգ. թթում, Ռ. թու-թում, Ոզմ. դ'ըդ'ում, Հճ. դ'ը'դ'դ'ում, Զթ. դօ-դ'օմ, դ'օդ'ոմ, Մկ. Սլմ. Վն. տտիւմ, Մրղ. տիւ-տիւմ, Ագլ. դընդո՛ւմ, Ջղ. դ'ընդում, Հին Ջղ. դընդըմ։-Նոր բառեր են՝ դդմակ, դդմոց, դդմիլ, դդմեցնել։
• ՓՈԽ. -Գնչ. dudum «դդում», որից baró dudum «մեծ դդում», asmaréngoro dudúm «մառլցող դդում, տճկ. ասմա քապաղը»։-ևոյն բառը ունին նաև ղերմանական գնչու-ները (տե՛ս A. Paspati, Pott, ZKM, 7, 152 և Rud v. Sowa, Wört. d. Dial. d. deu-tschen Zigeuner)։ Paspati գնչու բառը հա-նում է սանս. dundama «թմբուկ» բառից, իսկ Pott համեմատում է երր. dūdāīm ռաւ-սանուան հետ։
• «ցին թռչունը. տճկ. չայլախ» Մարթին. Վրդն. առ. 67 (Ցին այն որ է ու-րուրն). սրա հնագոյն ձևը պիտի լինի որոր «մի տեսակ թռչուն» Ղևտ. ժա. 15 (յն. λάρος, լտ. larus, garia ձևի դէմ). երկուսի համար էլ ուրիշ վկայութիւն չկայ. սրանից է շնորոր կամ շնօրօր «սագի նման մի թռչուն» Բժշ. (ո և ու ձայների փոխանակութեան համար հմմտ. որիշ և ուրիշ, որոյն և ուրոյն)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է կրկնու-թեամբ հնխ. or-(կամ or-) արմատից. ցե-ղակիցներն են՝ յն. ὄρνις, ὄρνιϑος, դոր. ὄρνιχος «թռչուն, հաւ, աքլոր», ὄρνεον «թռչուն», հիռլ. irar, ilar, կիմր. eryr, բրըտ. erer, կորն. er, գոթ. ara, հհիւս. orn, are, անգսք. earn, անգլ. erne, հբգ. aro, arn, մբգ. ar, նբգ. Aar, Adler (որ է adel-ar. ռառռուած adel «ազնուական» բառով), հոլլ. arend, լիթ. erē̄lis, arēlis, ēras, āras, հպրուս. are-lis, լեթթ. erglis, հսլ. orilū, ռուս. орeлъ, լեհ. orzet, սերբ. δrao, բոլորն էլ «արծիւ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 135, Boisaq 714, Trautmann 13, Kluge, էջ 2)։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձայ-նից։ ՆՀԲ որոր համարում է «որի կամ ուրուր»։ Capelletti, Arm. թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 բնաձայն է համա,
• րում։ Մորթման ZDMG 32, 724-8 հա-մարում է «դարձող», իբր ուր «ռառ-նալ» արմատից, որ գտնում է պար--ուր-ել բառի մէջ և հանում է սանս. vrit ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 68 լտ. ulula «բու», յն. δλαω, ὄλολώζω ձևերի հետ՝ հնխ. ur «ոռնալ, վայել» արմատի՞ց, իսկ էջ 1z3 հնեւ. uruka «բու»? Pedersen Kelt. Gram. I 491 տուաւ վերի մեկնութիւնը (առ Pokorny անդ)։ Ադոնց REA VII 1 (1927), 194 վրաց. կորի «բազէ», յն. (Հեսիք.) ϰεῖρις, հյ. որի և վրաց. or-bi «արծիւ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Սեբ. Տփ. ուրուր, Ասլ. իւրիւր, Խրբ. ուրուրիք՝, Ալշ. Մշ. ցուրուր. նոյն է և ուլուրիկ Մլթ. իսկ փխբ. Պլ. ուրուր «այս ու այն կողմ պրպտող, ան-հանդարտ (տղայ)», Ննխ. ուրուրի աչք «շատ սոատես»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է տառադարձուած ա-րաբ. ❇ rūrū «ուրուր» Վրդն. Առակաց թարգմանութեան մէջ (ըստ Մառ, Վրդ. ա-ռակ. I, էջ 57)։
herring.
• «մի տեսակ մանը ձուկ, որ Վանայ ծովից է դուրս գալիս. մա-նաւանդ նրա չորացրածը» Ուռհ. Բժշ.։
• = Յն. τάρῖϰος «աղած ձուկ (կամ նաև ծխածն ու չորացրածը)». գործածուած է յոյն շատ հին հեղինակների մօտ, ինչպէս Հերոդոտոս, Արիստոփան, Հիպպոկրատ, և ունի զանազան ածանցներ. ինչ ταδἰχεια «ձուկ աղելը, մարմնի զմռսում», ταριχεῦω «փտումից զերծ պահելու համար աղել կամ զմոսել», ταριγευτός «աղած», * ταριγευτής «աղած բաներ շինող» ևն։ Նոյնի հետ է կապւում նաև ταρχύω «մեռելը թաղել» (նա-խապէս զմռսելու ակնարկութեամբ)։ Փխբ. նաև ταριχεύω «վշտից ու ծերութիւնից հիւծ. ուիլ»։ Բառիս ծագումը անյայտ է (Boisacq 943-4)։-Հիւբշ. 383։
• Lag. Ges. Abhd. 48 կարծում է թէ ւոյնը փոխառեալ է հայերէնից, որին համաձայն է գալիս տառեխի ընդար-ձակ մշակութիւնը Վանայ լճի շուրջը և նրա արտահանութիւնը Վասպուրաևա-նից դէպի շրջակայ երկիրները։ Ընդհա-կառակը, Հիւբշ. էջ 383 և 511 հայր փոխառեալ է յոյնից, որին ապացոյց են 1) յոյն բառի հնութիւնը և զանազան ածանցները՝ բազմադիմի իմաստներով. 2) հայերէնը շատ յետնաբար և խիստ քիչ է գործածուած. 3) Եւս. քր. հոտ. Աւգերեան, Ա. էջ 130, 5 յն. τεταοιγευμένοა ձևի դէմ դրուած է հյ. «աղծեալ ապրխ-տեալ և պահեալ», ուր պիտի գտնուէր
• անշուշտ նաև տառեխ ձևը, եթէ դա հայերէն լինէր և գոյութիւն ունեցած լինէր Ե դարում։-Մառ ИАН 1926, 391 հյ. տառեխ հանում է վրաց. ծղալի «ջուր» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. տառեխ, Մշ. տառեխ, տարեխ, Երև. տա՛ռէխ, Կր. տառէղ, Գոր. տա՛ռոէխ, Ղրբ. տա՛ռռէխ, տա՛ռռըխ, տա՛ռէխ, Ագլ. տառախ. 'բոլորն էլ «Վանայ ծովի տառեխ ձու-կը», իսկ ՀՃ. դայեխ «չորացրած ձուկ (ընդ-հանրապէս)»։ Ջղ. ասւում է միայն չոր տա-ռեխ «շատ նիհար, վտիտ»։-Վանի բարբա-ռում տառեխ բառը գոյութիւն չունի. Վանայ տառեխը այնտեղ պարզապէս Վանայ ձուկ է կոչւում։
• ՓՈԽ.-Կան լտ. taricus «աղած, պահա-ծոյ» (գործածել է Caelius Apicius, De ra coquinai la աշխատութեան մէջ, որ գրուած է յունականի հետևողութեամբ, Գ դար), ասոր. ❇ tārī̄xā «աղած ձուկ» (Broc-kelm. Lex. syr. 140բ), արաբ. [arabic word] tar-rīx, tirrix «աղած և աղաջուր դրած մանր ձուկ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 550), որից է նաև Արճէշի լճի արաբ. անունը՝ ❇ օ︎ buhaira-at-tarrīx կամ buhaira-at-tirrix (ըստ Բելազորի, Իսթախրի ևն)։ Բայց այս բոլորը, ինչպէս i ձայնաւորն էլ ցոյց է տա-լիս, համարւում են յունարէնից և ո՛չ թէ հայերէնից։ Ըստ Auatremère նոյնից է ծա-գում նաև արաբ. [arabic word] batraxa (չունի Կամուս), որից յառաջանում են ֆրանս-boutargue, սպան. potagra, իտալ. buttag-ra «կերակուր ինչ յԻտալիա և ի հարաւակող-ման Գաղղիոյ ի ձուոց աղծեալ ձկան սնուցե-լոց ի քացախի»։-ՀՀԲ և ՆՀԲ նշանակում են թրք. տառըք, տառըգ ձևը, որ եթէ ստոյգ է, հաստատապէս հայերէնից է փոխառեալ։ Տճկ. [arabic word] tarxoz «տառեխ ձուկը» (Կարա-պետեան, Օսմ. բառ. 519) անշուշտ յունա-րէնից է, ինչպես ցոյց է տալիս -os վերջա-ւորութիւնը։
sheet.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կտաւ, պաստառակալ» Բրս. մրկ. 381, 383. Վրք. հց. Մխ. բժշ. նոր գրականում «անկողնի կտաւ, կամ նըտ նման մեծ ու լայն շոր»։ Այս նշանակութիւնն ունի Գիրք մոլութ. 73բ։
• = Յն, οάβανον «կտաւ, բաղնիսից դուրս ռաւու ժամանակ վրան չորացնելու շոր». որից փոխառեալ են նաև մլտ. sabanum, գոթ. saban, հբգ. saban, հսլ. savanū, ռուս. сaванъ «պատանք», սպան. sabana, հֆրանս. savène, վրաց. საბანი սաբանի «վերմակ», թուշ. saba «ծածկոց», նաև պրս. [arabic word] sāvna «նորածինը փաթթեու շոր?» (Հնդկաստանի պրս. [arabic word] saywān «հովա-նի անելու շոր, թէնթէ» (Իբն-ի Բատուտա, Գ. 415) ծագում է պրս. ❇❇sāyabān կամ ❇ sāyavān «հովանի» ձևից և կապ չունի նախորդի հետ)։-Յոյն բառը արևելեան ծագում ունի. հմմտ. արաբ. κϰ։ sabaniyya «սև մետաքսեայ սաւան՝ որ կա-նայք իրենց վրայ են առնում», [arabic word] asbān «նուրբ շոր՝ որ կանայք իրենց գլուխն են ծածևում». սրանք յառաջանում են. Saban գիւղաքաղաքի անունից՝ որ գտնւում t Բաղդադի մօտ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 645-6, Boisacq 848)։-Հիւբշ. 377։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Du Cange 1313։ Հիւք. պրս. sāvna-ից։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ննխ. Ջղ. Սչ. Վն. սավան, Զթ. սավօն, սավոն «անկողնի տաւան», Մկ. սա-վան «անկողնի ծալքի ծածկոց՝ շալից», Խրբ. սավան «լայն պաստառ՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում», Երև. Ղրբ. «կնօահօո նու-իրած շորեղէնը». Սլմ. սավան «կնունքի սա-ւան», Հճ. սավօն «շալ», Սվեդ. սmվուն «ան-կողնի սաւան»։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թուրքերը, ինչպէս և թրքախօս հայերն ու յոյները ունին սավան «մի տեսակ հաստ կտաւ՝ որ լեռնցիք են զործում բամբակի թելով»։
spade, hoe;
mattock;
բահեմ, to hoe.
• , ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «երկա-թէ թի» Ագաթ. Գոր. և Շմ. 70 (սեռ. բահուց), որից բահաւոր (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 88. բահել «փորել» ՋԲ (իբր նոր բառ)։
• = Հնխ. bher-արմատից, որի միւս ժա-ռանգներն են (իրենց աճած ձևերով միա-սին). սանս. bhrīnāti «վիրաւորել», bhri «կացին», զնդ. brīnənti «հատանեն», brólϑ-тa «սուր բերան, սայր», bära «սուր ծայր»,
• պրս. [arabic word] burīdan «կտրել, բրդել» (ներկ. [arabic word] burram), [arabic word] bēl (գւռ. berd) «բահ». քրդ. birin «կտրել», bāl, bīel, ber «բահ», թրակ. βρίλων «սափրիչ», յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «արօր, հերկ», φαρόω «հերկել», ἂφαρος «անմշակ», ալբան. bie, birni «զարնել, բաղխել», brime «ծակ», լտ. ferio «ծեծել, բաղխել, հարուածել», forare «ծակ ծակել», հսլ. briti «մազերը կտրել, սափրել», briči «ածելի», borja «կռուիլ», brani «կռիւ», ռուս. боронa «ցաքան», броня «զրահ», брить «ածիլել», бритва «ածելի», լիթ. barù, լեթթ. bar'u «նախատել» (որ է «խօս-քով ծեծել»), հբգ. borōn «ծակել», bora «գզիր», berjan «ծեծել», նբգ. bohren «ծա-կել», անգլսք. borian, անգլ. bore, հիսլ. borr «ծակել». beria «ծեծել», իռլ. bern «ճեղք», berraim «մկրատով խուզել», ևն ևն (Walde 283-4, Boisacq 1016, Kluge 66, 212 և 257, Pokorny 2, 159, Ernout-Meil-let 333)։ Ալս բոլոր բառերի հիմնական նշանակութիւնն է «ծեծել, ծակել, ճեղքել, փորել»։ Առաջին նշանակութեան հետ կապ-ւում է բիր, միւսների հետ բահ։ Բահ բառի հնագոյն ձևն է *բարհ (ինչպէս ցոյց են տա-լիս կովկասեան փոխառութիւնները), որ հնխ. bher արմատի հետ կապւում է այն-պէս՝ ինչպէս մահ<մարհ կապւում է mer> մեռ-անիլ արմատի հետ։ Այս *բարհ ձևի հետ կար և *բիրհ, որ գրաբարում սղուելով դարձաւ բիր «մահակ, հաստ գաւազան», իսկ գաւառականների մէջ տուաւ բիհ<պիհ, բիհր, բիհիր։ Այս երկու բառերը (բիր և բահ) նշա-նակութեան կողմից շատ անձուկ կերպով միացած են իրար հետ։ Հին հյ. *բիրհ միայն ծեծելու գործիք չէր, այլ նաև փորելու գոր-ծիք. այս պատճառով է, որ գրաբարում ունինք բրել «փորել», բրիչ, երկրաբիր, հողաբիր ևն (տե՛ս բիր բառի տակ). արդի գաւառական-ներից Ղրբ. պիհ (<*բիհ<բիհր) նշանա-կում է «բահ» և ո՛չ թէ «բիր». Ագլ. բրհի՛լ, որ ծագում է *բիրհ արմատից, նշանակում է «բահել» և ո՛չ թէ «բիրով ծեծել»։ Վերջապէս կենդանի է տակաւին Երև. Ղզ. Ղրբ. Տփ. բիհր, բհիր «ծայրին երկաթ անցկացրած բիր՝ գետինը փորելու, նաև իբրև ցից խրելու համար, որից շղթայով շուն, տաւար կամ ձի են կապում»։
• Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 297 և Arm. Stud. § 336 բահ հանելով բարճ ձևից, կցում է զնդ. barōiϑra բառին։ Lag. Arm. Stud. § 336 և Հիւ-բըշ. Arm. Stud. 25 բահ բառի հետ համեմատութեան են դնում նաև բրել, բրիչ։ Thomaschek, Deutsche Littera-turz. Յ. Թ. 1883, էջ 1254 թուշ. bhargh բառի հետ։ Հիւնք. պրս. [arabic word] fah «ցեխի կամ նաւի թի»։ P. Persson KZ 33 (1894), 292 ուղիղ է համեմատում բահ, յն. φαράω, լտ. forare։ Հիւբշ. Pers. Stud. 34 բահ=պրս. bāl<*berd։ Նոյն, Arm. Gram. 427 անապահով է համա-ռում բահ =հնխ. bher ևն համեմատու-թիւնները, իսկ էջ 429-430 իրարից բաժանելով բիր «փայտ» և բրել, վեր-օինը ուզում է բահ բառի հետ *bher արմատից հանել։ Reichelt KZ 39 (1905), 35 բահ համեմատում է ուղիղ կերպով լիթ. bárti, barnis, հսլ. brati, brani ձևերի հետ։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), 25 փոխառեալ է բահ՝ պհլ. *barh ձևից, որի ներկայացուցիչն է պրս. գւռ. bār «բահ»։ Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան, էջ 396 իռլ. biáil և հբրըտ. bahell. buhell «կացին, բահ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Տփ. բահ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. բ'ահ, Ռ. փահ, Խրբ. բ'այ, Ալշ. բ'ա (սեռ. բ'այի), Հւր. բmհ, Ջղ. բ'ախ, Ոզմ. բ'mխ, Գոր. Շմ. պmհ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. պmխ, Ագլ. բէօհ (սեռ. բm՛հի), Ղրբ. պին (Թաղոտ գիւղ՝ պի՛հի)։-Կարևոր ձևեր են Գոր. պm'-հիլ, Ղրբ. պի՛հիլ, Ագլ. բրհի՛լ «բահել»։-Նոր բառեր են բահակոթ, բահաձև, բահակտրուկ, բահաքենջ, բահքերիկ, բահափոր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბარი բարի, ბარულა բա-բուլա «բահ», ბარვა բարվա «փորել» (<*բարհել), մինգր. բարի, բուդուխ. բար, չեչէն. bahā, behi, թուշ. bahh, կիւրին. փեր, բոլորն էլ «բահ» նշանակութեամբ։
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• , ի հլ. «շատ մեծ ու ռառձռ. գերազանց. 2. իբր ձյն. ո՛հ, ի՛նչ լաւ, ի՛նչ դեղեցիկ» Քեր. թր. 33. Համամ. քեր. 275. Երզն. քեր.։-Հմմտ. բեք։
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
chyst;
bladder;
bubo;
carbuncle.
• , ո հլ. «մէզի պարկը, միզային փամփուշտ» Պղատ. տիմ. 172. «պալար, ու-ռուցք» Կիր. պտմ. էջ 23. Միխ. ասոր. էջ 263, «պղպջակ» Առաք. մոլ. փոշտ «ձուանքի ներ-քին պարկը» Լծ. նիւս. (որից փոշտանկ «ա-ղեթափութիւն» Ոսկիփ. Լծ. նիւս. Յայսմ. հոկտ. 19. փոշտանկաւոր Բժշ.) փամփուշտ կամ փանփուշտ «միզային փամփուշտ, մէ-զի պարկը» Եզն. Շիր. Մագ. բաղաբուշտ կամ բաղափուշտ «մէզի փամփուշտ» Ոս-կիփ. Մարթին. (որ և գրուած փալաբուշտ Ջաթև. հարց. 242. փաղաբուշտ, փաղա-փուշտ, փալափուշտ). բշտիլ «ուռիլ» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 60. նոր գրականում փամփուշտ «հրացանի գնդակն ու վառօդը պարունակող ամանը. cartouche», որից փամփշտաւոր, փամփշտակալ, նաև միզա-փամփուշտ ևն։
• Քննիչները առհասարակ միացրած չեն այս բոլորը։ ՆՀԲ՝ որ բոլորն իրար է միացնում, լծորդ է դնում նաև լտ. pustula «պղպջակ, բշտիկ», Bötticher, Arica 71, 167, Lagarde. Urgesch. 713, Beitr. bktr. Lex. 57 փամփուշտ և փի ոշտ բառերը համեմատում է սանս. pršta, զնդ. paršti, *paitiparšti, պրս. աֆղան. pušt «կռնակ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 5 փոշտ կապում է փուք, փչել ևն բառերին, իսկ փամփուշտ դնում է փոշտ բառի սաստկականը՝ մ յաւելուածով։ Justi, Dict. Kurde, էջ 74 փոշտ բառի հետ համեմատում է քրդ. papeft «քարճիկ, միզային փամփուշտ». յն. πομφός «պալար, այտոյց», լտ. pa-pula «բշտիկ, ուռեցք», papilla «ըս-տինքի պտուկ», լիթ. pampalas «ուռած, գեր», pámti «ուռիլ, գիրանալ»։ Տէրվ, Նախալ. 92 վերջին երկու լիթ. ձևերը, հալ. փամփ-ուշտ, փապարել, թերևս
• նաև փափուկ՝ դնում է հնխ. pap, pamp արմատից։ Bugge, Btrg. 20 փամփուշտ կցում է յն. πεμφός ձևին՝ իբր բնիկ հաւ։ Müller WZKM 6, 185 միացնում է փոշտ(անկ) և փամփուշտ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. Ջղ. բ'ուշտ, Խրբ. Սչ. բուշտ, Հմշ. պուշտ, Ննխ. փուշտ, Ագլ. բիւշտ, Շմ. պիւշտ, Ասլ. փիւշդ, բոլորն էլ նշանակում են «բշտիկ, ուռեցք», իսկ Տփ. բուշտ «փուչիկ, միզափամփուշտ»։-Բայաձև Ագլ. Տփ. բշտիլ, Ալշ. Ջղ. բ'շտել, Ննխ. բըշ-տէլ, փշտէլ, Երև. պշտէլ, փշտէլ, Պլ. բշդել, Սեբ. բ'շդել, Ռ. փշդիլ։-Նոր բառեր են բշտիկ, բշտռկիլ, բշտռտել, բշտեցնել, բշտբշտիլ, բշտբշտոտիլ, ալաբուշտ.-հե-տաքրքրական է յատկապէս՝ Մշ. փալամ-փուշտ «բաղափուշտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბუმტი բուշտի «միզային փամփուշտ, ջրի պղպջակ», ბუმტუკი բուշ-տուկի «միզափամփուշտ», դաբուշտեբա «ու-ռեցք յառաջացնել». լազ. busti «միզափամ-փուշտ»։
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
• , ի-ա հլ. «սանդուխի ոտք» ՍԳր. «բաժանմունքներ ժամացոյցի, այժմ նաև ջերմաչափի, երկրագնտի լայնութեան և եր-կայնութեան» ՍԳր. «չափ, կէտ» ՍԳր. Վեցօր. «եկեղեցական կարգ» Ա. տիմ. գ. 13. Ագաթ. Կորիւն. «իշխանութիւն, պատիւ» Խոր. Յճեւ «տան յարկ, դստիկոն» Ոսկ. գծ. «յառաջդի-մութիւն» Կոչ. ժա. որից աստիճանիլ «աս-տիճանների բաժանուիլ, 2. արևի կամաբ կամաց վեր բարձրանալը» Վեցօր. =Շիր. էջ 57. աստիճանաւոր «կարգաւոր, կղեր» Յհ. իմ. ատ. Նոր գրականում՝ աստի-հանաչափ, աստիճանացոյց, աստիճանա-բար, աստիճանական, բարձրաստիճան, երկ-աստիճան, եռաստիճան, քառաստիճան (ընտրութիւն) ևն։ Ս ձայնը ազդուելով յա-ջորդ ճ-ից՝ դարձել է շ և ըստ այսմ ունինո աշտիճան, աշտիճանել, ութաշտիճանեայ Մամբր. իննաշտիճանեան Մագ. նոր գրակա-նում միայն առաջին ձևն է գործածական։
• = Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
• ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. աստիճան, Սեբ. ասդի-ջան, Տիգ. mսդիջmն, Ջղ. ասդիջան, ասլի-ջան, Գոր. Ղրբ. mստիջան, ասլըջան, Տփ. ասլիջան, Ախց. չափն ու ասլիճանը ճանչել (Գեղամեան, Զէնիաթ-ղէնիաթ, էջ 24)։
• . առանձին չէ գործածուած. ոճով ունինք վակժոյժ լինել «ամուր փակչիլ, բռնել ու կպչիլ» Վեցօր. 69, 87. Ոսկ. փի-լիպ. ժ. և մ. ա. 12. վակժուժել «նոյն նշ.» Փիլ. ել. Ոսկիփ.։
• Հին բռ. մեկնել է «ապաժոյժ կամ անոյժ», ըստ ՆՀԲ անշուշտ շփոթելով վատոյժ բառի հետ։ ՀՀԲ մեկնում է ուա Հին բռ. «անհամբեր», որով հանում է ժոյժ բառից։ ՆՀԲ ի վակասն ուժել «զօձեաց բուռն հարկանել»։ Nyberg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաւաք բառի տակ։
confusion, broil, embarrassment, trouble, disorder, tumult, uproar;
confused, mixed, confounded, troubled, disordered, out of order;
deranged, complicated;
indistinct;
—ս յուզել, յարուցանել, to excite confusion, trouble, sedition;
աղմուկ —ի յարուցանել, to make a clatter, racket or uproar, to kick up a row;
յայն աղմուկ —ի, in that disorder;
cf. Աղմուկ.
• , ի, ո հլ. «խառնակութիւն, իրարան-ցում, տակնուվրայութիւն» Խոր. Պիտ. Յհ, կթ. «խառնակ» Լմբ. իմ. «կռիւ» Վրք. հց. բ. 108, 371. որից շփոթել ՍԳր. Եփր. ծն շփոթական Սեբեր. շփոթանք Եփր. ծն. էջ 26, շփոթումն Խոր. անշփոթ Պիտ. դիւրաշփոբ Թէոփ. խ. մկ. բազմաշփոթ Ճառընտ. հեշտա-շփոթ Թէոփ. խ. մկ. (սխալ հնչմամբ գըր-ուած ունինք անըշփոթ, շփոյթ, բազմաշը-փոյթ). նոր բառեր են շփոթութիւն, խառնա-շփոթ ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. σπουδή, վրաց. շփոթի, որ-պէս թէ ըփումն ընդ միմեանս կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ և խուճապ. արմատն է շիփ։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 38 արմատը դնում է շուփ։ Հիւնք կա՛մ փոթորիկ բառից և կամ պրս աշիւֆթէն, աշուպ։
• ԳՒՌ.-Կր. շփօթիլ, Երև. շփօթվէլ, Շմ. Տփ. չփօթվիլ, Սլմ. շփոտվել «շուարիլ, սխալիլ», իսկ Հմշ. շփօթիլ «բարկանալ, տակն ու վրա լինել»։ Այստեղ է պատկանում նաև Երև. Ղրբ. շփօթ «ալիւրով, ջրով, կաթով, շաքա-րով ու իւղով պատրաստուած հասարակ խիւս», որ յիշում է արդէն Բառ. երեմ. էջ 249 շփոթ «փոշեայ կերակուր կամ ջուրխը-մոր» ձևով։ Հմմտ. աւելի հնից՝ Մխ. ապար. «Յաղաւնոյ և յոչխարի մսոց լեսեալ և ըփո-թեալ քուֆ(տ)այն ո՛չ է աղաւնի պէսպէս ան-դամօք կամ ոչխար մի»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მუოთი շփոթի «խռովութիւն. վէճ, կռիւ», მუოთიანი շփոթիանի «կռուող» მემუოთე մեշփոթե «խռովարար», ამუოთებ, աշփոթեբա, აღმუოთება աղշփոթեբա, գამუო-თება գաշփոթեբա, მუოთებაշփոթեբա «բար-կանալ, խռովիլ, յուզուիլ» (հմմտ. Հմշ. շփօ-թիլ «բարկանալ, տակնուվրայ լինել»), აღმამფოთებელი աղմալփոթեբելի «խռովա-րար», უმუოთველი ուշփոթվելի «անշփոթ», უმუოთველობა ուշփոթվելոբա «անդորրու-թիւն, խաղաղութիւն»։
tire of a wheel.
