• լի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «երկնքի ամենապայծառ մոլորակը, որ արևածագից առաջ սկսում է փայլփլիլ. կոչւում է նաև լուսաբեր, այգաբեր, առաւօտու առտղ, լու-

• ԳԴ պրս. ❇ zāvars «արուսեակ»։ ՆՀԲ պրս. արուսէ «հարս» (այս բառը մեզ հետ գործ չունի, որովհետև արաբ. [arabic word] 'arūs բառն է)։ Lag. Urgesch 337 rué արմատից։ Էմին, Վահագն վիշա-պաքաղ (Изслыд. 77) սանս. aruša «առաւօտու աստուածութիւն»։ Mordt-mann, ZDMG 31, 417 խալդ. Arazua ւառաւև անուան հետ։ Muller SWAW 88 (1877), էջ 11 զնդ. auruša, օաս-ors «ճերմակ» և սանս. arusa ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 50 սանս. aruša, զնդ. auruša ձևերի հետ՝ լոյս արմա-տից։ Նոյն հեղինակը՝ Մասիս 1881 մայ 1 և Նախալ, էջ 45, 48, 63 թէ՛ սանս. և զնդ. ձևերը և թէ հայ. արև, արե-գակ, արուսեակ բառերը հանում է հնխ. ark կամ պարզական ar արմա-տից, մերժելով լոյս բառի հետ որևէ առնչութիւն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 3 իբրև նուազական *արուսի ձևից, որ մեկնում է «արև» և կցում էտրաւսկ.

• erus «արև» բառին։ Հիւնք. արաբ. ա-բուսէք «փոսուռայ»։

• , ի, ի-ա հլ. «կարծր, ամուր, պինդ, դժուարին, ծանր, դաժան, բուռն» ՍԳր. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. Մծբ. Եփր. ել. Կոչ. յետ-նաբար և արդի գրականի ու գաւառական-ների մէջ «յոյժ, շատ» նշանակութեամբ. հնագոյն օրինակն ունի Մամիկ. էջ 48 «Խիստ վաստակեցաւ Սմբատ յաւուրն յայն-միկ». աշխ. և գւռ. խիստ բարի, խիստ գե։ ղեցիկ, խիստ ճերմակ։ Նշանակութեան զար-սացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] saxt և թրք. [arabic word] pek, որոնք նշանակում են «խիստ, կարծր, պինդ», բայց ածականների վրայ դրուելով նշանակում են «յոյժ, շատ». ինչ. պրս. saxt suxt «խիստ թոյլ», թրք. pek eyi «շատ լաւ», pek guzel «շատ գեղե-ցիկ»։ (Այս համեմատութիւնը տե՛ս նաև Մասեաց աղաւնի 1863, էջ 202)։ Գաւառա-կաններում էլ ունինք պինդ իբր գերադրա-կան մասնիկ. ինչ. պինդ աղէկ «ամենալաւ», պինդ մեծը «ամենամեծը» (այսպէս Բզ. Հմշ. Սլզ. Սվ.)։-Խիստ արմատից ծագած ձևեր են խստութիւն Սգր. Ագաթ. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. խստանալ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Բուզ. խստագոյն ՍԳր. Բուզ. Կոչ. խստաձայն Վե-ցօր. խստաբերութիւն Ագաթ. խստաշունչ Վեցօր. Բուզ. խստասիրտ ՍԳը. խստերախ Ագաթ. խստիւ Ա. թագ. ի. 7, 10. Խստաքար «որձաքար» Մծբ. ռամկաբար խստել «զօ-րանալ, սաստկանալ» (չունի ԱԲ). ինչ. «Այն-չափ խստեց սովն» Սմբ. պտմ. 88. խստա-պահանջ, անխստապահանջ (նոր բառեր)։

• ԳԴ և Հիւնք. պրս. saxt «խիստ, կար-ծըր, կարի, յոյժ» հոմանիշից։ Schefte-lowitz. BВ 29, 32 կցում է խիտ <*khid-ձևին, իբր թէ հնխ. khidto> խիստ։ Meillet. Dial. indo-eur, էջ 57 հյ. խիտ բառի հետ սնս. khidáti «պա-տառել, սեղմել»?-Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kešda «սահմանափա՞կ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xust «վշտացնել, չարչարել»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხისαი խիստի, ხიმტი խիշտի, ხუხტი խուստի, ხვეხტი խվեստի «կոշտ, յամառ» (Օր. իբ. 18), որից სიხვეხ-ტე սիխվեստե «լրբութիւն, յանդգնութիւն»։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «հոծ, կուռ, կողք կողքի լիուլի սեղմուած» Եզեկ. լա. 3. Պիտ. Խոր. «լա-ճախ, ստէպ» Նիւս. բն. Փիլ. որից խիտ առ խիտ Ա. մկ. ժբ. 28. Եղիշ. խիտ ընդ խիտ «ստէպ ստէպ» Լմբ. Վրք. հց. խտութիւն Փիլ. Պիտ. Նիւս. բն. խտանալ Եղիշ. Պիտ. Արծր. (գրուած խթացեալ Եղիշ. այլակ. էջ 227) խտացուցանել «շատացնել» Խոր. Սամ. եր. խտաբար Բրս. թղթ. թանձրախիտ Իմ. ժէ. 12 Ոսկ. ես. տերևախիտ Ղևտ. իգ. 30 բազմախիտ Եփր. թգ. ոստախիտ Սիր. ժգ. 19. Ոսև. կողոս. թաւախիտ Երզն. լս. անտա-ռախիտ ՍԳր. Եզն. Կոչ. խտաչափ (նոր բառ), առանց սղման՝ խիտամայրի, խիտասա-ղարթ ԱԲ։

• Հ. Ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 համառում է հոծ բառի կրկնակը։ Meil-let. Dial. indo-eur. էջ 57 սանս. khidá-ti «պատառել, սեղմել»?

• տե՛ս Խղունջ։

• , ո հլ. «հոգատարութիւն, հոգազո-ղութիւն, ջանադրութիւն» ՍԳր. որից խնա-մով Ծն. զ. 5. Առակ. ժգ. 24. խնամել Ա մակ. ժզ. 14. Ոսկ. յհ. բ. 10, 39. խնամոտ Բ մաև. ժդ. 37. Ոսկ. անխնամ Բ. մակ. ե 5. Ոսկ. բ. տիմ. ա. խնամարկել Ծն. խդ. 21. Խնամատարութիւն Ոսկ. լհ. բ. 24, 26. 30 խնամակալ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. խնամա-գութ Մծբ. խնամած Ոսկ. ես. բարեխնամու թիւն Ոսկ. յհ. ա. 37. բազմախնամ Յհ. գառն. ժոռովրդախնամ Փիլ. նխ. բ. նախախնամու-բիւն Փիլ. վերնախնամ Ոսկ. յհ. ա. 33. այս-տեղ է պատկանում նաև խնամի «ամուսնու-թեամբ ազգական դարձած» Խոր. բ. 8 կամ խնամունի Վրդն. ղևտ. որից խնամութիւն ՍԳր. Ոսկ. խնամենալ Խոր. խնամեխօս Արշ. Ոսկիփ. խնամիաբար, խնամիական (նոր բառեր) ևն։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. բարեկամ, որ ժողովրդական լեզուի մէջ ունի «ազգական» նշանակութիւնը, և յատկապէս յն. ϰηδεμων «խնամող, հսկող և պաշտպան. 2. խնամի, խնամութեամբ ազդական դարձած»։

• Պատկ. Изcлeд. էջ 6 լծորդ է դնում

• խնայել բառի հետ. հմմտ. անզգամ և ան-զգայ։ Հիւնք. նոյնպէս խնայել բա-յից։ Paturubány SA 2, 242 նոյն է դը-նում խուղ, խուց բառերի հետ։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 80 խնայել բառի հետ մեասին կցում է լտ. conor «ջա-նալ, փորձել» բառին, խնամ և խնայ ձևերին համապատասխան դնելով cona-mei, conātus։-Այս մեկնութիւնը մեր-ժում է Walde, էջ 187։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. խնամի, Ղրբ. խնա՛-մըէ, Ոզմ. խնամէ, Զթ. Մկ. Մրղ. խնամը՛. Հմշ. խնօմի։ Նոր բառեր են խնամաթոռ, խը-նամականչ, խնամապատիւ, խճամահարս, խնամապաչ, խնամաքար, խնամեհարկ, խը-նամտուք ևն։-Սղմամբ լինումէ խնա՛մ «ա՛յ խնամի»։

• , ո հլ. «փնտռտուք, որոնում. 2. վէճի նիւթ, հարցուփորձ, քննութիւն. 3. պահանջ. 4. աղաչանք, աղերս. 5. աղաչած բանը» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Սեբեր. Բուզ. որից խնդրել ՍԳո.-Եփր. ծն. խնդրակ ՍԳր. Կոչ. խնդրական Ա-գաթ. Ոսկ. խնդրութիւն Եփր. թագ. խնդրուած ՍԳր. վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. լրախնդիր Ա. թագ. իզ. 21. իմաստախնդիր կամ ի-մաստնախնդիր Փարպ. զուգախնդիր Պիտ. ճամառօտախնդիր Սեբեր. մամռախնդիր Փարպ. մարդախնդիր Սեբեր. պատճառախըն-ղիր Եզն. ջրխնդիր Մծբ. նոր գրականի մէջ՝ արկածախնդիր, բծախնդիր. խնդրագիր. խնդրագիրք, խնդրամատոյց, խնդրատու-խնդրարկու ևն։ Խնդրել «փնտռել» և «աղա-չել» նշանակութեանց յարաբերութեան հա-մար հմմտ. յուզել «փնտռել» և աշխ. ուզել։

• Meillet MSL 9, 153 խինդ և խանդ ձևերի հետ հսլ. chošta, chutčti «ուզել» և լեհ. cheč «փափագ» բառերին է կը-ռում։ Հիւնք. հանում է ընտիր բառից։ Pedersen KZ 38, 388, 40, 178 ընդու-նում է Meillet-ի մեկնութիւնը, իսկ Հայ. դր. լեզ. 138 խինդ բառից՝ -իր մասնիկով։ Մերժում է Walde, էջ 270։

• ԳՒՌ.-Մշ. Սչ. խնդ'րել, Ալշ. խնդ'րվել, Ջղ. Սլմ. խնթրել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Տիգ. խնթրէլ, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. խնթրիլ, Զթ. խը՛նդ'րիլ, Խրբ. խնդ'իրք՝. այս բոլորը յա-սաջացած են գրական ճամբով։ Միակ հա-րազատ ձևն է Մղ. խնդիլ «ուզել». ինչ. Շէտ. րմ խընդիս «Շատ եմ ուզում, շատ եմ ցան.-կանում»։-Խրիմի և Լեհահայոց խնդրուիլ «աղաչել» կրաւորական ձևի ծագումը Մա-ռեաց աղաւնի 1864, էջ 29 բացատրում է թրք. yalvar olmaq ձևի ազդեցութեամբ՝ որի բուն նշանակութիւնն է «աղաչանք լինել», ինչպէս որ Պլ. օժանդակը թարգմանելով ասւում է յալվար ըլլալ «աղաչել»։ Նոր բա-ռեր են խնդիրքագործ, խնդրաբան, խնդրկու։

• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։

• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-

• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։

• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։

• , ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։

• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։

• , ի-ա հլ. (գրուած նաև խոխեր, խո-հեպ) «տիղմ, հոտած ցեխ» Կոչ. 100, 101, 106, 118. Ոսկ. յհ. ա. 2. Խոր. բ. 24 «դան-դիռ, գերեզմանի մութը» Եփր. վկ. արև. 20, 482 «գարշելի, զազրելի բան» Խոր. հռիփ. Յհ. իմ. Նար. որից խոհերական Կոչ. 124. Սեբեր. խոհերիմաց Համամ առ։-Նոյն խո-հեր բառը մէկ անգամ էլ գտնում եմ գոր-ծածուած «անդունդ, վիհ» նշանակութեամբ, ի-ա հլ. «Առ որ կայն ևս բարձրութիւն կաս-եալ, ոչ իջանել համարձակին առ տեսիլս խոհերաց խելագարեալք ցնորիւք».-յն. πρός τὴν ὄώιν τῶν γασμάτων ιλιγγιῶντες, ուր խոհեր բառի համապատասխանն է γάσμα «վիհ, անդունդ» (Փիլ. նխ. Բ. էջ 65)։

• Հիւնք. հանում է գոհար բառից։ Թե-րեաքեան, Արիահայ բռ. 182 զնդ. hix-ra, պազենդ. hihir, պհլ. hēhir «գարշե-լիք» ձևերից։

• , ի հլ. «փնտռտուք, որոնում, զննու-թիւն» Ագաթ. Ոսկ. Սեբեր. որից խուզել «ո-րոնել, փնտռել, պրպտել» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. «արծարծել, գրգռել» Մեսր. եր. Նար. խու-զակ Ոսկ. մ. բ. 7. խուզական Սեբեր. խու-զարկ Ոսկ. եբր. ժա. խուզարկու Դատ. ե. 14. խուզումն Ոսկ. յհ. բ. 39. հետախոյզ Պղատ. փիլ. մանրախոյզ Նար. մանրախուզիւ Խոր. դատարկախոյզ Սամ. եր. բազմախոյզ Ասկ. հռ. և ա. կոր. ընդվայրախոյզ Ոսկ. ես ժամանակախոյզ Օրբել. իրախոյզ Պիտ. լեռ-նախոյզ Փարպ. խուզախնդիր Լծ. պրպմ 627. նոր գրականի մէջ խուզարկել, խուզար-կիչ, խուզարկութիւն, հետախուզութիւն ևն։

• ՆՀԲ լծ. յն. ἐšέ́τασις, լտ. quaestio, inauisitio։-Brosset JAs. 1834. 369-405 լծ. խէժ, խոյզ, հոյզ։ Հիւնք. յոյզ բառից։ Karst, Յուշարձ. էջ 428 թթր. is, ez, az «հետք, որոնում», 430 թթր. kóz, gōz «տեսնել, փնտռել»։

• . արմատ առանձին անգործածական. սճով ասւում է խոյս տալ «փախչիլ» ՍԳր. Ագաթ. խոյս առնուլ Մամիկ. որից խուսել «փախչիլ» ՍԳր. խուսափել ՍԳր. Եզն. Ոսկ ես. Սեբեր. (երկուսը միասին գործածուած խուսէ խուսափէ Ոսկ. եփես. 925). խուռա-փանք Եզեկ. ժէ. 21. խուսափուկ Վեցօր. 184. լեռնախոյս «լեռը փախած (աւազակ)» Փարպ. կրկնութեամբ խուսխուսել Սեբեր. 186. նոր գրականի մէջ խուսափուկ, խուսա-փողական, անխուսափելի, անխուսափելիօ-րէն ևն։

• ՆՀԲ խուսել մեկնում է «ի մի կոյս մեկնիլ», իսկ խուսափել «խոյս տալ ափ յափոյ կամ խարխափելով կամ ճափափելով»։ Հիւնք. խոյզ բառից։ Bugge IF 1, 447 հնխ. skéuko-ձևից. հմմտ. ռերմ. scheu, մբգ. schiech, հբգ. *scioh, անգլսք. scéoh «երևչոտ» ևն։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uέ «հետապնդել, վանել» ussa «հետևիլ»։ Ղափանցեան, Ինստիտ. տեղեկ. 2, 95 հանում է խորշիլ բայից։

• . ոնդարձակ մշակութիւն կրած բառ է։ Ներկայանում է հետևեալ ձևերով և նշանակութիւներով. 1. Ժամ, ու հլ. (բացի սե-ռականից՝ միւսները նաև ի-ա հլ.) «մի ժամ, օրուայ 1/2։ մասը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. «որո-շուած ժամանակ» ՍԳր. Եղիշ. «իւրաքանչիւր կենդանակերպի 1800-երորդ մասը՝ որով աստղաբաշխներն ու ախտարագէտները մար-ղու բախտն են որոշում» Վեցօր. Շիր. «կար-գաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեց-ւոյ. ժամասացութիւն» Սեբ. էջ 29. Յհ. կթ. Մաշտ. այս իմաստներից ածանցուած են ժամաբաշխ Վեցօր. ժամադէտ Շիր. ժամա-ղիր Գ. մակ. գ. 14. Վեցօր. Կորիւն. Բուզ. Ա-գաթ. ժամադրել Ագաթ. ժամադրութիւն ՍԳր. ժամակալ Բ. մակ. ժբ. 7. Բուզ. ժամալար Ոսկ. յհ. ա. 3. ժամապահ Վեցօր. ժամակոչ Ճշ. 198 բ. յայնժամ ՍԳր. Ոսկ. ցայնժամ Նեեմ. զ. 1. յորժամ ՍԳր. Ոսկ. Եռն. առմա-ίայն Սգր. Ոսկ. Կորիւն. Կոչ. նոյնժամայն ՍԳր. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. գի-շերաժամ Յայսմ. տարաժամ ՍԳը. Ոսկ. Եօն. դատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3. բարեժամ Առ որս. մահտարաժամ Ճառընտ. ապաժամեան «մատառատի» Լաստ. իա. նոր բառեր են առժամապէս, ժամանց, ժամագործ ևն. (իսկ այժմ բառի վրայ տե՛ս առանձին)։-Ժամ բա-ռի «եկեղեցական ժամասացութիւն» նշանա-կութիւնից է ծագած ռմկ. ժամ «եկեղեցի». որին նպաստել են նաև ժամագիրք ժմ. Յի-շատ. ժամակարգութիւն Յհ. իմ. Յհ. կթ. ժա-մահար Յհ. իմ. եկեղ. ժամամուտ Տօնաց Յիշատ. ևն բառերը։ Սրանք ծագած են ժամ «ժամանակ» նշանակութիւնից. բայց յատ-կապէս եկեղեցական գործերում գործածուե լու պատճառաւ՝ միացել են «եկեղեցի» գա-ղափարին։ Այսպէս՝ օրինակ ժամահար՝ որ նշանակում է «ժամը՝ ժամանակը զարնող», գործածուելով յատկապէս «եկեղեցու ժամը զարնող» նշանակութեամբ, մտածուած է թէ ժամ նշանակում է «եկեղեցի»։ Նոյնը իմանալ նաև միւսների համար։ Բացի սրանից՝ մինչև այժմ էլ յետամնաց տեղերում ժամանակր որոշւում է մասնաւորապէս եկեղեցու արա-րողութեամբ. ասում են օրինակ՝ «Դեռ ժամէն չելան, դեռ ժամը չզարկաւ, ժամուն այս չափ մնաց» ևն, որոնց մէջ «եկեղեցի» և «ժամա-նակ» գաղափարները զոյգ են ընթանում։ (Այս մասին տե՛ս նաև ատեան)։ Մինչև ան-գամ մահմետականների եզանի համար կայ ռործածուած ժամ ձևը՝ Գիրք թղ. էջ 526 «Հանին զիս ի մնարայն՝ տալ զառաջին ժա-մոն մեր»։-Ժամ «եկեղեցի» իմաստից են կազմուած ժամատուն Լաստ. ժամատեղի Գնձ Ուրհ. ժամանոզ «փոքրիկ անօթք գին-ւու և ջրոյ ի սպաս ժամու պատարագի» Մաշտ. Կանոն. ժամասացութիւն, ժամասէր. ժամասիրութիւն (նոր բառեր)։-Սակայն ժամ «եկեղեցի» նշանակութեան հետ կապ չունին խորան ժամու նորագիւտ Ա. մնաց. իա 29 և նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 3, 5, 66 (որոնց դէմ միւս թարգմանութիւնը ունի միայն խորան. կամ խորան վկայութեան Եփր. հտ. Ա. էջ 195, 293, 424, 477, Մծբ. էջ 345 և մրան ժա-մու Բ. մակ. բ. 4. Եբր. ը. 5. Եփր. հտ. Ա. էջ 152, 206, 221, 360, 477, 480, Գ. էջ 214, 215. 216, Վեցօր. էջ 10, 23, Կոչ. 34, 358, որոնք նը-շանակում են «Մովսէսի վկայութեան խորա-նը», և, ինչպէս Մառ, Иппoл. 55 և Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 132 ցոյց են տալիս, թարգմա-նօրէն կազմուած են ասոր. [syriac word] meš-kan zbanā «առժամանակեայ վրան» ձևից. հմմտ. Մծբ. էջ 260 «Կոչեցաւ սա վրան ժամու, զի փոքր ժամանակ պաշտեցաւ»։-2. Ժամաճ «փութկոտ, ժամանակին պատրաստ» Ոսկ. մ. բ. 26, որից ժաման առնել «հասցնել» Սղ. ի. 4. Մծբ. ժամանել «հասնիլ» ՍԳր. Ոսկ. «ա-ռաջ հասնիլ, կանխել» ՍԳր. «ժամանակ ու-նենալ, բաւել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. ժամանե-ցուցանել Եզն. կանխաժաման Սամ. երէց. ապաժաման «յետնեալ, խեղճ» Սիր. ժա. 12. ժգ. 5. Ոսկ. մ. ա. 3, 18, 23. ապաժամանու-թիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ապաժամանեալ «ի Վարղանեան ՀԱ 1913, 559). բարեժամանու-թիւն Բրս. պհ. ևն։-3. Ժամաճակ, ի-ա հլ. «ատեն, վախտ» (բայց նաև՝ տարի, դարա-շրջան, հասակ, օրհաս, կեանք, տարուայ եղանակ, յարմար առիթ ևն) ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որից ժամանակագիր Բուզ. ժամանա-կակից Եզն. Եւս. քր. ժամանակաչափ Ագաթ. ժամանակեան Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. Ագաթ ժամանակել ՍԳր. առժամանակեալ Ուե. գաղ. Փարպ. բազմաժամանակեայ Իմ. բ. 10 Յոբ. լբ. 9. Ոսկ. ես. Եւս. քր. երկայնժամա-նակեան Ոսկ. մ. ա. 11. փոքրժամանակեան Եփր. աւետ. 263, 302 (չունի ՆՀԲ). տօթաժա-մանակաւորապէս, ժամանակամիջոց ևն (նոր բառեր)։-4. Ժում «անգամ, հեղ»՝ որ ժամ բառի յետին ձևափոխութիւնն է (ա դարձած ու՝ ռնգականի մօտ). սրա հնագոյն գործա-ծութիւնը զտնում ենք Շնորհ. առակ. որից ժման ժմուն «պատշաճ ժամանակ, յարմար ատեն» Գնձ.-նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ժամ «անգամ, հեղ». «Եկեր երեք ժամ հաց» Ոսկիփ։-Յայտնի չէ թէ ի՛նչ ևապ ունի սրա հետ ծուկ «ժամանակ», ոռ սովորական է արդի բարբառներում և որի հնագոյն վկայութիւնն ունի Շապհ. 46։

• = Պհլ. (հիւս. արևմտ. բարբառով) ža-mān, zamānak, մանիք. [arabic word] žmnv «ժա-մանակ» ИАН 1907, 541, պհլ. [syriac word] za-mān, zamānak, պազենդ. zamān, zamana, սոգդ. žamanū «ժամանակ», պրս. [arabic word] za-mān, [arabic word] zamāna «ժամանակ», որոնցից փոխառեալ են քրդ. թրք. zeman «ժամանակ, ռար, պատեհ ժամանակ» ևն։ Նոյն բառերը գտնում ենք նաև սեմական լեզուների մէջ. այսպէս՝ արաբ. [arabic word] zaman, [arabic word] zamān, եբր. [hebrew word] zəmān, արամ. zəmān, zəman, ասոր. [syriac word] zman, եթովպ. zaman։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ է այս երկու լեզուախմբերի կապր։-Möldeke Mandaische Gram. 152 սեմական ձևեոր փոխառեալ է դնում հպրս. zrvan, zr-vāna «ժամանակ, դար» բառից. ընդհակա-ռաևո Zimmern Die Keilinschriften und das Alte Testament 650 համարում է ասուր. simānu «ժամանակ» ձևից ծագած։ Սակայն ինչ որ էլ լինի սրանց ծագումը, հյ. ժամա-նակ գալիս է պհլ. žamānak ձևից և ժաման՝ պհլ. žamān ձևից. (սեմական ձևերից փո-խառութեան պարագային՝ հյ. բառերը պիտի ունենային զ և ո՛չ ժ՝ որ պահլաւ է)։ Գալով ժամ բառին, այս էլ հայկական կառուցուածք է. ժաման բառի մէջ ան մասնիկ է կարծուել, որով և յարմարեցրած է արմատական ժամ ձևը։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քե-րակ. 1815, էջ 315, որ ցեղակից է դնում տճկ. (իմա՛ պրս.) զեման բառին։ Klap-roth, Asia polygl. էջ 106 և ԳԴ նոյնպէս պրս. zamān բառի հետ։ Brosset JAs. 1834, 383 ևն եբր. [hebrew word] yōm «օր», վրաց. ժամ, խան, պրս. zamān։ ՆՀԲ լծ. արաբ. պրս. թրք. զաման, զեմն, զէմանէ, վրաց. ժա՛մի։ Peterm. 22 պրս. žaman (?) ա-րաբ. zamān, քաղդ. zəmān։ Windisch 21 սանս. vama (triyāma բառի մէջ) համեմատում է մեր ժամ բառի հետ։ Boрp. Abhd. d. Ak. d. Wiss. zu Ber-lin, 1846, 329 ժամ և ժամանակ= պրս. zamān, սնս. yāmmi «գիշեր»։ Նոյն, Gram. comp. I, 417 սանս. yama «օրու-այ 1/2 մասը, 3 ժամու պահ», Müller SW-AW 38, 575 և 44, 565 սանս. yama։ Böttich. Arica 77, 285, Lag. Urgesch. 872 ևն պրս. zamān։ Canini. Ft étvm 199 ժամ դնում է ամ բառից։ Հիւնք. ա-րաբերէնից է հանում։ Հիւբշ. 156 թէև ժամանակ դնում է պհլ. zamānak ձե-ւից, բայց անորոշ է գտնում ժամանակ, ժամանել, ժամ և ամանակ բառերի կա-պը։ (Սրանցից ամանակ տե՛ս իր տեղը, իսկ ժամ և ժաման տե՛ս վերը՝ մեր տուած մեկնութիւնը)։ Patrubány SA 1, 311 ժամ հանում է ժամանակ բառից. -ան կարծուած է բայական յօդ։ Նոյնը ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հտյ կցում է հյ. ձը, մեռն, լտ. hiems ևն բառերին, իբրև «ձը-մեռ ժամանակ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 161 բոլորովին մերժելով փոխառու-թեան հանգամանքը, համարում է սւմ բառից կազմուած՝ զ, ի նախդիրներով։ Վ'apaя, Oбъ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 46

• մեր բառը գտնում է ափխազ. ašež «ա-ռաւօտ» բառի վերջաձայնի մէջ։ Հ. Գր. Սարդսեան, Բաղմ. 1927, 181 առառ. [arabic word] ǰami' «մզկիթ» բառից (անհեթեթ մեկնութիւն1)։

• ԳՒՌ.-ժամ «ժամ, սահաթ» բառն ունի Ակն. ժամ, սեռ. ժմու. իսկ «եկեղեցի» նշա-նակութեամբ ունին Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. ժամ, Մկ. Ոզմ. Վն. Տիգ. dmմ, Հմշ. ժօմ, Հճ. իժօմ, Զթ. իժօմ, իժոմ, Յղ. ժէօմ, Ագլ. ժում։-«Ժամանակ, անգամ» նշանակութեամբ ունինք Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ժում, Ակն. ժում, ժիւմ, Ասլ. ժիւմ, Գոր. Ղրբ. ժէմ։-Ժամանակ բառը գիտեն (գրականից փոխառութեա՞մբ) Ախց. Երև. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ժամանակ. Ակն. Մշ. Սչ. ժամանագ (Ակն. սեռ. ժամնգու), Ագլ. Ղրբ. ժմա՛նակ, Ասլ. ժամանայ, Զթ. Հճ. ժա-մանօգ, Մկ. ժmմmնակ։-Նոր բառեր են՝ ժա-մաժամք, ժամահազ, ժամաշապիկ, ժամա-սէր, ժամատեղ, ժամատուն, ժամաւոր, ժա-մաքար, ժամբակ, ժամզարկոզ, ժամհար, ժամուց, ժմնել, ժմնցնել, անժում, իժում ևն.-Ժամակոչ «ժամ կանչող» բառը դարձեր Լ նախ ժամկոչ, յետոյ ժողովրդական ստաւ-գաբանութեամբ (իբր թէ ժամի դուռը գոցե-լու իմաստով)՝ ժամգոց. նոյնը Սչ. դարձրել է ժանգօչ։

• ՓՈԽ.-ժամ բառը հայկական կազմութիւն լինելով՝ մեզանից են փոխառեալ հետևեալ բառերը. -թուշ. žam «ժամ», մինգ. ყამი ժամի «ժամ, ժամանակ», վրաց. ყამი ժա-մի «ժամանակ, ժամացոյց, ճօճանաև. ժա-մանց, երջանկութիւն», მეეამნე մեժամնե «ժամագործ», ყამად ժամադ «էր երբեմն, ժամանակաւ», ამ-ჟამად ամ-ժամադ «այ-ժըմ», ყამადი ժամադի «ժամանակաւոր». ეამად ყამად ժամադ ժամադ «ընդ ժամա-նակս ժամանակս, երբեմն երբեմն», ყამითο-ყამად ժամիթի-ժամադ «մերթ ընդ մերթ», უჟამო ուժամո «անժամանակ», საჟამო սա-ժամո «ժամացոյց», ყამი ժամի, ყამობა ժա-մոբա «ժանտամահ, մահտարաժամ», მეეა-მეობა մեժամեոբա «հողը ժամանակաւորա-պէս վարձող անձ», მოჟამება մոժամեբտ «պայմանաժամի լրացում»։ «Եկեղեցի» նշա-նակութիւնը պահել են յատկապէս վրաց. ეამნე ժամնե «պաշտօնակարգութեան ժամա-նակ կարդալ ժամագիրքը», ყამის-წარვა ժամիս-ծարվա «պատարագ, արարողութիւն». ყამნ-ვულანი ժամն-գուլանի «երգարան, շարական», ყამი ժամի, ყამნ-კანონი ժամն. կանոնի «ժամագիրք», მოეამნე մոժամնե «փոխասաց», საჟამნე սաժամնե «ժամա-գիրք»։ Այսպէս է նաև գնչ. žam «մաղթանք, բարեմաղթութիւն»։ Ստարախօս հայերը պա-հած են այս բառը. ինչ. Արմաւիրի չերքեզա-հայերը zam, Սղերդի արաբախօս քրիստո-նեաները žam, «պատարագ» (Բիւր. 1899, 116), էնկիւրիի թրքախօս հայերը՝ǰam «եկե-ղեցի», ǰamaser «ժամասեր», ǰamgos «ժամ-կոչ», ǰamos «ժամուց», axšam žamə «իրի-կուայ մօտ խմելը» (Բիւր. 1898, 789, 865)։ Սրանց միջոցով էլ բառս անցել է նաև օտար-ներին. այսպէս՝ էնկիւրիի թուրքերն ու յոյ-ներն էլ ունին axšam zamə, Եւդ. թրք. գւռ. [arabic word] zámgōc «ժամկոչ» (Յուշարձան 330 ա), Տ. թրք. գւռ. ženkos «ժամկոչ» (Բիւր. 1899, 798). նոյն իսկ Պօլսի մէջ օտարները, մասնաւորապէս հայոց հետ խօսակցութեան ժամանակ, գործածում են ժամ «եկեղեցի» բառը՝ թուրքերը žam, յոյները ǰam ձևով։ Ուտ. ժամուկալ «ժամասաց», ժամհար «ժամ-հար», իսկ zamanag «ժամանակ» ուղղակի իրանեանից է։

• «աարապ կամ հրապարակ». ունի միայն Բառ. երեմ. 123։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ապառաժ, սեպացեալ մեծ քար» Ա. թագ. ժդ. 5 (երկու անգամ). որից քարա-ժայռ Ա. թադ. ժդ. 4. Փարպ. Յհ. կթ. դժուա-րաժալռ Յհ. կթ. ժայռոտ (նոր գրականի մէջ). բառս ունեցած է նաև «ատամ» նշա-նակութիւնը, որից ժայռաւոր «ատամնաւոր» (աշտարակի համար ասուած) Խոր. գ. 59. (հալուէի համար ասուած) Վրդն. ծն. ժօռատ «ատամները թափած, տկռապլիկ» Արիստ. Արմատական բառարան-15 Անյ. (այ -օ ձայնափոխութեան համար հմմտ. ըստ Հիւբշ. IF Anz. 12, 50 հյ. հայր-հօր)։ Արմատը գրուած է նաև ժեռ, ժիռ, ի հլ. Պիտ. որից չորեքժռի Շնորհ. առ. քարտ-ժեռ Յհ. կթ. 358, 388. ժեռաւորի «մի տեսակ խունկ» Լծ. նար. ժա։-Երկու նշանակութիւն-ներից հնագոյնն է «ատամ». հմմտ. ուրիշ լե-զուներից՝ սանս. danta «ատամ», բայց նաև «լեռ», լտ. dens petrae, յն. ὸδούς πέτρας «քարաժայռ», բուն «քարատամն», արաբ. ︎ δars «ատամն. 2. կոշտ և անհարթ բլուր» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 253), ասոր. ❇ sənantā «ատամ. 2. ժայռ. 3. լեռ»։

• Klaproth. As. polygl. 100 ժայռ. =ա-րաբ. aijir, քարաժայռ=պրս. ❇ xa-ra+ պհլ. jerera ՆՀԲ յիշում է պրս. զըռս, զռուս, թրք. տիշ «ատամն»։ Հիւնք. հա-մառaաուած ապառաժ բառից։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն Ջ 743 հյ. սար. դար, ասոր. թուրա, արաբ. ❇ tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» բառերի հետ։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. g'hēi «դատարկ լինել» արմատից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ժեռ-քար, Երև. Վն. Ննխ. (վերջինը Կովկասից փոխառութեամբ) ծեռ-քար, Ախց. ժառ։

• , ի-ա հլ. «այն անձը՝ որին է ընկ-նում մէկի հարստութիւնը» ՍԳր. «ժառանգու-թիւն» Սեբեր. «եկեղեցական, կղեր» Շնորհ. թղթ. որից ժառանգել ՍԳր. Ագաթ. ժառան-գեցուցանել ՍԳր. Ագաթ. ժառանգութիւն ՍԳր. ժառանգակից ՍԳր. ժառանգաւոր «ժա-ռանգ» ՍԳր. Ագաթ. «կղերիկոս, կրօնաւոր» Յճխ. Յհ. կթ. (ըստ յն. ϰληρος «վիճակ, ժա-ռանգութիւն, իւրաքանչիւր եկեղեցու բաժին ընկած տեղը, եկեղեցականութիւն»). անժա-ռանգ Եւս. քր. Ոսկ. ես. թագաժառանգ Նար. Տօնակ. գեհենաժառանգ Անան. եկեղ. երկ-նաժառանգ Նար. Մծբ. ժառանգական, ժա-ռանգականութիւն (նոր բառեր)։