• (սեռ. -ի) «անուի շրջանակը» Պիսիդ տող 98. Շիր. Սիւն. քեր. 209=Երզն. քեր. որ և խեց Եզն.։
• ԳՒՌ.-Մշ. հեծ, Բլ. հեց «անուի մարմինը կազմող երեք տախտակներից առաջինն ու վերջինը» (Ազգ. հանդ. Ե. 56, նկար III), Սլմ. խեց «անիւի փայտէ շրջանակը, որի վը-րայ ամրացած են շառաւիղները»։
heifer, young cow;
fit, wife, spouse.
• , բ, ու հլ. «էգ հորթ» ՍԳր., Եփր. եբր. 217. Կոչ. 263, լայնաբար՝ «կով» Ծն խա. 2=27. Ա. թագ. զ. 7=14, նմանու-թեամբ «հարս» Դատ. ժդ. 18. Փիլ. սամփս.։
• Հիւնք. պրս. էնճիրէ «փուշ, եղիճ» րա-ռից։ Scheftelowitz, BВ. 28(1904). 297 և 29(1905), 25 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. treng' ձևից. հմմտ. ալբաներէն drenz «եղնիկ», որ ծագում է *trenzբ. ձևիզ. հմմտ. ալբան. droe «վախ» <*trauja,
• ռերմ. *ϑraujan։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 152 կցում է հբգ. hrind, մբգ. rint, նբգ. Rind «եզ» բառերի հետ։ (Բայց այս բա-ռերը ըստ Kluge, 396 ծագելով հնխ. k'era-«եղջիւր» բառից, չեն կարող ձայ-նապես միանալ մեզ հետ)։ Petersson, KZ, 47, 257 յն. ἐριτο, «բուծ, ուլ», լիթ. éras, erytis, erukas, erytukas «գառ-նուկ», լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», սերբ. jarina «գառան գեղմ», հսլ. jarici «բուծ», լատ. aries, -etis «խոյ» բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Պատահական նմանութիւն ունի սոգդ. rуnckh (կարղա՛ renčak) «տղայ, փոքրիկ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Սլմ. էրինջ, Ջղ. յերինջ, Շմ. լէրինջ, Գոր. Մժ. հէրինջ, Ոզմ. յէրէնջ՝, Ղրբ. հէ՛րէնջ, Ագլ. m՛րինջ. այս բոլորը նշանակում են «եր-կամեայ էզ հորթ», բայց Երև. փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «երեք տարեկան որթի մատ, որ առանձին տնկում են»։ Հմմտ. որթ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ մինցր. որիջի, որինջի «տաւար», որջի «կով» (տե՛ս Kипшипзе. Гpa-. и слов. миигр. яз. GHler. 1914, էջ 294).-Մառ, ИАН, 1912, էջ 834 ընդհակառակը հայերէնն է դնում փոխառու-թիւն, որ կրկնում է և Kипшидзe, անդ։ Բայϰ այդ ճիշտ կլինէր միայն այն դեպքում, երբ այդ բառը ուրիշ կովկասեան մի որևէ լեզուի մէր է, գոյութիւն ունեցած լինէր։
conduct, water-pipe, channel, trench, gutter;
drain.
• (յետնաբար ի հլ.) «պարտէզները ջրելու համար փոքրիկ առու» Փիլ. Նխ. բ. 70. Նիւս. կազմ. գրուած նաև որդ Վրք. հռ..
• ՆՀԲ լծ. յորդ, հորդ։ Տէրվ. Altarm. 89 և Նախալ. 106 *ուդր նախաձևիզ համա-րելով՝ կցում է սանս. udra, յն. δδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato. ռերմ, Wasser «ջուր» բառերի հետ։ Հիւնք. երդ բառից։ Սանտալճեան, L'idiome 13 բե-ւեռ. uldie, զնդ. urudh «ջրանցք»։ Scheftelowitz BВ 29, 29 պրս. rud «գետ», զնդ. araoδat «հոսիլ»։ Patrubá-ny ՀԱ 1908, 341 հնխ. sero «հոսիլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ուրդ, Մշ. ուրդ՝, Այշ. ուռթ. Սլմ. յիւրթ, Ագլ. էօռդ. Մաստարա գիւղում՝ ուրց (այս վերջինը ըստ Ամատունի, Հայոր բառ ու բան 538)։ Նոր բառ է ուրդկապ (Ա-մատ. 537)։
• ՓՈԽ.-Սալմաստի թուրքերը տեղական հայ բարբառից փոխ առնելով՝ գործածում ե։ yürt ձևը։
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
• «նեղսիրտ». նորագիւտ բառ, որ եր-կու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճթ և ամ. 253. «Ջի մի՛ իցէ նեղտիրտ և տառ բարուքն, տեսեալ զինքն ի չքաւորու-թեան ստեղծեալ. այլ տեսցէ զամենայն կա-տարեալ, զի արձակ և առատ բարուք սնա-նիցի և վայելեսցէ։ Ագահն թեպէտ ընչիւք մեծատուն լինի, այլ մտօքն սին և տառ և ծակաչք»։
• = Թրք. [arabic word] dar «նեղ», որ յատկապէս գործածւում է սրտի նեղութեան համար։ Նա-խաձայն տ ներկայացնում է հին թուրքական + [syriac word] ձայնը, որ այժմ փոխուել է և դարձել d. հմմտ. [arabic word] dolma>տոլմա, այժմ դոլ-մա։-Աճ.
• Canini, Et. etym. 89 պրս. dār «coin de monnaie դրամ կտրելու գործիքը»» Մառ ИАН 1911, 470 և ЗВO 1924, 181 մինգ. ճարւա, վրաց. ծերա «գրել» բառերի հետ յաբեթական արմատից։
• «մնջեղ (érable) ծառի սերմը կամ հունտը». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ու-նի Վստկ. 36. «Զմնջեղ ծառոյն սերմն, և իւր տառ ասեն, ի սոյն ժամս պարտ է քաղել և ցանել»։
• Ըստ հրատարակչի Վաստակոց գրոց (էջ 36 ծան.) թուի արաբ։
drake;
էգ —, duck;
ձագ —ու, duckling;
— ընտանի, tame duck;
— վայրենի, wild duck, teal;
գրգրայ —ն, the duck quacks.
• «կից, միասին, հաւաքուած». ա-ռանձին գործածուած գտնում եմ միայն ի բագ անկանիլ «հաւաքուիլ, գումարուիլ» ոճի մէջ, որ մէկ անգամ ունի Մանդ. տպ. Վենետ. 1860, էջ 210 «Ջ'ի բագ անկեալ մեղք տառ-ւոյն քառասուն աւուրբքս ընկեսցուք յան-ձանց». այլ ձեռ. բագանակեալ «հաւաքուած, ժողովուած, գումարուած», ինչպէս գիտեն նաև Մանդ. սիր. 13 և Գիրք թղ. 240։ Նոյն արմատից են բագձաձել «հաւաքել, ամփո-փել» Յհ. կթ. Նիւս. կազմ. Տօնակ. բագձա-ձական «հաւաքական, խմբական» Թր. քեր. Պորփ. Սկևռ. լմբ. բագձաձաբար «հաւաքա-բար» Թէոդ. խչ. որոնք բարդուած են ձաձել «հաւաքել» բառով։
• (ի, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-ւութեան) «բադ անասունը, օրդագ» Արիստ. ստ. Տօնակ. գրուած նաև բատ, որ և պատ Զքր. սարկ. բ. 141. սրանից բադիճոն «մըր-տիմն» (ըստ ԳԲ)։
• = Այս բառը գտնւում է բազմաթիւ լեզու-ների մէջ. այսպէս՝ ասոր. [syriac word] batfā, արաբ. [arabic word] batt «բադ», պրս. [arabic word] bat և քրդ. [arabic word] bel «բադ, վայրի սագ», չեչէն. bäd, bat, ա-կուշ. bad, վօգուլ. batta, pot, կայտախ. խիւրկ. badbad, բոլորն էլ «բառ» նշանա-կութեամբ. իսկ վրաց. ბატი բատի, մինգր. բատէ, թուշ. սվան. բատ, բատա, կիւրր. բատտ և ալբան. pate՝ բոլորն էլ «սագ» նը-շանակութեամբ. սպան. pato թէ՛ «սագ» և թէ՛ «բադ»։ Բառիս սկզբնական ծագումը անյայտ է De Lagarde, Ges. Abhd. 21 համարում է հնդևրոպական. աւելի ընդարձակ խօսում է այս մասին A. Pictet. Les origines indeur. Ա. էջ 394։ Հայերէնը կարող է միայն ի-րանականից փոխառեալ լինել, որովհետև ա-սորին պիտի տար հյ. *բաթայ կամ 'բան-տայ, իսկ արաբերէնը չէր կարող ազդած լի-նել, որովհետև հյ. բադ Արաբների արշա-ւանքից աւելի հին է։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ, էջ 457 արաբ. [arabic word] , batt «սագ» բա-ռը փոխառեալ է պրս. [arabic word] bat ձևից։-Հիւբշ. 114։
• Նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 100 արաբ. batt, վօզուլ. batta, poat, pot, բենգալի badach բառերի հետ։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 հանում է ա բնա-ձայնից։ Պարսկերէնի հետ է համեմա-տում նախ ԳԴ, որից յետոյ նոյնը ՆՀԲ, Böttich. Horae, էջ 22 ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. բադ, Վն. բmդ, Ալշ. բադ, Սչ. բ'աթ, Ոզմ. բ'mդ, Պլ. մանկական լեզուով բաթբաթ, փա՛թի, փա՛թի, նոյնպէս Ասլ. փա՛-թի փաթի «բադ կանչելու ձայն»։ Նոր բառեր են բադիճուռ, բադուկնոց՝ երկուսն էլ խո-տի անուններ։-Տփ. բադ նշանակում է «սագ»։
fog;
cf. Մառն.
• «գինու կամ քացախի փառը». ու-նի միայն Վստկ. 108։ Գաւառականների մէջ գտնում ենք մար ձևով, այսպէս՝ Այն. Զն. Պլ. Մն. Ննխ. Ղրբ. և Խրբ. (վերջինը մար և բայր<պայր? ձևերով)։
• = Հյ. մայր «մայրիկ» բառն է, որ ստացել է այս նշանակութիւնը, ճիշտ ինչպէս որ անգլ. mother, գերմ. mutter, essigmutter. ֆրանս. mère de vinaigre, հոլլ. aziǰnmoer (բոլորն էլ «մայր» նշանակութեամբ») դար-ձել են «քացախի մար» (Kluge 341)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեացնում է մառն բառի հետ։
thicket;
pardon.
• . (սեռ.-այ). անյայտ նշանակու-թեամբ գործածուած է մէկ անգամ Ծն. իբ. 13. «եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն». այստեղից անցել է նաև Բուզ. 93, Եփր. երաշտ. 203-204, 209, Շար.։
• = Եբր. [hebrew word] səbak «ծառի իրար անց կացած թաւ ու խիտ ճիւղերը» բառն է, որի նշանակութիւնը չիմանալով Եօթանասունք՝ անփոփոխ պահել են յն. σαβέϰ տա-ռադարձութեամբ, որից նաև հայերէն ձևը (Gesenius17, 535)։
• Հները հասկացել են զանազան ձևե-րով. այսպէս Վրդն. ծն. մեկնում է «Աաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. իսկ առ ի միտս՝ թո-ղութիւն կոչի... ոմանք ասեն թոյլ գոլ». (ՀԲուս. § 2676 վերջընթեր բառը հաս-կանում է թայլ բոյսը)։ Առանձին բոյ-սի տեսակ է հասկանում նաև Թովմաս վրդ. Կիլիկեցի, որ գրում է «թուզ, նու-ռըն և սաբեկ» (տե՛ս ՀԲուս. անդ)։ Տունկ է նաև ըստ Եփր. երաշտ. «Ջոր և տունկ անուանեաց սաբեկ.-Տնկեսցէ զտունկս զայս սաբեկ.-Անուն տնկոյն սաբեկ ասի»։-Բառ. երեմ. էջ 278 դը-նում է «սաբեկայ. բարձր»։ Իբր եբր. բառ յիշում են ՀՀԲ և ՆՀԲ՝ զանազան մեկնութեամբ։
yellow-legged hawk, aesalon, merlin, sparrow-hawk.
• (սեռ. -հենի) «ընտիր և վարժուած բազէ» Մխ. առկ. Երզն. քեր. ասւում է նաև շահին.-նոյն է նաև շահեան «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 509ա)։
• -Պրս. [arabic word] šāhmn «սպիտակ ազնիւ բազէ», որից նաև արաբ. [arabic word] sahīn (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 657), քրդ. sahin, šain, šīn թռք. šahin qušə, սերբ. šahin «բազէ»։ -Հիւբշ. 210։
• Ուրիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Ges. Abhd. 10, Btrg. bktr. Lex
• ԳՒՌ.-Սվեդ. Սեբ. շահէն, Ալշ. շահէն-բազա, Մշ. շահենբազա.-ոճով ասւում է Սեբ. շահէնի աչք ունի «խոշոր աչքեր ունի»։
slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.
• (յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։
• ՆՀԲ յիշում է թոյլ, ծոյլ, յոյր, յողն եկեալ, յօրացեալ ձևերը։ Հիւնք. ծոյլ բառից։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրեատ. sula, hula և թունգուզ. sul «թոյլ, տկար» բառերի հետ։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. St. էջ 134 կցում է թոյլ բառի հետ, այնպէս՝ ինչպէս վիզ և թիզ։
• ԳՒՌ.-Մկ. հիւլ «յոյլ», Ղրբ. իւլm՛նալ, Ղզ. իլա՛նալ «ծուլանալ, ալարիլ»։
beaver, castor.
• (յետնաբար ո, ու հլ.) «ջրշուն» Մխ. առակ. Բժշ. Գաղիան. Վրդ. առ. 225։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ kulbā «շուն» բառից, որից և [syriac word] ︎ [syriac word] ︎ kəleb-yama «փոկ» (Brock. Lex. syr. էջ 158)։ Բառը ռնևև ❇և︎ մական է, որի միւս ցեղակիցներն են ա-սուր. kalbu, արաբ. [arabic word] kalb «շուն. նաև շնաձուկ», եբր. [hebrew word] keleb, եթովպ. [hebrew word] Արմատական բառարան-42 kalb «շուն»։ Հայ բառը յառաջացած պիտի լինի ասորի մի այնպիսի գաւառական ձևից, որ ունէր ու ձայնաւորը։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. քէլբ «շուն»։ Müller SWAW 48, 429 և 84 (1877) 218, WZKM 7. 281 սանս. babhru, vabhru «գորշ. 2. կուղբ», հսլ. bobru, լիթ. beb-rus, գերմ. Biber, պրս. [arabic word] kurbā «կատու»։ Տէրվ. Նախալ. 173 հնխ. bhabhru «կուղբ» բառից։ Հիւնո. ա-րաբ. քէլպ «շուն»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xali-gun, կալմուկ. xal-gun, բուրեաթ. kalyun, թունգուզ. ka-lun, մանչու. xailun, xaixun «կուղբ, ջրշուն»։
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• , ի հլ. «ծաւալուած, տարածուած, փռուած» Շիր. Վրդն. ծն. որից ճապաղել «սփռել, ծաւալել» Խոր. Ոսկ. կուս. «պարա-պիլ, զբաղուիլ» Խոր. Երզն. մտթ. ճաղապիլ «ցրուիլ» (նիւթապէս) Երզն. լս. Մեսր. եր. (մտքով) Երզն. մտթ. Վրդն. ծն. (յետնաբար ղումն Լմբ. իմ. Մաքս. ճապաղիք արեան «արիւնհեղութիւն, կոտորած» (գրուած նաև ճաղպախիք, ճաղպախի, ճաղճախիք) Ագաթ Ոսկ. մ. բ. 8. Զենոբ. Յհ. կթ. ասւում է նաև ճապաղ արեան Ոսկիփ. Ասող. գիսաճապաղ «հերարձակ» Երզն. քեր. ճապաղական «ցըր-ուած (զօրք)» Սեբ. 108. անճապաղ Դիոն. թղթ. կայ նաև Ճապաղ(ա)ջուր տեղական յատուկ անունը։ Ճաղճախիք ձևից է կազ-մուած նոճիաճաղճախ «նոճիաշատ (ան-տառ)» Նար. խչ. 394։ Արդի գրականում ճապաղ նշանակում է «տարտամ, անորոշ, ցրուած (ոճ)»։
• ՆՀԲ «լծ. և նոյն ընդ ծաւալ»։ Հիւնք. ծաւալել բայից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] čapal «շուայտ, ապականեալ», բայց նաև «ճահճային տեղ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 326)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ճապաղել «իրար խառնուիլ», Երև. ճափա՛ղէլ «գետին փռուիլ», Մկ. ճm-պmղիլ «ցեխի մէջ թաթախուիլ», Վն. ճապ-ղել «թանաքը տարածուիլ», Ալշ. Մշ. ճաբ-ղել «փռուիլ, տարածուիլ», Խտջ. ջաբաղ «ո-ղորկ, հարթ», ջաբղէլ «հարթել, յղկել, ողոր-կել», Զթ. ջաբղիլ «աչքերը լայն լայն բա-նալ», Պլ. ջաղուբ, Ակն. ջ'ախուբ «յոգնած, ոսկորները ջարդուած, թուլացած», Ղրբ. ճպա՛ղէլ «սիրտը թուլանալ, ուշքը գնալ, նուաղիլ, թառամիլ», Սեբ. ջաբղիլ «թուլա-նալ, բաժանուիլ» ևն։-Իսկ Սեբ. ջուղբէլ «առանց բաւարարելու ճամբայ դնել» ծա-գում է արաբ. [arabic word] ǰavab>ռմկ. ջու-ղաբ «պատասխան» բառից. հմմտ. Դվ. պա-տասխանել «ճամբայ դնել, դուրս անել»։
• «ճամբայ, ճանապարհ». նորա-գիւտ բառ, որ գործածուած է միայն հե-տևեալ տեղերը. «Եւ թեպէտ զհաց յոռի և չարահաւ կերիցէ մարդ... ընդ նոյն ճապաղ երթայ ի մարդ անդը և տայ զոյժ զօրու-թեան». Մծբ. (Հռովմ 1756, էջ 322. բնա-գիրն ունի «ընդ նոյն ճանապարհ» և կոկոր-դի անցքի համար է ասում). «Ճանապարհ իմն և ճապաղ եղև անկարգութեան». Ոսկ. եփես. էջ 733. «Դարձան ջուրքն... ընդ ճա-նապարհ (և) ճապաղ գնացից իւրեանց». Եփր. յես. էջ 307։
• Գռաւ ու մեկնեց Հ. Ա. Վարդանեան ՀԱ 1911, 176 և Բառաքնն. դիտ. Բ. էջ 6, որ և համարում է փոխառեալ ասոր. [syriac word] šəwīlā հոմանիշից, որ սա-կայն հայ. շաւիղ բառն է։
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
• «ուռած տեղը, ուռոյց, պալար» Բռս. մրկ. 118 (Այտուցեալ էի ուռովն). որից ուռ-նուլ կամ ուռչիլ «ուռիլ, այտնուլ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. թգ. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. (ռամկա-ձև ուռենալ Մխ. բժշ.), ուռուցանել Թուոց ե 22, 27. ուռոյցք Փիլ. ուռեցկողմ Եւագր. 21 ուռուցիկ Գծ. իէ. 14. Ոսկ. եբր. հողմուռոյց Ճառընտ. փքոցուռոյց Ագաթ.-Նոյն բառն է անշուշտ ոռնացուցանել «ուռցնել» Ոսկ. կո-ղոս. 601 (վկայութիւնը տե՛ս ըմփորտել)։
• Lag. Urgesch. 268 սանս. nrnām։ «լցնել». իսկ Böttich. Horae aram 18 ուռոյց=ասոր. [hebrew word] airuz «գլխի մի տեսակ ուռեցք»։ Տէրվ. Նախալ. 107 ուռճանալ և սանս. ūrja «ուռած, պա-րարտ» բառերի հետ՝ հնխ. varg կամ var արմատից։ Հիւնք. յն. ούρίζω «ուռ-նուլ առագաստի նաւու»։ Karst, Յուշար-ձան 408 սումեր. ur «առատութիւն», 421 ալթայ. or, ur «վերևը», չաղաթ. ör, ur «բարձր», յն. ὄρνυμαι և հյ. յառնեմ, 422 չաղաթ. ur, urma «ուռոյցք», uruk «ընձիւղ, ծիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. ուռել, Ախց. Կր. Մկ. Տիգ. ուռիլ, Ննխ. ուռէլ, Տփ. ո՛ւրիլ, Մրղ. ուռռէլ, Երև. ուռչէլ, Հմշ. ուռուշ, Շմ. ուռչիլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. ուռէնալ, Գոր. Ղրբ. օ՛ռչիլ, Զթ. ուռունօլ, ուռունոլ, Հճ. ու-րունօլ, Ասլ. էօռընալ, Ագլ. ըռռօ՛ նիլ, Սվեդ. ուդիցիլ։-Նոր բառեր են ուռեցւորիլ, ուռու-գեր, ուռնիկուռն, ուռուոլոր, ուռուիլ, ուռուց-ւարուկ։
• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառին է կցում վը-րաց. ურნატი ուրնատի «տիկ», բայց սրա նմանութիւնը պէտք է պատահական համա-րել, որովհետև չկայ հայերէն *ուռնատ ձե-ւը։ Պատահական են նաև թրք. ❇ uր «ու-ռեցք»> քրդ. ur «գեղձ, ուռեցք, այտոյց», որի ցեղակիցներն են չաղաթ. ōr (կոկանդ ur, խիվա ur) «բարձրութիւն, բարձրը», urmel «փչել, ուռցնել», urma «բշտիկ», urúk «ու-ռած, մէջը պարապ, սին», hurmak «փչել. ուռցնել», եակուդ. ūr, uräbin «փչել, շան հագեւր», urū «փչումն, շան հաջիւն». ur «ու-ռեցք», ալթայ. ur «փչիւն», մոնգոլ. ur «ծա-ռերի վրայ գոյացած ուռեցք»։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. հա-ւանաբար նշանակում է «բարձ կամ սպասի վերաբերեալ մի բան». ունի միայն Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 81, Շահն. Ա. 204. «Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամե-ծաց... և ըստ գահու նախապատիւ արարեալ բաժակաւ և ուռով առաջի իւր՝ զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր»։ Այստեղից առնելով Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 20՝ «Ըստ նախադա-սութեան նախապատիւ արարեալ բաժակօք և ուռովք առաջի իւր՝ զիւրաքանչիւր ոք նախա-մեծար ցուցանէ»։-
wick;
match;
— վիրաց, lint, lineament, scraped lint.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն սեռ. -ի, Վեցօր, գրծ. -իւ Վրք. հց.) «պատրոյգ, փիլթայ, ֆի-թիլ» Ես. խբ. 3. խգ. 17. Մտթ. ժբ. 20. Վեցօր. էջ 57. Եփր. փես. 391. որից լուսա-պատրոյկ Նար. մծբ.։
• -Պհլ. *patrōk ձևից, իբր զնդ. *paiti-raoka-, որ կազմուած է pat-նախդիրով rok «լոյս» բառից. հմմտ. զնդ. paiti-raočaya-«վառել, լուցանել», սանս. rōka-«լոյս, պաւ-ծառութիւն» (բնիկ հայ ձևն է լոյս)։ Ըստ այսմ մեր բառի ուղիղ գրչութիւնն է պատ-րոյկ, թէև նոր գրականում աւելի ընդունուած է պատրոյգ։-Հիւբշ. 227։
• ՆՀԲ պատել բայի՞ց։ Lag. Urgesch, 337 ruč արմատից։ Նոյն, Btrg. bktr. Lex 63 զնդ. *paiti-raoka-։ Muller SWAW 88 (1877), 15 զնդ. paiti-raōγna-ձևից, ուր raоγna=պրս. ❇ гoγan «իւղ»։ Հիւնք. պատմուճան բա-ռի՞ց։
• ԳՒՌ.-Կր. Ջղ. Տփ. պատրուք, Մկ. Վն. պատրուք՝, Աշլ. Մշ. պադրուգ՝, Ագլ. պm՛տ-րիւգ՝, Երև. պա՛տրիք, Սվեդ. բmդրէք, Մրղ. Սլմ. պառուք, Ատն. բադրիգ, Եւդ. բառուք, Խրբ. բայրօք, Ակն. բայօք, որոնք նշանա-կում են «ճրագի պատրոյգ». փոխաբերա-բար Տփ. պա՛տրուք «ողնաշարի միջի ծու-ծը», Զթ. բադրըք (նաև Ակն. Չն.) «բուրդի կամ բամբակի գլանաձև ոլորք՝ որից իլիկ են մանում»։ (Այս նշանակութեամբ է թըր-քախօս հայերից Այն. bedrig)։ Նոր բառեր են պատրգամէջ, պատրուգկալ կամ պատըր-գալ «բարակ ու կոլոր ճիւղ, որով բամբակը ոլորում ու պատրոյգ են շինում»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მატრუკი պատրուքի, թուշ. მატრუკ պատրուք «պատրոյգ», թրք. գւռ. Տ. beruk «պատրոյգ» (Բիւր. 1899, 799). կայ նաև գւռ. թրք. ❇ [arabic word] bedruk «բամբա-կից հիւսած պատրոյգ վէրքի վրայ դնելու ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 544) կամ❇ [arabic word] bedrek «բամբակի ոլորած քուլայ՝ մանելու համար» (Будaгoвъ 1, 247)։
villein or duty service.