• լինել»+հյ. անգանիլ։ Pictet, բ. տպ. ժ. 114 սանս. hārin «առնող», ւտ. heradirem «ժառանգութիւն», յն. χήρα «ծնողազուրկ, այրի» ևն բառերի հետ։

• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, եռանդուն, փութ-կոտ» ՍԳր. Ագաթ. որից ժրանալ ՍԳր. Ոսկ. մն ա. 2 ժրել «քաջանալ» Թէոփ. խ. մկ. Լմբ. պտրգ. ժրագլուխ ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 20 և Բ. կոր. Կոչ. ժրագոյն Ոսկ. Բ. կոր. ժրահա։ (որ և քաջահաւ) «մի տեսակ թռչուն է» Ե-պիփ. բարոյ. ժրանձնակ Շիր. ժրութիւն Ոսկ մ. ա. 15. Կոչ. քաջաժիր Ճառընտ. շուտաժիր Նար. խչ. ժրաջանութիւն (նոր բառ), կրկնու-թեամբ և առանց սղման՝ ժիրաժիր Բ. մկ. դ. 12 ևն։

• = Պհլ. *žīr ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում զնդ. jira-«կեն-սունակ, արաղ, աշխոյժ», սնս. jirá-«աշ-խոյժ, զործունեայ, ժիր», պրս. [arabic word] zirak «մտացի, շոյտ և ժիր», [arabic word] ažir կամ [arabic word] azīr «մտացի, ժուժկալ», աֆղան. [arabic word] žir «արթուն, ժիր», քրդ. [arabic word] žêr «ճար-պիկ, ճարտար, եռանդուն, խնամոտ, քաջ, կարող» (Horn § 681), որոնք ծագում են զնդ. gay-ևն «կեալ, ապրիլ» արմատից. տե՛ս կեալ (Barthol. էջ 610)։-Հիւբշ. 156։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տիգ. ժիր «ժրաջան», Ախց. Մկ. Ում Վն. ժhր «առողջ». գաւառականների մէ» ստացել է նաև ուրիշ նշանակութիւններ. օր. Մկ. «կենղանի, ողջ», Խրբ. «պինդ, կարծս». Չրս. «բարձրաձայն», Խլ. «շուտ շուտ, յա-ճախ», Խրբ. «գաղտնապահ»։ Նոր բառեր են ժրալ «արտորալ», ժրացնել «բժշկել», ժրել, ժրիլ, ժրժրալ «լաւանալ, ապաքինիլ, կազ-դուրուիլ», երեսը ժրել «երեսը պնդացնել». ժրպնդել «գօտեպնդիլ», ժրպնդնալ «եռան-դուն լինել», ժրպնդուկ «լաւ հագնուած»։ Այստեղ է պատկանում նաև Խտջ. Հմշ. իժիր «միշտ, յաճախ», Ասլ. Եւդ. Զն. Պլ. ամէն ի ժիր «միշտ, ամէն անգամ», որի հնագոյն գործածութեան իբրև օրինակ ունինք «Երակն ի ժիր խաղայ» (իմա՛ «երագ երագ») Մխ. բժշ։

• «խառնաձայն աղմուկ, շփոթ ձայն» Ոսկ. մ. բ. 12. «խառնակ, շփոթ» Փիլ. բագն. Ճառընտ. որից ժխոր կալնուլ «խելքը գլխից զնալ» Ոսկիփ. ժխորել Ոսկ. մ. գ. ժխորիլ «արիւնը պղտորիլ» Մխ. բժշ. 22. ժխորումն Ոսկիփ. Ճառընա. գրուած է ժղորել ձառընտ Անկ. զիրք առաք. 336. սաստկական ձևն է ժխորտել կամ ժխտորել Բառ. երեմ. էջ 124։

• Հիւնք. պրս. žiγār կամ šiγar «առա-ղակ»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ, թ. 1914, N 123 զնդ. γžar-, սանս. kšar-«ցրուել, հոսիլ», պրս. šūr «աղմուկ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 170 պրս. [arabic word] ža-γār և [arabic word] žaγara «բարձր ձայն, գո-չիւն, աղաղակ» (ըստ Բուրհանի)։ Պա-տահական նմանութիւն ունին վրաց. ժղավիլի «աղաղակ», շեժղրենա «հնչել, առմկել, ժխորել», ժղերա «ձայն», դան ժղրևա «հանել մի խռպոտ ձաւն»։

• , ո հլ. «հաւաքում, հաւաքոյթ (մարդոց, անասունների և իրերի)» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Կոչ. «աղմուկ, կռիւ» ՍԳր. «եկեղեցի» Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 1. «ևռօնա-կան միաբանութիւն» Վրք. հց. «տօնախմբու-թիւն» Ոսկ. մ. ա. 2. «ժողովարան» Գծ. ժե 21. «ամփոփ. կծկուած» Նիւս. բն. որից ժողովել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Վեցօր. Եւս. պտմ. ժողովուրդ ՍԳր. Կոչ. չժողովուրդ ա. պետ. բ. 10. ժողովրդանոց Ղկ. է. 5. ժգ. 10. ժողովա-րան Ագաթ. Ոսկ. ժողովտեղ Գծ. ժը. 7. ժո-ղութիւն Լծ. պրպմ. էջ 720. բազմաժողով Ողբ. ա. 1. Ագաթ. Եւս. պտ. Մծբ. զօրաժողով ՍԳր. Բուզ. Կոչ. Եա. քր. դրամաժողով Բ. մակ. ժա. 3. քաղաքաժողով Գ. մակ. գ. 1. ըն-չաժողով Բրս. ապաշխ. թրքաժողով Վրդն. պտմ. Սամ. եր. յոգնաժողով Պիտ. նոր բա-ռեր են ժողովակ «ապօրինի ժողով», ժողո-վըրդականանալ, ժողովրդականութիւն ևն. Ոսկեդարեան բարդութիւն է ժանտաժող «ժանտութեամբ լի (գրուածք)» Գիրք թղ. էջ 7, որ ենթադրում է թէ բառի արմատն է *ժող. բայց Վարդանեան, ՀԱ 1921, 24 յոյն բնագրի համեմատութեամբ ուղղում է բառա ժանտալժուտ։

• ՆՀԲ լծ. յոլով, ծով։ Lag. Urgesch. 1057 պրս. zulf «մազեր», սանս. jala։ Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ ա-րամ. [hebrew word] zrbā «բազմութիւն, ամ-բոխ» բառից, որ ըստ Laq. Arm. Stud. § 883 սխալ ընթերցուած է։ Տէրվ. A'-tarm. 106 կապում է կողով, գերփել, գաղափար բառերի հետ։ Սողոմոն Ֆր. 3. Մուրատեան, Մասիս 1883 սեպտ" 24 արմատը համարում է ժող, բայց առանց ապացոյցի։ Հիւնք. զովող բառից։ Pe-dersen, Նպստ. էջ 23 յոլով բառից զ մասնիկով. ըստ իրեն՝ զ+յ տալիս է մ։ Մառ. Ocнов. табл. 9 համեմատում է եբր. [hebrew word] xrf «պտուղ քաղել», [hebrew word] xoref «աշուն», արաբ. ❇xarīf «ա-շուն», վրաց. ցուրեվա «պտուղ քաղել» բառերի հետ. սրանց արմատն է սեմա-կան xrp՝ յաբեթական ցրվ. հայերէնը ներկայացնում է žrv, yrb, yrv արմատ-ները. առաջինից է *ժորով>ժողով, երկրորդի հետ հմմտ. եբր. [hebrew word] rōb «խումբ, ամբոխ, մեծութիւն», իսկ եր-ռորդից է յոլով։ Նոյն ЗВО 22, 74 ելամ. sarappa «ժողովեցան», վրաց. կրեբայ «ժողովել», կրեփայ «քաղել», լազ. oko-robu «հաւաքել»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ժօղվել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ժօղվէլ, Ակն. Խրբ. Մկ. Ոռմ. Տիգ. ժօղվիլ, Ասլ. ժէօղվէ՛լ, Հմշ. ժօղ-վուշ, Զթ. ժէօղէօվք.-հետաքրքրական ձև է նորամուտ Պլ. ժօղվօխք «ժողով»։-Ղ ձայնը կորցրած են Մրղ. ժօղէլ, Ննխ. ժօղօդէլ, ծი-ղօդանք, ժօղօդվիլ, թէև Մրղ. ժօղօվըրթ, ժօ-ղօվըիրթ պահում է։-Կովկասահայ բարբառ-ներում ջնջուած է բառս և գործածւում է հա-ւաքել։-Ժողվել բառի գրչութեան վրայ խօ-սած է Մասեաց Աղաւնի, 1863, էջ 79, ուր ժո-ռուել համարւում է սխալ գրութիւն և ցոյց է տրւում թէ ուղիղն է ժողվել։-Նոր բառեր են ժողովքարար, ժողվածուրիկ, ժողվուիլ, ժռղ-վըտել, ժողվոտել, ժողվտուիլ, ժողվռտուիլ, ժողվրթուիլ, ժողնոտել, ժողնկուիլ, ժողնուիլ, ժողվտմնի, ժողվտուք ևն։

• ՓՈԽ.-Անցուած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ. «Քօ մալա էքէ լը ժողովարանէ զmլըգի պու» (Որոյ ապարանքն էին մերձի ժողովետղն) Գծ. ժը. 7։ Ուտ. žogov «ժո-ղով», žoγovaran «ժողովարան», žogovurt, «ժողովուրդ»։

• «տոկալու՝ համբերելու ուժ, կարո-ղութիւն» Վրք. հց. Ճառընտ. հների մէջ ու-նինք միայն ոճով ժոյժ ունել «համբերել, առևաւ» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Մտթ. Եւս. քր. ո-րից ժուժալ Եզն. Ոսկ. մ. ա. 22. Ագաթ. ժու-ժել Տոբ. ժա. 13. Սեբեր. ժուժկալ ՍԳո. եւ։ պտմ. Սեբեր. Բուզ. Ոսկ. ա. թես. ժուժ. կալել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անժոյժ ՍԳր. Ադաթ. անժուժիլ Եփր. Բ. կոր. 110. դժուա-բաժուժալի Փիլ. իմաստ. Պիտ. պարաժոյժ (կարդա տարաժոյժ?) «տկար, անզօր, ւռև-մացող» Եփր. վկ. արև. 17. տե՛ս նաև ապա-4ուժ.-գրուած է ժուժ ունել Կոչ. 305. -ժո-ղովրդական սիրուն մի բառ է երևում չեմ-ժուժուկ «վատուժ, տկար» նորագիւտը՝ սր մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բառ. երեմ. էջ 297 վատուժ բառի բացատրութեան մէջ։ (Եթէ միայն պէտք չէ կարդալ չիմ ժու-ժուկ. տպագիրը անորոշ է)։

• = Կազմուած է ոյժ փոխառեալ բառից՝ զ զօրացուցիչ նախդիրով, որ յետոյ՝ բառա-վերջի ժ-ի ազդեցութեամբ դարձել է ժ. այս է պատճառը՝ որ հին հայերէնի մէջ ժոյժ չի գործածւում առանձին, այլ ասւում է միայն ժոյժ ունել՝ իբր զոյժ ունել։ Աննախդիր ձևով ունինք ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. աւետ. Իտիւք։

• ՆՀԲ «ոլժ տոկալոյ»։ Հիւնք. հանում է ոյժ բառից։ Տէրվ. Altarm. 53, 55 յոգ-նել, յօժար, յոյժ ևն ձևերի հետ հնխ. yug «կապել, կցել» արմատից։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet, Բանաս. 1900 թ., էջ 105։

• «քմծիծաղ» Կանոն. որից ժպտիլ «կէս ծիծաղիլ» Սիր. իա. 23. Նար. Լմբ. Վրք. հց. ժպտումն Խոր. Արծր. ժպտական Գնձ անժպիտ Իմ. ժե. 4. սրա հետ նոյն է ժմիտ ԱԲ, որից ժմտիլ Փիլ. իմաստ. Ճառընտ. Պտմ. աղէքս. բարեժմիտ Արծր. ունինք նաև ժմբո-տիլ Կնիք հաւ. էջ 307. նոր բառեր են ժպտա-լից, ժպտուն ևն։

• Տէրվ. Altarm. 49 և Նախալ. 51, 115 զմայլիլ բառի հետ՝ հնխ. smi, smid արմատից. հմմտ. յն. μειδάω, լիթ. smaidit, սանս. smi, անգլ. smile ևն։-Հիւնք. միտք բառից հանում է ժմտիլ, իսկ ժպիրհ բառից ժպտիլ։

• , ո հլ. «թել մանելու գործիք» Առակ. լա. 19. ռամեական ձևն է իլիկ, ո, ի-ա հլ. Ոս-կիփ. Յայսմ. Գնձ. Կանոն.-ՆՀԲ հետևցնելով լուսանցագրութիւններից՝ կարծում է որ կայ նաև լոյ ձևը։-Նորակերտ բառ է իլենի «evo-nymus latifolius բոյսը» (տ. Տիրաց. Con-tributo § 302), իբր թրգմ. թրք. հոմանիշ iy aγaǰə բառի, որ ծագում է iy «իլ» բառից։

• Հիւնք. յն. πλαϰατη «իլ, աղեկատ» բառից է հանում։-Lidén, Arm. Stud. էջ 130 նկատի առնելով յն. στόνδυλος «ողնաշար» և «իլի տակի գունտը», լտ. verticillus «իլ» և vertebra «ողնաշար»

• բառերը, ենթադրում է որ իլ նախապէս նշանակում էր «ողնաշար» և ըստ այսմ՝ ողն, ուլն բառերի հետ միասին դնում է հնխ. ole-«ծռել, դարձնել» արմատից (տե՛ս նոյն բառերը)։ Boisacq 318 ծան. կրկնում է Lidén-ի կարծիքը։ Karsi, Յուշարձան 423 թթր. il, yil «փակել, կա-պել», օսմ. ilmek «կապ, հանգոյց», ilik «ծուծ»։

• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. իլիկ, Մրղ. Սլմ. իլիկ', Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Մշ. իլիգ, Ղրբ. ի՛լիգ՝, Խրբ. իլիք՝, Ասլ. իլիգ, ի-լիյ, Ագլ. է՛լիկ', Ոզմ. էլէկ.-նոր բառեր են իլկամէջ, իլկատուն. -այս արմատից եմ հա-մարում նաև Ղրբ. լըպո՛ւտիկ կամ ըլըպո՛ւ-տիկ տալ «շարունակ ման գալ, պտտուիլ» (իբր *իլապուտիկ, իլի պէս պտոյտ գալ)։

• ՓՈԽ.-Չաղաթ. [arabic word] ileng «իլ», որ ոստ Будaгoвъ 2, 365 չունի համապատասխան ուրիշ թաթարական ձևեր։

• «գիճութիւն, յն. ὸλη». ունի միայն Քաջունի, հտ. Գ. էջ 85։

• , ի հլ. «փափագ, բաղձանք» Պիտ. Ե-ղիշ. Խոր. «աղօթք» Արիստ. աշխ. «հմայող, վհուկ, կախարդ» Ա. թագ. զ. 2. Միք. գ. 7. Դան. բ. 27. Եւս. քր. որից իղձ լինել «սաս-տիկ փափագիլ» Եղիշ. ըղձիկ լինել ԱԲ. ըղ-ձալ, ըղձանալ «փափագիլ, աղօթել» Եբր. զ. I1. Գծ. իէ. 29. Ոսկ. ես. «հմայել» Եզեկ. ժգ, 23, իբ. 28. ըղձապատում «կախարդ, վհուկ» Չաք. ժ. 2. Երեմ. կթ. թ. ըղձական «կախար-դական» Ոսկ. ես. ըղձութիւն «փափագ» Նար. Մշկ. «հմայութիւն» Սգր. ըղձակերտ «սրբա-զան, պատուական» Հռ. ժե. 16. նախիղձիկք Եւս. քր. նախաձայնի յապաւումով ունինք նաև ղձալ, ղձանալ, ղձալի, ղձութիւն, ղձու-մըն ևն գրչութիւնները՝ զանազան ձեռագրե-րում։

• Տէրվ. Նախալ. 60 հյ. բաղձ, լատ. e-geo «կարօտիլ», յն. ιχαναν, սնս. ih ձե-ւերի հետ՝ հնխ. agh, igh արմատից։ Հիւնք. աղցք բառից։ Patrubány ՀԱ 1906, 344 յն. ἐλάω «մղել», լտ. aia-cer «շուտ», գոթ. aljan, գերմ. eiicii «շտապել» բառերի հետ։ Karst. Յու-շարձան 419 թթր. dilek «իղձ», 427 til, dil «լեզու, բառ»։ Petersson. Ar ս Arm. Stud. 129 դնում է արմատը *իղ-, որ կցում է սանս. isáti «փափագիլ», ičchá«փափագ», հբգ. eisca «պա-հանջ» բառերին և նախաձևը համարում է հնխ. is-lo-. կամ միացնում է յն. ἀχήν «կարօտ», ἠχήνες «աղքատ», ήχάνω «մուրալ», զնդ. āzi-«ագահութեան դե-վը», պրս. āz «ագահութիւն». սանս īhate «փափագիլ» բառերին և արմատը դնում է հնխ. ig'h, որ պիտի տար հյ. *իձ.-երկու դեպքում էլ (իղ-կամ իձ-) ազդուելով գեղձ բառից՝ դարձել են իղձ։-Մառ ИАН 1914, 363 վրաց. մղդելի «քահանայ» բառի հետ.

• , ո հլ. «լցուած» ՍԳը. «անպակաս, լրիւ, ամբողջ» Հռութ. ա. 21. Ա. մակ. ժբ. 9 որից լի կատարեալ Սղ. հբ. 10. Եւս. պտմ. լի առնել «լցնել» Գ. մակ. զ. 15. Ագաթ. լիա-բերան Եփր. ա. թգ. լիաձիգ Սղ. ի). 9. Ոսկ. ես. լիագիրկ Ոսկ. ես. լիակատար Եւագր. լիամագիլ Եզեկ. ժէ. 3. լիևլի Կոչ. Եւս. պտմ. լիուլի Եփր. կող. Ոսկ. Եւս. պտմ. լիութիւն ՍԳր. լիանալ (որից գւռ. լենալ) Յհ. իմ. եկեղ. լիացուցանել (որից գւռ. լեցնել) Ոսև. հ. ա 26. նենգալի Մծբ. պաստառալի Մծբ. պտղա-լի Եփր. ծն. գանալի Ճառընտ. դառնալի Մծբ. Յհ. կթ. թիւնալի Ճառընտ. այստեղ է պատ-կանում նաև լման «ամբողջ, ի լի» Մեծոփ. Տօնաց. Տաթև. ամ. 318 գաւառական ձևը որից ածանցուած է լմնել «կատարել, գոր-ծադրել» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 158 (=Էմ. էջ 208)։ Նոր բառեր են լիազօր, լիա-զօրագիր, լիազօրութիւն, լիազօրել, լիաթո-շակ, լիաթոք, լիայոյս, լիաշոգի, լիասիրտ, տրկածալի, արհաւրալի ևն։ Արմատը ներկա-յանում է նաև հետևեալ ձևերով.-լճուլ «լցնել» ՍԳր. Ոսկ. կոչ. =փխ. *լինուլ, լից. ս-րից լցուցանել ՍԳր. լցիչ Վեցօր. հացալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. ջրալից Ես. ծը. 11. թերալից Գ. մակ. դ. 5. գիջալից Մծբ. գանա-լից Բ. մակ. գ. 38. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 9. Սեբեր. եռանդնալից Եւս. պտմ. թարախալից Ոսկ. մ. բ. 3. խոտալից Ոսկ. ես. ծխալից Եփր. ել. կարգալից Ոսկ. ես. թշնամանալից Իմ. ժէ. 7. ժանգալից Մծբ. բովանդակալից (նո-րակերտ).-լիր, ի հլ. «լրումն, բովանդակու-թիւն» Սղ. իգ. 1. Երեմ. ը. 16. Ոսկ. յհ. բ. 34 որից լիր արկանել «խրամը՝ փոսը՝ ձորր լըց-նելով բարձրացնել» Եւս. քր. ա. 175. Կիր. էջ 50. լրութիւն «ամբողջութիւն» ՍԳր. «յագուրդ. առատօրէն ուտելով կշտանալը» Առակ. իդ. 15. Կող. բ. 23. «աւարտումն» Եզեկ. ե. 2. «համօրէն բազմութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 13. լը-րումն ԱԳր. ւրանալ Բրս. մրկ. լրիւ ՍԳը. Ոսկ. ծայրալիր Եղիշ. բերանալիր Ես. թ. 12. Եզեկ. իա. 22. Կորիւն. բռնալիր Մրկ. է. 3. ծորալիր Ես. լ. 28. պաստառալիր Առակ. է 16. այստեղ է պատկանում նաև քարինս լրի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 15)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. plē-արմատից. հմմտ. սանս. prā, piparti, prnáti, prnoti «լցնել, յագեցնել, ճոխացնել, լիացնել», pur-há-, prāna-«լի», հպրս. paru-«շատ», զնդ. nar «լցնել», pərəna «լի», pouru-«շատ», frana «ւրութիւն», պհլ. պրս. քրդ. աֆղան բելուճ. ❇ pur, զազա piru «լի», հին-դուստ. pura «լի», գնչ. perdo «լի», perava «լցնել», բոշա por, p'or «լի», յն. πλήρης «լի», πίμ-πλημι «լնուլ» (կտր. πλησε), πληρόω «լցնել, լրացնել», πλέως «լի», πολυς «շատ», հոմեր. πλεῖος «լի», լտ. plēnus «լի», plēri-que «մեծամասնութիւնը», pleo «լըց-նել», ex-ple-nu-nt «լնուն», հիռլ. iI «շատ», lia «շատերը», lān «լի», linaim «լնում», lo-ur «բաւական», կիմր. llw-r «ամբողջ, բոլո-րովին», llawer «շատ», հիսլ. fleiri «շատ», գոթ. հբգ. filu «շատ», գերմ. fullen «լցնել». ❇iel «շատ», voll «լի», լիթ. pilnas, pilus «լի», հպրուս. pilnan «բոլորովին», հսլ. plunū, ռուս. полно, полныи «լի», ալբան. pl'ot «լի» ևն (Walde 592, Boisacq 783, 795, Trautmann 218, Horn § 294 ևն, Po-korny 2, 63-65, Ernout-Meillet 743)։ Այս բոլորի հնխ. արմատներն էին pel, pol, pl, երկավանկ pelē-, ple-«լցնել, լնուլ»։ Մեր բա-ռը ծագում է ստորին ձայնդարձի plēyo-ձեից (>հոմեր. πλεῖος «լի»), p նախաձայնի սո-վորական անկումով, որ տեղի է ունեցել նաև ուրիշ լեզուներում. ինչ. հիռլ. il, lia, līnaim, կիմր. llwyr, ինչպէս նաև սպան. lleno «լի», llenar «լնուլ», որոնք ճիշտ մեր աստիճանին ևն հասած։ Մասնիկների կողմից հայ բա-ռերին համապատասխան են յն. πλήρης, լտ. plērus, կիմր. llwyr=հյ. լիր, զնդ. pə-rəna, սանս. prānā-, լտ. plīnus=հյ. լնուլ ևն։ Հնխ. միւս արմատաձևերի ածանցներն ևն հայերէնի մէջ՝ յղի, յոլով, հոյլ. տե՛ս նաև հեղուլ, հալել, ողողել։-Հիւբշ. 452.

• Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ ՆՀԲ, յետոյ Peterm. 29, Win-discb. 17. Gosche 68, 141, Böttich. ZDMG 1850, 355, 108, Arica 81, 361, Lag. Urgesch. 268-9, Müller SWAW 38, 589, Justi Zendsp. 193, Տէրվ. Մա-սիս 1881 մայ" 5 և Նախալ. 92 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 492 բևեռ. liab lie, 502 liue «լի»։ Հիւնք. յղի բառից։

• ԳՒՌ.-Ագլ. լի, Վն. իլին (հին ի լի ձևից. նախդիրի ձուլմամբ), Ալշ. Մշ. լիգ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Տփ. լիքը, Ջղ. լիքն, Սլմ. լի, լինքը, Սչ. լինքը, Մրղ. լի՛նք'm, Մկ. լիկ, Շմ. լի՛գնի, Ոզմ. լէգն, Ղրբ. լի՛գը, լի՛յնը, Ննխ. Պլ. իլինք, Սեբ. իլլիք, Զթ. իլ-լէնքը, Տիգ. ըլլինք. (այս բոլորը ձևացած են լի արմատից՝ ք կամ քն, նք ածանցիչների յաւելմամբ, իբր լիք, լիքն, լինք, որոնցից՝ ք ձայնը կակղելով յառաջացած են միւս ձևերը. ոմանք էլ ունին թէ՛ նախդիրը և թէ ածան-ցիչները միասին)։ -Լիանալ ձևից է կազմու-ած Պլ. լէնալ (իա>ե) և ի նախդիրով՝ Սեբ. իլլէնալ «լցուիլ»։ -Լից արմատականից են յառաջանում Սլմ. Վն. լցել, Մրղ. լցէլ, Մկ. յցիլ, Ագլ. լვցիլ, Զթ. լը ցվըլ, Սչ. լըցընել, Ակն. լըցընիլ, Ջղ. լըցցընե՝լ, Գոր. Ղրբ. լըս-նէլ, Շմ. լիւցիւնիլ, Պլ. լէցունէլ, Ռ. լէցընէլ, Հճ. լmցնել, Խրբ. լէցընիլ, Ասլ. լէցընէլ (վերջին հինգ ձևերը ազդուած լենալ բայի ձայնաւորից).-լիք ձևիցն են Տփ. լքցնիլ, Մշ. լքծուն, Ննխ. իլինքցնէլ։-Ուրիշ բայա-ձևեր են Ախց. Կր. Սեբ. լլէլ, Հմշ. լլուշ, Արբ. լլալ, Ալշ. լլնել, Ալշ. Բլ. Մշ. «րլնալ, Ննխ. լնէլ, ըլէլ, ուլէլ, Սվ. ըլլուլ (<բլնուլ<ի լը-նուլ), Տիգ. ըլլէլ (կտ. լցցի), Հճ. նը'նուլ (<լնուլ)։-Նոր բառեր են Պլ. Ռ. լման «ամ-բողջ», Սչ. լման «ճշմարիտ», լմանութիւն «իրաւունք»։ (Կազմուած է լի արմատից -ման մասնիկով. պէտք չէ շփոթել նման բա-ռի հետ), Խրբ. Պլ. լէցունգ, լէցուն, Ռ. լէ-ցունգ, Ակն. լէցիւն, Ասլ. լէցիւնգ, լէցիւ (-ունկ մասնիկի համար հմմտ. խորունկ). Ասլ. Պլ. լըմընցընէլ, լըմըննալ, Սչ. լըմընցը-նել (3 վանկ), Ոզմ. Սչ. լըմընալ (<լման ձևից), ըլորդ Սվ., լցկուն, լցուկ, լցման, լըց-մուն, լքցուիլ, լքցոտել, լիցք (Սչ. լիցգ՝ «տոլմա»), լիցուելից, փորլից։

• «մի տեսակ կնդրուկ՝ որ յեռա-նոս ծառի խէժն է». Նէեմ. ժգ. 5, 9. եռևուսն էլ եզ. հյց. (տային զմաննայն և զլիբանոն), զրուած է նաև լէբանան, լիբանօն, լիբանան Վրք. և վկ. Ա. 657։

• = Յն.. λίβανον ձևից տառադարձուած, որ եզ. հայցականն է λίβανος հոմանիշի. այս բառն էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] ləbōna «խունկ» բառից. հմմտ. արաբ. [arabic word] lu-bān «խունկ», ասոր. [syriac word] lbūnta, ասուր. lubānu, (սեմական արմատն է lbn «սպիտակ»)։-Հիւբշ. 352։

• «ճորտ, աւատական իշխանութեան մի աստեճան՝ որ ենթարկւում է պարոնին» Բ. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ, Եէմ. էջ 155), Անսիզք 3, 9. Սմբ. պատ. էջ 104. որից լճութիւն «ճորտութիւն» Անսիզք 9. անլիճ «որ ճորտ չէ» Անսիզք 27. գրուած է նաև լեն Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240. դարձեալ նոյն բառն է լիզիոն «ճորտ» Վրք. շնորհ. Սո-փերք ԺԴ. էջ 76. Ա. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եէմ. էջ 144. միև-նոյն անձի համար մի անգամ լին է գրուած և մի անգամ լիզիոն)։

• = Հ. ֆրանս. lige «պարոնին հաւատարիմ ենթակայ աւատական աստիճանաւոր», որից ligence, ligeauté «աւատ, վասալութիւն». ծագում է լտ. ligium ձևից, որի յետին յոյն տառադարձութիւնն է λίζιον և սրանից էլ հյ. լիզիոն։-Հիւբշ. 391։

• Ուռիղ մեկնեց նախ Էմին, Iepeвoды (1865), էջ 180, յետոյ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. էջ 419, որից յետոյ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 748բ։ Սոփերքի հրատա-րակիչը (հտ. ԺԴ, ծան. 11) համարում է ըստ «յունական ձայնին՝ Լուծիչ, այսին-քըն մեկնիչ և լուծիչ խնդրոց բանից», ինչ որ սխալ է։

• «լիմոն» Բժշ. Վստկ. գրուած է նաև լիմաւն, լեմոն (ըստ Բառ. երեմ. յաւել. 567 լէիմօն). որից լիմոնի «ծառը» Վստկ, 42, 154. այժմ աւելի ընտիր ձև է համարւում (գոնէ արևմտեան գրականում) լեմոն, լեմո-նի. նոր բառեր են, լեմոնաջուր, լեմոնագոյն։

• = Յն. λιμόνι, λιμόνιον, λεμόνι, որ տո-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ-պէս՝ ֆրանս. սպան. limon, գերմ. իտալ. limone. անգլ. lemon, ռուս. лимопъ. հունո. lémonya, պորտ. limāo, վրաց. ლიმონი լի-մոնի, թրք. limon, ilimon, թուշ. լիմո, քրդ. lmō, մինչև անգամ չին. [other alphabet] nin-mou. բոլորի աղբիւրն է պրս. ❇ līmun և արաբ. laimūn (Berneker 722, Klu-ge 306)։-Հիւբշ. 352։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. լիմոն, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. լիմօն, Ոզմ. լիմուն, Գոր. լէ՛մուն, Ղրբ. լէ՛մուն, լի՛մօն, Տիգ. լէյմուն, Պլ. Ռ. իլիմօն, Ասլ. իլիմ.ր ևն։

• , ո հլ. «սոսկ, միակ, պարզ» Ղուկ. իդ. 12. Կոչ. 26, 56 (գրծ. լոկօք), 106 (գրծ. լո-նովք), Կիւրղ. և Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 9-11. «զուրկ, մերկացեալ, թափուր» Ոսկ. մտթ. և ես. Կող. գ. «միայն, ևեթ» Ա. մակ. բ. 37. ո-րից լոկ օր «լուր օր» Շնորհ. թղթ. լոկ ի լո-կոյ Եփր. թգ. 421. լոկաբար Եփր. թգ. լոկիլ «զրկուիլ, թափուր մնալ» Եւս. պտմ. 1Ո8. լոկաւոր «չքաւոր» Ոսկ. պօղ. ա. 339. լոկու-բիւն «չքաւորութիւն» Եւս. պտմ. գրուած է նաև լուկ «հազիւ» Զենոբ. էջ 13, լուք «իսկոյն ևեթ» Նոր վկ. էջ 342-3, լօք Քուչ. 44, 45.

• Հիւնք. պրս. [arabic word] luč «մերկ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ὄλίγος «քիչ, փոքր», որի ցեղակիցն է հյ աղքատ։

• ԳՒՌ.-Մշ. Ջղ. լոկ, Ախց. լօկ, Ալշ. լոգ, Ննխ. լօգ «միայն, ցամաք» (գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածներով. Լոկ թեյ խմեց (առանց հացի). Լոկ ջուր ևն).-Ալշ. լոգ, Սեբ. լէօգ «անժուր, առանց իւղի (միս. ապուր ևն)». Վն. լոկ «թանի երեսի աննիւթ ջուրը. 2. մերկ». որից Խտջ. Հմշ. լօգօր «հենց հիմայ, մի քիչ առաջ միայն, հազիւ թէ».-Ակնայ բարբառում դարձել է բայերի վերջը կցւող թարմատար մասնիկ. ինչ. Ուշը կմնամ լի՛ւկ (արտասանւում է լիւգ). նոյնը Մշ. լուկ։ երև. լօք «առանց հացի և ուրիշ ուտելիքի». սրինակ լօք չայ։

• ՓՈԽ.-Գնչ. loko «թեթև», lak, loko «քիչ, սակաւ» (Paspati), loko «կամաց, քիչ», l koro «մի քիչ, կամացուկ» (Vaillant). -այս բառերը Paspati կցում է սանս. laghu «թե-թև», սլ. legok «թեթև», բուլգար. lek «թեթև» բառերին։

• «հալուկ, հեղկային, հալհլուկ, չրջրկոտ, կակուղ» Եզն. Վեցօր. 165. Մծբ. Փարպ. որից լուծանել «քանդել, արձակել». գործածւում է նաև բազմաթիվ երկրորդա-կան իմաստներով. ինչ. մեղքերից արձակել, հանելուկ լուծել, պասը՝ ծոմը բաց անել, եր-դումը՝ կանոնը աւրել, մարմինը քայքայել, սառը կակղեցնել, հալեցնել. կրաւորականով՝ մի տեղ իջնել, գիշերել, պաշտօնից վտա-րուիլ, մեռնիլ ևն. իմաստի զարռառման հա-մար հմմտ. արաբ. [arabic word] hall «լուծել, քանդել, իջևանիլ, գիշերել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 180) ՍԳր. Եզն. Ոսկ. լուծումն Կոչ. Վեցօր. լուծութիւն «հեղուկ վիճակը» Վեցօր. «թուլու-թիւն» Եւս. պտմ. «հաւատքի մէջ տկարու-թիւն» Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. լուծանք «վը-նաս» Փիլ. անլոյծ Իմ. ժէ. 16. դժուարալոյծ Ոսկ. ես. գօտելոյծ Լմբ. պտրգ. անդամալոյծ ՍԳր. դիւրալոյծ Եփր. աւետ. անլուծակի «անքակտելի կերպով» Կնիք հաւ. 26. լու-ծողական, լուծարք, անլուծելի (նոր բառեր) իչ,