• . անստոյգ նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մամբր. բ. ս պ. էջ 31 «Հրեշտակն զԱմբակում մարգա. րէ հացիւքն եփելովք և թանիւքն հասելովք ոբոլոր կերակուրն տարաւ հասոյց Կոռին յերկիրն Բաբելացւոց»։ Ակնարկում է Դան. ժդ. 32-37. հրատարակիչը համարում է «նշանակիչ գբոյն» և դնում է գլխատառ. միւս խմբագրութեան մէջ, էջ 56, խնդրա-կան բառը պակասում է և ասւում է պարզա-պէս «տարաւ ի Բաբելոն»։
• , ո հլ. «վէգի նման մի ոսկոր». ունի միայն ՀՀԲ, առանց վկայութեան. գտնւում է գաւառականներում. ինչպէս՝ Մկ. կոռ. Երև. կոռան, Շիր. կոռա «եզան, կովի, ցու-լի, արջառի և հորթի վէգ» (Ամատ. Հյ. բառ ու բան 359)։
• «պարտադիր ձրի աշխատութիւն» Արձ. 992 թուից (տե՛ս Վիմ. տար. 10), ԺԱ դարից (Վիմ. տար. 27), Մխ. դատ. էջ 412 Զքր. սարկ. Ա. 46, Բ. I1. Առաք. պտմ. 62. որից կոռավար «այն արտը՝ որ գիւղացիք ձրի վարում են կալուածատիրոջ համար»։ Արձ. 1237 և 1241 թ. (Վիմ. տար. 80, 83) Երբել. (հրտր. Շահնազ. Ա. 335, Էմ. էջ 157)։-Ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 39 հնագոյն վկայութիւնն ունի Դուինի կանոնը 645 թ., որ յետոյ աղաւաղուելով դարձել է կռուով։
• Ադոնց, Aрм. Юстин. 484 պրս. ❇ kār «գործ» բառից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կորդ և սումեր. gar «արտ, դաշտային աշխատանք»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. ❇ qoru «անտառակ» բառից։ Բառիս շատ նման է հնչում ֆրանս. corvée հոմա-նիշը, բայց ըստ որում հայ բառը յի-շուած է արդէն 992 թուից, ուստի չի կարող փոխառեալ լինել նրանից, ինչ-պէս նաև նրա աղբիւր՝ լտ. corrogata ձևից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ղրբ. կօռ, որից մորեխակոռ «մորեխները ոչնչացնելու ձրի պարտադիր աշխատանք», կոռւոր «կոռի վրայ աշխա-տող»։
nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.
• «գլխի կամ պարանոցի ետևի կողմը» Ագաթ. Ճառընտ. (Ագաթ. այլ ձեռ. ծոծրակ, ծործորակ). արդի գրականում ընդունուած է միայն ծոծրակ ձևը։
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս ծորակ՝ ե-րակ և անցք ուղղոյ կամ ծծոլ ընը ան-րակն և իբրու ծործոր կամ ձորամէջ»։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-սոր. ❇օ saurā, եբր. sav-var «վիզ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ծօրծօրակ (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 317ա), Ախց. Կր. ծօրծակ, Ակն. Խրբ. Սեբ. ձօրձագ, Զթ. ձիձիյօգ, ձի-ձիրոգ, Հճ. ձիրօգ, Հմշ. ձօնձրագ (ունիմ նաև Հմշ. ձօձր ձևը. բայց աղբիւրը մոռացել եմ նշանակել)։
cf. Տոչորումն.
• «վառուիլ այրիլը» Գնձ. որից տո-չորիլ «այրիլ, վառիլ» Երեմ. խը. 9. Յկ. գ. 6, Ագաթ. Եւս. պտմ. «հրդեհի պէս ծաւալիլ» Եփր. ա. կոր. տոչորական Ագաթ. տոչորու-մըն Յհ. կթ. հրատոչոր Բենիկ. հոգետոչոր Անան. եկեղ.։
• ՆՀԲ չոր բառից, իբրև թէ «սաստիկ չորութիւնից վառուած»։ Տէրվ. Altarm. 61 տաք բառի հետ՝ կցում է սանս. dah «այրել, վառել», լիթ. dègti «այ-րել», զնդ. daz «վառել», հբգ. tak «օր» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 130 յն. δάϰαρ «մի տեսակ կատսիա»։ Հիւնք. տաք բառից։
• ԳՒՌ.-Կայ Ապ. տոճորակ «ղավուրմա, տհալ» բառը (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 628բ), որ ընդունուած է նաև արևմը-տեան գրական լեզուի մէջ, և որի հետ նոյն է տոժրակ Չմշ. «ղավուրմա»։ Ամատունի դնում է տոչորել բայից։
pastinax, puffin, poison-fish, sting-ray.
• «վահանաձև տափարակ մի տե-սակ ձուկ, կատուաձուկ, pastinaca raja L». մէկ անգամ գործածում է Վեցօր. 153. «Այլ և խայթոցք տրիգոնին, որ է ձուկն ծովուն, որ և յետ մահու իւրոյ մեղանչական է». ու-րիշ վկայութիւն չկայ։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
• «ոտք, թաթ կենդանեաց, սմբակ». ու-նին միայն ՋԲ և ԱԲ. առանձին գործածուած չէ. (յոգնակի ձևով կայ միայն մհյ. ճվերն Վստկ. 222.) որից երկաճիւ «կճղակաբաշխ», մենաճիւ «միակճղակ» Իրեն. հերձ. 169 (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 301)։
• Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. čhyu «չուել, երթալ», որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1393, որովհետև իրանեանում նոյն բառն ունի նախա-ձայն š. պրս. šudan «երթալ. չուել»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. δίεμαι «փախչիլ», διερός «փախչող, արագըն-թաց» բառերին ցեղակից է դնում։-Թաթարական լեզուախմբում կայ [arabic word] ձևը, որ գտնում եմ Böhtling-ի եաքու-տերէն բառարանում (Uber die sprache der Jakuten, Ս. Պ. 1851)՝ satə «յոտոն-կայս, հետևակ» բառի դէմ համեմա-տութեան բերուած. [arabic word] ձևը պէտք է կարդալ երևի jeyve. բայց մեր բառը սրա հետ չի կարող կապ ունենալ, որով-հետև յիշուած է Զ դարից (տե՛ս Ակին-եան ՀԱ 1910, էջ 205 ա), ուստի և նը-մանութիւնը պատահական է։ Այսպէս է նաև չին. [ethiopian word] šՈ կամ [other alphabet] čiao3 «ոտք»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. ճիվ, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ջիվ, Հզ. չիվ, զանազան առումներով. այն է «1. մարդու կամ անա-սունի ոտք. 2. հաւի թև կամ ոտք. 3. մառ-դու թև», իսկ Սեբ. ջիվ «ցայլք»։-Նոր բա-ռեր են ճուահան անել Երև. Շլ. «յօշոտել». ճվտել «հաւի ոտքերից քաշելով պատռել, փետրատել, փրցնել», որի սաստկականն է ճվատել. գրուած է ճվրդել ձևով՝ ժԶ դարու վկայաբանական մի տաղի մէջ. «Ճրվրրդեց զօղն անկըճէն, արիւնն ի վրայ յուսին գը-նաց». Նոր վկ. էջ 380։
road, way, route, journey;
passage;
յ— արկանել, to send on a voyage, to start a person on a journey;
յ— անկանել, ուղւոյ լինել, to set out, to start, to leave, to depart, to go away.
• «ճամբայ, ճանապարհ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից ուղևոր Դտ. ժթ. 17. Առակ. զ. 11, ուղեկից ՍԳր. Ոսկ. ես. ուղեկցել Վեցօր. ուղեգնաց Ագաթ. գողուղի Ա. մկ. ժ. 82. արտուղի Իգնատ. թղ. 77 (ոսկեդարեան!) զարտուղի Յճխ. Սարգ. նրբուղի Վրդն. երգ. Տօնակ. ուղանցական «ճամբո՞րդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 192. ուղարկել կամ յուղարկել ՍԳր. Ոսկ. Եղիշ. յուղարկիչ Ոսկ. մ. գ. 6. յուղար-կաւոր Ա. եզր. ը. 52. Ասող. Մաշտ. յուղարկ երթալ Եփր. թգ. յուղարկութիւն կամ ուղեր-կութիւն «մեռելի յուղարկաւորութիւն» Նորա-գիւտ բ. մն. ժզ. 13. ստարտուղիլ Սարև հանգ. յղել (<*յուղել) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 2 ևն։ Շփոթուելով ուղիղ բառի հետ՝ երբեմն սխալմամբ գրւում է կրկին ղ-ով. ինչ. ուղ-ղեկից (իմա՛ ուղեկից) Տոբ. ե. 22։ Միջին հայերէնի ձևեր են յղարկել, աղարկել Վրդն, պտմ. 157, յըղրկել REA 1, 245, յղարկաւոր, բղևորիլ Վրք. հց. ըղևորութիւն Գնձ. ղևորել Վրք. հց. ա. 174. Սիսիան. ղևորեալ Պա-րականոն շար. 140. ղևոր Ճառընտ.։ Յղոմ ձևն ունի Համամ. քեր. 265։ Նոր բառեր են երկաթուղի, երկաթուղագիծ, ծառուղի, խճու-ղի, փապուղի, փակուղի, ներքնուղի, ուղար-գել, ուղեցոյց, կոյուղի, գործուղել, գործու-ղում ևն։ Յետին հեղինակների մօտ մի քա-նի տեղ գտնում ենք ուղ «անցք, ճանապաոհ, ձևը. այսպէս Նար. կէ. էջ 173 և կուս. Երռն մտթ. 352. այս ձևը սխալ գրչութիւ՞ն է, թէ
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ul-արմատից. սրա հետ հմմտ. յն. ἀυλός «երկարաձև փոս անցք, սրինգ, խողովակ», ἕ́ναυλος «գետի ան-կողին», αὸλών «կիրճ, հովիտ, փոս, նեղուց, ջրանցք», հսլ. ulica, ռուս. улипa. չեխ. ulioα «փողոց, նրբանցք», հսլ. uliji, ռուս. улeй, չեխ. նl, լիթ. aulys, avilys, լեթթ. aulis, aule, avele «մեղուի փեթակ» (այսպէս կոչ-ուած, ըստ որում փեթակը նախապէս ծա-ռերի խոռոչումն էր, ինչպէս ցոյց են տալիս նաև ռուլգար. ulei «սնամէջ կոճղ ծառի, որ գործածւում է իբր ջաղացքի նաւ, կամ իբր փեթակ», սլով. նlj «սնամէջ ծառ, փեթակ»). լիթ. aūlas, հպրուս. aulinis «կօշկի վիզ», aulis «ոտքի ոլոք», նորվ. aul, aule, jol «angelica silvestris բոյսը», հհիւս. -joli «սպիտակ եղիճի (angelica archangelica) ցօղունը» (այս երկու բոյսերը Նորվեգիայում կոչւում են նաև slke, որի բուն նշանակու-թիւնն է «եղէգ»), լեթթ. ula, ulá «անուի ա-կանոց, այսինքն անուի մէջտեղի ծակը, որից առանցքն է անցնում», լատ. (շրջմամբ) al-vus «խոռոչ, փոր», alveus «խոռոչ, փոս, գուշ, փեթակ, գետի անկողինը» (Pokorny 1, 25, Walde 30, Boisacq 101, Ernout-Meil-let 38. Trautmann 18)։ Այս ձևերը ենթա-դրում են հնխ. aulos գոյականը, որի ար-մատն է eul-, oul-, ul-. վերջինը՝ որ նոյնի ստորին ձայնդարձն է, գտնում ենք յատ-կապէս հյ. ուղի և լեթթ. ula, ulá ձևերի մէջ։ Տե՛ս նաև Օղ։
• Ինճեճեան, Եղան. Բիւզ. 1819. 147 ուղիղ «շիտակ» բառից. հմմտ. տճկ. doγru yol «շիտակ ճամբայ, պողոտայ»։ ՆՀԲ լծ. թրք. yol «ճամբայ» և oluq «խողովակ»։ Հիւնք. թրք. yol, Muller, armen. VI, թիւ 47 համեմատեց առա-ջին անգամ հսլ. ulica, ռուս. улиц։ «փողոց» բառերի հետ։ Հիւբշ. 484 այս մեկնութիւնը անստոյգ է համարում։ Meillet MSL 8, 238 յուղ-արկել համե-մատում է հսլ. sulu «պատգամաւոր», sulati «ուղարկել» ձևի հետ (ըստ Liden,
• Arm. St. 77 հսլ. sulu ծագում է հնխ. kul-ձևից, որ պիտի տար հլ. *սուլ. նոյնը կրկնում է Boisacq 211 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 206բ կցում է ուղիղ բառի հետ։ Pedersen, Հյ. դը. լեզ. 193 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որ ընռու-նում են Boisacq 1099, Walde 30 և Po. korny 1, 25։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 2 արաբ. sabīl և ասոր. šəwīlā «ճամբայ» բառերից հանում է սեմ. šbl, sbl ար-մատը, որին լծորդ է դնում յաբեթ. «*bl hvl, որից վրաց. biliki «նեղ ճամբայ», vla, svla «երթալ, քայլել». մոռանում է յիշել այստեղ նաև հյ. ուղի։ Meillet, Յուշարձան 211 վարանելով յիշում է հսլ. ulica։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեռ. sul «փողոց», 423 թրք. yol, եա-քուդ. suol, չուվաշ. šul, šol, կիրկիզ. žol «ճամբայ»։ Մառ ЗВО 25 (1921), էջ 26 մինգր. olə «ճանապարհ» և վրաց. reba «երթալ» բառերի հետ, իսկ Яфeт. cбoр. 1, 63 ալբան. uδε, բասև. bide «ճանապարհ» բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին թրք. yol և չին. [other alphabet] ︎ lu4 «ճանապարհ, փողոց»։
• ԳՒՌ.-Անկախ ձևով են միայն Շմ. հէղի, Հւր. հղիք, Ղրբ. Մղր. հղէ՛ «ճանապարհ». որոնցից Ղրբ. հղէ անէլ, Երև. հղու անէլ «ու-ղարկել»։ Ածանց ձևեր են նեռևաւռնում 1. Ուղարկել >Ջղ. աղարկել, Հճ. mղmյգել, Ագլ. ըղա՛րկիլ, ղա՛րկիլ, Սլմ. օղօրկել, Մրղ, օղօրկէլ, Մշ. օղըրգել, ըղըրգել, Վն. էօրէօխ-կել, Մկ. հէօրէօղկիլ, Գոր. Ղրբ. ղարկէլ, Երև. ղարգէլ, Ախց. ղրկէլ, Սեբ. ղրգէլ, Սվեդ. Տփ. ղրգիլ, Մղր. ղո՛ւրկիլ, Շմ. խրկիլ, Սչ. խրգել, Ակն. Ննխ. Պլ. խրգէլ, Խրբ. խրգիլ.-2. Ու-ղևորել >Չն. աղավօրէլ «ճանապարհ դնել», Պլ. խավրէլ «ուղարկել».-3. Ուղել, Ուղղել Զթ. «քայլել»։
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 193-196 (KZ 40, 194) մեզանից է դնում օսմ. yoὶ եաքուտ. suol, չուվաշ. šul, šol «ճամբայ», որից թրք. yollamaq «ուղարկել»։ Նոյնպէս է նաև Գազանճեան, Յուշարձան 325։-Բոլո. րի էլ նմանութիւնը պատահական է։
generosity, liberality, abundance.
abudance, fertility, abundance.
that flows copiously, abundant.
cf. Բազմագութ.
liberality, generosity, bounty, munificence, favour, gift, privilege.
generosity, liberality;
abundance, fertility of mind, intelligence.
cf. Առատաբաշխ.
to fill, to heap up;
to augment.
abundance, plenty, superabundance, exuberance, copiousness;
fulness, repletion;
fertility, fecundity;
անչափ —, profusion.
antagonist, adversary, rival, opponent.
objection;
proposition;
purpose.
cf. Աւելաբանութիւն.
increase, addiction, apposition.
excess, exaggeration.
to favour, to advantage;
to increase, to augment, to enlarge, to grow, to multiply, to accumulate, to amass;
to raise, to enhance.
to grow, to increase, to augment;
to ahound, to superahound, to overflow;
to be redundant;
to overcome, to surpass, to exceed, to excel, to predominate, to prevail;
to remain.
growth, increase, addition, augmentation, redundancy, superabundance, superfluity, exuberance, diffusion, transcendency;
enhancement of price;
excess;
prerogative, distinction, superiority.
bladder.
diurnal, daily.
very early in the morning.
mission;
apostle-ship.
who fills the office of anapostle.
to render valiant, to inspire courage;
to render virtuous.
cf. Առաքինացուցանեմ.
valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.
who teaches virtue;
who is taught by virtue, virtuous.
mission, emission.
cf. Առեղծանեմ.
dissolution;
explication;
enigma, proverb;
— **** ***, to propose an enigma or charade, to tell a parable, to proverb.
cf. Առեւանգ.
presence.
to throw, to push;
to despise, to abandon.
cf. Առնչական.
to make to become like a lion.
to fill, to fill to the brim, to brim.
appeal, call, voice
condition of a married woman.
espousals, nuptials.
virile mind, bravery, strength of mind, courage;
virtue.
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
relation.
prosody;
pronunciation;
watering.
watering, sprinkling.
good sense, reason, sensibleness.
to cure, to heal, to restore to health or to life, to resuscitate;
— զմիտս, to undeceive.
health, life;
salubrity, healthfulness;
cure, recovery of health;
յ— ձեր, to your health ! հաստանիլ յառողջութեան, to be convalescent, to return in health;
քնքուչ, ակար, յեզյեղուկ —, a delicat, feeble, wavering health;
պահպանել զ—, to keep one's health;
խանգարել —, to destroy, to ruin the health;
զօրանալ սակաւ յ—, to be convalescent.
to make young, to make look younger.
youth, bloom, growing young again;
prime of life, vigour.
trench, channel;
brook, small stream of water;
հեղուլ՝ հոսել —ս արտասուաց, to shed tears profusely.
• (ո և ի-ա հլ.) «գետակ», վտակ. 2. ջրի ճամբայ, անցք, փոս, երակ». առ հասա-րակ յետին. հներից ունինք հետևեալ վկա-յութիւնները. Առուս աղբանոցաց (Ոսկ. մ. գ. 4). Զառոա տղմոյն ձգել (Ոսկ. յհ. բ. 30), Մեծութիւն թէ առուով գայցէ (Սաղմ. կա. 11). առաջին երկուսի մէջ առու «անցք» նը-շանակութեամբ է, երրորդի մէջ՝ թէև յն. հա-մապատասխան հատուածը ունի «հոսեսցի» (իέη), բայց հայերէնը դարձեալ «անցք» նշանակութիւնն ունի։ Նոյն իմաստով են նաև առուահանք «ջրանցք, քանքան» Եւս. պտմ. բ. 6, էջ 89, առուամէջք «ակօս, նեղ անցք» Թուոց իբ. 24. Ագաթ. ըստ այսմ առու «գե-տակ» նշանակութիւնը հնից աւանդուած չէ, որչափ թոյլ են տալիս ենթադրել ՆՀԲ-ի մէջ բերած օրինակները. ուստի և յայտնի չէ թէ առու բառի նախնական նշանակութիւնը կա-պուած է հոսելո՞ւ գաղափարի հետ, թէ փորե-լու, անցնելու։
• = Եթէ բառը նախապես կապուած էր հո-սելու գաղափարի հետ, ծագում է հնխ. *sru «հոսիլ» արմատից. նախաձևը կարող է լինել *sruyós եամ *sruyá և կամ *srutis, որոնց երեքն էլ հաւասարապէս տալիս են առու. հմմտ. սանս. srávati «հոսիլ», sruti-«հո-ռում». srótas «հոսանք, գետ, երակ, ելք. բացուածք», հպրս. rauta «գետ», պրս. »օ︎ rōd, քրդ. ru, յն. ῥυτός «հոսուն», ῥύσις «հոռում». ῥόfος «հոսանք», հոլ. struya «հո-սանք. հեղեղ», o-strovú «կղզի», հիսլ. straumr և գերմ. Ström «հեղեղ, հոսանք». լիթ. sravlu, sravêti «հոսիլ», srava «հո-սանք», հիռլ. sruth «գետ», srualm «հե-ղեղ» ևն։ Առու բառը այս պարագային ծագմամբ նոյնանում է հյ. առոգել, ոռոգե բառերի հետ, որոնց համեմատութիւնը տե՛ս վերը։-Իսկ եթէ բառը նախապէս կապուած էր փորելու և կամ անցնելու գաղափարի հետ, այն ժամանակ վերի մեկնութիւնը ուղիղ չէ և առու չունի կապ ո՛չ ոռոգել բառի և ո՛չ sru արմատի հետ, ինչպէս կարծում է Հիւբշ. 42Ո։ Ըստ իս հաւանական է առաջինը և առու հա-մապատասխանում է ճիշտ սանս. srδtas «հո-սանք, գետ, ելք, բացուածք, երակ» բառին։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 100 պրս. arga բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. ῥύας «վտակ, հեղեղ», լտ. rivus «առուակ», թրք. ərmaq «գետակ»։ Canini, Etud étym. 78 սանս. f «հոսիլ»։ Տէրվ. Նխլ. 57. 65 հնխ. ars արմատից, որից նաև սանս. arš և հլ. արշաւել, առու(=արհ, արշ) ևն։ Նոյնպէս Müller, Armen. VI, իբր սանս. ars-, յն. ἂρσην «արու»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. āδu «գետակ»։ Հիւնք. լտ. arula «բագին»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ Bugge IF 1, 452, որ չի ընդու-նում Հիւրշ. 421։ Bugge, Lykische Stud. 1. 13 գտնում է նոյն հյ. բառը Լիւկիոյ "Ἀρυϰανδα քաղաքի և Arycan-dus գետի անուան մէջ։ Գաբրիելեան ՀԱ 1910, 365 հլ. առատ, յորդ և յն. Karst, Յուշարձան, էջ 402 սումեր. ari «հոսիլ», arla «գետ», uru «հոսանք», էջ 423 օսմ. arəg «առուակ», չաղաթ. arlk. arna։ Պատահական նմանութիւն ունին եբր. [hebrew word] yəōr, եգիպտ. yoor
• «գետ», սպան. arroyo «առու», արաբ. [arabic word] ravā «առատ հոսող ջուր»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Հմշ. Ղրբ. Բրղ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. առու, Խրբ. առուն (բայց սեռ. առվի), Հճ. արու, Ալշ. Մշ. յառու, Վն. mռու, Ասլ. առիւ, Ոզմ. հmռու, բոլորն էլ նշանակում էն «առու», իսկ Ննխ. ադու «անձրևի և հեղեղի ջրի ճամբայ»։ Նոր ռա-ևեր են ադուազ, առուահան, պռուատեր. ա-ռուեզեր, պռուեկարոս, պռուանպնուխ, ա-ռուանալ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է անշուշտ վրաց. რუ րու, რუვი րուվի «ջրանցք, ա-ռու», որ ներկայացնում է հայերէնի հնագոյն ձևը՝ առանց նախաձայն ձայնաւորի։-Հա-յերէնին նման են հնչում նաև մինգը. րեկա գառու». ուտ. ուրէլն «առու, ակունք», չա-ղաթ. arik, aruk «ջրանցք, փոս», կըզըլ բար-բառով airə «վտակ, գետակ», կարա կըրգըզ airək, ալթայ. airəčak, լեբեդի բարբառով alrəlak, արևել. թրք. arγa, arγav «առա-ակ», arən «ջուր», arna «գետի ճիւղ»։ Այս բոլորը կցւում են պրս. ❇ [arabic word] arzā [arabic word] arγā̄b, [arabic word] ︎ arγāv «գետակ» բառերի հետ. հայերէնի հետ նմանութիւնը աա-տահական է, ինչպէս ընդունում է նաև Պատկանեան, Փորձ 1880, մարտ, էջ 94։ Առան հակառակ Pedersen 40, 195 և Հայ. գր. լեզ. էջ 193 թուրք բառերը փոխառեալ է դնում նախահայ *arogu ձևից և թրք. aryγ ձևից էլ փոխառեալ հոսնգ. árok «ջրանցք»։
rivulet.
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• , սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ. բառ. հնխ. արմատն է g'el-ռո ունէր նաև g'ol-և g'l-ձայնդարձները. առաջինից են ծագում յն. γελάω «ծիծաղիմ», γελασ-τός «ծիծաղելի», γέλος, γέλως «ծիծաղ, ծաղը», γελανὴς «ուրախ». վերջի-նից է ծագում հյ. ծաղ-ր, ինչպէս և յն. γαλήνη «ծովի անդորրութիւնը», γαληός «պարզ, անդորր, հանդարտ» (Boisacq 140, 143, Walde 332, Pokorny 1, 623)։ Հնդև-րոպական նախալեզուի սովորութեան հա-մեմատ g'el-արմատի ձայնաւորը վերածե-լով oi, կազմուած է սաստկական կրկնաւոր g'oi-g'el-, g'oi-g'l-, որից հայ. *δէծաղ> ծիծաղ։ (Կրկնաւորի այս ձևի վրայ տես Meillet MSL 12, 216-8. իսկ ծիծաղ ձևի կրկնութեան վրայ յատկապէս՝ տե՛ս Meil-let MSL 13, 375)։-Հիւբշ. 455։
• Brosset JAs. 1834, 383 ևն ծաղել ձևի դէմ դնում է յն. γελάω և վրաց. վիցինի։ ՆՀԲ «ծաղր՝ արմատ բառիս ծիծաղ և ծաղիկ. լծ. ընդ ձաղ, խաղ» իսկ վարդ բառի տակ լծ. է դնում պրս. կիւլ «վարդ»։ Peterm. 23 ծաղր=եբր. [hebrew word] shq «խնդալ, ծիծաղիլ»։ Win-disch. 13, 18 յն. γέλως։ Canini, Et, étym. 186 բրըտ. khoarzin «ծիծաղիլ»։ Տէրվ. Նախալ. 76 հայ. կական, կան-չել, կատակ, կողկողել, ծիծաղել, ծաղր, կարկաչել <կակրաչ-ել, կռնչել, կռունկ, կարդալ, կրճ-ել, կրճ-տել, ճար-ճատել <ճաճրատել ձևերը դնում է հնխ. ga, gan «հնչել, գոչել» արմատից, որին
• է կցում նաև սանս. gā «երգել», gad խօսիլ», gar «գոչել», յն. γήους «ձայն», γαργαρίς «աղմուկ, ժխոր», γε-λάω «ծաղրել», γέ́ρανος «կռունկ», լատ. gingrire «կարկաչել», grus «կռունկ» ևն։ Հիւնք. ծիծաղ բառից հանում է ծաղր։ Մառ, kрит. и мелк. cт (1903 թ.) էջ 26 ծաղր=ասոր. [arabic word] s'ar «ծաղրուիլ, խայտառակուիլ» բառի հետ Autran, Sumer. et ind. էջ 84 համե-մատում է յն. γελαω =սումեր. hül «ուոախանալ»։
• ՓՈԽ.-Ըստ Bugge IF 5, 168-180 (հայ. թրգմ. ՀԱ 1895, 228) հայերէնից է փոխ առնուած գոթ. saldra «գիւղական կատաև խեղկատակութիւն» Եփես. ե. 4. գոթացին չունենալով Ir ձայնախումբը՝ ծաղր>*sal. ra դարձրել է saldra։
ճճուէ —, the chirrups.