• -Բնիզ հայ բառ՝ հնխ. leu-կամ lou-ար-մատից՝ որ աճել է մեր մէջ -g*/︎ մասնիկով. -արմատի պարզ ձևը ցոյց են տալիս յն-λόω «լուծել, արձակել, հալեցնել, վերլու-ծել», λύσις «լուծումն», λύτρον «փրկանք», սաւնս. lunáti «կտրել հեռացնել», lavi-«մանռաղ», lūna-«կտրած», լտ. luō «վճա-րել, հատուցանել», re-luō «լուծել», so-lvo «լուծել, բաժանել», luēs «լուծոյթ, անմա-քուր հեղուկ, հալած ձիւն ևն», իռլ. lun «ոչ-խար» (կտրելու բուրդն ի նկատի ունենալով), անգլսք. álynnan «արձակել», գոթ. luna «փրկանք».-նոյն արմատից՝ -s-աճականով՝ զոթ. lausjan «արձակել, ազատել», fra liusan «կորցնել», laus «ունայն», հհիւս. lauss «ազատ, թոյլ, տկար», հբգ. far-lio-san «կորցնել», lōs «ազատ, զերծ», lōsjan, loson «արձակել, ազատել», գերմ. lósen «լու-ծել», los «ազատ, որ չունի», անգլսք. léas «ազատ, զերծ», անգլ. loose «արձակել, քանդել, բանալ», -less «զերծ, որ չունի» ևն (Boisacq 593, Walde 447, Kluge 310, 507, Pokorny 2, 407, Ernout-Meillet 538)։

• ՆՀԲ առաջին անգամ տուաւ ուղիռ մեկնութիւնը՝ լծորդ դնելով յն. λόω, λ︎. τος, λύσις և լտ. solvo, solutus ձևերը։ Windisch. I7 յն. λύω, ἐλευϑ-ερος, լտ. liber, գոթ. liusan, laus «ազատ»։ Böt-tich ZDMG 1850, 355 և Arica 81. 362 սանս. pluta=լոյծ։ Müller SWAW 38, 578 սանս. ruյ։-Հիւբշ. KZ 23, 395 կա-պում է նոյն սանսկրիտ բառին, հայր հա-նելով եւրոպական lug ձևից։ Տէրվ. Նա-խալ. 103 սանս. ruǰ, լատ. lugere «սգալ» ձևերի հետ՝ հնխ. rug «բեկանել, վշտաց-նել» արմատից։ Meillet MSL 7, 57 յն λόγος «ճկուն, մատղաշ ճիւղ», λυγόω. λυγίζω «ճկել, ծռել, կորացնել ևն», լիթ. lugnas «ճկուն»։ (Նոյնը հաստատում է Boisacq 589 ծան. լատ. luxus «պաշտօ-նից վտարեալ» ձևի միջոցով)։ Հիւբշ. 454 չի ընդունում այս մեկնութիւնը՝ նը-շանակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ, մերժում է նաև յն. λύω «լուծել» համեմատութիւնը՝ ձևի անճամաձայ-նութեան պատճառաւ։ Հիւնք. ծոյլ բա-ռից կամ յն. λόω, λόσω։ Meillet, De indeur. rdmen, էջ 24 լիթ. láuži «կոտրել», հբգ. liohhan «քաշել փրցը-նեւ». լատ. lugeo «լալ, սգալ» ևն ոնտա-նիքին է կցում, որ մերժում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 45՝ նշանակութեան տարբերու-Դեան պատճառաւ։ Pedersen Հայ. դը. լեզ. 44 գոթ. lukan «փակել»։ Patrubá-ny, Monde Orient. 2, 220 և ՀԱ 1908. 274 սանս. klidyati, յն. πλάδος «խո-նաւութիւն», հանգլ. hlaud «մէզ» ևն։ Վերջին անգամ Meillet BSL ж 79, էջ 4 տռուաւ վերի մեկնութիւնը։

• ԳՒՌ.-Ջղ. լուծել, Ախց. Երև. լուծէլ (փո-րի համար).-թրքախօս հայոց մէջ կայ լու-ծել օլմաք «ջուրի մէջ հալիլ» Ատն. (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։

• «մելանաձուկ, սեպիա» Անան. գիտ. 22, 28. Սիւն. քեր. 208.-ԱԲ և ՋԲ դնում են և լուք ձևով։

• Վերջին վկայութեան մէջ ՆՀԲ լոք բա-ռը սխալմամբ մեկնում է «կարմիր». նոյն սխալը կրկնում է և Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 106։ Ընդար-

• ԳՒՌ.-Կովկասում յայտնի է լոք, լորօ ձո.-կը, որ մեծաբերան, անթեփ, համեղ մի ձուկ է և դուրս է գալիս Կուրից, Երասխից. Մե-ծամօրից և Սևջրից.-Մշ. լոք, լօքօ։

• ՓՈԽ.-Վռար. ლოკო լոքո «ռուս. [other alphabet] կոչուած ձուկը» (ըստ Չուբ2. էջ 653. բուն վրացերէնն է ღლავი ղլավի)։

• , ի-ա հլ. «իշխող, տէր, մեծ, զօրա-ւոր» ՍԳր. Կոչ. իշխանական Ագաթ. Վեցօր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 3. իշխանաբար Ոսկ. լհ, ա. 18. իշխանակին Կորիւն. իշխանութիւն ՍԳր. անիշխանութիւն Ոսկ. եբր. Եւս. քր. անձնիշխան Ա. Եզր. դ. 8. Ագաթ. Եզն. ինքն-իշխան Ագաթ. Կոչ. հոմիշխան Խոր. սակաւ-իշխանական Փիլ. անիշխանական, իշխանա-վայել (նոր բառեր)։

• -Իրան. xšāna-ձևից. հմմտ. սոգդ. 'γšwn (կարդա՛ axšāvan) «թագաւոր» =բուդ. սոգդ. γšуwn (կարդա՛ axšēvan). հայերէնը այս axšāvan ձևից կրճատված չէ, այլ ենթա-դրում է *xšāna, որի յարաբերութիւնը նոյն է, ինչ որ զնդ. -pāna, -pāvan։ Ըստ այսմ բա-Հանում ենք իշխել բայից, որ է xšayami։ -յաւելվածը š-ի կամ s-ի մօտ հիւս. պահ-լաւական է (Benvenist REA ❇ (1929), էջ 8)։ Ատուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս իշխել բառի տակ։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քէ-րակ. 1815, 261, որ դնում է իր բառի գործիականից։

• , ո հլ. «եղ, ընդհանուր առմամբ պարարտութիւն, մասնաւորապէս՝ ձեթ, կա-րագ, եկեղեցական միւռոն» ՍԳր. Ոսկ. որից ունինք՝ ծառ իւղոյ «մի տեսակ ծառ. eleag-nus angustifolius L» (ըստ Արթինեան. Ածա-շունչի տունկերը, էջ 158) Ես. խա. 19. իւղա-գործ ՍԳր. իւղաթուրմ Գ. մակ. դ. 6. իւղեալ Ոսկ. ես. իւղիկ Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. իւղեփեաց ՍԳր. ևն։ Գրուած է նաև եւղ կամ եղ. վերջի-նը գաւառական մի ձև է, որի հոլովական ձե-ւերն են՝ սեռ. եղու Շնորհ. առ միք. պտր. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. 162), բց. լե-ղոյն Կոստ. երզն. 79, որից եղագլխութիւն Վահր. յար. եղաման Եղիշ. երէց. եղարկել «օծել» Լմբ. պտրգ. եղենի «ձիթենի» Վստկ։ Նոր բառեր են իւղաներկ, իւղանկար, իւղա-նկարիչ ևն։ Եղեցան «իւղ սրսկելու գործիք». ունի Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 257 (ըստ Թոփ-չեան, Mitteilungen des Seminars fur Ori. ent Spr. Berlin 1904, էջ 145)։

• = Փոխառեալ է Միջերկրեան կորած մի լե-զուից, որից են նաև յն. ἔλαιον «իւղ», ελαια «ձիթենի» (հին ձևերն են ἐλαιfον, ἐλαίfα). յունարէնից են ծագում լտ. oleum, olivum «իւղ», olea, oliva «ձիթենի». և սրանցից՝ ուղղակի կամ անուղղակի փոխառութեամբ՝ հֆրանս. oil, ֆրանս. huile, իտալ. olio, սպան. oleo, ռում. oleǰ, գոթ. alēw, հբգ. olei, oli, հոլլ. olie, անգլսք. ele, գերմ. öl, անգլ. oli, հսլ. olèǰ, ռուս. eleù, սերբ. olaǰ, չեխ. լեհ. oleǰ, լիթ. alēǰus, հին կիմր. oleu, ալբան. uli, հունգար. olaǰ ևն հոմանիշները (Walde 538, Boisacq 237, Berneker 264, Kluge 355)։-Հիւբշ. 393։

• ՆՀԲ թրք. yaγ, յն. ἐλαιον, լատ. ole-um ձևերի հետ։ Այս յն. և լտ. բառերի հետ են դնում նաև Peterm. 29, 39 Windisch, 17, Lag. Urgesch. 907։ Իսկ Müller SWAW 41, 10 և Bugge, Btrg. 16 դնում են ուղղակի փոխառեալ յունա-րէնից։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն ցե-ղակից! է դնում թրք. yaγ բառին։ Bug-ge, Etrusk. u. Arm. 94 ետր. elealieϑi-իւղալի։ Հիւնք. յն. ὄγρός «թոյլ, կակուղ» բառից։ Սանտալճ. L'idiome 14 ռևեռ ülini։ Պատահական նմանութիւն ունի հնխ. selp «իւղ, պարարտութիւն», որ կա-րող էր տալ ճիշտ հյ. եւղ. հմմտ. լն. ἔλπος «իւղ», կիպր. ἔλգος «կարագ». սանս. sarpi-«մաքուր կարագ», անգլսք. sealf, հբգ. salba «սպեղանի» (Boisaq 246, Kluge 406)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. եղ, Ագլ. Ակն. Զթ. Մկ. էղ, Սլմ. Վն. յեղ, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. յէղ, Սչ. յէխ, սեռ. յէղի, Ասլ. յէ'ղ, Տփ. յիղ, Տիգ. յըղ. -այս բոլորը գալիս են եղ ձևից. իսկ բուն իւղ ձևի ներկայացուցիչն է Ջղ. ուղ։ -Նոր բառեր են եղով, եղուիլ, եղտես, եղօշ-նակ, եղաթաթախ, եղալաւաշ, եղակալել, ե-ղաձու, եղաման, եղաշոռ, եղասրոց, եղեղէն, եղոտիլ ևն։-Հետաքրքրական բառ է իւղա-հալ, եղահալ «մէջը իւղ հալեցնելու փոքր ա-ման». որ ձայնական փոփոխութիւններով ղարձել է եղհալ Երև. Բբ., էխալ Ակն. Սեբ., ուխալ Բլ. Խն. Մշ. -այս վերջինների մէջ խ ներկայացնում է ղհ (տե՛ս Լումայ 1898, Բ գիրք, էջ 147) և ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի մեր բառի հետ սանս. iikha «պտուկ, սան»։

• ՓՈԽ.-Գւռ. եղ (yeγ) ձևը փոխառութեամի մտած է գրեթէ բոլոր թաթարական լեզուների մէջ. բայց որովհետև թաթարականում դ ձայնը ծանր բաղաձայն (saqil) է համար-ւում և չի կարող հետևաբար e ձայնաւորի մօտ գտնուիլ, այլ a (հմմտ. օսմ. aγlamaq «լալ», aγəl «փարախ», yaγmur «անձրև», уaγəт «կեղ», yaγəž «գորշագոյն», ayaγəm «ոտքս» ևն), ուստի գւռ. yeγ ձևը դարձել է yaγ, այսպէս՝ ունինք օսմ. [arabic word] ︎ yaγ «իւղ, ճարպ», [arabic word] yaγlə կամ [arabic word] yaγlu «իւ-ղոտ, պարարտ, կեղտոտ», [arabic word] yaγǰə «իւղավաճառ, իւղարար», [arabic word] yaγla-maq «իւղոտել, իւղել», [arabic word] yaγləq «թաշ-կինակ» (նախնաբար «կերակրի ճենճը սրբե-լու շոր». օսմ. այս բառից փոխառութեամբ ձևացած են Պլ. յաղլըխ, յալլըխ, Սչ. Ռմ. լա-լեխ, Ղրբ. յա՛լլուխ, յա՛լլըխ «թաշկինակ»). [arabic word] yaγlanmaq «իւղոտուիլ», [arabic word] ič̌ yaγə կամ [arabic word] don yaγə «ճրագու», [arabic word] tere yaγə «կարագ» ևն (տես Մ. Ա-ռևևեան. Ընռարձակ բառ. տճկ. հայ. գաղ. Պօլիս 1888), արևել. թրք. [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, կարագ, իւղ», [arabic word] yaγčamur «տաք հաց, որ կարագով շաղախում և քաղցր գի-նիով ուտում են» (հմմտ. գւռ. ճմուռ, եղաճը-նուռ), [arabic word] yaγəqmaq «գիրանաւ». ❇ [arabic word] ︎ yaγlaγu «սպեղանի», [arabic word] su-уaγə «սև կարագ» (տե՛ս Pü de Courteille Dict.

• lurk-orient. Paris 1870), Կաշգարի և Եար-խանդի բարբառով՝ [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, իւղ», [arabic word] ︎ yaγlanmaq «գիրանալ», [arabic word] уaγlamaq «իւղոտել», [arabic word] yaγləq «իւղ սրբելու շոր» (տե՛ս R. B. Shaw, A Sketch of tbe turki language as spoken in eastern Turkistan, Kashghar and Varkand, Calcut-ta 1880), չաղաթ. ❇ կամ [arabic word] ︎ yāγ «իւղ, ճաոա», [arabic word] yaγlik «ճաշից յետոյ ձեռք սրբելու թաշկինակ» (տե՛ս Vambery, caga-taische Sprachstudien, Leipzig 1867). ույ-գուր. [arabic word] ︎ уax, կիրգիզ. [arabic word] ǰau (այս լեզուի մէջ բառասկզբի y դառնում է միշտ ǰ. ինչ. պրս. yabān «աւերակ, անշէն» և yar «բարե-կամ, սիրելի»>կիրգիզ. ❇ jaban., [arabic word] jar), ալթայ. yu, կարագաս dyaz, կոյբալ. tyak, սոյոթ. tyax, կանդակով tyag, եաքուդ. aga «իւղ, ճարպ»։ (Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. [other alphabet] yu2 «իւղ, պարարտու-թիւն, կարագ»)։-Այս բոլոր բառերը ժԳ դա-րուն՝ թաթարական տիրապետութեան ժամա-նակ՝ անցել են թաթարներին։ Հայերը կարա-գի պատրաստութեան համար առանձին մի ձև ունին. փոխանակ կաթից կամ սերից հանելու կարագը, ձձումով կամ խնոցիով մածունից են հանում։ Թաթարները Հալաս-տանի մէջ սովորելով հայերից կարագի պատրաստութեան այս եղանակը, տարին և տարածեցին Թաթարիստանում, նիւթի հետ բառն էլ փոխ առնելով։ Իւղի բնիկ թաթարա-կան բառերն են՝ թաթար. šalγan, կոյբալ-կարագաս. salgan, արևել. թրք. tosum, մոն-գոլ. [hebrew word] tosun «կարագ, իւղ», եա-կուտ. səa կամ sāl, չուվաշ. sǰu, չաղաթ. may «իւղ, ճարպ», maxlik «իւղոտ», may-lamaq «կեղտոտել», ույգուր. mayunmaq «կեղտոտիլ», խըրղըզ. mayluq «թաշկինակ անձեռոց», հունգար. vay «կարագ» ևն։ Vam-bery (Etymologisches Worterbuch der Turko-tatarischen Sprachen, Leipz. 1878) հայերէն ձևին ծանօթ չլինելով՝ չէ կարոռա-ցել ուղիղ մեկնութիւն տալ յիշեալ թաթարա-կան ձևերին.-էջ 109, ❇ 120 jag, ag դրել է իբրև բնիկ բառ, իսկ էջ 213, N 231 դրել է maǰ, jagh արմատը և այս երկուսը ուզում է իրար կապել հունգար. vaǰ «կարագ» բառի միջնորդութեամբ, առանց մտածելու թէ may և yaγ ձևերը միևնոյն լեզուի մէջ և միև-նոյն ժամանակ գտնւում են կողք կողքի և հետևաբար չեն կարող իրարից յառաջացած լինել։-Օսմանեան թուրքերէնից փոխ առ-նուած ւենելով՝ անուղղակի մեզանից են փո-խառեալ սերբ. jag «իւղ, ճարպ», jaglek «թաշկինակ», քրդ. [arabic word] ︎ yaγ «կարագ», kere-yaγi «կարագ-եղ», լազ. yaγi «իւղ», վրաս. იაღლუ իաղլու «մի տեսակ խմորեղէն, аладья», იაღლავამი իաղլավաշի «իւղով ու խմորով շինուած խառնուրդ՝ որ վէրքի վրայ են դնում կամ ուռեցքի» (հյ. իւղալա-ւաշ ձևից)։-Սակայն ուղղակի հյ. իւղ ձևից է վրաց. იუღი իուղի «իւղ» (ըստ Մառ, Teкe-ть и paзcк. IV յաւել.)։

• (ոսկեդարույն անհոլով, յետնաբար ո հլ.) «ամէն մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. սրա մէջ իւր դերանուն համարելով՝ իբր -քանչիւր արմատից՝ յետնաբար շինուած է երկաքանչիւր «երկուսն էլ» Փիլ. Նիւս. Յճխ. իբր համապատասխան յն. έϰατερος ձևի Չափի համար կրճատուած ձևով ունինք իւ-րաքանչ Ադամ. 254։

• ՆՀԲ քանչ=լծ. պրս. kas «անձ» և ւն ἔϰαστοτ։ Peterm. 182 իւրք անձնիւր։ Տէրվ. Altarm. 2, 3, Նախալ. 119 և Մա-սիս 1881 յուլ. 4՝ իւր «իր»+քան-չ= ւտ. cunоue. գոթ. huanhun, լտ. quisqus «իւրաքանչիւր», quam «քան»։ Մառ ЗВO 5. 316 զնդ. kasčid ձևիզ է դնում քան-հիւր։ Patrubány SA 1, 209 իւր-ա-քան չ-իւր, այսինքն «թէ՛ իւրքն և թէ՛ ոչ իւր-ռռն»։ Meillet, Altarm. Elementarbuch էջ 65 և Rev. ét. arm. I. 13, մեկնում է «sein eher als nicht sein». «sien nlu-tót que non sien», այսինքն «իւր քան ոչ իւր»։

• «շան ձագ» Մարթին. Վստկ. 221-2. Տաթև. ամ. 230. յոգնակին՝ լակոտանի Վստկ. 221, լակոտունք Սամ. անեց. շար. լշջ.

• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ ձև հմմտ. վրաց. ლეკვი լեկվի «շան լակոտ, ա-ռիւծի կորիւն» (Չուբինով 647), լազ. լակի, լաքի, լաճի «շուն», լակոտի «շան ձագ».-հայերէնը փոխառեալ համարելու պատճառն այն է՝ որ արմատը լակ՝ գտնւում է միայն կովկասեաններում։-Աճ

• ՀՀԲ լակել բառից՝ իբր լակող։ Պատկ. Maт-р. для арм. сcлов. I. 9, 10 Ատրպ. թրք. [arabic word] lekte «շան լակոտ» բա-ռից փոխառութիւն։ (Նոյնը ընդունում է և Հիւբշ. 267)։-Ըստ Будaговъ 2, 191 այս բառը արտասանւում է läkätä նշա-նակում է «լակոտ. 2. տխմար», և բառի Ատրպատականից ուրիշ թրքական լե-զուի մէջ չկայ։-Այս բառն է որ տուել է գւռ. լաքաթայ ձևը, և կասկածելի է որ միևնոյնը նաև լակոտ ձևը տուած լի-նի։-Մառ ЗВО 19, 072 իբրև յաբեթա-կան բառ՝ կցում է վերի կովկասեան ձե-ւերին.-at դնում է իգականի վերջաւո-րութիւն։ (Այժմ աւելացնում և նրանց է կցում նաև սումեր. lu «առիւծ», ափ-խազ. la «շուն». տե՛ս Cpeд. nepeдвиж էջ 10)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ Արրտ. 1910, 449 և 1911,

• 418։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Kars։ Յուշարձան, էջ 406 սումեր. lik «շուն»։

• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. լակոտ, Ախց. Երև. Կր. Շմ. լակօտ, Ալշ. Մշ. լագող, Ննխ. Պլ. Ռ. լա-գօդ, Հճ. լmգոդ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. լակուտ, Մրղ. լակուիտ, Տիգ. լmգուդ, Հմշ. Սեբ. լա-գէօդ, Ասլ. լագէօ՝դ, լագէօ՝*. -նոր բառեր են լակոտահան, լակոտատել, լակոտակախ, լակոտ-լուկուտ (կրկնական), Ղրբ. կոչական ձև է՝ լա՛կու, ա՛ լակու։

• , ն հլ. (լերին, -ռնէ, -րամբ, -րինք, -րանց. յետնաբար՝ յգ. լեռունս Անկ. գիրք հին կտ. 301) «լեռ, սար» ՍԳր. ածանցման մէջ երևան է գալիս սովորաբար սղեալ լեռն-ձևով. ինչ. լեռնաբերձ Եզն. լեռնական ՍԳր. Ագաթ. լեռնակեաց Կորիւն. լեռնակողմն ՍԳր. լեռնաձև Եզն. Ագաթ. լեռնային ՍԳր. լեռնասէր Վեցօր. լեռնոտն Յուդթ. զ. 9, է. 9 լեռնանալ «ամառանոցի համար լեռը բարձ-րանալ» (այս նշանակութիւնը չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 129. բայց ունինք նաև առանց սըղ-ման՝ լեառնական Բուզ. լեառնանալ Ա-գաթ. -սեռ. լերին ձևից է լերինաթինդ Նար. տաղ. իսկ լերանց ձևից՝ լերանցամէջ Վեց-օր.-նոր բառեր են լեռնաշղթայ, լեռնոտ ևն։

• Peterm. 29, 30, 42 սանց. σiri հոմա-նիշի հետ։ Gosche 34 սանս. giri, զնդ. gairi, հպրս. *Ἀρταγῆραι։ Böttich. ZD-MG 1850, 355 սանս. և զնդ. ձևերը։ Müller SWAW 38, 588 նաև աֆղան. [arabic word] γar։ Տէրվիշ. Altarm. 26 և Մասիս 1881 մայ" 6 սանս. և զնդ. ձևերի հետ նաև հսլ. gora «լեռ»։ Bugge, Beitr. 8 ւտ. clivus «բլուր», հհիւս. hlaiva, գոթ. hlaiw, անգսք. hlāw, հբգ. hlēo «գերեզ-

• ման», յն. ϰλιτύς «բլուր», իռլ. sliab «սար», լիթ. szlaītas «լեռան լանջ, դար» ևն ձևերի հետ. հայր դնում է հնխ։ k'leivar-ձևից՝ ն յաւելուածով (հմմտ. Bartholomae, Stud. II 27 ծան)։ Մառ. Արաքս 1890 Ա. 111 մերժելով այս՝ հյ. վեր և գեր-ձևերի հետ միասին կցում է զնդ. gairi բառին։ Հիւբշ. 451 անապա-հով է համարում Bugge-ի մեկնութիւնը։ Հիւնք. լեառն ուղղականը տեառն բա-ռից, իսկ լերին և միւս հոլովները՝ լինիմ բայի հրամայականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ գրակ. 15 եբր. հար «տար» ռառե հետ։ Fneйe, Cбор. мат. Kавк. 31, 5 յն. λέπος «ժայռ» բառի հետ. վերջաւորութեւ-նը համարում է մասնիկ, ինչ. ամ-առն. ձմ-եռն։ Scheftelowitz BВ 28 292 և 29 59 գոթ. hleira«վրան»=հբգ. leitara։ Walde 170 և Boisacq 471 դնում են Bugge-ի մեկնութիւնը, Walde 171 նաև վերջինը։ Պատահական նմանութիւն ու-նին խունսագ. mer, աւար. ջար. անցուգ. mēr, սամոյ. mari, մոկշա mar «սար»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեռ, Ակն. Զթ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէռ, Հճ. լէր, Ասլ. Խրբ. Սեբ. լmռ. միւս-ները գործածում են սար հոմանիշը. -Երև. լէռ կայ միայն «պինդ քար» իմաստով։-Նոր բառեր են լեռլանջ, լեռուոր, լեռնցի, լեռ-նախնձոր։

• , ի-ա հլ. «լիաբաց ձեռքի վրայ բոյթ մատի ծայրից մինչև ճկոյթի ծայրը եղած տարածութիւնը (մօտ 24 սանտիմետը) կամ բստ երկրաչափների՝ ուղուկ, չորս մատնա-չափ» ՍԳր. Կիւրղ. գնձ.-արդի լեզուի մէջ էլ ընդունուած է թիզ «բթամատից մինչև ճկոյ-թը» և քիլ «բթամատից մինչև ցուցամատը՝ որ է մօտ 18 սանտիմետը». (այսպէս է նաև Խտջ. որ պահում է յիշեալ երկու բառերն էլ)։ -Բայց Եզնիկի մէջ՝ էջ 214 կարդում ենք. «Ո՛չ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք», ո-րից երևում է որ թիզը քիլից փոքր (կամ հա-ւասա՞ր) է։ Սրան համապատասխան է գա-լիս Ղրբ. կէղ (=քիլ), որ նշանակում է «թիզ, բթամատից մինչև ճկոյթը»։-Թիզ բառից ու-նինք թզեան «մէկ թիզ երկարութեամբ» Կիւրղ. դտ. Ոսկ. հերոդ. թզաչափ Յալսմ. թզաչափաբար Անյ. պորփ. թզուկ «խիստ կարճահասակ, գաճաճ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 155, Խոր. աշխ. Վրք. հց. թզահասակ «թզուկ» ԱԲ. երեքթզեան Եւս. քր. իննթզեան Երզն. լս։

• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 87, յետոյ ԳԴ, համեմատում են պրս. [arabic word] dist «թիզ». (այս բառի նախաձե-ւը պիտի լինի կա՛մ զնդ. dišti «տասր մատնաչափ» և կամ պրս. [arabic word] dast «ձեռօ». երկուսն էլ անյարմար են ձաւ-նական տեսակէտով)։ Հիւնք. թուզ բա-ռից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 նկատելով որ զանազան լեզուների մէջ «թիզ, տարածել և կտաւ գործել» բառե-որ նոյն ծագումն ունին (հմմտ. գերմ. Spanne «թիզ», spinen «գործել», span-nen «լարել, տարածել», հսլ. pedī «թիզ», péna «լարել», լիթ. pinü «հիւ-սել»), ուստի հետևցնտւմ է, որ հյ. թիզ և թեզան նոյնարմատ են և ծագում են հնխ. teg'h-«լարել, տարածել» արմա-տից, որի գոյութիւնը սակայն այլուստ չի կարողանում հաստատել։ (Այս պարա-գային համեմատելի էր հնխ. tek «հիւ-սել», որի վրայ ընդարձակ տե՛ս թեքել,։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խտջ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սլ. Վն. Տիգ. Տփ. թիզ, Ոզմ. թէ՛զ, Զթ. թը'զ, զարմա-նալի ձև է Արբ. թիլ «բթամատից մինչև ցու-ցամատը», որ անշուշտ թիզ և քիլ բառերի խաչաձևման արդիւնքն է։ -Նոր բառեր են թզանոց, թզիկ «կարճ», թզել «թիզով չա-փել»։

• տե՛ս Թունդ։

• ո հլ. «համրանք», ՍԳր. «թուանշան» Փիլ. Սահմ. «թուաբանութիւն» Փիլ. ել. «տա-բեթիւ, թուական» Շնորհ. «գրքի գլուխ» Խոր. որից ի թիւ ասել «առանց եղանակի կարղալ (սաղմոս ևն)» Յհ. իմ. ի թիւ ուսանիլ, գիտել «բերան իմանալ» Վրք. հց. ընդ թիւ մտա-նել «համարուիլ» ՍԳր. թուել «համրել, հա-շուել» ՍԳր. Վեցօր. թուիլ «համարուիլ, կար-ծեւիլ» (հմմտ. համար, համարել և համրել). մհյ. թվենալ «հաւանիլ» Անսիզք 79. թուե-գուցանել Ոսկ. ես. թուիք «կարծիք» Յհ. կթ թուական Սահմ. տոհմաթիւ Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. բազմաթիւ Եդիշ. Մանդ. կապ-հաթիւ Եղիշ. մարդաթիւ ել. ժբ. 4. մեծաթի Բ. մակ. բ. 25. եղբայրաթիւ «եղբայր համա-րուած» Եփր. ել. քոյրաթիւ Եփր. ծն. երկ-թուեան Ագաթ. § 656. թուով «քիչ, սակաւ» (և ո՛չ թէ «շատ»). Փարպ. էջ 12, 63, 133, 144, 152, 157, 168 (ըստ դիտողութեան Թ. Աւդալ-բեգեանի, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 59). նոր բա-ռեր են թուաբան, թուաբանութիւն, թուաբա-նական, թուահամար, թուանշան, թուարկել, թուարկութիւն ևն։ Այստեղ է պատևանում վերջապէս թուելեաց երգ Խոր. որ ծագում է թուել «ասել, պատմել» բայից (ըստ Մ. Ա-բեղեան, Հայ ժողովրդական առասպելները 1901, էջ 67-68= Արրտ. 1899, 141). հմմտ. յն. λεγω «ասել, պատմել, կարդալ, թուել, համարել», լտ. computare «թուել, հաշուել, ծանր արտասանել», ֆրանս. compter «թուեւ-հաշուել, համրել» և čonter «պատմել», comp-te «հաշիւ» և conte «վէպ», գեռմ. Zahl «թիւ», zählen «թուել, համրել» և erzáhlen «պատմել», անգլ. to tell «թուել, համարել, ասել, պատմել»։ Այս նշանակութեան հա-մար հմմտ. յատկապէս հետևեալ վկայու-թիւնները (ըստ Անդրիկեան, Բազմ. 1906, 107). «Քրիստոս արտաքս ընկեցեալ (հա-րուստների տներից) և պառաւն մտեալ՝ թուէ առասպելս» (հեքիաթ է պատմում). Ոսև մեկն. կողոս. ճառ 8, հտ. Ա. էջ 619. «Ջի եթէ միոյն (աւետարանչի) զամենայն էր ա-սացեալ, ապա աւելորդ էր և այլոցն ևս թիւ» («պատմութիւնը, պատմելը»). Ոսկ. մտթ. Ա. «Զի թէ միայն զամենայն ինչ ասացեալ էր՝

• լորդ էր այլոցն թիւ»։ Boрp, Gram. comp. IV 365 համեմա-տում է վեդ. tuvi «շատ», távas «ուժ», tu «մեծանալ», լտ. tumulus «բլուր», կելտ. tywu «մեծանալ» ևն բառերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. στῖφος «կոյտ, խումբ»։ Հիւնք. պրս. du, լտ. duo, յն. ბόο «երկու» բառից։ Patrubány SA 1, 211 սանս. tu, taviti «ուժ, արժանիք ունենալ»։ Մառ. ЗВO 22, 94 ելամ. itu, լազ. թութա, վրաց. թթուե «լուսին, ամիս »բառերի հետ՝ իբր յաբեթական ձև։ Petersson, Ar. u. Arrn. Stud. էջ 135 ռուս. за-тeвать, зa-тeять «հնարել, մտքումը մի գաղափար յղա-նալ» = ուկր. vyt'ivaty, յն. τημέλη. τημέλεια «խնամք, ուշադրութիւն» են բառերի հետ հնխ. tē, tēi, tēv, tēm ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ու-նին վրաց. თვლა թվլա, თულა թուլա «համարել, համրանք», թթր. [arabic word] too «թիւ, համրանք, պատիւ», [arabic word] too-lo «թուել, համրել» (որովհետև գտնւում է նաև մոնղոլերէնում՝ ըստ Будaговъ 1, 808)։-Թուելեաց երգի համար տրու-ած բացատրութիւններն են. Էմին, Վեպք հնոյն Հյստ. 20 «ժամանակագրական երգ», Դիւլորիէ JAs. 1852, 27 «չափա-կան երգ», Մխիթարեանք՝ lomaseo-ի թարգմանութեան մէջ (էջ 82 ծան.) «յանգական երգ, rimato od in versi». բնագրում թարգմանուած է «canta del-la tradizioni, աւանդական երգ». Նաւա-սարդեան, Մուրճ 1894, 443 հասկանում է «գիշերային հսկման երգ», հանելով թևել «հսկել, գիշերը հսկել» բայից (հմմտ. գւռ. թև տալ «հօտի շները պա-հապան նշանակել» և վրաց. თევა թե-վա «գիշերային հսկում»). Խալաթեան, Aрм. ənocъ, էջ 197 «այլաբանական եոգ», իբր թուիլ «երևալ» բայից. Մառ. ЗВО 11, 300-2 հանում է թովել բա-յից. հմմտ. պրս. [arabic word] afsāīdan «թովել» և [arabic word] afsāna «պատմութիւն,

• առասաէլ». ուդիզ մեկնութիւնը, որ տուե։ էր Աբեզեան (տե՛ս վերը), կրկնում է 3. Թոֆճեան, Նոր-Դար 1903, л 101, ոբի պատասխանը տալիս է Z, Նոր-Դևի 1903, ❇ 111։ Բ. եպս. Գէտրգեան, Հովիւ 19Ո6 134 վերի բոչոր տեզերում թուել մեկնում է «շարել»։ Յիշեցնում է եգիպտ. tnw «հաշուել», tnwt «թեւ»։

• ԳՒՌ.-Հմշ. թիվ «հատ» (օր. Քանի՞ թի։ հաւ ունիս). Ախց. Երև. Ղրբ. Մկ. Շմ։ թիվ «թւական, տարեթիւ», Սլմ. թիվ «անգիր, գոց, բերան արած» (օր. Դանդ թիւ ասա՛), Գոր. Կր. Ղրբ. թվալ, Սչ. ութֆէնալ «թուիլ, երևալ»։ Անգորայի թրքախօս կաթոլիկ հա-յերն էլ ունին tiyγ badarak «թիւ պատա-րագ». օր. böyun tiyγ badarak górdum «այսօր թիւ պատարագ տեսայ» (Բիւր. 1898, 789)։ ❇

• «օձիքի և գրպանի եզերքին՝ ամրու-թեան կամ զարդի համար կարուած երիզ» Փիլ. ել. 545. «թարթիչների տակ ծարիրով քաշուած աղեղ» Մծբ. 356 (Թլիփ ածեալ (ծարրով) պաճուճեաց զանտառս արտեւա-նանց)։ Այս վերջին օրինակից հետևցնելով Հին բռ. =Բառ. երեմ. էջ 120 գրում է «թլիփ. զարդ», որին հետևում է նաև ՀՀԲ՝ դնելով «թլիփ. զարդ կամ պաճուճանք»։ Բայց իրա-պէս թլիփ բառի բուն նշանակութիւնն է «ե-ղերք, ծայր, մանաւանդ շրջաբոլոր ծաւր». և այս իմաստից է թլփատել «անդամի ծայրը շրջաբոլոր կտրել» (ըստ հրէական և իսլա-մական ծիսի) ՍԳր. թլփատութիւն ՍԳր. (հմմտ. յն. περιτέμνν և լտ. circumcido, որոնք բուն նշանակում են «շրջահատել»)։ Յետինները սխալ ստուգաբանելով բառս՝ են-թադրել են թլփատ «ծածուկ անդամ» Մամիկ, էջ 23, 24, 25, 48, թլիփ «ծածուկ անդամ» ԱԲ կամ «ծածուկ անդամի ծայրի կաշին» (ըստ արդի հայկաբանների)։

• տե՛ս Թմուր։

• (-մւոյ, -մեաց) «ոսոխ, հակա-ռակորդ, չարակամ» ՍԳր. որից թշնամենալ կամ թշնամիլ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. թշնամու-թիւն ՍԳր. թշնամաբար Փարպ. կամ թշնա-մեբար Պղատ. տիմ. թշնամական Պիտ. ևն.

• = Պհւ. [arabic word] dušman, dušmen (Sale-mann. Man. Stud. ЗAH 8, 67), պազենդ. dušman, պրս. [arabic word] dušman «թշնամի». [arabic word] dušmani «թշնամութիւն», զնդ. dusmainyu-«թշնամի», dušmanah-«չարա-խոհ, չարախորհուրդ»։ Այս բառերը ծագում են duš «վատ» և mainyu, manaնh «հոգի, միտք» բառերից, և նշանակում են բուն «չա-րամիտ, չարահոգի»։ Պրս. բառը տարածուած է ամբողջ Արևելքում. այսպէս՝ օսմ. düsmen. disman. լազ. düšmeni, dusmani, ն. ասոր. dižmin, գնչ. dušman, ավար, չերեմիս. tuš-man, ուտ. dušman, չուվաշ. ալթալ. tuš, man, խըրղըզ. tuspan, մորդվին. dušman (այս վերջինը ստացել է «վիշապ, կախարդ» նշանակութիւնները), ռուման. dusman, բուլգ. սերբ. dusman (Berneker, էջ 239,, բոլորն էլ «թշնամի»։ Vambéry, Etym. Wört. էջ 189 չուվաշ. ալթայ. և խրղըզ. ձևերը հանում է բնիկ թուրք արմատից, ինչ որ յայտ-նի սխալ է։ Հայերէն բառը նախապէս եղել է դշման, ուր դ՝ ազդուելով յաջորդ շ-ից, դար-ձել է *թշման. և այս բառն էլ (ըստ Meillet, Bevue critique 1896, էջ 423) ազդուելով վե-րի թշնամ, թշնամանել բառից, դարձել է *թշնամ և ի մասնիկով՝ թշնամի։-Հիւբշ. էջ 154, 512։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ դնում է թրք! տիւշմէն, տիւշման, յն. δντμενή = Peterm. 21 դնում է պրս. ձևը։ Lag. Urgesch. 948 պրս. և յն. ձևերի հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 189, 190 պարս-կերէնից։ Հիւնք. պրս. տիւշմէն և հյ. թըշ-նամանք ձևերից։

• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. թշնամի, Մրղ. թշնամը. (Ագլ. շեշ-աւում է երկու ձևով՝ թշնա՛մի և թշնամի).-իմաստի փոփոխմամբ՝ Մկ. թշնամը՝, Ոզմ. թշնամէ «սատանայ». հմմտ. Եզն. 53 «Սա-տանաւ լեբրայեցւոց և յԱսորւոց լեզուէ խո-տորեալ թարգմանի... և ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյ՝ իւրն կամօք եղև բանսար-կու»։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. ՆՀԲ ղնում է նաև ո հլ. բայց առանց վկայութեան) «մահադեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 19. որից թաւ-նաւոր Իմ. ժզ. 10. Եփր. վկ. արև. թունել «թունաւորել» Խոր. թունալից Յհ. իմ. երև. ապաթոյն Նար. կգ. 160. դառնաթոյն Վեցօր. 196. չարաթոյն Ագաթ. իժաթոյն Յհ. կթ. հրաթոյն Բենիկ. թունամուխ Եփր. վկ. արև 21. անթոյն Եղիշ. խաչել. հակաթոյն (նոր բառ). գրուած է նաև թիւն, որից թիւնաւոր Կոչ. թիւնաբեր, թիւնաբուխ, եռաթիւնեալ Շնոր. վիպ. ևն. հմմտ. անդոյր և անդիւր գրչութիւնները։

• Canini. Et. étym. էջ 56 և 228 կիմը. ton «թոյն»։ Հիւնք. պրս. թինիյն «օձ, վի-շապ», թաուն «ժանտամահ, սրածու-

• թիւն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. teur «ուժ ունենալ, այտնուլ» արմատից։

• ԳՒՌ.-Կայ միայն Մշ. թուն. իսկ Զթ. ա-նէծքների մէջ գործածական է թունաթափել բայը։

• , ի-ա հլ. «ճամբի պաշար, պա-րէն» Յուդթ. բ. 9. Տոբ. ե. 22. «ռոճիկ, ամ-սաևան» ՍԳր. «կերակուր» Պղատ. փոխաբե-րաբար՝ թոշակ յետին կամ թոշակ վերջին «հիւանդին տալու հաղորդութիւն» Ղևոնդ. Յհ. կթ. որից թոշակել Եփր. դտ. 338 և թգ. 381 թոշակատար Փարպ. թոշակակեր Նոնն. ևն գրուած է նաև թօշակ, թորշակ ձևերով.-նոր բառեր են՝ թոշակաւոր, թոշակադրամ, թոշա-կարկղ, թոշակառու, թոշակատու ևն։

• = Պհլ. [arabic word] tošak բառից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] toša «սնունդ, պարէն, ուտելիք, ճամբի պաշար». արմատը [arabic word] toš «ոյժ, կարողութիւն, ուտելիք, պաշար», որից էլ [arabic word] t'ošdān «պաշար դնելու ա-ման», պարսկերէնից փոխառեալ են նաև բե-լուճ. tošag և t'ošaγ ձևերը։-Հիւբշ. 155։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Urgesch. 962, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Muller SWAW 38, 572, WZKM 7, 372, ուր իրանեան բառը հա-նում է tuš «ուրախանալ, գոհ լինել» ար-մատից, կցելով սանս. toša «գոհութիւն, ուրախութիւն» բառի հետ և ենթադրելով զնդ. taōša «աղանդեր» ձևը։

• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց է Ղզ. թշկօն «ապրուստի վերջին միջոցը»։

• (եզ. սեռ. -ոյ, յգ. սեռ. -աց) փխաղող» ՍԳր. Կոչ. որից խաղողադառն Մծբ. խաղողեփեաց «մի տեսակ միջատ» Վե-ցօր. 162. խաղողաբեր Ոսկ. յհ. մկ. Արծր. խաղողենի Ոսկիփ. խաղողիկ «մանր խա-ղող» Գաղիան. «լեզուակ, մակալեզու» (հե-տևողութեամբ յունարէնի) Գաղիան. շնխա-ղող «մի տեսակ վայրի պտուղ» Վստկ. բժշ, (ճիշտ նոյն կազմութիւնն ունին պրս. [arabic word] sag-angūr և լազ. ջողոր-ղ'ուրձենի «շնխա-ղող»)։

• ՆՀԲ օղ որ խաղայ (Թաղիադեան, Ա-ռաջն. մանկանց, էջ 68 «յողի իւրում խաղ(աց)ող կամ սողալով աճող»։ Lag. Arm. Stud. § 960 յիշում է խպտ. aloli «խաղող», ոռի համար ասում է՝ թէ այնքան նման է հայերէնի, որ մին միւ-սի մայրը պէտք է որ լինի։ Հիւնք կա-կուղ բառից։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 270 և Բազմ. 1897, 50 հին եգիպտ. արէր «խաղող», ուարէր «որթ», խպտ. ալօլի, հալօլի «խաղող», սանս. հալա, հալալա «գինի» (սրանց մասին տե՛ս և գինի բառի տակ)։ Patrubány SA 1, 198 սանս. kalilās «լի» բառի հետ։ Մառ ИАН 1915, 940 մինգ. վրաց. լազ. ղ'ուրձենի «խաղող» բառի հետ ցեղա-կից։

• ԳՒՌ.-Մշ. խաղող, Մկ. Ոզմ. խաղուղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խա՛ղուղ, հա՛ղուղ, Ալշ. հա-ղող, Ախց. հաղօղ, Ագլ. Շմ. հաղուղ, Զթ. խmղիւղ, խmղ, Սեբ. հաղէօղ, Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավող, Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. խավօղ, Այն. խավօխ (Բիւր. 1900, 671), Սչ. խավօխ՝, Տիգ. խmվուխ, Ակն. խավօղ, խավէղ, Մրղ. խավուէղ, խավըէղ, Երև. Պրտ. Ննխ. հավօղ. Հմշ. հավէօղ, Ասլ. հավէ՝օղ։-Շատ հետա-քըրքրական ձև է Ղրբ. սեռ. խըղվին «խա-ղողին»։-Նոր բառեր են խաղողագող, խա-ղողածառ, խաղողաքաղ, խաղողօրհնէք (= Մրղ. խավուէխնէք)։

• «փուշ կամ փշոտ թուփ». որից խառի պտուղ «փշոտ թփերի պտուղ, ինչպէս ծոր, շնխաղող ևն» Գաղիան։

• = Պրս. ❇ xar, պհլ. xar «փուշ»։-Հիւբշ. 269։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (բայց դնում է նաև լծ. հյ. կառ), յետոյ Պատկ. Ma-πen. I. 10։

• «այրել, դաղել». արմատ առանձին անգործածական, որից խարել «տաղել, այ-րել, կիզուլ» Ա. տիմ. դ. 2. Ոսկ. ես. և գաղ. Եփր. թգ. 434. Բուզ. Եւս. պտմ. եղեմնախար «եղեամով այրուած» Ագաթ. խարակել Բուզ. Ոսկ. մ. գ. 4 ? խարակիչ Ագաթ. խարան «երկաթով դաղած, վէրք» Ել. իա. 25. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 37. Եւս. պտմ. խարոյկ «կրակ» ՍԳր. խարուկել Պիսիդ. Վեցօր. տող 164. խարուկածին Իմ. ժէ 5 ևն։ Արմատիս միւս ձևերն են խոր-(առանձին անգործածական), որից -ով մասնիկով՝ խորով (տե՛ս այս բա-ռը) և խարշ-ել՝ աճած շ աճականով (տե՛ս առանձին)։

• = Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. qer-, qor-, qr-«այրել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են-վեդ. kūdayati «խանձել»=սանս. kun-dayati «այրել» (<աճած qf-d ձևից), յն. ϰέραμος «բրուտի կաւ, թրծած աման, կըղ-մինտր, աղիւս», ϰεραμεύς «բրուտ» (աճած -m աճականով, իբր հնխ. qerəmos), լտ. cremo «այրել», carbo (<*car-dhō) «ա-ծուխ», հբգ. herd, անգսք. heord, անգլ. hea-rth, հսաքս. herth, հոլլ. haard «վառարան, օջախ», գոթ. haúri «ածուխ», հիսլ. hyrr «կրակ», հսլ. kuriti, ռուս. курить «ծխել», ուկր. kurevo «կրակը հրահրել», նսլով. ku-čiti «տարաղնել», հսլ. krada «օջախ», լեհ. trzon «օջախ», լիթ. kurti «տաքացնեւ» kurénti «շարունակ տաքացնել», kársz-las «տաք». kaīsztis «տաքութիւն», kur-styti «հրահրել», լեթթ. karsts «կիզիչ տաք», karset «կրակ վառել, տաքացնել», kurstit «տաքացնել» ևն (Walde 129, 199, Boisacq 394, 436, Berneker 651, Trautmann 145, Kluge 215, Pokorny 1, 418, Ernout-Meillet 220)։ Հայերէնի մէջ հնխ. qor-տալիս է խոր-ով, qr-> խար-, իսկ qer-ձևը պա-հուած չէ.-խարշել բառի շ աճականի հա-մար հմմտ. մի կողմից հյ. լպիր-շ, և միւս կողմից լիթ. kársztas «տաք»։-Աճ.

• ՆՀԲ խարել, որպէս թէ այրելով խո-րել, լծ. յն. ϰαίω, խարակել=լծ. յն ϰαυματίςω, թրք. qavur-maq, խարոյկ արմատն է խարել կամ հուր, խարան-լծ. յն. ϰαραϰτήρ (վերջինս գծագիր ռա-ռի տակ)։-Lag. Urgesch. 950-1 և Beitr. bk. Lex. 26 խարոյկ հանում է խարել բայից, իսկ խարել=սանս. kha-ra «ևեռեչ տար»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 վերի բառերը, ինչպէս նաև խարուեալ, խարշել, խորշակ դնում է հնխ. skar «այրել» արմատից. հմմտ. սանս. kša «այրել», kš̌āra «կծու», kšama «չոր,։ ցամաք», çar «ե-փիլ», çrā «խորովիլ», յն. ἔηρός «չոր» ևն։ Հիւնք. խարոյկ=արաբ. [arabic word] ha-rīq «հրդեհ»։ Patrubány SA 1, 194խո-

• րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։

• ԳՒՌ.-Մշ. խարել «մարմնի մասերը ի-րար քսուելով հարուիլ», Երև. խարակէլ «հո-ղէ ամանը այրելով ջնարակել», Ղրբ. խա՛-րակ «ջնարակում», խրա՛կէլ «ջնարակել», Ալշ. խարգել, Պլ. խարգէլ, Խրբ. խարգիլ, Տիգ. խmրգէլ «խորովել, այրել, բովեւ»։ Ակն. խարգիլ «այրել, մրկել», Զթ. խառգիլ «դալար փայտը թեթևակի այրել», Սլմ. խա-րատել, Մկ. խարատիլ «այրելով ջնարակել»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხრაკვა խրակվա «կարագի մէջ տապակել», ხრაკი խրակի «խանձրա-համ կերակուր», დახრაკვა դախրակվա, მეხრაკვა շեխրակվա «խորովել», მოხრაკვა մոխրակվա «խորովել, տապակել», სურვებ-րացնել, ջերմութիւն, եռանդ», გამოხურვება գամոխուրվեբա «կրակով կարմրացնել» (այս բառերի արմատն է խրակ, խուրվ=հյ. խա-րակ, խարկել, խորով), լազ. խրակ (կտր. դիխրակու) «խորովել»։-Պատահական են կիրգիզ. [arabic word] qarəmaq «ատրաշէկ երկա-թով խարել» (Будaгoвь 1, 13). քրդ. ❇ xeruz «խարոյկ» (որ Justi, Dict. Kurde 155 մեզանից է դնում), թրք. [arabic word] qavur-maq «խորովել», հիւս. օստյ. kayram «ե-փած», kavartəm, kavərləm «եփել» ևն։

• «անասուններին տալիք կեր» Ագաթ. 42. ուրիշ վկայութիւն չկայ. նոր գրականի մէջ համարւում է «չոր խոտ»։

• = Պհլ. x'ār, պրս. [arabic word] x'ar «կեր, ու-տելիք», պհլ. xartan, պրս. [arabic word] xōrdan «ուտել», զնդ. xvar, x'araiti «ուտել». նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. կեր, ձիուն կեր տալ, տճկ. yemek «ուտել» և yem «հաւի, ձիու ևն կեր», որից էլ yemlīk «մսուր»։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յետոյ, Meillet JAs. 1910, 465։-Patrubány IF 14, 57 նոյնը ընդ խոր! Պատահական են թւում կովկասեան լեզուներից ա-մառ. xer. xir. xrrer, խունսակ. xer, ան-ցուկ. xer, կայ, ակ. խիւր. k'ar, ագ. k'är, որոնք բոլոր նշանակում են «չոր խոտ»։

• «փուշ» տե՛ս Խառ։

• «խոշոր, թանձր նիւթից շոր, քուրձ, ցնցոտի» Եփր. պհ. Վրք. հց. Իգնատ-ղկ. էջ 103. որից խարազնագոյն «գռեհկա-գոյն» Պիտ. խարազնազգեաց «քուրձ հա-գած» Յհ. կթ. Շար. խարազնազգեստ «քուրձ հագած» Ագաթ. Խոր. խարազնաւոր Մաշտ։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «պատուանդան, յատակ (սիւնի, աւազանի, բռան1» ՍԳր. «զած բեմ» Բ. մնաց. զ. 13. «նաւի երկաթ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. «սրունք, ոտք» Նար. որից խարըսխաձև Ագաթ. վեր-նախարիսխ Երեմ. ծբ. 18. խարսխել Խոր. կարծրախարիսխ Նար. խչ. հաստախարիսխ Նար. խչ. յետին գաւառական ձև է սարիսխ Սոկր. 66. Պիսիդ. Պտմ. վր. էջ 61, 79. Տօ-նակ. Վրդն. պտմ. 11. (հմմտ. սուն, դրաստ, աստ փոխանակ խուն, դրախտ, բախտ)։

• ՆՀԲ վրաց. խարիսխի։ Հիւնք. խօսել բայից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ համա-րում է մասնիկ. հմմտ. խորիսխ։ Patru-bány ՀԱ 1903, էջ 220 նոյն ընդ խո-րիսխ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარისხი խարիսխի «աս-տիճան», ხარისხოვანი խարիսխովանի «ար-ժանաւոր, աստիճանաւոր», მეხარისხი մե-խարիսխի «դասական», აღხარისხული աղ-Խարիսխուլի «աստիճանաւոր»։