• , ի հլ. «ճնճղուկ» Մագ. թղ. 206. որ և չիտ Մխ. առ. ճի. Վրդ. առ. 59. կամ ջիտ նոյն նշ. Ոսկիփ. ուրիշ վկայութիւն և սրանից ածանցուած բառեր չկան։
• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից։ հմմտ. վրաց. ჩიტი չիտի «թռչնիկ, ճնճը-ղուկ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «սո-խակ» (իբր թէ «վարդի թռչուն»). մինգ. չի.. տի «թռչնիկ, ճնճղուկ», ինգ. չիտ «ծիտ, ճնճղուկ»։ Հայերէն բառը փոխառեալ է, ո-րովհետև, նախ՝ յետին է և քիչ գործածուած, և երկրորդ՝ որ այսօր էլ միայն կովկասա-հայ բարբառների մէջ գոյութիւն ունի։ Զար-մանաւի է սակայն՝ որ Չուբինով 15zā վրացին հայերէնից փոխառեալ է դնում.-Աճ.
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ծի՛ ձայնից։ ՆՀԲ ծի՛դ, չը՛դ ձայներից է հանում և կցում է սանս. չաթաքա բառին։ Pe-term. 23 և Böttich. Arica 89. 452 սանս čataka։ Lag. Arm. Stud. § 1053 մեր-ժելով վերջինը՝ ըստ ՆՀԲ համարում է բնաձայն։ Justi, Dict. Kurde 137 քրդ. [arabic word] čit «հաւ» ձևի դէմ դնում է հյ. ծիտ և վրաց. չիտի, մինչդեռ պէտք էր կցել գւռ. ճուտ «վառեակ» բառին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Լ. Շմ. Տփ. ծիտ, Յղ. ծէտ, Գոր. Ղրբ. ծըէտ, Ագլ. ծայտ։ (Սրան-ցից փոխառեալ եմ կարծում Վն. ծիտ «ճըն-ճըղուկի նման մի տեսակ փոքրիկ թռչուն»), ծծկ. Ղրդ. Մրղ. Ջղ. «պարսկական մէկ շա-հի՝ որ մի կոպէկից մի քիչ պակաս է»։ Նոր բառեր են ծտաբոյն, ծտախաղող, ծտախըն-ձոր, ծտաճինճի, ბտապաշար (որ և տտը-պաշար), ბտատանձ, ծտաչք, ბտաճուտ, ծտենակ։
vault, arch, arcade;
porch, portico;
girdle, belt;
soundwave;
— սրոյ, baldric, sword-belt;
— յաղթութեան, triumphal arch;
կապուտակային —, the arch, vault or canopy of heaven, the vaulted sky.
• , ի-ա հլ. «շէնքի կոր ճակատ, կամարակապ շինուածք» ՍԳը. որից կամա-րանի «կամարներ» Մագ. մեծ են. է» 27 22 կամարակապ ՍԳր. կամարաձև Ա. եզր. դ. 34. կամարակիցք Արծր. կամարապատ Ե-զեկ. խ. 22. կամարազարդ Անան. եկեղ.
• = Յն. ϰαμάρα «կամար, կամարաձև ծած. քով որևիցէ շէնք, կամարաւոր սենեակ» բառից փոխառեալ։ Այս բառը շատ հին է Հեռռռոտոս Ա. 199 գործածում է ϰαμάρη ձե-ւով. փոխառութեամբ անցել է շատ բառմա-թիւ լեզուների, ինչպէս լատ. camera, ca-mara «կամարաւոր ծածք, կամար, սենեա-ևի կամար», իտալ. camera «սենեակ», սպան. cámara, ֆրանս. chambre, հիռլ. camra. հբգ. chamara, գերմ. Kammer (բո-լորովին ուրիշ բառ է և սրանց հետ կապ չունի Zimmer «սենեակ» Kluge 544, Walde 242, որի հին ձևն է հհիւս. timbr, գոթ. timr-ǰan «կառուցել»), հսլ. komara, բուլգար. kemer (ուրիշ բազմաթիւ սլաւական ձևեր տե՛ս Berneker 556), լիթ. kamara, ալբան kamare, վրաց. კამარა կամարա և թրք, kemer «կամար»։ Վերջիններիս, ինչպէս նաև հայերէնի մէջ, ծագումով տարբեր եր-կու բառեր մէկ ձևի են յանգել պատահա-բար, այն է կամար «գստի» և կամար «ա-դեղնաձև», որոնք պէտք չէ շփոթել իրար հետ։ Յոյն բառը, որ այս բոլորի աղբիւռն է, ըստ վերջին գիտական բացատրութեան, հնդևրոպական ծագում ունի. ցեղակիցներն են լտ. čamurus «կոր, կամարաձև», սանս. kmárati «կորանալ», հբգ. himil «սենեակի կտուրը, երկինք», գերմ. Himmel «եռևենօ» հոլլ. hemel «կտուր» ևն (Walde 120, Boi-sacq 401-2, Kluge 238, Pokorny I aae՝ հնխ. qam-, qem-«կորացնել, ծռել» արմա-տի տակ)։-Հիւբշ. 164։
• Առհասարակ խառնել են նախորդի հետ. այսպէս ԳԴ պրս. քէմէր, ՆՀԲ թրք. քէմէր, յն. գամա՛րա, լատ. գա՛մէրա, վրաց. կամարա։-Lag, Armen. Stud. § 1089 յն. ϰαμάρα դնելով իրանեան փո-խառութիւն, իրանեան է համարում նաև հայը։ Տէրվ. Altarm. 31 և Նախալ. 68 բոլորն էլ իրար է միացնում և հանում հնխ. kam «կորանալ» արմատից։ Հիւբշ. 164 դրաւ երկուսի տարբերութիւ-նը, առաջինը իբրև իրանեանից, երկ-
• րորդը յունարէնից։ Karst, Յուշարձան 401, 402 սումեր. amar «երկնաևա-մար», 404 gam, kam «ծռել»։ Մառ. Яф. cборн. 2, 141 յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև վրաց. ցա «երկինք», հայ. կապոյտ, յն. ϰαμάρα ենք
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Սլմ. Ջղ. Տփ. կամար, Ննխ. գամար «կա-մար», Իգդ. կամար «օրօրոցի կամառո». Խրբ. գամար «երկնակամար», Զթ. գամօյ, գամոյ «վառարանի կամարը» նոր բառ և կամարծածուկ Սեբ. «օրօրոցի վրայի ծած-կոցը»։
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։
• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. կանոն (սաղմոսի կանոն, 2 հեգարան), Ոզմ. կանուն, Մրղ. կանուի ն, Ախց. ղmնօն (յատկապէս ղmյդm-ղmնօն <արաբ. qāida-qanūn), Սեբ. գանէօն, իսկ կրկնութեամբ՝ ղարmր-ղmնէօն (<ա-րաբ. qarār-qānūn)։
• ՓՈԽ -Ուտ. կանօն «կանոն», որից և կա-նօնէն «կանոնաւոր», կանօնչիչալ «օրէնս-դէտ» ևն։
coach, carriage;
car, chariot;
երկանիւ՝ քառանիւ —, two wheeled carriage, four wheeled carriage;
— քառաձի, վեցձիան —, a coach and four, and six;
համաշխարհիկ —, — կառանոցի, երագընթաց —, omnibus;
hired-coach;
stage-coach;
վարձուոր, հասարակաց, առանձնական —, hackney-coach;
cab;
private coach;
հովանաւոր —, carriage with awning or curtains;
կայարան կառաց, cab-stand;
աստիճանք, դռնակ, աթոռակ, կուրծք, կոնք կառաց, foot-board of a carriage;
carriage-door;
coachman's box;
carriage-seat;
hood of a carriage;
վարձ, սակ կառաց, coach-hire, fare;
ելանել՝ մտանել ի կառս, to get into the coach;
օգնել, տալ բազուկ յելեւէջս ի կառաց, to help into, or down from the coach;
երթալ կառօք, to go or ride in a coach;
կացուցանել զկառսն, to stop the carriage.
• . ի-ա հլ. (անեզաբար միայն գոր-ձածուած) «կառք» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. (Տաթև. ձմ. ճծ. մի քանի անգամ գործ է ածում ե. զաէի ձևով. ինչ. կառի, կառիւ). որից կա-ռավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ. կառավարել «կառքը քշել, կառքով կռուիլ» Խոր. Նար. «վարել առաջնորդել ընդհանրապէս. երկիր ևն կառավարիլ» Նար. Լմբ. կառաւէտ Սեբեր կառամարտիկ Ոսկ. Փիլիպ. կառանշան Ագաթ. կառապետ Գ. թագ. իբ. 31-34 կառամուտ Գ. թագ. դ. 28. կառապան նո-րագիւտ Բ. մնաց. ա. 14. կառաւոր «կառքով գնացող ճամբորդ» Կոչ. 323. խաչակառք Անյ. բարձր. մարտակառք Ներս. մոկ. ոս-կիակառք Ճառընտ. սայլակառք Պտմ. ա-ղէքս. նոր բառեր են դիակառք, շոգեկառք, հանրակառք, կառախումբ, կառատուն, կա-ռավարչական, կառավարչապետ ևն»
• = Լտ. carrus «մի տեսակ քառանի կառք» բառից փոխառեալ է Հռովմայեցոց ժամանակ. իսկ այս լտ. բառն էլ փոխա-ռեալ է Գալլերից. հմմտ. գալլ. carros հիռլ. կիմր. և հբրըտ. čarr «կառք»։ Գալ-լերը Իտալիա մտան Ն. Ք. Զ-Ե դարերին. 390 թուին նրանք հասան Հռովմ։ Նրան» անքաղաքակիրթ ժողովուրդ չէին. այլ իւ-րացրել էին իրենց նուաճած ազգերի կուլտու-րան։ Աչքի էին ընկնում յատկապէս այն կառքերը, որոնցով նրանք. արշաւում էին կամ իրենց իրերը փոխադրում գաղթակա-նութեան միջոցին։ Լատինները վերցրին նրանցից կառքերի զանազան տեսակների աւնուննեռ. ինչպ. carrus «քառանիւ կառք իրեր փոխադրելու», carpentum «երկանիւ կառք», petorritum «քառանիւ կառք» ևն (Meillet, Esq. d'une hist. de la langue latine, էջ 106)։ Հռովմայեցոց միջոցով բա-ռը այնուհետև տարածուեց ամէն կողմ. ինչ. յն. ϰάρρον, հբգ. charro, charra, գերմ Karren, շվեդ. karra, ֆինն. karrit, karryt ֆրանս. char, իտալ. carro, ռում. անգլ. car, չեխ. kára, լեհ. kary, gary, սլ. gare, ռուս. каpeта, ասոր. Լօ qaruxa, թալմ. [hebrew word] qəruxin կամ [hebrew word] aarōn «ևառ»» ևն (Walde 215, Berneker 488, Boisacq 266, Kluge 244)։ Լտ. carrus <գալլ. čarros. այս գալլ. բառն էլ հնդևրո. պական է և պատկանում է k'ers-«վազել, 2. կառք» արմատին, հմմտ. յն. σάρσα «սայլ», լտ. sarracum «երկանիւ մեծ կառք» (որոնք ծագում են իլլիւր. *sarsa բառից), լտ. curro «վազել», cursus «ընթացք» currus «կառք», յն. έπίϰουρος «օգնութեան վազող» ևն (Pokorny 1, 427-8)
• Նախ Schrōder, Thesaur. էջ 58 կը-ցեց գերմ. Karren բառին, վերջինը դը-նելով հայերէնից։ Klaproth, Asia po-lygl, 106 գերմ. Karre։ ՆՀԲ լծ. լտ. currus իտալ. carro, carrozza, պրս. вardī̄n։ Windisch. 8 լատ. currus։ Böttich. Arica 56, 14 համեմատում է սկիւթ. ϰαραρύες «սայլ» և ϰοράμη «սայլի ծածկոց»։ Նոյն, Kudīm. 53, 225 ասոր. qarūq (իմա՛ qaruxa)։ Riggs Քեռաևան. 1856, էջ 61 անգլ. car. Տէրվ. Altarm. 14 սանս. car «երթալ» լատ. čallis «ճամբայ» բառերին է կը-ցում քայլ, կառք, լտ. currus, currere, գալլ. carrus։ Նոյն, Նախալ. 69 հնխ-kar արմատից լտ. currere, currus, հյ. կառք, որ «սակայն կարելի է որ Հո-ռոմք պարգև ղրկած ըլլան Հայոցս carrus գաղղիական-լատինական բա-ռըն»։ Պասմաճեան, Մասիս թ. 1893 էջ 251 իբր թուրանեան բառ կցում է ակկադ. քար «սայլ» ձևին։ Հիւնք. լտ. carrum։ Հիւբշ. 458 կարծում է որ թեր-ևս Գաղատացիներից է փոխառեալ՝ նոյն իսկ Փոքր-Ասիայում։ Սրան հա-մամիտ էր Meillet MSL 10, 280, բայց MSL 18, 349 հաստատեց, որ փոխա-ռեալ էլատիներէնից՝ վերի ձևով։ Schef-telowitz BВ 26, 68 ասոր. yərux4 ձևից է առնուած՝ սրա վերջաձայն x
• յոգնակիի նշան կարծելով։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 յն. γέβῥον «ծաղկահիւս» բառի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշառձ 397 գալլ. car, իռլ. carr, սանս. kar «շարժիլ», լատ. curro «վազել»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gar «կառսα-Մառ, ИАН 1912, 595 ասոր. qarūxā ձևից կամ յաբեթական qwr արմատից հմմտ. վրաց գոգորա «անիւ». գորվա «գլորուիլ»։ Pictet, բ. տպ. Բ. 146 հյ. կառք կցում է պրս. čarx «անիւ», յն ϰύϰλος «շրջանակ» ևն բառերին։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ շատ տեղ կառավարել ձևը (Մրղ. կառավըի-նէլ). մինչև անգամ Անգորայի թրքախօս հայոց մէջ garavellemek «կառավարել, ճարել» ձևով (Բիւր. 1898, 789)։
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 19րճ 22։ հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբ. karr «կառք», որ անշուշտ զուտ լատինական փո-խառութիւն է։ Պէտք չէ հայերէնից կարծել նաև պրս. ❇ gāri «ձիասայլ, ֆուրգուն» (չունի ԳԴ. գործածական է այժմ Թեհրանի պրս. բարբառում և այլուր), որի հետ առ առաւելն կապ կարող է ունենալ սումեր. gar «սայլ»։
suspicion, distrust, surmise, doubt, mistrust, umbrage;
a. suspicious, distrustful;
— առնուլ, ի կասկածի լինել, ի — անկանել, — ի մտի ունել, to conceive suspicion, to be suspicious, to distrust;
փարատել զ—, to dissipate, to cure of suspicion or distrust;
—է ինձ զնմանէ, I suspect or doubt him, I have no confidence in him, I am diffident about him.
• (գրուած նաև կարկաժ, արկած, կաժ) «մի տեսակ բոյս. malabathrum, ա-րաբ. սատէն» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 216, § 1250 և § 1337, Նորայր ՀԱ 1921, 617 ուղղագոյն ձևը համարում է կարկաժ և այս էլ թերևս ուղղելի կասլայ։
summit, top, height;
end, conclusion, term, accomplishment;
— հաւու, cock's comb;
crest;
tuft;
ի —ն եհաս շնորհաց, he arrived at the height of favour;
cf. Կատարումն.
• (ի-ա, ո հլ?) «ծայր, մի գործի վերջը, լեռան գլուխ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. (գա-ւառականներում և արդի գրականում նշա-նակում է նաև «աքլորի բբուկ»). որից կա-տարել «գործել, անել, վերջացնել» ՍԳր. «մևոտել, սրբազնագործել» ՍԳր. կատարումն «ամբողջացում, բովանդակութիւն» ՍԳը. «մահ, նահատակութիւն» Յկ. ե. I1. Կորիւն. «կատարելութիւն» Առակ. ժա. 3. Կող. գ. 14. «սրբազնագործութիւն» ՍԳր. կատարե-լիք «փակման հանդէս» Բ. մակ. բ. 9. կա-տարած «վերջ» ՍԳր. կատարեալ ՍԳր. կա-տարելապէս Ոսկ. յհ. ա. 17. Կոչ. կատա-րելամիտ Ագաթ. անկատար ՍԳր. լիակա-տար Եսագր. դժուարակատար Ոսկ. ես. ե-րագակատար Ոսկ. ես. թերակատար Իմ. գ. 16. դ. 5. Եղն. Ոսկ. հայրենակատար Կորիւն. սորհրդակատար Ագաթ. կամակատար Ա-զաթ. Եզն. յանձնակատար, գործակատար (նոր բառեր) ևն։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 478 անկա-տար բառը մեկնում է անկալ. տա՞ր կամ ան-կայան, տա՛ր ևն։ ՆՀԲ կատար լծ. հյ. ծայր և թրք. qadar «չափ»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. 686 և 691, Տէրվ. Մասիս 1882 հոկտ. 5 և Լեզու էջ 121 արմատը համարում են կատ, որ աւելի լաւ է պահում նաւակատիք, իբր «նորոգ կատարումն». Canini, Et. ê︎ tym. էջ 90 կատարել=լտ. cadaver «դիակ»։-Հիւնք. յն. ϰατατύω «կարգա-դրել, ի կատար ածել»։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899 յուլիս 22 պրս. gah «տեղ» և tar «կատար» բառերից բարդուած։ Յակոբեան, Ծաղիկ 1899 նոյ" 4 առս քիւթար «լեռան գլուխ» (իմա՛ kūh-tār) և յն. ϰαταρτίζω։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 335 եբր. [hebrew word] ktr «շըր-ջապատել», [hebrew word] keter «պսակ» բա-ռերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 303 ալբան. kodre «բլուր, բարձունք» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը մերժում է Pe-dersen KZ 40, 212, հաստատելով որ ալբան. kodre փոխառեալ է ռում. cod. ru «անտառ» բառից)։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. gad «նայիլ» արմատից։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 նգալլ. cedor «արբունքի մազ», արմոր. kaezourek «արբունքի հասած», նիռլ. caith, հբրըտ. caitoir «արբունքի հա-սած», հիռլ. catharac նոյն նշ։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gatu «բարձրաց-նել», 428 թթր. bay, bat, bet «բարձը»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] katr «փառք, արժանիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 93)։
• ԳՒՌ.-Երև. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կատար «աքլորի կատար», Գոր. Ղրբ. կա՛-տար «աքլորի կատար. փխբ. մարդու գլուխ», Ագլ. կա՛տար «ռագաթ», Ալշ. կադար, Մշ. կադարք, կադարկ, Եւդ. գադարք, Ննխ. գա-դառք, Հճ. գադօր (<*կատառ) «աքլորի կա-տար».-բայական ձևով՝ Ջղ. Սլմ. կատա-բել, Կր. Մրղ. կատարէլ, Ոզմ. Տփ. կատա-րիլ, Մշ. կադարել, Շմ. կադարիլ, Սչ. գադա-րե. Ննխ. գադարէլ, Զթ. Խրբ. գադարիլ, Տիգ. գmդրիլ, իսկ Պլ. մի միայն (կարգ) գադա-րէլ, «եկեղեցական պաշտամունք կատարել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კატარი կատարի «ծառի կատարը՝ ծայրը», քրդ. [arabic word] katar «թռչու-նի բբուկ», katar-a mirizkan «հաւի կա-տար» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 321)։-Կայ նաև ուտ. կատաշ «գանկ, կատար», ka-ιar «պալի, կանացի գլխարկի մասերից մե-կը» լազ. կոտուլա, կուտալա «գլխի գագաթ»։
marble;
— կարծրակուռ, granit;
հանք կճոյ, — quarry.
• «մի տեսակ կարծր և փայլուն քար մառմառեռն». որրծածուած է միայն հոլո-վեալ ձևով. այսպէս՝ ի կճոյ Յայտ. ժը. 13. կճոց Ոսկ. ճառք, էջ 109. ի կճէ (կամ կճեայ) Խոր. բ. 32. կճովք, ի կճեայց Ոսկ. հռովմ. 114 ածանրեալ ձևերն են՝ կճայատակ «քա-րայատակ» Նիւս. երգ. կճասալ յատակ նոյն նշ. Խոր. բ. 24. կճեայ «քարեղէն» (թակոյ-կի, սիւնի համար ասուած) Յհ. բ. 6. Երգ. է. 15. բցռ. ի կճէից Ոսկ. եփես. 782 (գրուած կճճեայ Սասն. էջ 65). կճեատարած «մար-մարով սալած» նորագիւտ Բ. մնաց. է. 3. կճեայարկ Անան. եկեղ.։ Յայտնի չէ թէ այս բոլորի արմատական ձևը ի՞նչ է, որովհետև կարող են նրանք գալ թէ՛ կիճ և թէ կուճ ձևից. բառարանների նշանակած կիճ ձևը չէ վկայուած. կայ միայն կուճ «մարմա-րիոն» Ոսկ. փիլիպ. ժ. 468 և Նիւս. երգ. (երկուսն էլ հայց. զկուճ, զկուճն), որից ե-րևում է որ կին ձևը սխալ ենթադրութիւն է։ -Յետնաբար ունինք և գրծ. կինճիւնք, կըն-ջիւք, կնջիւն, կճայովք, կճճայեօք, իբր «մո-գայիկի մանր քարերով» Անկ. գիրք հին կտ. էջ 153, 154, 172. Մարմարեայ կճայս ար-կանել յորմս. Ոսկ. ճառք 684. որից կճեայ-պաճոյճ «ակունքներով զարդարուած (պատ-մուճան)» Անկ. գիրք հին կտ. էջ 156։ Սրանց մէջ արմատն է կուն «մարմարիոն», որ սա-կայն շփոթուած է կինճ «մանր քար, խիճ» բառի հետ։ (Տե՛ս այս բառը առանձին)։-Նոր գրականում շինուած բառ է լուսակուն «սպիտակ և փայլուն մարմարիոն»։ Սրա-նի՞ց է արդեօք նաև ջրկիճ «շռնիճ, ըպրրխ» որ ունի Թորոսեան, Տետր. հմռ. բառարա-նի, 1794, էջ 24։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն խպտ. choich «աւազ» և քւշա բառերի հետ։ Հիւնք. գաճ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1909, էջ
• 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օ-ռէնքով իրար է միացնում խիճ և կիճ։ Տաշեան, Ուսումն դաս. հայ. Ա. 221 կա-րիացոց γίσσα «մի տեսակ կակուղ քար» բառի հետ։-Մառ ИАН 1917, 316 ավար. գամած. վրաց. ղենծի «քար». իսկ Яз. и Jlит. 1 268 իրար է
• միացնում կիճ, խիճ, քար, կարկառ, վրաց. կենն։
• «քարի ծերպ». անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Պտմ. վր էջ 22 «Ետես երէ մի ի հեղեղատն Տփխեաց և եհար զնա նետիւ. և անկաւ երէն ի կիճ մի քարի»։-ՆՀԲ դրած է կիճթ, բայց տպագիրը, ինչպէս նաև ԱԲ ունին կիճ։ Չունի ՋԲ։
woman;
wife, spouse;
ազգ կանանց, womankind, women, the fair sex;
թշնամի կանանց, woman-hater;
cf. Կնատեաց;
— առնակին, married woman, wife;
մանկահասակ — գեղեցիկ, a young beauty;
— այրասիրտ, heroine, courageous woman, championess;
գեղեցիկ՝ նազելի՝ առաքինի՝ բարեպաշտ՝ ամօթխած՝ ողչջախոհ՝ հաւատարիմ —, pretty, charming, virtuous, pious, modest or bashful, chaste, faithful -;
տգեղ՝ սոսկալի՝ զարդասէր՝ թեթեւամիտ՝ կամագնաց՝ փոփոխամիտ՝ անհաւատարիմ՝ լկտի՝ տռփոտ —, ugly, frightful, coquette, giddy or volatile, capricious, fickle, faithless, immodest, lewd -;
հարկանիլ ի սէր կնոջ, to be enamoured, smitten, in love with a -;
— առնել՝ առնուլ, to take a, wife, to wed, to marry, to take in marriage;
— լինել ումեք, to get married, to be spouse of;
— ածել զդուստր ուրուք, to marry the daughter of;
կեալ ընդ կնոջ, to live with a —;
պատրել՝ մոլորեցուցանել զկին, to deceive or seduce a -;
բռնադատել, ապականել զ—, to force, to dishonour a -;
ծանր նստել կնոջ, to be with child, pregnant, in the family way;
եւ առ նմա մայր նորա — յերկրէն եգիպտացւոց, & her mother gave him an Egyptian wife;
եւ եղեւ ինձ —, & I took her to wife;
կամաց տուն cf. Կանանոց.
• «կնիկ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Մծբ. (հոլովւում է սեռ. կնոջ, բց. կնոջէ, գըծ կնաւ. միւս հոլովները տե՛ս վարը. անսովոր ևն կնոջաւ, կնոջով, կնոջանց). որից առնա-կին «ամուսնացած կին» ՍԳր. Ոսև. առնա-կնութիւն Սեբեր. անկին Ա. կոր. է. 32. Դատ. իա. 16. Եփր. ա. կոր. 63. բազմակը-նութիւն Մաշտ. իշխանակին Կորիւն. երկկին Կոչ. միակին կամ միակնի Կոչ. էջ 63. կնու թիւն ՍԳր. Եւս. քր. կնահան Ոսկ. մ. ա. 17. կնամոլ Խոր. կնամոլի Նխ. ել. կնասեր Փիլ.-կնոջ ձևից են կազմուած ետնաբար՝ կնոջածին, կնոջական, կնոջասէր Դամասկ. Վրք. հց.-կնոջ տկար և թուլակազմ բնու-թիւնից առնելով՝ կնամարդ, կնամարդի Փիլ, ևոր. կնատ «մեղկ, վատթար, գձուձ» Պիտ. Պրպմ. Յհ. կթ. կնատագոյն Ոսև. մ. բ. 9. կնատաձորձ «անպիտան լաթ» Ոսկ. մ. գ. 16. կնատութիւն «(կաւի) կակղութիւն, թու-լութիւն» Սեբեր. 67. կնատիլ Եղիշ. դտ. կնա-հանոյ (նոր բառ) ևն։ Արմատիս երկրորդ ձևն է կան-, որ գործածւում է միայն ա-ծանցներում. սրանից են կազմւում նաև կին բառի մի քանի հոլովները. այսպէս՝ եզ. գրծ. կանամբ, յգ. կանայք, կանանց, կանամբք (Եփր. ա. կոր. 63 ան-կանայցդ, Տիմ. կուզ, էջ 283 զկանայնսն). ըստ Meillet (անձնա-կան) սրանց նախաւոր ձևերն էին *կանաւ. կանաց, *կանաւք, որոնք յետոյ այր բառի հոլովների նմանութեամբ ստացան այս ձե-ւերը. հին մատենագրութեան մէջ պահուած է դեռ կանաց ձևը (օր. Եզն. էջ 178՝ երկու անգամ). Ս. Գիրքը գիտէ միայն կնաւ գոր-ծիականը (գործածուած 7 անգամ) և ո՛չ մէկ անգամ կանամբ. թէև կայ կանամբք (15 անգամ). ուրեմն աւելի հին է կանամբք, որի վրայից յետոյ կազմուած է կանամբ եզակին։ Այս կան-արմատականից ածան-ցեալ ձևեր են՝ կանամբի Ա. կոր. ե. 10, 33, կանանի Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. ա. տիմ. էջ 72 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ. Բառաք. էջ 43). կանանոց Փիլ. կանանցա-բարոյ Արծր. կանանցածին ՍԳր. կանանցա-կան Ոսկ. յհ. կանացի ՍԳր. Եւս. քր. կանա-ցաբար Եղիշ. կանանցահանղերձ Բուզ.։ = Բնիկ հայ բառ, որ իր երկու արմատա-կաններով և հոլովաձևերով հարազատօրէն
• պահում է հնխ. վիճակր.-կին ծագում և հնխ. g''en-կամ g*ēn-ձևից, իսկ կան-<հնխ. g*'n-ձևից. կրկին ձևեր ներկայաց-նում են նաև հ. իռլ. ben «կին», սեռ. mná, յն. γυνή «կին», հոլովման մէջ γυναιϰ-(սեռ. γυναιϰός, յոգ. γυναῖϰες, տր. τυναιζιν, ռէոմտ βανά), միւս ցեղակիցներից ունինք սանս. gná-«աստուածուհի», jáni-jani «կին, ա-մուսին», -jāni (բարդութեանց վերջում) «ամուսնացեալ կին», զնդ. γnā-(հին ձևերը gəna-, jəni-) «կին», պրս. [arabic word] ︎ zan, պհլ. zan, քրդ. žin, շիգնի (իրանական բարբառ) γin «կին» (JAs. 1916, 259), աֆղան. ǰinaī, jūnai, բելուճ. jan (Horn § 668), գոթ. qens, qino, հբգ. quena, հիսլ. kona, kuoén, kuan, հ. անգլ. cwen, հպրուս. genna, genno, հսլ. žena, ռուս. жeнa «կին», քուչ. çno «կին», çnona «կանայք». այստեղ է պատկանում նաև լն. μνασϑαι «կին առնել ուզել, ցան-կանալ» (Boisacq 158, 641, Irautmann 84, Pokorny 1, 681)։-Հիւբշ. 460։
• Հներից Մխ. դատ. էջ 374 ստուգա-բանում է կէս բառով. «Կին ըստ կիսոյն անուանի մարմնոյն»։ Այսպէս և Տաթև ամ. 198 «Անունն կին, այսինքն կէս մարդոյ կամ կող՝ որ է զօրութիւն մի. կամ զի ի կենդանւոյ առաւ. կամ ևո-ղաբոյս և կողածին. այս է մեկնութիւն կնոջ անուանն»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քերականութիւն 1815, էջ 315, որ ցեղակից է դնում յն. և պրս. ձևերին։ Ուղիղ է նաև Klaproth, As. po-lygl. էջ 106։ Իսկ Ջրպետ, Gram. arm էջ 691 թէև համեմատում է յն. γυνή ձևի հետ, բայց հայ բառը մեկնում է կեանք բառից (ըստ Ծն. գ. 20 «Եւ կո-չեաց Ադամ զանուն կնոջ իւրոյ կեանս*)։ Վերջին ձևով է նաև Ինճիճ. Հնախ. Գ. 17։ ՆՀԲ լծ. յն. γυνή, ռուս. жeнa, իսկ ծին բառի տակ՝ նաև արաբ! զէն, զէննէ։ Peterm. 25, 37 պրս. zan Diefenbach. Berl Jahrb. 1843, 444 պրս. gan «զուգաւորութիւն»? և սանս. kam «կամք»։ Էմին, Ист. Aсохика 276 կեանք բառից։ Այլևայլ ձևեր համե-մատելով ուղիղ են մեկնում նաև Win. disch. 8, 46, Böttich. Arica 64, Müller SWAW 38, 571 և 44, 555, Pictet 2, 345, Տէրվ. Altarm. 35. Նախաւ. 77 ևն։ Böttich. Rudimenta 36, 62 շփոթմամբ հյ. կանացի, ռուս. жeнскiи ձևերին է կցում նաև ասոր. [hebrew word] ︎ gnši, որ Lag. Arm. Stud. § 1096 ուղղում է իբրև
• սեմ. nisa բառից։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. queen «թագուհի» բառից։-Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 124 զնդ. կէնա «իգական ոգիներ»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 85 լիւկ. xa «կին» բա-ռի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 347 հեռւ. çenel «ծնել», կորն. kinethel «ծնունդ» և հյ. ծին բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401 սումեր. gin «աղջիկ» բառի հետ։ Autran, Sumér. et ind. էջ 83 սումեր. gen «կին»=հյ. կին։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ճապոն. [other alphabet] kanai «կին, կանայք» և ա-մերիկեան իթոնամա լեզւով kaneka «կնիկ» (տե՛ս MSL 20, 48)։-Կնատ բառը ՀՀԲ դնում է կինք «զօրութիւն, ուժ» բառից, իսկ ՓԲ կեանք բառից։
• ԳՒՌ -Ասմատանան ձևը պահում է մի-միայն Սվեդ. գէն. միւսներն ունին Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. կնիկ, Մրղ. Սլմ. կնիկ. Ալշ. Երև. Մշ. կնիգ, Շմ. կնիգ՝, Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գնիգ (Հմշ. սեռ. գնիչ, Ակն. յգ. գըթդիք), Խրբ. գնիգ՝, Ոզմ. կնէ՛յկ, Գոր. կնէկ, Ղրբ. կնըէգ՝, Ագլ. կնակ՝ կնայգ՝, Զթ. գը՛նագ, Հճ. գmնիգ, որոնք բո-բոր ծագում են փաղաքշական կնիկ ձևից, ինչպէս որ էրիկ ծագում է փաղաքշական այրիկ ձևից։-Կայ նաև Ննխ. գնիմարթ. գնիմաշթ, գինմաշտ, որոնք կարող են թէ՛ կին և թե մանաւանդ կնիկ ձևից ծագիլ։-Նոր բառեր են անկնիկ, կինարմատ, կնկա-թող, կնկնակ, կնկուկ, քեռակին, տագերա-կին, երէցկին. վերջինը փոխաբերաբար նը-շանակում է «ընկուզի ամբողջական մի-ջուկ». այս իմաստով է նաև էնկիւրիի թըր-քախօս հայոց բարբառով իրիսկին, օռ. Ճե-վիզիմ իրիսկին չքտը (Բիւր. 1898. 789)։
• ՓՈԽ.-Պհլ. თ »︎ knīk, մանիք. պհլ. [hebrew word] qnig «օրիորդ, աղջիկ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 90) ունենալով նա-խաձայն k (փոխանակ g) թւում են հայերէ-նից փոխառեալ, բայց աւելի լաւ է կցել սանս. [other alphabet] kanyakā «աղջիկ, կոյս, դուստր» բառին, որ ծազում է [other alphabet] ka-nyā հոմանիշից։
cf. Խրուկ.
• «մի տե-սակ կարմիր ներկ» Խոր. աշխ. 597. ուրիշ վկայութիւն չկայ.-ՀՀԲ ունի նաև տինա-բառիս ձևը, որ սխալ ընթերցուած չպէտք է համարել, այլ տե՛ս տակր։
• -Յն. ϰινναβαρις, ϰινναβαρι՝ նոյն նշ. ո-րից փոխառեալ են նաև լտ. cinnabaris, ի-տալ. cinabro, գերմ. Zinnober, ֆրանս. cinabre.-յոյն բառի ծագումը յայտնի չէ, բայց անշուշտ արևելեան փոխառութիւն է (Boisaq 457). համեմատել արաբ. [arabic word] žanjafr նոյն նշ։ Յունարէնի երկրորդական մի ձևն է τιγγάβαρι որից և հյ. տինաբա-ռիս։-Հիւբշ. 356։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
• , ո հլ. «կշռելու գործիք» ՍԳր. «կշռի թաթ կամ նժար» Պղատ. տիմ. «քաշ, ծան-րութիւն» ՍԳր. «քննութիւն, համեմատու-թիւն, դատաստան» Սեբեր. Ոսկ. յհ. «ոտա-նաւորի չափ» Երզն. քեր. «կենդանակերպի անուն» Վեցօր. Շիր. «հաւասար, համեմատ, զուգակշիռ, ուղիղ» Ղկ. զ. 34. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. ժե. Եւս. քր. «հաւասարապէս» Եւս քր. Եզն. Վեցօր. «հաւասարութիւն, համե-մատութիւն» Ոսկ. փիլիպ. և յհ. ա. 9. Սե-բեր. որից կշռել ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. և քը Եզն. կշռիչ Ագաթ. կշռարար «իրաւարար» Սեբեր. կշռաւոր Եփր. ել. կշռորդ ՍԳր. Սե-բեր. կշռոց Մծբ. կշռուած Ագաթ. կշռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. հասարակակշիռ Վեցօր. հաւասարակշիռ Վեցօր. միակշիռ Ագաթ Վեցօր. պայծառակշիռ Ագաթ. զուգակշռել Փարպ. բարեկշիռ Պիսիդ. դրամակշիռ Ճառ-ընտ. Շիր. դատակշիռ Լմբ. առակ. դիւրա-կշիռ Լաստ. ծանրակշիռ, կշռադատութիւն (նոր բառեր) ևն ևն։ Գրուած է նաև կշեռ Սեբեր. Մանդ. Եփր. կարկտ. Զքր. կթ. մի-ջին հյ. կշիւռ Անսիզք 79, կշեռք REA 1, 243։ + եբր. [hebrew word] ︎ gšr արմատին+innս. բայց այսպիսի բառ չունի Gesenius17։
• ՆՀԲ կասկածով քաշ, քաշել բառից։ Հիւնք. կայսր բառից։ Justi, Dict. Kuι de, էջ 335 քրդ. kiš «կշիռ» ձևի դէմ է դնում։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. gisrinnu «լծակ, կշիռք», 405 սումեր. gušur, gusra «ձող, լծակ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի կաբարդին kišekk «կշիռք», kisekkən «կշռեւ»։ Ա. ղիղ մեկնեց Karst, Յուշարձան, 400.
• + Առուր. gišrinnu «լծակ, կշիռք» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 234), սումեր. gu-šur, gusra «ձող, լծակ». -ասուր. բառը Scheil, Zeitsch. fur Assyr. 9, 218 կցում
• ԳՒՌ.-Տփ. կշիռք, Ալշ. Մշ. Ոզմ. կշեռք. Վն. կշեռք՝, Ախց. Կր. կշէռք, Մկ. կշէռք. Ննխ. Սչ. գշէռք, Ակն. Զթ. գիշէռք, Սեբ. գի-շէ՝ռք, Հճ. գիշէրք, Սվեդ. գիշիռք, Ջղ. քշեռք, Ագլ. քշէրք, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Մրղ. քշեռք, Սլմ. քիշեռք, Ռ. գշառք, Պլ. գիշառք, Խրբ. գիշmռք, Ասլ. գիշmռք, գիշmռ*, Սվ. շէռք։-Բայական ձևով՝ Վն. կշռել, Տիգ. գշռէլ, Ախց. կըշըռէլ, Ռ. գըշըռէլ, Հմշ. գըշը-ռուշ, Զթ. գը'շը՝ռիլ, գը'շռիլ, Սչ. գըշը-ռել, Գոր. Ղրբ. քշռել, Մրղ. քըշըռէլ, Ագլ. Շմ. քըշըռիլ, Ոզմ. կշռքիլ, Սլմ. քիշըռել, Ակն. գիշէռէլ, Ասլ. գիշէռէ՝լ, Սեբ. գիշէ՛ռէլ, Հճ. գիշէրէլ, Պլ. գիշառէլ, Խրբ. գիշmռէլ, Սվ. շէռքէլ։ Այս բոլորը երևան են հանում բացի կշիռ ձևից, նաև կշեռ, կիշառ։ Նոր բառեր են կշռան, կշռաքար, կշռօք ևն։
handle;
cf. Կոթուն.
• «գործիքի բռնելատեղ, մեղեխ 2, ծաղկի ցօղուն» Ոսկիփ. Բժշ. Բրս. մրկ. 106, Շնորհ. առ. Միխ. աս. էջ 322, որից շերե-փակոթ «մի տեսակ միջատ» Վանակ. հց.-այս բոլորը յետին և ռամիկ ձևեր են. բայց բառը անշուշտ հին է, որովհետև սրանից ունինք սունակոթ «տիգաբուն, նիզակի կոթ» Եզեկ. լթ. 9. երկայնակոթ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114. խնդակոթ «մոլախինդ» Ոսկ. ես. 424. նոթուն «բոյսի ցօղուն, բուն, կոթ» Ոսկ. փիլիպ։-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև կոթղ ձևը՝ «կոթ» նշանակութեամբ։-Սրանց պէտք է կցել նաև ՀՀԲ-ի յիշած կոթատ «կրճատ, կարճ» բառը, որ ԱԲ մեկնում է «պակասա-ւռո» և որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Ոսկ. հռովմ. 295 «Ոչ զակնատն և ոչ զկոթատն և ոչ որ քոսոտն էր և կամ շըրթ-նատն»։
• Հիւնք. կոթող բառից։ Bugge KZ 32. 84 կանթ բառի հետ ուտ. կոց հոմանի-շից փոխառեալ է համարում կասկա-ծով։ Մառ, Гpaм. др.-арм. էջ 29 կանթ բառից կազմուած։ Scheftelo-witz BВ 28, 307 սանս. gada «լախտ», ալբան. g'ede «ճիւղ» բառերին ցեղա-կից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կոթ, Հճ. գոթ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. կօթ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. գօթ, Մշ. կոտ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. կութ, Տիգ. գութ, Մրղ. կումթ, Զթ. գիւթ, Սեբ. գէօթ, Հմշ. գէօ՝թ, Ասլ. գէ՝օթ, գէ՝օ*, Սվեդ. դիւք (շրջեա՞լ)։-Նոր բառեր են կոթել, լողկոթ, կոթառ, կոթաւոր. կոթահան, կոթոց, կոթռուճ, կոթթափ, ան-կոթ, կոթնուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოვა կոտա «կոթ» (կոթուն և մեղեխ նշանակութեամբ), թրք. գւռ. Ակն, oγgot «լողկոթ, լողքարը քաշելու գործիք», թերևս նաև ուտ. կոց «կոթ»։
cf. Խուլինջ.
• տե՛ս Խուլինջ։
cf. Խղունջն.
• (կամ կողղինչ) «խղունչ», ունին միայն ՀՀԲ, ՓԲ և ԱԲ (վերջինը խղունջ բա-ռի տակ՝ իբրև գաւառական ձև). Նորայր (Բառ. ֆր. limace ձևի տակ) յիշում է միջ. հայ. կոխլանջ<կողլանջ, կողինջ։
• Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայնե-րի լծորդութեան օրէնքով միացնում է խղունջն բառի հետ, որ տե՛ս։
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
• , ո հլ. «երկու անգամ, երկրորդ անգամ, դարձեալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. որից կրկնել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 18. կրկնաբուղխ Եւագր. կրկնապարիսպ Եւագր. կրկնարօր Սեբեր. կրկնաւոր Կորիւն կրկնակի «կրկին անգամ, երկիցս» Յես. ե 2 Ոսկ. ես. «վերարկու» Կոչ. կրկնոց «վե-րարկու» ՍԳր. (հմմտ. յն. διτλοίς «man-teau qu'on met en double»). կրկնոցակ «խեղճ վերարկու» Կոչ. 258. կրկնուած Ոսկ. ես. կրկնամեռ Յուդ. 12. բազմակրկին Ա-սող. չորեքկրկին Լմբ. պտրգ. կրկնակօշիկ, կրկնամկրտութիւն, կրկնապակի, կրկնատա-տուաստ, կրկնատոմար, կրկներևոյթ (նոր բառեր)։
• ge, Beitr. 42 դնում է *կուր-կին «երկ-կին» նախաձևից, որ կազմուած է *kփ (հնխ. dwo «երկու») բառից+-ro+ + կին մասնիկներով. հմմտ. (եր)-կու։ -Նոյն, Etr. u. Arm. 121 և IF 1 452 դնում է *կիր-կին. հմմտ. եր-կիր «եր-կիցս»։ Հիւնք. կրկէս բառից։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cylchen, ն. արմօր. kelch, հբրըտ. circhinn «շուրջ, շրջան», լտ. circinus։
• ԳՒՌ.-Կրկին անել Երև., կրկնել Ղրբ. «հիւանդութիւնը յետ դառնալ», կրկնել Խրբ. «շապիկի թևը կամ զգեստի քղանցքը վերև քաշել», Տփ. «շնչասպառ լինել, խեղդուիլ»։
contention, debate, dispute, contest, quarrel, hroil, strife, cavil;
— յարուցանել, to excite contention, to create strife.
• , ո հլ. (յետնաբար կայ նաև սեռ. -ի) «վէճ, կռիւ» Սիր. իէ. 15, 16. իը. 10 (բց. ի կագոյ). Ոսկ. ես. Եփր. ծն. էջ 57. որից կագասէր «կռւարար» Եփր. յոբ. հրտր. ՀԱ 1912, 672 (նորագիւտ բառ). կագացող «կր-ռուարար» Ոսկ. մ. ա. 17. կագազարթոյց Մծբ. կագիլ «կռուիլ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. ևն։
• ՆՀԲ. լծ. պրս. թրք. ղագ, ղավղա-գագշմա, գավկա։ Հիւնք. յն. ϰαϰίζω «սաստել, յանդիմանել», պրս. [arabic word] γak «աղմուկ, շփոթութիւն» (այս բա-ռը հայերէնի մէջ պիտի տար գակ)։ Bugge KZ 32, 55 յն. ἠχή, դոր. ἀχά «աղմուկ, ժխոր», լտ. 'vagio «պոռալ, ճչալ» բառերին ցեղակից։ Scheftelo-witz BВ 28, 303 լիթ. kovà «կռիւ», հբգ. houwan «զարնել»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձ. 397 հիռլ. cath «կռիւ, պատերազմ», հբրըտ. cat-al-rid «կռիւ, վէճ», սանս. kadt ևն։
gauze;
gas;
— լուսաւորութիւն, illuminating -;
լոյս, լուսաւորութեան կազի, — light;
— illumination;
— կրելի, portative -;
(մայր) խողովակ կազի, — main;
(փոքր) — pipe;
բերան or կտուց, լապտեր, յարդարիչ, ընդունարան, գործարան կազի, — burner;
— lamp;
— fitter;
gasometer;
— works;
ի լոյս կազի, by — light.
• «կերպաս, դիպակ, մետաքս» Ոս-կիփ. որից կազագործութիւն «ոստայնան-կութիւն Վրդն. պտմ. էջ 16։
• = Արաբ. ❇ qazz «հասարակ, ստորին տեսակի մետաքս», որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 195 արաբացեալ է պրս. kaz կամ [arabic word] kaǰ «ցածր տեսակի մետաքս» բառից։-Հիւբշ. 268։
• ՆՀԲ յիշում է ռմկ. կէզի, կէյիսի. գրզզ և ֆրանս. gaze «շղարշ» բառերը։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 1072։ Մառ, Րeксть и paз. no Kав. фил. հտ. 1 (1925), էջ 115 վերիններին է կցում նաև վրաց. ყაჭ ղ'ան։
• ԳՒՌ.-Տփ. կազ «ցածր տեսաևի մե. տաքս» Մշ. գ'ազի, Ախց. գ'mզի «մետաքսէ գործուածք»։
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
• , ն հլ. (-թին, -թամբ, -թանց) «կաթ» ՍԳր. որից կաթնաբեր Ոսկ. մտթ. կաթնակեր Եզն. Յերոն. կամ կաթնկեր Եբր. ե. 13. կաթնակերագոյն Կոչ. կաթնասուն Նար. Շար. կաթնաբոյծ Յհ. իմ. երև. կաթ-նածուծ Եղիշ. հայր մեր. իշկաթնուկ Առաք. լծ. սահմ. 540. նոր բառեր են կաթնավա-ճառ, կաթնավաճառուհի, կաթնաման, կա-րընտու, կաթնատամ, կաթնատնտեսութիւն, կաթնեղեն, կաթնատուն, կաթնահատութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. g2a։ lakt-ձևից. սրա միակ ժառանգներն են յն։ γάλα (սեռ. γάλαϰτος), հոմեր. γλαγος-երետ. ϰλαγος և հլտ. lacte, lacti, լտ. lac (սեռ. lactis) «կաթ». լատինականից են փոխառեալ իռլ. lacht, կորն. lait, կիմո. llaeth. իսկ լատիներէնի ածանցներն են ֆրանս. lait, իտալ. latte, սպան. leche ևն։ Հնխ. g2alakt-տուել է նախ յն. *ϰαλαντ' (որ պահուած է սեռականում) և սրանից՝ վերջաձայնի անկումով *γάλαϰ-> γάλα (հմմտ. Gauthiot, La fin de mot, էջ 124. տե՛ս և Boisacq 139, 1102)։ Նոյնպիսի ան-կումով և առաջին ձայների կորուստով ձևա-ցել է լտ. *glact>lact>lac (հմմտ. Solm-sen IF Anz. 19, 31 և Walde 403)։ Հայերէ-նի մէջ հնխ. g2alakt-նման սղումներով տուել է նախ g2alt> *կաղթ, որ աւելի կըր-ճատուելով դարձաւ կաթ և -ն մասնիկով՝ կաթն։ Հնագոյն *կաղթ ձևը պահում է դեռ Ագլ. կախց, որի մէջ վերջաձայն թ փոխուած է ց-ի (հմմտ. խեղդ-հեղձ, խայտ-խայծ, փոխինդ-փոխինձ, Ղրբ. կլոնդրակ, կլպընդ-րիկի=Դոր. կլոնձրակ, կլպնձրիկի, երև լոդ-լոձ «դեղձի մի տեսակ» ևն), սրա մօտ միանգամայն թրթռուն ղ՝ դառնալով խուլ խ. Pokorny 1, 659 (նախաձևը դնում է g2lag-կամ g'lak-, չեզոք սեռի ուղղական հոլով՝ glak-t). հայերէնը չի կարող լինել այս ձե-ւից, որովհետև այս ձևը պիտի տար *լաթն, այլ միայն g'alakt-։ Նոյն բառի աւելի յե-տին ձևափոխութիւնն է Հւր. կախս։-Աճ.
• Klaproth, Asia pol. 103, լտ. lac, իտալ. latte բառերի հետ։ Müller SWAW 38, 572, 579 և 41, I1 ւառ la-ct բառի վերջի ct մասի հետ է միաց-նում կաթ, ն համարելով մասնիկ։ Lag. Arm. Stud. § 1076 համարում է թէ կոգի և կաթն իրար վրայ ազդել են և թէ կաթն գալիս է *գաթն ձևից։ Canini, Ft. étym. 150 իռլ. geat «կաթ» բառի հետ։ Հիւնք. կատու-ից։ Patrubánν SA 1. 188 սանս. ghr-ta «մաքրած և զտած կարագ» և իռլ. gert «կաթ» բառերի հետ։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1901, էջ 79։ Մառ, Kъ вопр. o полож. aбхaзcкoro էջ 39 և ИАН 1919, 398 մինգր. կաթ «սպիտակիլ», վրաց. կեթ-րի «բոր» և լազ. ակաթեն «ալևորիլ» բառերի հետ։ Kипաидзе, Гpaм. мингр. яз. CI. 1914, էջ 250 դիտել է տալիս որ մինգր. կաթ նշանակում է «մի տեղ գտնուիլ» և ո՛չ թէ «սպիտակիլ». ուստի և Մառի վերոյիշեալ համեմատութիւնը վերանում է։ Oštir, Btrg. alarod. 110 հլտ. colostra, caseus «պանիր», բասկ gaztai, յն. γόλαϰτ-, լտ. lact-ևն ձևերի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 40 հանում է կթել բայից և կցում է իռլ. geat «կաթ» բառին։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Շմ. կա՛թնը, Տփ. կա՛թը, սեռ. կա՛թնի, Սչ. գաթը, սեռ. գաթնի, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ Վն. կաթ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաթ, Ասլ. գաթ, գա*, Տիգ. գmթ, Սվեդ. գէթ, Զթ գօթ, գոթ, Հճ. գօթ, Ագլ. կախց, Հւր. կախս։ -Ագլ. կախց ծագած է նախաւոր *կաղց ձե-ւից և այս պատճառով էլ չէ վերածուած կօխց. ըստ որում Ագուլիսի բարբառում ա դառնում է օ, բայց ղ-ից առաջ մնում է ան-փոփոխ. հմմտ. աղ, դաղձ, թաղ, մաղ, մաղձ, կաղ, տաղ (այս բոլորը անփոփոխ), բայց վախ > վօխ։-Նոր բառեր են՝ կաթնա-հունց, կաթնաձու, կաթնալի, կաթնոց, կաթ, նաւեր, կաթքար, կաթնտիկ, կաթնտերևի, կաթնենի, կաթնագին ևն ևն։ Ագուլիսի բար-բառով պահուած թանկագին ձևերն են՝ կըխ-ցա՛հում (նոր ձևով կթնա՛հում) «կաթնա-համ», կխցա՛խուտ «կաթնախոտ» և կխցի՛-րիս «սեր» (այն է կաթներես)։
inkstand;
— ձուկն, cuttle-fish
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանո մևաւութեան) «թանաքաման» Մագ. և Երզն. քեր. Վանակ. հց. Վրք. հց. Ա. 156, Աթան. էջ 492, Յայսմ. յնվ. 19 և 27 (եր-կուսն էլ տպ. կաղմար. այսպէս նաև Յայսմ. յունիս 8, որ յետին հայերէնի ձևն է)։-ՀՀԲ և ՋԲ դնում են և կաղամար «թանաքաձուկ», եբրև նոր բառ։-Արդի գրականի մէջ միայն արևմտեանն է, որ գործածում է կաղամտս բառը, արևելեանը գիտէ միայն թանաքա-ման։
• = Յն, ϰαλομάριον, նյն. ϰαλομάριν «զըր չաման», որից փոխառեալ են նաև լտ. ca-lamarium ետալ. calamaio, հսլ. kalamari, ուկր. katamar, չեխ. kalamar, լեհ. kala-marz, սերբ. kalämār, հունգ. kalamaris, ռուս. գւռ. каламарь (Berneker 471), ռում. cálāmér, ասոր. [syriac word] qalamarā? հր. [hebrew word] qalamar? Յոյն բառը ծագում է ϰλομος «եղէգ» բառից, որից փոխա-ռեալ է նաև արաբ. [arabic word] qalam (ռմկ. ղա-լամ, խալէմ) «գրիչ», բուն նշ. «եղէզ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 542)։ Նկատի պէտք է առնել որ հին ժամանակի գրչամանները միանգամայն թանաքաման էին (տճկ. տի-վիթ-խալէմ)։-Հիւբշ. 353։
• Հներից Մագ. քեր. 228 և Երզն. քեր. մեկնում են արաբ. [arabic word] qalam «գրիչ» և հյ. առ բառերից բարդուա՞ծ թէ յու-նարէնից փոխառեալ. «կաղամար, որ է կալամառ, այսինքն (է) աման գրչի (կամ մելանառ)»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան։ Քերակ. 1815, էջ 314, յե-տոյ ՆՀԲ ևն։
• ԳՒՌ-Ում. կաղամար «պարսկական դի-վիթ», Մշ. կաղամար, Պլ. Սչ. գաղամար, Ախց. Կր. կաղամպար, Ջղ. ղամբար։
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «պաչելը, պաչ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1Ս. «սեր, միութիւն, յարում, ընտանութիւն (անասու-նի)» Վեցօր. Եզն. Ոսկ. մտթ. տիմ. Փելիպ. «ընտել, ընտանի, հեզ, հաշտ» Յհ. կթ. Նար. «երկու երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. և Երզն. քեր. որից համբուրել ՍԳր. համ-բուրեցուցանել «ընտանեցնել, կրթել (անա-սունը)» Եզն. համբուրական Պիտ. անհամ-բոյր «անընտել» Ոսկ. բարեհամբոյր Յհ. կթ ուղղահամբոյր Նար. առաք. դառնահամբոյր Յհ. կթ. ժամահամբոյր «վաղանցուկ» Հին բռ. համբուրելի (նոր բառ). դժուարահամ-բոյր Մխ. առակ. (կայ նաև Ղրբ. դժուարա-համբոյր «դժուարանցանելի», որի հակա-ռակն է հեշտահամբոյր «դիւրին անց կենա-լու (ճանապարհ)»։
• Հներից Լմբ. մատ. 498 ստուգաբա-նում է համ «մի, ամբողջ» և բիւր բա-ռերից. «Հաղորդին Քրիստոսի և մի-մեանց համբուրիւն, քանզի և նոյն ինոն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այս-պէս հաղորդեալ, իրերաց միանան»։ Ա-ւետիքեան, Քերակ. 1815, 313 համ բոյր «մէկ բուրում, մէկ շունչ ունենալը»։ ՆՀԲ դնում է բոյր բառի՞ց և վրաց. ամպօ՜րի։ Lag. Urgesch. 432 budh արմատից։ Muller SWAW 84 (1877), 217 բոյր արմատից։ Էմին, Динaст. Cnис. 1884 (արտ. Изcлъд. и Cтaт. էջ 186) կազ-մուած -ոյր մասնիկով։ Աղայեան, Աղ-բիւր 1887 յաւել. էջ 68 բոյր բառից, որովհետև հին ժամանակ համբուռեւու ժամանակ «իրարից հոտ էին քաշում»։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 235 ար-մատը համ, ամ, համբ՝ միութեան և հաւաքման նշան։ Հիւնք. բոյր բառից, որովհետև «համբուրելդ հոտոտել իսկ
• պէս պրս. [arabic word] būsidan «համ-բուրել» հանում է ❇ būy «բոյր» բա-ռից, նոյնպէս և հյ. համբուրել՝ բոյր բառից։ Հիւբշ. 176 դնում է զնդ. *ham. baoδa «համաբոյր»? ձևից, որ սակայն ո՛չ աւանդուած է և ո՛չ էլ այլուստ կա-րելի է ապացուցել։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 108 և 218 պրս. ham-bōy «ի-րար հոտոտել»։։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է միայն կրօնական ի-մաստով, այն է՝ «մասունք, խաչ, աւետարան և կամ կրօնաւորի աջ համբուրել».-Տփ. համբուրիլ, Ալշ. Մշ. համբ'ուրել, Սեբ. համ-բ'ուրէլ, Ախց. Երև. Կր. Պլ. Ռ. համփուրէլ, Շմ. համփուրիլ, Տիգ. հmմփուրէլ, Ննխ. համ-փըրէլ, Ջղ. խամբ'ուրել, Սլմ. խmմբիւրել, Մկ. խmմբիւրիլ, Մրղ. համփըռէլ, խամփը-ռել, Ագլ. հըմփէ՛րիլ ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ՝ համփըրէլ էթմէք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამბორი ամբորի «համ. ռոյր», ამბორება ամբորեբա «համբուրել». Րոմելսա մե ամբորս-ուղ'ո, իգի արս, շեիպ-ղ'արթ իգի «Ընդ որում ես համբուրեցից՝ նա է, զնա ունիցիք». Մտթ. իզ. 48։-Ըստ Մառ. Гpaм. др. aрм. 41 և ЗВО 17, 303 տառա-դարձուած է նաև 3ამბორი համբորի, ჭამბო-ვრი համբովրի, որի հետ Վ'apaя, Oбъ. отнош. aбхазcк. яз. էջ 20 միացնում է նաև չերքէզ. boyor, boyo «համբոյր»։
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
• , ր հլ. (-մեր, -մերց) «լեզու չունե-ցող, մունջ, լալ» ՍԳր. որից համրանալ ՍԳր. Վեցօր. համրիլ «լեզուն բռնուիլ» Իմ. ծբ. 24. Մծբ. համրութիւն Կիւրղ. ել. համրացուցանել Նար. իգն.։
• ՆՀԲ լծ. յամր (յամրալեզու)։ Հիւնք Հերմէս յատուկ անունից է հանում։ Bugge KZ 32, 13 և A. Torp դնում են *ambrū
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
• , ի հլ. «ապականութիւն, աղբ». նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Աթան. տպ. 1899, էջ 199. «Արե-ռակնս այս օրերևակ և ի մարմինս մեռե-լոցն լինելով, և ի վերայ հայիցն և ժախա-հոտութեանցն փայլելով, ո՛չ վնասի և ո՛չ պղծի». (հմմտ. իմաստի ճշտման համար՝ նոյն հատուածի մի ուրիշ համապատասխան ձևը՝ Անկ. գիրք հին կտ. Վենետ. 1896, էջ 149.-Արեգակն ոչ ապականի հայելովն յաղբ և ի տիղմ)։
• «հսկայ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 175 յգ. հայք «հսկայք» ձևով։
• «նայիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են՝ հայիլ «նա-յիլ, դիտել, փխբ. մի բանի սպասել» ՍԳր հայելի ՍԳր. Եփր. ել. հայեկ «նաւի դիտա-րան» Լծ. նար. հայեակ «դէտ, տեսուչ» (նո-րագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. լզ. (երեք անգամ գործածուած). հայարան «աչք» Մագ. թղ. 136. հայեացք Դիոն. եկեղ. Նար. երգ. հալե-ցած Փարպ. հայեցիկ Գ. թագ. զ. 4. հալե-ցուած Եզեկ. իգ. 16. Ոսկ. յհ. հայեցուցանել Առակ. իա. 1. Վեցօր. երկնահայեաց Վեցօր. քաղցրահայեաց Առակ. ժբ. 13. Վեզօր. հա-մարձակահայեաց Ել. իգ. 8. յառաջահայեաց Կոչ. 208. իմաստահայեաց Փարպ. լաւահա-յեաց Փարպ. ծովահայեաց Խոր. ընդվայրա-հայեաց Եփր. խոստ. դժնահայեաց Խոր. հա-յեցակէտ (նոր բառ) ևն։-Այս արմատից նի-տե՛ս առանձին։-Այս հոմանիշ բառերի նո-շանակութեան տարբերութիւնն է ըստ Տաթև. հարց. 407՝ հայիլ «ցածրից վերև նայիլ», նայիլ «վերևից ներքև նայիլ», տեսանել «հա-ւասար դիրքով նայել»։
• ՆՀԲ արմատր համարում է ակն, աչք, այց։ Lag. Urgesch. 53 յն. συν-ι-έναι «ուշադիր լինել»։ Müller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 3, 90 արմատը դնում է paç։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] xayāl «երե-ւակայութիւն»։ Thomaschek ՏWAW 4, 45 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) դնում է pā արմատից, որին ճիշտ համաձայն է գա-լիս ալբան. pa, անց. pane. námιine։ Scheftelowitz BВ 29. 33 pāi «պահել» արմատից, ինչպէս են զնդ. pāyu, պրս. pāyī̄dan «սպասել», յն. ποιμήν «հո-վիւ» ևն։-Հայելի բառի հետ պատահա-կան նմանութիւն միայն ունի գնչ. yali «հայելի, ապակի», որ ծագում է լն. δαλος, δαλιον, նլն. ὸάλιν γιαλὶ «ա-պակի» բառից։ Մառ. Яз. и Лит. 1, 238 բասկ. ayč̌in «առաջը» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. հաիլ, Ք. հայնալ, Հճ. հէյյել, Զթ. հէյիլ, Տիգ. հիյmլ «նայիլ», իսկ Սվեդ. հիյյիլ «սպասել».-աւելի հետաքրքրական ձևեր են Շտ. խել, Մկ. ըխիլ. (ասւում է օր. Մկ. կըխը «տեսնում է», տըխը «պիտի տեսնէ», ըխը՛ «տե՛ս», որոնց հետ նոյն է Վն. խենք՝ «տեսնենք, նայինք» (իբր *հա-յենք)։-Նոյն արմատից են հայոց Ակն «բախտ նայող, բախտագուշակ, տճկ. baqejə, ռմկ. պախըճի), հայվածք Արբ. «նայուածք»։ -Հայելի բառը պահուած է Ասլ. Մշ. Ննխ. Ալշ. Երև. Ախց. Պրտ. Ռ. Սչ. հայլի, Մրղ. Սեբ. Սլմ. հmյլի, Հճ. Շմ. հէյլի, Խրբ. հmլլի, Աժտ. հալի, Զթ. հիլլէ, Գոր. Ղրբ. Տիգ. հիլի, Տփ. հալիլա, Սվեդ. հիլիլա, Ագլ. հըլլէ՛րի, Ոզմ. խէյլէ՛, Ջղ. խալլի, Վն. խայլիկ ձևերով։
• ՓՈԽ.-Հայերէն գւռ. հայլի ձևից փոխա-ռութիւն եմ դրած լազ. yali «հայելի, դի-տակ» բառը (Արրտ. 1911, 418). բայց սխալ է. լազ. yali ձևն էլ փոխառեալ է յունարէ-նից, ճիշտ ինչպէս գնչ. yali։-Պատահական նմանութիւն ունի կար. haydu «նայիլ»։-Հյ. գւռ. հայլիկ ձևից է փոխառեալ անշուշտ քրդ. ւիլըք հոմանիշը. հմմտ. Ա. կոր. ժգ. 12. mմ ոգա ժը լիլըքէ տըպինըն (տեսանեմք իբրև ընդ հայելի)։
• , ի հլ. «հաց» ՍԳր. «կերակուր, ճաշ, ընթրիք, կոչունք, սեղան» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «ցորեն» Գիրք թղ. 236. Վստկ. 30. Կղնկտ. (հրտ. Էմ. էջ 66, Շահն. Ա. 185). որից հա-ցալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. հացակից Սիր. թ. 22. հացամոլ «հացառատ» Ոսկ. ես. 230. հացարար Երեմ. է. 20. հացարարոց Ա. մն. ժզ. 3. հացարարութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. հազաւէտ Ես. լզ. 17. հացերէց Դատ. ժզ. 20. հաօեփեազ Ա. թագ. ը. 13. հացկատակ Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 23. մեծահազ Բ. մակ. բ. 28. գա-րեհաց Վրք. հց. հացամեծար «գողի ասպրն-ջական, գողպարտակ» Մխ. դտ. 334. հացուտ «հագաշատ» Աբր. կրետ. էջ 101 ևն։ Նոր բա-ռեր են հացաբոյս, հացահատիկ, հացագին. հացադուլ ևն։
• Հնեռիզ Տաթև. ձմ. իդ. «Հացն հայ-ցումն թարգմանի, որ է հայց»։ Սրանից առնելով Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 311 հայց բառից, «որովհետև բնութիւ-նը հաց է ուզում» (իբր պահանջ)։ Klap-roth, As. polygl. էջ 99 և 134 Կովկա-սեան ակուշա լեզւով kaz և կուբիչի լեզ-ւով kaz ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. հյ. հայս և արաբ. xubz «հաց»։ Pott EF 1, 233 և սրան հետևելով Windisch. 22, Goscha 29, Bottich. Arica 33, Lag. Urgesch
• 334, Müler SWAW 38, 581 և 41, 148-165, Justi Zendsp. 182, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն կցում են փռիւգ. βέϰος «հաց» հոմանիշին, այս էլ դնելով pac «եփել» արմատից. հմմտ. սանս. և զնդ. pac, պրս. puxtan, օսս. p'icin, յն. πεσσω «եփել» ևն։-Fick BVS 7, 383 փռիւռ. βέϰος ձևը կասկածով դնում է bhaǰ արմատից։ Canini, Et. étym. էջ 238 հաց և հայս=բասկ. haz «սնուցանել» բառի հետ։ Fortunatov BВ 7 (1883), 88, որից և Bugge, Btrg. 17 և KZ 32 41 հաց միացնում են սանս. sasyá-«ցանք, հացահատիկ», զնդ. hahva-«արմտիք», paitis-hahya «հնձոց տօն» բառերի հետ։ Հիւբշ. 465 սխալ է գըտ-նում այս համեմատութիւնը, որովհետև հյ. ց չէ՛ <հնխ. sy։ Հիւնք. հայս բա-ռից։ Erckert, Die spr. d. Kauik. stam-mes. էջ 48 խիւր. gatc «հաց»։ Patru-bány SA 1, 188 հնխ. pok2som «եփած» ձևից. հմմտ. լտ. coquo, coxi, սանս-páksat։ Նոյն, KZ 37 (1904), 428 և IF 13, 163 հնխ. pā-sk-om նախաձևից, իբր ւտ. nasco «արածել, սնուցանել», pa-nis «հաց»։ Pedersen, Նպաստ 23 ըն դունում է այս մեկնութիւնը, բայց Հայ. դր. լեզ. 156 մերժելով՝ կցում է յն. πατὲομαι «ուտել», գոթ. fodian «սնա-նիլ», հ. սկանդ. fóstr «սնունդ, կրթու-թիւն» ևն բառերին, բոլորի արմատը դը-նելով հնխ. pā «ուտել, սնանիլ», աճա-կանը pat։ (-Նոյնը կրկնում են Walde 558 և Boisacq 751)։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 498 ուրարտ. աձիս։ Scheftelowitz BВ 28, 287 սանս. aca, զնդ. as, պրս. as «կերակուր»։ Char-pentier, IF 25, 242 սանս. pakti, յն. πέώις լտ. coctio «եփել, եփուած բան» բառերին ցեղակից՝ դնելով kι=հյ. ց։ (Pokorny 1, 112 չի ընդունում Schef-telowitz-ի մեկնութիւնը, իսկ 2, 17 և 22 աւելի լաւ է գտնում Charpentier-ի մեկ-նութիւնը, քան լտ. pāsco ևն)։ Karst, Յուշարձ. 421 թթր. as, aš, az «ուտել,
• լափել», ույղուր. aš «կերակուր», կոյբ. ևառագաս. aš «ցորեն, ցանք, հառ»։-Մառ, O полож. aбхaз. էջ 42 իմեր. ხოზო խոզո, ափխազ. axvaža «հառ». Kипաīипае Inaм. мингр. яз. Cn. 1914, էջ 401 հաց=մինգ. խեցի «հիւրասիռու-թիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունին ափխազ. ača «հաց», չէրքէզ. pastə «կորեկի հաց», ինչպէս նաև յն. փօμί «հաց», որից փոխառեալ է տճկ. somin. somun «գրտակ հաց» (նախաձայնի անևման համար հմմտ. υαμάτια> տճկ. Samatia «Սամաթիա», Պօլսի հայաբը-նակ նշանաւոր թաղը)։ Meillet, Dict, é́tym. It. 694 կրկնում է Patrubány-ի մեկնութիւնը և դնում է հաց
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախզ. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հաց, Ասլ. հաց, հաս, Տիգ. հmզ (սեռ. հmցցի), Ագլ. Հճ. հօց, Զթ. հօց, հոց, Անտ. հուէօց, Այն. հաս (Բիւր. 1900, 682), Սվեդ. հուց, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խաց.-հետաքրքրական ձևեր են Ջղ. ախանօ «ան-հազ, առանց հացի», Ջղ. մնկ. ծածիկ «հա-ցիկ»։-Նոր բառեր են հացաբեր, հացակեր, հացահաջ, հացահոտ, հացաման, հացանուշ, հարաշէն, հացապուր, հացատուն, հացա-ւորել, հացափոխ, հացափոր, հացթուխ, հաց-լաթ, հացահան (մի քիչ հնից ունինք՝ հա-ցահան Զքր. սարկ. Բ. 65, որից Վն. խաս-խան, Շմ. ծահան, Ղրբ. ծհան), հազութազ, հացուտ «կուշտ», հացպան, հազվալայ, հազ-փնջիկ, հացփոր, անհացուտելի, անաղուհաց, թաւահացիկ, թթահաց, տաքդեղահաց ևն. Ատանայի թրքախօս հայերը պահած են մէ-ղա հացցիկ դարձուածը (ասում են՝ երբ հացը գետին ընկնի), ախաս «աղուհացք, մեծ պահք» (Բիւր. 1900, էջ 454)։
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
• (հոլովւում է հօր, հարբ, հարք. հարս կամ հարանց) «հայր» ՍԳր. փոխաբերաբար նշանակում է նաև «ցեղի կամ ազգի նախա-հայր, վերակացու, տնօրէն» ՍԳր. Ագաթ «առբայ, վարդապետ» Յհ. իմ. երև. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով.-հայր, որից հայրաբար Ագաթ. հայրաբարոյ Բուզ, Կորիւն. հայրաբուն Ագաթ. հայրանարգու Ոսկ. մ. ա. 3. հայրապետ ՍԳր. հայրենի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. հայրենիք Ագաթ. Ոսկ. (այս բառի «հայր» նշանակութեան վը-րայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 137). հայ-րենատուր Ա. պետ. ա. 18. հայրիկ Տոբ. ժա. 13. Եւագր. անհայր Եբր. է. 5. կնքահայր Եփր. խոստ. միահայր Եւս. քր. քաջահայք Բ. մակ. բ. 22. զուգահայր Խոր. նախահայր Փիլ. Պիտ. թագաւորահայր Յայսմ. խոստո-վանահայր Գր. հր. հայրենակից, հայրենակ-ցուի, հայրենակցական (նոր բառեր) ևն։-Հօր (սեռականի ձևը), որից հօրաբարոյ Ագաթ. հօրամոյն Բ. մակ. ժ. 10. Ագաթ. հօ-րաքոյր Ղևտ. ժը. 12. ի. 19. Եւս. քր. հօրեղ-բայր ՍԳր. հօրու «խորթ հայր» Մխ. դտ. հօր-որդի «ազնուական», հօրորղութիւն «ազնուա-կանութիւն» Զքր. ծործ. (տե՛ս Նորայր, Հալկ. բառաք. էջ 119 և Յուշարձան, էջ 169), համ-հօերայ Ղևտ. ժը. 11 ևն։-Հարանց (յոգնակի սեռականի ձևը), որից կազմուած է հարան-ցամոյն «հօրնմանակ» Կորիւն (տպ. հարուստ ամացն! էջ 12, որ ըստ Գ. Տ. Մկրտչեանի, Գորիա և Շմոն, էջ 19 պէտք է ուղղել հա-րանցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Թ. 611 ձեռագիրը)։-Յօր-, որից յօրայ «խորթ հայր» Սեբեր. Փիլ. Խոր. (այս բառի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջանում է հնխ. pətèr ձևից (սեռ. հօր<հաւր<հնխ. pətrós) ցեղակիցներից հմմտ. սանս. [other alphabet] pi tar-, գնչ. pita, քուչ. pātr, զնդ. [arabic word] pita (տր. piϑre, fəδrōi), հպրս. [other alphabet] pitā (սեռ. piϑra), պհլ. pit, pitar (գաղափարագրով գրուած է [syriac word] pit և ❇ pitar (ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi 1, 21), պրս. [arabic word] pidar, pa-dar, [arabic word] piyar, սակ. pyari (MSL 18, 101 և 121), օսս. fidá, fid, բելուճ. p'iϑ, աֆղան. plār, քրդ. pièr, զազա pi (Horn § 286), յն. πατήρ (սեռ. πατρός), լատ. pater, իտալ. padre, սպան. padre, ֆրանս. père, գոթ. fa dar, հբգ. fater, գերմ. Vater, անգսք. foeder հհիւս. faδer, հոլլ. vader, vaar, անգլ. father (Kluge 505), հիռլ. athir, բոլորն էլ «հայր»։ Բալթիկ-սլաւական խմբի մէջ այս բառը ջըն-օուած է՝ փոխանակուելով հնխ. atta ձևոմ. որ յատուկ էր մանկական լեզուին. հմմտ. սանս. atta «մայր, մեծ քոյր», յն. ἀττα «հայրիկ», լտ. atta «հայր, հայրիկ», գոթ. atta «հաւր», հբգ. atto, հհիւս. atte «հայ-րիկ», ալբան. at «հայր», հսլ. otici, ռուս. отець «հայր» ևն։ (Իբր բնաձայն նման բա-ռեր գտնւում են նաև ոչ-հնդևրոպական լե-զուների մէջ. ինչ. -հունգ. atya, թրք. ata, բասկ. aita «հայր»)։ Առաջ կարծում էին չեզուաբանները թէ հնխ. pətér կամ patē̄r յառաջացած է pā «պահել, պահպանել» ար-մատից, բայց այժմ այս կարծիքը ճիշտ չի համաուում, և ենթադրում են թէ հնխ. patér յառաջացել է մանկական pa, papa «հայրիկ» բնաձայնից (Walde 565, Pokorny 1, 44 և 2. 4. Boisacq 75, Ernout-Meillet 704-5)։-Հիւբշ. էջ 463։
• Klaproth, Asia polygl. 106 իռլ. ater և էրզ. aϑer հոմանիշներին է կցում։ ՆՀԲ հանում է այր բառից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունին նախ Peterm. 26, 33, 153, Windisch. 22, 25 և յետոյ Gosche 14. Böttich. Horae aram. 36, 67 ևն ևն։ Thomaschek SWAW 4, 66 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) կցում է թրակ. pair ձևին։ Հիւնք. ուղղականը այր բառից է հա-նում. եսև սեռականը պրս. խօր «պռե-գակ» բառից։ Patrubány SA 1, 3 կը-ցում է հունգ. fèrj «փեսայ» բառի հետ։ lensen IF Anz. 14, 50 համապատաս-խան հաթ. բառի մէջ գտնում է -t-ձայ-նը։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 հայ-
• րապետ բառը դնում է պրս. hirbed «իշ-խան»= զնդ. atrapaiti ձևից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. հայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. հար, Ղրբ. հmր, հէր, Ալշ. Գոր. Երև. Հմշ. Մշ. Շմ. Տփ. հէր, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խէր, Ոզմ. խեր.-ջըն-ջուած է Խրբ. Սվեդ. Տիգ.՝ փոխանակուելով պապ կամ տատ բառով.-2. Կր. հօրէխբ'ար, Հմշ. հօրբ'էր, Ագլ. հէ՛րբmր, Գոր. Ղրբ. ղօ՜ր-փէր, Ալշ. Բլ. հօխպէր, Սլմ. խօրախպէր, Ջղ. խօրօխպէր, Սչ. հօբ'ար.-(օտար փոխառու-թեամբ՝ Տիգ. 'ամմօ, Պլ. ամուջա).-3. Ալշ. Ախց. Սեբ. Սչ. հօրքուր, Խրբ. հօրքօր, Ասլ. հէօրքիւր, Մկ. Ոզմ. խօրք'ուր, Սլմ. խորքիւր, Ջղ. խարաքուր, Երև. հօ՛քիր, Ղրդ. հա՛քուր, Ղրբ. հա՛քու։-Նոր բառեր են հաւրտհար. հայրամեռ, հայրապապ, հայրատատ, հայ-րացու, հայրնմանակ, հայրէցորդի «բնաւ ա-մենևին», հարանք, հարանց գնալ. -էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին խօստանանքայր «խոստովանահայր»։
cf. Կուռ.
• «պաշարումն». ունի միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 168։
will, testament, last will testament;
— առնել, to make one's will;
կտակաւ տալ՝ թողուլ, to bequeath by will, to leave a legacy to;
կատարել զ—, to execute a will.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտակ, դաշինքի թուղթ, ուխտ Աստուծոյ» ՍԳր. Կոչ. Փարպ. որից կտակագիր ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 15. կտակա-ռու Ոսկ. եբր. կտակարան ՍԳր. կտակապահ Վրդն. պտմ. կտակակատար (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ մեկնում է կիտադրեալ կամ կի-տակ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vid «գի-տել» արմատից։ Հիւնք. լտ. codex «օ, րինադիրք»։ Պատահական նմանութիւն եւնին բաբել. gittu, որից ասոր. [arabic word] gcta «կտաև»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Ջղ. Վն. Սլմ. Տփ. կտակ. Մշ. կտագ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. գդագ (Սչ. նշանակում է «Աւագ եշ. գիշեր եկեղեցում կարդացուած Չար-չարանաց կտակը»)։
• ՓՈխ.-Ուտ. ktak «կտակ»։
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
• , ի, ի-ա հլ. «աչազուրկ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. բ. 19. որից կուրանալ «տեսողութիւնը
• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմա. տելով պրս. ձևի հետ։ Klaproth, Me-moires 1, 426 սանս. kuritā, թրք. kor, kór ռուս. kriwoe «ծուռ»։ ՆՀԲ թրք. քէօր, քեօռ, եբր. եօռ։ Peterm. 25, 38 պրս. և թրք. kor։ Lag. Urgesch 935 պրս. kōr, զնդ. kōya։ Մորթման ZDMG 24(1870), էջ 80 թրք. kōr։ Müller SWAW 38, 572 ևն պրս. kōr։ Justi, Zendsp. 81 սրա հետ նաև զնդ. kavan «կոյր ի գիտութեան օրինար»։ Մառ ЗВО KIx, 0156 դնում է յաբեթական ղւր արմատից. հմմտ. տուբալկ. *վեր «կոյր», մինգր. դեե-'վերը «կուրաց նել», իսկ պրս. kor փոխառեալ է յա-բեթականից։ Karst, Յուշարձան 420 ալթայ. soqor «կոյր», թրք. kxor «կոյր». եաևուտ. sokkor «միականի»։
• ԳՒՌ.-Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։
assessment, rating;
club, clubbing, contribution, share, portion;
— հաւատոյ, symbol, creed;
—աւ, in clubbing together;
—աւ կոչունս առնել, to club for a dinner.
• , ի-ա հլ. (կայնաև գրծ. հան-գանակիւ Փիլ. լին.) «ընկերովի հաւաքուած գումար՝ որևէ բանի վրայ ծախսելու համար. յատկապէս խնջոյքի կամ ուրախութեան. 2. ամէն մէկին ընկած բաժինը. ècot. 3. խմբով կոչունք. pique-nique» Ես. խզ. 6, Սիր. ժը. 33. Կանոն, էջ 62. Ոսկ. յհ. ա. 2. Կոչ. «հա-ւաքում, գումար» Կրպտ. ոտ. «հաւատքի դա-շինքը» Պտրգ. որից հանգանակել «ընկերա-նալ, միանալ, հաւաքել, ժողովել» ՍԳր. Շիր. «համեմատել» Մագ. հանգանակութիւն Պիտ. հանգանակապետ Բրս. արբեց. հանգա-նակաւոր Գէ. ես. հանգանակող «շռայլ. զեղխ» Մխ. դտ. 198, 385 (բառիս այս ի-մաստի համար հմմտ. իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. 63). այս իմաստի հնագոյն գոր-ծածութիւնը ունինք Ոսկեդարից. «Որդիս մեր այս խեռ է և անզգամ, և ոչ լսէ ձայնի մե-րում, հանգանակող է և արբշիռ» Բ. Օր. ԻԱ-20։ Գրուած է նաև հանկանակ ևն։
• ՆՀԲ «ի համ գալ կամ համաքանակ»։ Հիւնք. պրս. հէնկեամէ, էնկեամէ, էն-ճիւմէն «ժողով»։-Բաւական յարմար է պրս. [arabic word] hangāma (=պհյ. han. gāmak) «ժողով», բայց մ ձայնը դժուա-րութիւն է հանում։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ანკანაკობა անկանակոբա «խնջոյք, հարբեցողութիւն» և ლანკანაკება լանկանակեբա «հեշտասիրութիւն. 2. հարբե-ցողների հետ զեղխութեամբ պարապիլ (վեր-օենը կապելով անշուշտ վրաց. ლანკანი ւնկանի «մեծ ափսէ» բառի հետ՝ ժողովրը-դական ստուգաբանութեամբ)։
coat, clothes, garb, attire, wearing apparel;
old clothes;
preparation, show, pomp, magnificence;
— շքեղ, լայն, magnificent, flowing robe;
— առանց խորշխորշանի, garment without folds;
— արքայական, royal robe;
հեծելազն —ք or —անք, riding habit;
— բաղանեաց, bathing gown;
—ք նորք, a suit of new clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— սգոյ, mourning;
արկանել զիւրեւ — այրութեան, to wear widow's weeds;
ի բաց հանել զ— այրութեան, to put of widow's weeds.
• . ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
• -Մեկնութիւնը տե՛ս Դերձակ բառի տակ։
• Աւետերեան, Քերակ. 106 համ «կից» +դարձ կամ դիրս, իբր «համանգա-մայն»։ ՆՀԲ համ դարձ կամ համայն տարաց։ Böttich. Arica II dhar արմա տից աճած է դնում։ Lag. Urgesch. 641 drh արմատից՝ իբր զնդ. handərəza-«տոզակ, կապոց»։ Spiegel, Huzw Gram. 190, 191 զնդ. handərəza-։ Mül-ler SWAW 42, 254 սանս. drh, զնդ. də-rəz արմատից։ Justi, Zendsp. 318 ա զնդ. handarəzan ձևի տակ է դնում։ Bugge IF 1, 449 հայ. ձորձ դնելով հը-նագոյն *դորձ ձևից, այս վերջինը հա-մարում է հան-դերձ բառի հետ նոյն, որով երկուսն էլ ընդունում է բնիկ հայ և ո՛չ թէ փոխառեալ։ Այս խնդրի վրայ աւելի երկար, յատկապէս Lidén-ի կար-ծիքը՝ տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ Հիւնք. համ մասնիկով պրս. տէրզ արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. հանդ'երձ՝, Սեբ. հանդ'էրց, Երև. Ոզմ. Սլմ. հանթերց, բոլորն էլ «կրօնա-ւորի զգեստ» իմաստով, հետևաբար գրա-կանից փոխառեալ. այսպէս նաև Ախց. հան-դ'էրձ'անք «քահանայի զգեստաւորութիւն»։
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• «իր վրայ դառնալը, շրջան, դարձ. պտոյտ» Գնձ. որից ունինք ճախր առնուլ «դառնալ, ժուռ գալ» Պտմ. աղէքս. Խոր. Յհ. կթ. ճախրել «դառնալ, ժուռ գալ» (թրո-չունի, ձիու) ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. ճախրումն Փարպ. ճախրանք Նար. ճախրահոս Շիր. ճախրական Երզն. ոտ. երկն. ևն։
• -Պհլ. *čarx (գործածուած է միայն čark ձևով) բառից շրջմամբ. սրա հետ հմմտ սանս. [other alphabet] čahra-«անիւ, շրջանակ, ձիթահանք, թռչունի ճախր, պտոյտ», զնդ. [arabic word] čaxra-«անիւ», պրս. [arabic word] carx «շրջանակաձև շարժում, աղօրիքի ճախա-րակ, սայլի անիւ, հորի ճախարակ, անուաձև յեսանաքար, մանելու ճախարակ, կարժառ, ռրևիցէ դարձող բան, երկինք, ժամանակ ևն», բելուճ. čark «անիւ, մեքենայ, երկա-նաքար», աֆղան. čarx «անիւ, շրջանակ, պտոյտ», օսս. čarx «անիւ, լուսնի շրջանա-կը» (Horn § 437)։ Այս արմատին է պատ-կանում նաև հյ. ճախարակ, որ փոխառեալ է պհլ. *čarxak «ճախարակ» հոմանիշից. հմմտ. պրս. [arabic word] čarxa «ճախարակ, ջրհորի ճա-խարակ, գործի ինչ նետ ձգելոյ, փոթորիկ, մրրիկ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. quel-«դառնալ, պտտուիլ» արմատից, ոռ տալիս է հյ. յեղ-և հոլով (մանրամասն տե՛ս այս բառերը), այնպէս որ հոլով և ճախա-րակ միևնոյն բառերն են, առաջինը բնիկ, երկրորդը իրանեան փոխառութիւն (տե՛ս Pokorny 1, 515, Berneker 549, Boisacq 531)։-Նոյն իրանական բառը փոխառեալ է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. այսպէս՝ վրաց. ჭახრაკი ճախրակի «պտուտակ», ჩარხი չարխի «մեքենայ», աֆղան. čarxa «մանելու ճախարակ», քրդ. čarx «շրջան, անիւ, ջաղացք», թրք. [arabic word] čahra «մա-նելու ճախարակ», արևել. թրք. [arabic word] čarx կամ [arabic word] čax «ջուրի կամ մանելու ճա-խարակ.. [arabic word] čiγarik «բամբակը կու-տերից մաքրելու երկանիւ մեքենայ», [arabic word] čəqər կամ [arabic word] čəqrəq «կարժառ. ջրի ճախարակ». չաղաթ. [arabic word] cark «ճա-խարակ» (սխալ է Vambery, Etym. Wör-terb. էջ 122, որ թրք. čəqrəq «ճախարակ» բառր հանում է թրք. čaγər «բղաւել, կան-չել» արմատից)։ Թուրքերէնի միջոցով փո-խառեալ են՝ սերբ. čekrkli «ճախարակ», čigra «շռնչան», լեհ. cyga, հունգ. csiga, ռում. čikričniu, carklîu «անուաւոր». որաւ-գար. čjark, նյն. τζιϰρίϰα։-Հիւբշ. 186։
• ՆՀԲ ճախարակ բառի հետ լծ. է դնում թրք. չարխ։ Lag. Baktr. Lex. 21 պրս. čarx, զնդ. čaxrа։ Müller SWAW 42, 255 ճախրանք դնում է ճախարակ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxrа բառի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna «կոլոր»։ Ա. Գ. Բիւր. 1900, 519 հյ. գւռ. ճախրիկ ձևից է դնում թրք. čənrəq. փոխառեալ լինելու նշան է հա-մարում ծայրի -əq։
• ԳՒՌ.-Բզ. ջախր, Խրբ. ջ'այր, ջ'այէր, Ակն ջ'այհ, ջար, Զթ. ջ'օհրը, ջ'օհյը, Հճ. ջ'օյհ, ջ'օհ, Սվեդ. ջ'ուր նշանակում են «ճա-խարակ» և հետևաբար հյ. ճախր «պտոյտ» ձևի շարունակութիւնը չեն, այլ ներկայաց-նում են անկախ *ճախր կամ *ճահր «ճա-խարակ» բառը։
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
• (յետնաբար ի հլ. ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճառա-գայթ» Ամովս. ե. 20. Իմ. բ. 25. որիզ ճա-ճանչազարդ Վեցօր. ճաճանչագեղ Մծբ. ճա-ճանչաւոր Կոչ. լուսաճաճանչ Կորիւն. Մծբ. Կոչ. 414. Փարպ. անճաճանչ Իմ. ժէ. 3. ռո-կեճաճանչ Յոբ. լե. 22. Եւագը. ծովաճաճանչ Եփր. խչ. 69. բոցաճաճանչ Բ. մակ. դ. 22. Մծբ. զուարթաճաճանչ կոչ. հրաշաճաճանչ Ճառընտ. ճաճանչել Բրս. ծն. ճաճանչափայլ (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ ծածանումն կամ ճօճանք լուսոյ։ Տէրվ. Նախալ. 77 արմատը դնում է ճան, որից կրկնութեամբ և չ յօդով՝ ճա-ճանչ. իբր հնխ. *ga. gan «ճաճանչել»
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
• . ի-ա հլ. «վարպետ, արուեստա-գէտ. 2. քերթող, իմաստասէր. Յ. լաւ, հմտօ-րէն» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. որից ճարտարարան ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. ճարտա-րասան Ոսկ. մտթ. Փիլ. (որից համառօտուած է ճարտասան Փիլ. Պիտ. Խոր. հմմտ. Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 64, Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 և Բառաք. դիտ. Բ. 65), ճարտա-րագոյն Ոսկ. մ. գ. 4. ճարտարագործ Բուզ. ճարտարադէտ Մծբ. ճարտարախօս Գծ. իդ. 1. Սեբեր. Կորիւն. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ճար-տարակ կամ ճարտարիկ Ոսկ. փիլ. 430 ճարտարել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. ճարտարանք Եւս. քր. ճարտարապետ ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Եւս. օր. հրաշաճարտար Օրբել. ևն։ Կան և մի քա-նի տարօրինակ ձևեր՝ Բառ. երեմ. էջ 196-Z, որոնք բոլոր այս արմատին են հայում. ինչ. ճարտակ «ճարտասան», ճարտակապէս «յայտնապէս», ճարտարամակ «ճարտար կամ յոխորտաբան», ճարտանակ «արուեստս առևիչ կամ իմաստասէր»։ Նոր բառեր են ճարտարամիտ. ճարտարարուեստ, ճարտա-րագիտութիւն, ճարտարագործութիւն ևն։
• Kuhns u. Schleich. Btrg. s, 139 սանս. čatura-ra։ Lag, Beitr. bktr, Lex. 27 զնդ. čarətar «գործող, կերտող» (բայց այս բառը նշանակում է «քայլող, յա-ռաջացող». կայ նաև čarana «ձեռա-գործ, գործ» ըստ Justi, Zendsp. 109ա բայց նշանակութիւնը սխալ է. զնդ. čar արմատը նշանակում է «երթալ. 2. ա-րածելու երթալ»)։ Հիւբշ. 189 մեռժում է համեմատել čarətar ձևի հետ. Müller WZKM 8 (1894), 362 կցում է զնդ. čarətutārō բառին, որ գտնում է պհլ. բառարանում և մեկնուած է ❇ջ kartārtum «գործու-նէութիւ՞ն»։ Bartholomae, Altir., Wör-terb. 582 մերժում է Müller-ի այս հա-մեմատութիւնը, ըստ որում զնդ. յիշեալ բառը նշանակում է «մէկ ասպարէզ քայլող անցնող». իսկ ինքը հյ. ճարտար փոխառեալ է դնում իրան. *čartara-ձևից, որի հետ կցում է սանս. [other alphabet] čatura-«արագ, ճարպիկ, ճարտար»։ Հիւնք. ճարտ=պրս. kardan «գործել»։ ճարտար=պրս. kārdār «գործող»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բառ. 263 պրս. [arabic word] čāra-dār «ճարտար»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. ճարտար, Ալշ. Մշ. ճարդար, Ագլ. ճա՛ո-տար, Խրբ. ջարդար։ Նոր բառեր են ճար-տարել Տիգ.. «ձեռքիցը բան գալ, շինել», ճարտարւոր Պլ. «ճարպիկ, աշխոյժ», ճար-տըրւորիլ Պլ. «արտորալ, փութալ, փութկոտ լինել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარტარი ճարտարի «ճար-տար». սրա ձևափոխութիւնն է ჭვარტალი ճվարտալի կամ ჭარტალი ճարտալի «շա-տախօս, չարախօս», բայց յատկապէս ენა-მჭვარტალი ենա-մճվարտալի՝ նոյն նշ։-Այս բառից է յետ փոխառեալ Տփ. ճարտալ «ճարտարախօս, ճարպիկ»։
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
• . տե՛ս հապ բառի տակ։ Nyberg. Hilfsbuch 2, 42 մեկնում է իրան. *api-čapi-. տե՛ս ճեպ, ճապուկ։
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• «մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
cf. Հատու.
• «հանապազ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 177. ուրիշ տեղից յայտնի չէ բառա։
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
• ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
• Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
• , ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (
• ՆՀԲ լծ. այց, հայց, թրք. արզ, արա-յըշ։ Ուղիղ համեմատեց նախ Peterm. 24 26 ւետոյ Windisch. 22, 46, Gosche 29, Böttich. ZDMG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 518 սրանց հետ նաև բևեռ. burgamani «փրկել, հարկ, հարցնել»։ Հիւնք. հարկանել բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. հարցընել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. հարցընէլ, Ասլ. հարցընէլ, Խրբ. Սվեդ. Տփ. հարցընիլ, Հմշ. հարցընուշ, նմ. հարցունիլ, Պլ. հարցունէլ, Տիգ. հmրցը-նէլ, Զթ. հայցընիլ, հարցընիլ, Հճ. հայցը՛նել, Ագլ. հրցա՛նիլ, Գոր. Ղրբ. հրրցնէլ, Ջղ. խար-զընել, Ոզմ. խարցընիլ, Մկ. խmրցնիլ, Սլմ. Վն. խառցուցել։-Նոր բառեր են հարզվնտիլ, հարցվնքտել, հարցքնտել, հարցուբարով, հարցումս, հարցուս։-Առանձին ուշադրու-թեան արժանի է Տփ. հարցնօղ «գրբաց» (հմմտ. հյ. հարցուկ և վրաց. մկիթխավի)։
• ՓՈԽ.-Patrubány ՀԱ 1906, 72 հայերէ-նից է դնում հունգ. harc «կռիւ», որ անշուշտ բնաւ գործ չունի մեզ հետ։
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
• (յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։
• ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
• ԳՒՌ.-Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մևաւութեան) «սանդ» Վրք. հց. ա. 432. Ոս-կիփ. (ըստ ՆՀԲ Հին բռ. գրում է հայանակ, իբր թէ հաւանակ)։
• = Պհլ. hāvan, զնդ. [arabic word] hāvana, պրս. [arabic word] hāvan կամ ❇ havān, որից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] hā-vun, թրք. havan. բոլորն էլ «սանդ» նշա-նակութեամբ (Horn § 1089)։-Հիւբշ. 180։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Justi, Zendso. 324 ա։ Lag. Arm. Stud. § 1270 իբռ զրադաշտական պաշտամունքի առար-կայ՝ Հայաստան մտած է համարում։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ մտած է թուր-քերէնից. ինչ. Պլ. հավան, Երև. հավանգ ևն։
hair;
hair, horse-hair;
nap, shag;
թուխ, սեաւ խարտեաշ, շագանակագոյն, կարմիր, աղեբէկ, սպիտակ —, dark, black, light, chestnut-coloured, sandy, grey, white hair;
գեղեցիկ, գանգուր, բարակ, կակուղ, երկայն —, beautiful, frizzled, fine, soft, long hair;
յարդարեալ, մանեկաւոր or ոլորեալ, գալարուն, խոպոպի —, dressed, crisped, in ringlets, curled hair;
կարճ, տափակ, դիզացեալ, խառնափնդոր, կարծր, իւղոտ —, short, straight, standing up, dishevelled, stiff, greasy hair;
կեղծ —, false hair;
—ք այծեաց, goat's hair;
—իւ չափ, a hair's breadth farther;
exactly, to a hair;
ի —է ոչ վրիպիլ, to hit the mark;
cf. Հեր.
• «նռան ծաղիկ, ճուլինար» Ամիրտ. ունի միայն ՀԲուս. § 1921։
• «ծեծ, խարազան, գաւազան». մէկ անգամ ունի Փիլ. լիւս. «Հեղգ ձի մի... պատճառէր կաղալ. մինչև բուծողացն մա-զովքն դարձեալ՝ քան զդանդաղանս ի վեր եղև»։
sack, bag, cloak-bag, knapsack, game-bag, wallet;
basket, hamper;
leather-bottle, travelling flask;
— հովուի, shepherd's scrip, pouch, bag or satchel.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. -ի) «տոպրակ, պարկ, քուրձ» ՍԳր. «քրձեղէն շոր» Բրս. գորդ. «զամբիւղ, կո-ղով» Վրք. հց. «գինու կամ ջրի կաշեայ ա-ման» Վրք. հց. գրուած է նաև մաղախ, մաղ-խաղ։
• ՆՀԲ յիշում է վրաց. սխէվալի։-Հիւնք. արաբ. մախալի «պարկ կե-ոակրոյ գրաստու» (?)։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] qar, [arabic word] qal'a, [arabic word] qallā' «հովուի մախաղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 654-5), ա-սոր. [syriac word] malxatā «մախաղ», յն. μολγόs «կաշիէ պարկ», հբգ. malaha, մբգ. malhe «կաշէ գրպան», հհիւս. malr «քսակ» (Boisacq 643)։ Պատահական նմանութիւն ունի դար-ձեալ հնխ. maq-«կաշիէ պարկ», որից ծագում են լիթ. makas, լեթթ. maks «քսակ, պարկ, գրպան» ևն, որ տե՛ս Po-korny 2, 225։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მახალი մախալի, მახალაკი մախալակի «մախաղ, ձիաւորի երկաչեայ պայուսակ, տճկ. հէյպէ». (վերջինը ենթադ-րում է հյ. նուազական *մախաղակ ձևը)։-Չուբինով 662 ունի նաև վրաց. მალაკი մալակի «խսիրէ փոքր տոպրակ», որ հա-մարում է հայերէնից փոխառեալ. բայց դա կարող է միայն ա՛յն ժամանակ ճիշտ լի-նեւ, եթէ մալակի կրճատուած լինի մախա-լակի ձևից։
cf. Տուայր.
• «օժիտ փեսացուի առ հարսնա-ցուն» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. էջ 289. Ան-սիզք 45։
• = Արաբ. [arabic word] mahr հոմանիշից փո-խառեալ. այս բառը բնիկ սեմական է. նոյն, են եբր. [hebrew word] mohar, ասոր. [syriac word] mah-rā. արամ. [hebrew word] mahrā, որ և ասուր. [other alphabet] mahiru «մահր, մի բանի գինը, արժէքը» (Delitzsch, Assyr. Handwb. էջ 404, Strassmaier, Alphab. Werzeichn. der Assyrischen und Akkadischen Wörter, էջ 615). այս բոլորը ծագում են սեմական mhr «մի կին գնել» արմատից։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև սվահիլի լեզւով mahari «օժիտ», վրաց. მეβარი մեհարի «մահը». მარი մարի «մահմեդականի պսակ. 2. մահր». հայ բոշայ. մարահուր «օժիտ, ըն-ծայ, պարգև»։-Հիւբշ. 270։
• Հներից ուղիղ մեկնութիւնը գիտէին Ասոր. դատ. էջ 9 և Լմբ. օր. 19. «Եթէ ոք առնէ տուայր, որ է մահր ըստ Արա-բացւոց, և ըստ Հայոց անձին գին աղ-ջըկանն»։ Նոյնպէս և Մխ. դտ. էջ 289 գրում է. «Առ մահմետականսն... կոչի մահր»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից յետոյ Lag. Arm. Stuê § 1410։
May;
առաջին օր —ի, May-day;
ծաղկաքաղ լինել յառաջնում աւուր —ի, to go maying;
յամսեանն —ի, in the month of -.
• = Յն. μάնος ձևից, որ1 ծագում է լատ. maius հոմանիշից. այս բառը նախապէս էր Maius աստուծոյ անունը, որ Walde 455 կցում է maior «մեծագոյն» բառին, իբր «ա-ճում յառաջ բերող աստուած»։ Փոխառու-թեամբ տարածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ, ինչ. ֆրանս. mai, իտալ. maggio, գերմ. Mai, հբգ. meio, ռուս. май, թրք. [arabic word] mayəs ևն։-Հիւբշ. 367։
• ԳՒՌ.-Ամէն տեղ կայ մայիս ձևով. Ղրբ. մա՛հիս.-նոյն է և Շիր. մայիս «ոչխարի փորհարինք, որ մայիս ամսուայ թարմ խո-տը ուտելուց է յառաջանում»։
spinning;
circular motion, turn, revolution;
— առնուլ, — գալ, to turn, to move round;
to take a walk;
պտղոց —, bloom on fruit;
cf. Մանանայ;
mina (measure).
• ԳՒՌ.-Կենդանի է գաւառականներում, զանազան նշանակութիւններով. ինչ. «երե-սի ցան, հում կաթի երեսի սերը, պտուղների մաշկը պատող փոշին, ատամների վրայի սպիտակ կեղտը ևն», որոնք տե՛ս Գաւառա-կան բառարանը։
• «մանանայ» Ել. ժց. 31. «Անուանե-ցին որդիքն Իսրայելի զանուն նորա ման». ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Եբր. [hebrew word] mān «մանանայ» բառի յն. μάν տառադարձութիւնից փոխանցուած է մեզ՝ Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս մանանայ։-Հիւբշ, 310։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
• «մի տեսակ քաշ, որ ըստ Շիր. =44 ունկի» Գ. թագ. ժ. 17 (երեք մանք ոսկւոյ ի մի զէն). ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պհլ. *man ձևից, որ աւանդուած չէ. այժմ կայ պրս. ժողովրդական լեզուի մէջ mán «լիտր», որ սխալմամբ համարում և գրում են արաբ. [arabic word] mann։ Աւելի ընդար-ձակ տե՛ս մնաս։-Աճ.
• Նախ ՀՀԲ, յետոյ Աւգերեան. Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 124 և վերջին անգամ ՆՀԲ կցում են բառը յն. ասոր. եբր. և ա-րաբ. ձևերին, որոնցից ո՛չ մէկր համա-պատասխան չէր մեր բառին։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ՝ Մրղ. ման «մի լիտր», Շմ. ման «կէս փութ, 20 ֆունտ», Սլմ. ման «հեղուկաչափ, որ առնում է մօտ երկու շիշ»։
cf. Մանուկ.
• «արու տղայ». մհյ. բառ՝ ոստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 586 բ. գործածական է նոր լեզւում և գաւառականներում. հնից աւանդուած կայ մանչուկ, մանչոն «մանկիկ» ձևերով Մագ. թղ. 237, որոնց իմաստի և գործածութեան համար տես Աճառ. ՀԱ 1923, 254։
• = Բնեև հալ բառ՝ հնխ. mas-«տղայ» ար-մատից, որի ժառանգն է նաև լտ. նուազա-կան mas-culus «արու»։ Ուրիշ լեզուի մէջ չի գտնւում բառս։ Հայերէնի մէջ mas-պիտի տար մա, բայց արմատը չ աճականով աճե-լով դարձել է *մաչ, որից էլ ռնգականի յա-ւելմամբ՝ մանչ.-յետին շրջանի հայերէնի մէջ ռնգականից յետոյ յաճախ է լինում այս-պիսի յաւելում՝ մանաւանդ չ ձայնից առաջ. ինչ. կանանչ, ճանանչ, ամանչել, զոնքանչ, կարմունջ, մանճ, կամանց, մենծ, մենք, լինգ՝ փոխանակ կանաչ, ճանաչ, ամաչել, զոքանչ (նախ շրջուած զոնքաչ), կամուրջ, մաճ, կամաց, մեծ, մեք, նիգ։-Աճ.
• ՆՀԲ մանուկ բառի՞ց։ Պալասանեան, Ընդհ. տեսութիւն արևելեան նոր գրա-կան լեզուի, էջ 13 մանուկ բառի հետ՝ ևռում է սանս. mānuša, գոթ. man, ma-nisks, գերմ. mann, mensch բառերին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. մանչ «արու տղայ», Սչ. մանչ «ծառայ, սպասա-ւոր», Ասլ. մանչ, մաշ «մանչ», Ակն. Հմշ. մօնչ «մանչ»։ Նոր բառեր են մանչբերուկ, մանչխաբուկ, մանչմանայ, մանչիկ։
small, minute, little, fine, subtile;
slender, thin, slight;
—, —նունս, scantily, in small portions, minutely;
in retail, in detail;
— or — հատանել, կոտորել, to cut into small bits or pieces, to mince, to hash, to divide into morsels;
to cut thin;
— փշրել, to pound, to beat small, to triturate, to grind, to crush;
— պատմել, ասել, to relate or narrate minutely, circumstantially;
— ժպտել, to smile;
— ծամել, to chew or masticate well, to chew the cud, to ruminate;
to examine, to study, to ruminate on;
—նունս դրոշմել, to write or note down in detail;
— միտ դնել, ի քնին արկանել, to ponder on, to consider or examine minutely, thoroughly.
• (-նու, -նունք, -նունց) «մանր, փոքրիկ, պստիկ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. որից մանրել ՍԳր. մանրուած Ա-մովս. թ. 9. մանրիկ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ման-ռամանր Եփր. ա. կոր. մանրապատում Ա-գաթ. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մանրախին Յոբ. ը. 17. Կոչ. մանրախոտկ Ագաթ. ման-րակծծի Ոսկ. բ. տիմ. մանրամաղ Վեցօր. Ագաթ. մանրավաճառ Զքր. սարկ. Ա. 20 (չունի ԱԲ) ևն։ Գրուած է նաև գւռ. ձևերով՝ մանտր, մանտրունք Կիր. պտմ. մանորուն Կոստ. երզն. 110. սխալ գրչութեամբ ման-նոաւր Սուտ-Շաահ. էջ 3։ Նըր բառեր են ման-րանկար, մանրանկարիչ, մանրանկարչական, մանրանկարչութիւն, մանրամասնութիւն, մանրամասնօրէն, մանրատար. մանրէ ման. րազնին, մանրադէտ, մանրադիտական. մանրավէպ, մանրաճճի ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mənu-արմատից որի պարզականն է men-«փոքր, փոքրա-նալ». ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] manāk «սակաւ, մի քիչ, մի քիչ ժամանակ, միայն», քուչ. meñki «նուազագոյն», յն. μάνν «մանր», μανός «ցանցառ, անգայտ, թոյլ», լիթ. meñkas «սակաւիկ, չնչին» հիռլ. menb «փոքր», նիռլ. meanbh «սակա-ւիկ» կամիս. man-in-k «փոքր լինել», հսլ. mьnjьjь «նուազագոյն», գոթ. mins «նուազ», Hinniza «փոքրագոյն», լտ. minus «նուազ», minister «ծառայ» (որ յետոյ եղաւ «մի-նիստր, նախարար», իբր թագաւորի ծառան). տե՛ս Ernout-Meillet 586.-յն. μάνν ձևը ըստ Հեսիքիոսի՝ Աթամանացոց բառ է, որի մասին խօսում է Մարքվարթ REA 8 (1928), էջ 211։ Walde 487, Boisacq 608, Pokorny 2, 266)։ Հյ. մանր կազմուած է այս արմա-17-488 տից ր մասնիկով, ինչպէս որ նուազական մասնիկով էլ կազմուած է մանուկ։-Հիւբշ. 472։
• ՆՀԲ լծ. լտ. minor, minus, minutus։ Windisch. 23 մանուկ բառի հետ՝ հա-մեմատում է լտ. minor «փոքրագոյն» ձևի հետ։ Lag. Urgesch. 438, Müller SWAW 42, 258 և 66, 274 նոյնպէս մա-նուկ բառի հետ, սանս. manāk ևն։ Jus-ti, Dict. Kurde, էջ 406 հյ. մանուկ և քրդ. mendār «տղայ»։ Canini, Et. é́tym. 59. հյ. մանրել=իսլ. min ռա-լիւր»։ Տէրվիշ. Նախալ. 29 հնխ. ma արմատից է դնում յն. μινόω, լտ. mi-nuo «մանրել, նուազեցնել», գոթ. mins «նուաց», սանս. mīnu և հյ. մանուկ։ Müller, Armen. VI լտ. minor, գոթ. mins ձևերի հետ։ Bugge KZ 32, 18 սրանց հետ նաև յն. μάνν «փոքր», ոսկ. menvum։ Meillet MSL 8, 164 յն. μινύϑω, գոթ. minnists, լտ. minuō ձևե-րի հետ՝ հնխ. minu-արմատից, բայց յետոյ մերժելով այս, տալիս է վերի մեկնութիւնը (անձնական), որ ընդու-նում է նաև Հիւբշման։ Հիւնք. ման «մանանայ» բառից։ Սրմագաշեան, Ար-մէնիա ռում. márunt, mánunt հոմա-նիշների հետ։
• ԳՒՌ.-Պլ. մտնրը, մարը, մանդրը, մանդ-րը, Ալշ. Ագլ. Երև. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. մանդր, Ննխ. մանդռ, Ախց. մանտռ, Սչ. մա՛նդրը, Տիգ. մmնդր, Զթ. մօ՜՛նդռը, մո՛նդ-ռը, Սվեդ. մունդր, Ռ. Սեբ. մանյը, Խրբ. մայր, Պրտ. մա՛յրը, Ասլ. մէօ՛րյը, Ակն. մօյ-րը, մօյը, մօյ։-Նոյն բառից է Հւր. մառվէլ «կոտրիլ»։-Նոր բառեր են մանրուք, ման-ռունք. մանրուցք, մանտրուքս, մանտրտել, մանտրտտել, մանտրտիկ, մանտրտուիլ, մանրաձուկ, մանրակար, մանրացան, մանր-գիր, մանրհատ, մանրկեկ, մանրման. ման-րուկ, մանրունի։
horizon;
-;
— զգալի, երեւոյթ, ուսումնական, իմանալի, sensible, apparent, mathematical, rational -;
քաղաքական —ն մթագնի, ամպէ, the political-horizon begins to lower, to become cloudy;
—ն սկսանի պարզել, the-begins to clear up.
• «տեսութեան սահմանագիծո». ունի միայն ՓԲ. նոր գրական բառ, որից նաև հորիցոնական։
• = Ֆրանս. horizon հոմանիշից. սրա հետ նոյն են իտալ. orizzonte, գերմ. Horizont, անգլ. horizon, լտ. horizon ևն. բոլորն էլ ծագում են յն. ὄρίζων հոմանիշից, որ ներկ, դերբայն է ὄρίζω «սահմանորոշել» բայի. այս էլ ծագում է ὄρος «սահման» բառից։
• Ուղիղ մեկնեց Հիւնք. էջ 139։
angel;
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
• , ի-ա հլ. «սուրհանդակ, թղթա-տար, պատգամաւոր. 2. առաքեալ, մարգա-րէ, նախակարապետ. 3. կանխայայտ նշան-4. երկնային հրեշտակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ոգի, բարի դև» Պղատ. օրին. գրուած է նաև հրըշ-տակ Վեցօր. էջ 33, 94, 199 (երեք անգամ), հրիշտակ Եփր. ա. կոր. 59, 61. գաղ. 131. որից հրեշտակութիւն «պատգամաւորութիւն» ՍԳր. հրեշտակօրէն Կոչ. հրեշտակապետ Յուդ. 9. ա. Թես. դ. 15. (որ և գրուած հրեշ-տապետ Անկ. գիրք առաք. 310), հրեշտակա-գնաց Եւս. քր. զուգահրեշտակ Նիւս. երգ. և կազմ. համահրեշտակ Ճառընտ. ևն։
• -Պհլ. *frēštak բառից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. մանիք. պհլ. [hebrew word] frištag «մարգարէ, հրեշտակ» (Salemann, Manicháische Stud. ЗАН 8, 119), պրս. [arabic word] firesta, նորը՝ [arabic word] firista «հրեշտակ», հպրս. *fraišta-և զնդ. fraēš, ta-«պատգամաւոր». բուն նշանակութիւնն է «ուղարկուած, առաքեալ» և ծագում ի fra-մասնիկով՝ aēš-«շտապել, շարժու-մի մէջ դնել, ուղարկել (զօրք, բանակ ևն)» բայից (անց. դերբ. išta-). ձևի հա-մար հմմտ. հպրս. frāišayam «ուղարկեմ», սանս. prēšayati «ուղարկել» (Bartholomae 975, Horn § 8196*), իսկ իմաստի զար-գացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ma-lāk «հրեշտակ. 2. դեսպան», բուն «ուղար-կուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 72 և 110), ինչպէս նաև չեչէն. elča «մարգարէ», որ թրք. ︎ elči «դեսպան» բառն է։ Պրս. բառից փոխառեալ են նաև բելուճ. p'irištaγ, ուտ. faršta (Մ. Լ. Բարխուդարեանց, Առուա-նից երկիր, էջ 93), քրդ. firište։ Հայերէնի մէջ հրեշտակ համապատասխանում է իրան. firešta (>*հիրեշտակ) ձևին.-պհլ. *frēstak տալիս է *հրէշտակ>հրիշտակ, իսկ նորա-գոյն firišta(k) ձևը տալիս է հիրիշտակ >հրշտակ. երկուսն էլ գործածական միայն գաւառականների մէջ-Հիւբշ. 184։
• Schroder, Thesaur. 44 հանում է հուր բառից՝ մեկնելով «ignis flamminus» ըետ ակնարկութեան Սղ. ճռ. 4. «Ո՞ արար զհրեշտակս իւր հոգիս և զպաշ-տօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ»։ Ուղիդ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատելով պոս-ֆէրիշթէ բառի հետ. նոյնը նաև ՆՀԲ։ Peterm. 22, 26 պրս. firistāda «ուղար-կուած» ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Horae aram. 31, Arica 76, 253, Lag. Urgesch. 152, Spiegel, Huzw. Gram. 190. Müller SWAW 38, 572 են։ Գ. կ., Արշալ. արրտ. 1843, л 130 մեկնում է հուր+շատ կամ շուտ
• +ակ։ Տէրվ. Մասիս 1882 դեկտ. 15-16 և Լեզու, էջ 152-5 նախաձևը դնում է պրայստակ, ուր պրա-նախդիր է, իս. իշ (անց. ընդ.) և ակ մասնիկ։ Պարոն-եան, Բանաս. 1900, 172 զնդ. սրաօշա և պրս. ֆէրիշթէ ձևերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 202 հրաշք բառից և կամ հուր + եշտ (ինչ. զաւեշտ)։
humour;
moisture;
succulency;
— պտղոց, juice;
syrup;
— բուսոց, sap;
— մսոյ, gravy;
— փորոտեաց, intestinal juices;
— ստամոքային, gastric juice;
ապակային —, vitreous humour.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «նիւթ, տարր, հոյզ (մանաւանդ խոնաւութեամբ), ծուծ, իսկութիւն» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Կորիւն, որից ունինք հիւթաբեր Եզն. հիւթեղ Ոսկ. մ. ա. 5. հիւթանիւթ Կոչ. 50. Կիւրղ. ծն. ան-հիւթանիւթ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, հիւ-թել «կազմել, գործել» Ճառընտ. Եղիշ. ան-հիւթ Ագաթ. նմանահիւթ Նար. խչ. պատ-շաճահիւթ ԱԲ. պղնձահիւթ Կիւրղ. խչ. հիւ-թալի (նոր բառ)։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sip-to ձևից, որ ծագում է to-մասնիկով՝ seip-(ստորին ձայնդարձը sip-) «կաթկթիլ, ծորիլ, մէջի հե-ղուկը դուրս թորիլ. հեղուլ, քամել, մզել» արմատից։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. χέω «հեղուլ, թափել» արմատից վδλος, γομός «հիւթ, հոյզ»։, Յե-ղակիցներից յիշենք յն. τρύγ-οιπος «գինի պարզելու քամիչ»՝ կազմուած τρός «նոր գինի» + οιπο-(*soipo-) «քամել» արմատից, սերբ. sipiti «անձրևը բարակ մաղել», անգսք. sife, հբգ. sib, գերմ. Sieb, հոլլ. zeef «մաղ», անգսք. sipian «կաթիլ կաթիլ թա-փուիլ, ամանի մրզելը», siftan, գերմ. si-chten «մաղել», մսգ. sever «հոյզ, լոր-ձունք», հֆրիզ. sēver, saver, հբգ. seivar, մբգ. seifer նոյն նշ., մբգ. seifel «թուք», մսգ. sīpen, հոլլ. zijpelen, մբգ. sifen, շվէդ. šipa, դան. sibe «կաթկթիլ, ծորիլ, դանդաղ հոսիլ» (Pokorny 2, 467, Boisarq 987)։ -Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. նիվթի (որ սակայն մեր նիւթ բառն է)։ ԳԴ պրս. [arabic word] hift «այն իր՝ որ գոլով խոնաւ և թաց, փոքր մի սկսեալ է չորանալ». (անստոյգ բառ է. Horn § 1099 գտնում ենք պրս. [arabic word] huft «ումպ», որ կցում է հբգ. sutan, գերմ. saufen «խմել» բառերին)։ ՆՀԲ վրաց. ծուէ՛թի. և յն. βάϑος «խորութիւն»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հնխ. su «քամել, ծնանել» արմատից. հմմտ. սանս. su և սրանից էլ sunu «ծնունդ, որդի», savz «հիւթ» ևն, հյ. հիւթ, քամել, քամի։ Այս Su-արմատից են սանս. sutá, զնդ. hu-tī «քամուածք», իռլ. suth «կաթ», որոնց յարաբերութիւնը հայերէնի հետ մերժում է Meillet (անձնական)։ Հիւնք. յն. ὸδωρ «ջուր, քրտինք, ցող, հիւթ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 162=KZ 39, 437 հբգ. fūht, գերմ. feucht «խոնաւ», յն. ύγρός լտ. udus «խոնաւ» բառե-րի հետ։ (Յիշում է Pckorny 2, 5, բայց չի ընդունում)։ Մերժում է Patrubány, Monde or. 2 (190718), էջ 224 և կցում է սանս. siipas «ապուր», հբգ. suf «ա-պուր», հսլ. sūsati «ծծել» բառերին. արմատը *séu «խոնաւ»։ Մառ. Яöeт. cбор. 1, 61 յն. γολός «հիւթ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. հութ. ասում են օրինակ՝ «Յորենը, խաղողը փուճ է, հիւթ չկայ մէջը Յորենը հասեր է, հիւթ ընկեր մէջ»։
care, solicitude, concern, trust, custody;
care, anxiety, solicitude, inquietude, mental pain;
—ք անդոհականք, տխուր, gloomy cares;
— առնել, տանել, — յանձին բերել, ունել, to care, to mind, to take care for, to be mindful, cf. Հոգամ;
— ունել, ի մտի արկանել, to care, to be concerned, to reck, to be anxious about;
—ս ցուցանել բարեխնամս, to show or express a lively interest, to take great pains with;
թող ինձ զ—դ զայդ, յիմ վերայ —դ այդ, leave that to me;
— տար վասն բարի անուան, take care of your reputation;
մաշեալ, ծիւրեալ ի —ոց, care-worn.
• , ո հլ. «ցաւ, մտածութիւն. տռոռ-մութիւն, վիշտ. 2. խնամք, փոյթ, հոգատա-րութիւն» ՍԳր. Կորիւն. որից հոգալ ՍԳր. Մանդ. հոգած Առակ. ժէ. 20. ժդ. 30. հոգա-ծել Ոսկ. յհ. ա. 45. հոգածու Բուզ. հոգող Փարպ. հոգաբարձ Եւս. պտմ. Եփր. կոր. եփես. ծն. հոգաբարձու Կորիւն. հոգաբար-ձութիւն Վեցօր. Եւս. պտմ. Ոսկ. փիլիմ. ան-հոգ ՍԳր. Ոսկ. անհոգութիւն ՍԳր. Եզն. բազ-մահոգ. Իմ. թ. 15. բազմահոգակ Գր. տղ. թերահոգ Սարկ. քհ. իւրահոգ Վրք. հց. վա-ղահոգակ Յհ. կթ. հոգցի «դիտմամբ, խնա-մով» Վստկ. 37. հոգատար (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pouo-ձևից. ցե-ղակիցները տես հև<հնխ. peu-«փչել» ար-մատի տակ, որ ներկայացնում է նոյն բար-ձըր աստիճանի ձայնդարձը։ Նախնական ի-մաստը եղել է «ա՛խ քաշել», որից էլ «ցաւ, վիշտ, տրտմութիւն» և յետոյ «ուրիշի հա-մար ցաւիլ, խնամք, հոգատարութիւն»։ Այս-պէս է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. գերմ. Sorge «նեղութիւն, հոգս, վիշտ. 2. փոյթ, խնամք»=անգլ. sorrow «վիշտ, կսկիծ, տրտմութիւն», ռուս. зaбoтa «հոգացողու-թիւն», зaботить «հոգս պատճառել, նեղու-թիւն տալ»։ Հև և հոգ, ինչպէս նաև հոգի բա-ռերի ձայնական յարաբերութիւնը ճիշտ ա՛յնպէս է, ինչպէս արև և արեգ, կով և կո-գի։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. հաճէթ «պէտք»։-Հիւնք. խոկ բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշար-ձան 428, 430 թթր. ույղուր. ալթայ. qiyin, չաղաթ. qaygu, չուվաշ. koyik «հոգ, ջանք»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. հոք, Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. հօք, Երև. Շմ. Տփ. հօքս, Տիգ. հուք, Ասլ. հէօք, հէօ*, Զթ. Սվեդ. հիւք, Ակն. ֆօք, Սեբ. ֆէք. -բայական ձևով՝ Սչ. հոգ'ալ, Ախց. Խրբ. Կր, ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. հօքալ, Զթ. հիգ'օլ, հիգ'ոլ, Սլմ. խօքալ, Մկ. խոկ'mլ, Ոզմ. խու-կ'ալ. (սակայն իմաստի տարբերացմամբ Ախց. Սչ. «տունը՝ սենեակը մաքրել, խնամ տանիլ», Ննխ. «ցաւիլ, վրան ափսոսալ, մի բանի վրայ մտածել». գրական լեզուի մէջ էլ ընդունուած է հոգալ «հոգս տանել, խնամել, հոգատարութիւն անել» և հոգ ընել, հոգս անել «ցաւիլ, մտատանջուիլ»)։ Նշանակու-թեան արժանի են Ննխ. անհօք, անֆօք «ան-հոգ» (թէև հոգ բառը առանձին գոյութիւն չունի) և էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով հօքսուզ «անհոգ» (կազմուած թրք. səz բացասական մասնիկով)։
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
• (-ւոյ, ւոց կամ -եաց) «հոգի, փխբ. նաև անձ, մարդ, շունչ, սատանայ. սիրտ, կեանք, կենդանութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. Եփր. թգ. ածանցման մէջ մտնում է շեշտի տակ հոգի, շեշտից առաջ հոգե-ձևով. ինչ. հոգեխառն Ագաթ. հոգեկրօն Ա-գաթ. Կորիւն. հոգեմարտ Սեբեր. հոգևոր ՍԳր. հոգևորազգաց Բուզ. հոգևորագոյն Եւագր. հոգևորեցուցանել «սրբագործել» (նո-րագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 157 բ. հեզահոգի Երզն. լս. դառնահոգի Եփր. թգ. երկայնա-հոգի Եւագր. կարճահոգի Ոսկիփ. ևն։ Յետին ռոջանից ունինք նաև հոգ-(ձայնաւորի մօտ սղուած), հոգի-կամ հոգիա-(շեշտից ա-ռաջ). ինչ. հոգեռանդն Խոր. վրդ. հոգերգող Պրպմ. հոգիընկալ, Խոսր. հոգիունակ Բենիկ. հոգիախաղաց Յհ. կթ. հոգիանալ Սոկր. գոր-ծիականով բարդուած են՝ հոգւովեռաց ԱԲ. հոգովացուցանել «կենդանիութիւն տալ» Կր-նիք հաւ. 16. սխալ գրչութիւն է հոգէ-՝ ձե-ւը. ինչ. հոգէգէշ Կանոն. հոգէբարրառ Ճա-ռընտ, որոնք պէտք է ուղղել հոգե-։ Նոր բա-ռեր են՝ հոգեբաժին, հոգեբան, հոզեբանա-կան, հոգեբանութիւն, հոգեզմայլ, հոգեհա-տոր, հոգեհարազատ, հոգեցունց, հոգևորա-կանութիւն, հոգեփոխութիւն ևն։ Արմատի երկրորդ ձևն է ՈԳԻ՝ գործածուած նոյն նշա-նակութիւններով. ՍԳր. Կոչ. Եզն. Սեբեր. Բուզ. Ագաթ. Եւս. պտմ. որից ոգեխառնիլ Ա. եզր. դ. 21. ոգեկիր Կոչ. 12. ոգեկորոյս Կոչ. ոգեշունչ Եփր. ծն. ոգեպահ Եփր. պհ. և թգ. ոգեսպառ Ագաթ. ոգևորութիւն Եւագր. ոգիակողմն Եւագր. կաթոգի, կաթոգին Երգ. և. 8. Բ. թառ. ժե. 30. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9, 12. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. կարճոգի Եփր. ա. թես. 183. յոգւոցհանութիւն Խոր. ցոփոգի Մանդ. երկարոգի Խոր. ևն։ Նոր բա-ռեր են ոգելից, ոգևորել, ոգևորիչ, ոգևորու-թիւն։ Արդի գրականը զանազանութիւն դնե-լով երկու ձևերի միջև, գործածում է հոգի «äme, seele» նշանակութեամբ, իսկ ոգի «հոռեևան ցօրութիւն, ուժ, եռանդ. 2. ցըն-դական որևէ նիւթ, իսկութիւն (ինչ. գինոոյ ոգի)»։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. poulo-ձևից, որ ծագում է peu-«փչել, շնչել» արմատից. ցե-ղակիցները տե՛ս հև և հոգ ձևերի տակ։ Հո-գի նշանակում է բուն «փչիւն, շունչ»։ Նախ-նական մարդու համար «հոգի, քամի, շունչ, օդ, փչիւն» միևնոյն գաղափարներն էին. հմմտ. Մն. բ. 7. «Եւ ստեղծ Տէր Աստուած զմարդն հող յերկրէ և փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի և եղև մարդն յոգի կենդա-նի»։ Աւելի մանրամասն է Եզն. 90. «Ոգւոյ և հողմոյ անուն եբրայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի. յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցե՝ ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, և այնու զօդոյս զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ». էջ 92 «Գի-տեմք եթէ այսն հողմ է և հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ. քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թէ սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն այս շնչէ... ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք»։ Ըստ այսմ ունինք զանազան լեզուների մէջ՝ հա-մապատասխան բառեր «հոգի, շունչ, քամի» իմաստներով. ինչ. լտ. animus «ոգի, հոգի», anima «քամի, շունչ», հիսլ. andi, ond «հո-գի», յն. ἀνεμος «քամի», գոթ. us-anan «հևալ», սանս. ániti «շնչել», ánila «քամի». atmaá̄n-«հոգի», անգսք. oéδm, հբգ. atum, նբգ. Atem «շունչ», յն. πνεῦμα «փչիւն, շունչ, հոգի», ևն. փυχή «հոգի», որ Benve-niste BSL 33, л 99, էջ 165 հանում և bhes-«փչել» արմատից ևն։
• ՆՀԲ ոգի դնում է «արմատ բառիցս հոգի, շոգի, հագագ, ոգել, հոգալ, լծ. ոյժ»։ Peterm. 62 շոգի բառից։ Lag. Urgesch. 985 կելտ. pura ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 6, Նախալ. 46. 93 և Մա-սիս 1882 մայ՛ 24 դնում է pu, spu ար-մատից, որից նաև սփոփել, փոփոգել ևն. հոգի ներկայացնում է փոփոգել բա-ռի պարզականը՝ իբր փոգի, որից հոգի, հգի։ Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. aiihu։ Հիւնք. հոգ բառից։ Meillet MSL 9, 152 դնում է հնխ. owyo-ձևից. հմմտ. յն. αύρα «հողմ», ούρος «յաջողակ քա-մի», ἀfελλα «փոթորիկ»։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuk «ոգի, ուրուա-կան, հոգեգեշ»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 49 ոգել բառի հետ՝ հհիւս. tjukr «փո-թորիկ», գերմ. fauchen «շնչել»։ Schei-telovitz BВ 29, 44 սանս. sava «գըր-գըռում» բառի հետ։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. agur «օդ. շունչ», բուրեատ. ukel, ճապոն. iki «շունչ», 428 և 430 թթր. qaq, qoq «փը-չել, շնչել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, էջ 273-275, որ ըն-դունում է նաև Pokorny, 2, 79։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 84 ըստ Peterm. հանում է շոգի բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. հոգ'ի, վոգ'ի (ame), խոգ'ի (անձ), խոկէց խանել «յոգւոց հանել», խա-գ'իվոր «ոմն». Խրբ. Սչ. հօգ'ի, Մշ. հօկի, Աւշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ակն. Հմշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հօքի, Ագլ. հօ՛քի «հո-գի, ոգի», հէ՛գ'ի «անձ» (առաջինը փո-խառեալ գրականից, երկրորդը՝ բնիկ բար-բառային), Տիգ. հօքքի, Ղրբ. հիւ՛քի, հէօ՜քի. Ասլ. հէօքի, Հճ. հիգ'գ'ի, Զթ. հիգ'գ'է, Սվեդ. հիգ'քա, Վն. խոկ'ի, սեռ. խուկ'ու, Սլմ. խօ-քի, Մրղ. խօքը՛, խօքու (սեռ. խօքույու), Մկ. խոկ'է՛, Ոզմ. խուկէ՛։ Նոր բառեր են անհո-գի, հոգադեղ, հոգաչափ, հոգեդատ, հոգե-դարձ, հոգեդուռ, հոգեզաւակ, հոգէորդի (սր-րանց համար հնից հմմտ. հոգւոյ որդի Վրք. հց. բ. 142), հոգեթաս, հոգեկատար, հոգե-համ, հոգեհայր, հոգեհանիկ, հոգեճաց, հո-գեհաւուրի, հոգեհոգի, հոգեպահ, հոգեպա-հուստ, հոգեվարանք, հոգետուն, հոգևորցնել, հոգեփրկանք, հոգեքակում, հոգէառ, հոգու-դեղ, չարահոգի, սևահոգի ևն։ էնկիւրիի թըր-քախօս հայերն ունին hokovart «անհան-գիստ». օր. bugeje hokovart oldum «այս գիշեր անհանգիստ եղայ» (Բիւր. 1898, 865)։
• ՓՈԽ.-Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։