• . ի-ա հլ. «մութ, մթութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 4. Վեցօր. Եզն. որից խաւարիլ ՍԳր. Վեցօր. խաւարին ՍԳր. Եզն. խաւարային Սղ. ժէ. 12. Իմ. ժէ. 17. Երն. (բոլորն էլ իբրև ոչ-ոսկեդարեան՝ ուղղելի խաւարին՝ ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 474). խաւարաբանդարգել Սեբեր. էջ 38. խաւարա-զգած Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 20. խավարա-կեաց Վեցօր. 172. խաւարասէր Վեցօր. 172. խաւարուտ Ա. Եզր. դ. 24. Ոսկ. յհ. ա. 6. խաւարչուտ Ագաթ. Եզն. խաւարչտական Ա. գաթ. խաւարչտին Բ. պետ. ա. 19. Ոսկ. յհ. բ. 23. անխաւար Ագաթ. խաւարամածեալ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. բ. տիմ. 192 ևն։

• = Պազենդ. xvāwar, պրս. [arabic word] xavār, պհլ. x'āpar, հմմտ. նաև պհլ. ❇ x'arvarān, [arabic word] ︎ xorbaran, մանիք. պհլ. [hebrew word] xorparān (Salemann *AH 8, 92). բոլորն էլ նշանակում են «արև-մուտք». պարսիկ բառը կարող էր ունենալ նաև «մութ, խաւար» նշանակութիւնը. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. ա-րաբ. [arabic word] maγrəb «արևմուտք», որից Խարբերդի բարբառով մրղաբ «մութ, խա-ւար»։ Թէև Հիւբշման, էջ 159 դժուար է գըտ-նում այսպիսի հին և շատ գործածական մի բառ պարսկերէնից դնել փոխառեալ, բայց եթէ ընդունինք խաւարը իբրև կրօնական գաղափարի արտայայտութիւն, փոխառու-թիւնը այլ ևս տարօրինակ չի թուիլ։-Հիւբշ. էջ 159։

• ՆՀԲ խաւ «թաւութիւն» արմատից։ Lag. Urgesch. 955 և Spiegel BV 5, 400 պրս. xāvar բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 30 սանս. kšap «գիշեր», զնդ. xšap «գիշեր», պրս. [arabic word] šab, յն. φέσ-ας, ϰνεφας «մթութիւն». σϰέπω «ծածկել» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 195 (յետոյ ՀԱ 1914, 58) և Հիւնք. պրս. խավէր։ Հ. Ա. Բագրատունի, Հայկ Դիւցազն, էջ 619 և

• Քերակ. զարգաց. 1408 իրար է կցում յն. χάος «քաոս», հյ. խաւ և խաւար։ Հիւբշ. 305 յիշում է ըստ Նէօլդէքէի ա-սոր. [syriac word] xabbārā «մթութիւն», որ սակայն հյ. պիտի տար *խանբար։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 275 և LF 14. 57 հնեւ škeu «ծածկել» արմատից, ինչպէս և լտ. obscurus։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. [arabic word] xab «քուն» բա-ռից՝ -ար մասնիկով։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. kayara «մութ, խաւար, մթութիւն», գնչ. kivar «երեկոյ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Սլմ. Սչ. Սեբ. Վն. Տփ. խավար, Հճ. խավօյ, իսկ Ասլ. խավար «Աւագ Ուր. գիշեր». -Մրղ. խավարում, Պլ. խավա-րում, խավարման քիշէր «Աւագ Ուր. երե-կոյ».-բայական ձևերից յիշենք Խրբ. Պլ. Շմ. Ռ. խավարիլ, Սչ. Վն. խավարել, Ադլ. խվա՛րիլ, Տփ. խա՛վրիլ, Գոր. Ղրբ. խվա՛րէլ։ Նոր բառեր են խաւարակալել, ափախաւար։

• «կաթի փոխատւութիւն՝ որոշեալ չա-փով կամ ամանով». որից ի խար տալ (գըր-ուած նաև խապ, խափ) «կաթ փոխ տալ» Վրդն. առ. 238-9։

• = Թրք. [arabic word] qab «աման» բառից՝ որ ռմկ. արտասանութեամբ հնչւում է խաբ. (այսպէս նաև վրաց. ვაბი ղ'աբի «ափսէ»). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գրբ. յանօթ տալ «փոխ տալ» Ոսկ. մ. գ. 24՝ անօթ «աման» բառիցս

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից առնե-լով Մառ, Վրդն. առ. 1, էջ 55։

• ԳՒՌ.-Ախց. խապ, Սեբ. խափ. այսպէս և ուրիշ շատ գաւառականներում, ինչպէս Ալքս. Ախք. Ակն. Բբ. Կիւր. Կյ. Հմշ. Ննխ. Շիր. Զն. նոր բառեր են՝ խաբւոր, խաբկից, խաբու-խաս, խաբխաչ։

• , ի հլ. «խաբէութիւն, սխալանք» Ոսկ. ես. Մանդ. որից խաբ գործել «նենգութեամբ դարան լարել» Եւս. քր. ա. 241, 345. ընդ խաբս «սխալմամբ» ծն. խգ. 12. Ոսկ. մ. բ. 5. Ոսկ. ես. 72 (տպ. ընդ խափս). խաբել «խաբել. 2. ծաղրել» ՍԳր. Եզն. խաբանք Դ բագ. ժ. 19. Յուդթ. թ. 15. խաբեայ «ռաւա-ճան» Եփր. Գ. կոր. Ոսկ. գաղ. «խաբէական, կեղծ» Ոսկ. ա. տիմ. 160. խաբեբայ Ես. գ. 4. Ոսկ. եբր. (գրուած է խաբեբեայ Եփր. Բ թես. Ոսկ. կողոս), խաբեութիւն (արմատը *խաբեայ) ՍԳր. խաբկանք Ոսկ. ես. և կող. խաբկիլ Փիլ. լին. խաբկոտ Իրեն. 10. խաբու Վեցօր. 184. խաբուսիկ Կոչ. 135. խաբողիկ Կոչ. անխաբ «ամուր, անառիկ» Բ. մակ. գ. 12 արառախաբիկ Ոսկ. ես. մտախաբ Տիտ ա. 11. Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. ճարտարախաբ *Լանակ. հց. որսորդախաբ Վեցօր. 163. զրա-խաբ Գնձ. դիւախաբ Գե. ես. դիւրախաբող մանդ. են.

• =Բառիս հետ շատ նման են հնչում արաբ. [arabic word] xabb «խաբեբայ», xibb «խաբեբայ լինել», [arabic word] taxbīb «խաբել խաբխբել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 115-6). բայց այս բառերը պատահական պէտք է համարել, ցորչափ գտնոսած չեն ասորերէնի մէջ։ Այս-պլէս նաև պրս. ❇ xab «խարդախութիւն, մեղմեխանք», որի ծագումը անյայտ է։-Հիւբշ. 267։

• Առաջին անգամ Շրէօդէր, Thes. 46 արաբ. xabb ձևից։ Պատկ. Mamep. I. 10 պրս. xab։ Canini, Et. etym, 127 սանս. kapat'a «խաբէութիւն»։ Մառ ЗВO 7, 73 զնդ. dab, dav «խաբել» բա-ռից։ Հիւնք. պրս. խէպ, արաբ. խապ-պուզ։ Patrubány SA 1, 312 հունգ. ká-bit «թմրեցնել, շշմեցնել» բառի հետ։ Մառ ЗВО 22, 45 վրաց. ցբիերի «խա-բուսիկ» բառի հետ. արմատը ցբ։ Leyy KZ 52 (1924), 310 հսլ. chabiti «ապա-կանել, փճացնել» բառի հետ, որի ծա-գումը անյայտ է համարում Berneker 380-381։

• ԳՒՌ.-Ջղ. խաբ'ել, Խրբ. Ոզմ. խաբ'իլ, Ագլ. խm՛բիլ, Վն. Ալշ. Մշ. խապել, Մկ. խա-պլիլ, Հճ. Սլմ. Սչ. խափել, Ախց. Երև. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խափէլ, Մրղ. խափը-tլ, Զթ. Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. խափիլ, Հմշ. խա-վուշ, Ասլ. ղաբ'է՝լ։-Ունինք նաև Ասլ. Խրբ. խաբ'էբ'ա, Պլ. Շմ. Սչ. խափէփա, Ոզմ. խապըբ'ան «խաբեբայ», Տփ. խափս ընկնել «խաբիլ յերազի»։ Նոր բառեր են՝ խաբան, սուտխաբան, խաբես-խուբես, խաբլուկ, խաբլութիւն, խաբլաճնճուղ, խաբլապուզիկ, խաբլբել, խաբլբորել, խաբխբել, խաբխբորել, խաբռտել, խաբխբուկ, խաբ-խաբխտուք, խաբով, խաբնով, խաբսով, խաբս տալ, խա-բըս ընկնել, խաբչիկ։

• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xabe «խաբէութիւն», [arabic word] xapandin «խաբել, խարդաւա։ նել», [arabic word] xapxapuk «խաբուսիկ». [arabic word] xapuk «խաբող, խաբեբայս, [arabic word] xapiyan «խաբուիլ», խաբխաբօք «աատ-րանք» Մրկ. դ. 19, պը խափինըն «մոլորե-ցուցանիցեն» Մտթ. իդ. 5.-Սղերդի արա-բախօս քրիստոնէից բարբառով՝ xanen «խաբել», xapisox «խաբեցող»։

• «քար». առանձին չէ գործածուած, րայց սրանից է բարդուած դայլախազ (այ, լուր գայլաքար). տե՛ս առանձին։

• = Պհլ. *xāz «քար» բառից, որ հաստա-տում է պրս. ❇ xaz «մի տեսակ քառ»։

• Ուռեր մեկնեց Հիւնք. էջ 19։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։

• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ Լ. հմմտ. վրաց. საზი խազի «գիծ, շարք». ხაზვა խազվա «գիծ քաշել, գծագրել», მხაზ-ველი մխազվելի «գծագրիչ», დახაზვა դա-խազվա «գծեր, քաշել, կանոնաւորել, յատա-կագիծ պատրաստել», დახაზმლობა դախա-զուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», მოხაზვა մոխազվա «գծել, յատակագիծ շինել», მოხაზულობა մոխազուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», ուտի խազ «գիծ», խազզափսուն, խազբեսուն «գծել», կիւր. խազ «ճեղքել». լազ. խազ (կտր. դոբխազինի, ապռ. բխա-զինամինոն) «գծել»։-Աճ.

• Schroder. Thesaur. 46 արաբ. xazala «delineare «գծել, ուրուագծել»։ ՆՀԲ արաբ. [arabic word] xatt «գիծ»։

• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։

• =Նոյն է հյ. խանձ բառի հետ, որից խան-ձիլ «մոլիլ, մոլեգնաբար ցանկալ», մարդա-խանձ, գիշախանձ ևն. բառավերջի նձ դարձել է այստեղ զ (հմմտ. այս մասին իմ յօդուա-ծը՝ ՀԱ 1905, 346)։

• ՆՀԲ լծ. թրք. qezmaq «ջերանիլ», ա-րաբ. խուսլէր, խրասլ, խույ «մոլութիւն, ունակութիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 128։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kazda, թրք. kəzgən «ջեր-ել»։

• «տհաս, խակ». ունին միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 136, ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ, առանց վկա-յութեան. որից խազաքաղ «խակակութ» ՀՀԲ (տե՛ս նաև խաժ)։

• ԳՒՌ.-Ագլ. խօզ (<խազ) «խակ, տհաս». որից խազաքոլ, խազուակտուր «խակակութ»։

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու, ի հլ.) «երախայի, լարախաղացի, ծաղրածուի ևն խաղ, ծաղր, կատակ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. ա. 1 Եփո. ռ. տիմ. Մծբ. Կոչ. «թատրոն» Առ որս. «երաժշտական մի ձայնանիշ» ԱԲ. որից խաղ առնել «ծաղրել» ՍԳր. Կոչ. խա-ղալ «խաղ խաղալ, ծաղրել, ծիծաղի առար-կայ դարձնել, ուրախութիւնից խայտալ, ցըն-ծալ, շարժիլ, երթալ, վազել, արշաւել» ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ագաթ. Սեբեր. խաղալիկ «պա-րող» ՍԳր. «մանկական խաղալիք. խաղալու բան» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եզն. «ափը թե-ւին միացնող յօդը՝ դաստակի սկիզբը» Տա-թև. հարց. 241. խաղալիք «մարմնի յօդերը, խաղերը» ՍԳր. (այս նշանակութեան համար հմմտ. թրք. oynamaq «խաղալ» և oynaq «յօդակապ»). «խաղ» Պղատ. օրին. խաղա-րար «պարող, կաքաւող, խաղաղող» Շապհ. 40. խաղագլոր Ոսկ. փիլիպ. խաղակատակ Բուզ. խաղաց «երթալը, վազելը» Եւս. քր. Եզն. Վեցօր. «վազուն» Վեցօր. ել. 17. Սեբեր. խաղացուցանել ՍԳր. խաղացական Եզն. ա-րագախաղաց Վեցօր. երագախաղաց Մծբ. ծանրախաղաց Վեցօր. չխաղոյք Ոսկ. եբր. բազմախաղ Ոսկ. ննջ. զօրախաղաց Պտմ. առէքս. թատերախաղք Ոսկիփ. լարախաղա-ցութիւն Սահմ. խաղիչ «կողմնացոյցի սլա-քը» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 458. նոր բա-ռեր են խաղագնդակ, խաղաթուղթ, թղթա-խաղ, խաղամոլ, խաղասրահ, խաղատոմս, խաղարկութիւն, նարտախաղ ևն։

• ՆՀԲ հայերէնից է դնում յն. խալքի՛ն-տա, խալքիսմօ՜ս «ազգ ինչ խաղու»։ Peterm. 27, 34 պրս. bāxtan «խաղալ,

• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. խաղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խաղ, հաղ, Տիգ. խmղ, Զթ. խօղ, խող, Հճ. խօղ, Ագլ. Երև. Շմ. հաղ։ Գաւառականներում խաղ բա-ռը նշանակում է նաև «երգ» (բայց միայն աշխարհական երգ), որի համար աւելի հնից ունինք խաղ «երգ» Առաք. պտմ. 64. է՛լ ա-ւելի հին է խաղտետր (ուրիշ է խազտետր) «երգարան» Յիշատ. երգ. ժմ. հմմտ. նաև խաղ, վերնախաղ (ლ) ներքնախաղ (ν ձայնանիշների անունները։-Գւռ. խաղք (Ակն. Ասլ. Պլ. խախգ) «խայտառակ» ձևի հա-մար հմմտ. Ոսկիփ. «Խաղք և խայտառակ ևա-ցուցանէ զսատանայ ապաշխարութիւնն». (սխալ է գրել խախկ, խախք, ինչպէս ցոյց է տալիս և Մաս. աղաւ. 1863, 202)։ Նոր բառեր են խաղախնդում, խաղահան, խաղա-մէջ, խաղատեղ, խաղացք, խաղացուածք, խաղընկեր, խաղլեղ, խաղկլիկ, խաղկտալ, խաղոց, խաղքռել, խաղքութիւն, խաղալացաւ, խաղալացաւօտ, խաղքռիճ, խաղտուն ևն։

• , ի հլ. «ճահիճ, ծանծաղ՝ կանգնած ջուր» ՍԳր. Ոսկ. ես. թերևս նոյն բառն է, ինչ որ նախորդը, թէև բուները տարբեր են։

• Ստուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս նախորդ բառի տակ։

• (ինքեան կամ ընքեան, ինքեամբ. ինքեանք, ինքեանց) «ինքը» ՍԳր. Եզն. Վեց-օր. զանազան դարձուածներով և ոճերով՝ ըստ ինքեան, այսինքն, ինքն ըստ ինքեան, ինքն առ-ինքն. ինքն յինքն, ինքն իսկ ևն. ո-րից ինքնին ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Ագաթ. ինքնեակ Ղևտ. իե. 5, 11. դ. թագ. ժթ. 29, ինքնեկ Ա. մակ. ե. 19. ինքնանեռել «ոռնա դատել» Եփր. մատ. բ. 221. ինքնակալ Ա-գաթ. ինքնաբուղխ Վեցօր. ինքնակամ ՍԳր. Ոսկ. ինքնակաց Ոսկ. ես. Սեբեր. Եզն. ինք-նամատոյց Կոչ. ինքնատես Ագաթ. Կորիւն, ինքնիշխան Կոչ. յինքնաքարշումն Եփր. դտ. ևն. (ԱԲ ունի 231 ածանց՝ ինքն բառով)։ Յե-տին գրչութեամբ ինք ձևն ունին Խոսրովիկ, Արծր. Լմբ. Նչ. կան նաև ընքնագիր, ընքնի Եփր. համաբ. 115 ևն գրչութիւնները, նոր բառեր են ինքնաբերաբար, ինքնագոհ, ինք-նակամօրէն, ինքնակենսագրութիւն, ինքնա-պաշտպանութիւն, ինքնավարութիւն, ինքնա-վստահ, ինքնուսուցիչ, ինքնօգնութիւն ևն։

• Windisch. 34, Lag. Urgesch. 46. Müller SWAW 41, 155. Boрp, Gp. comp. I1 293, Տէրվ. Altarm. 63 և Նախալ. 22 ևն մեկնում են բառս՝ ին-ք-ն. արմա-տական մասը կազմում է ք, որի հետ

• հմմտ. սանս. sva, զնդ. hva, xva, հպոս. uvā, յն. ἐ, fέο, fοι, fε, լտ. sui, sibi se, գոթ. seina, sis, sik, գերմ. sein, sich, հսլ. se, sebč, լիթ. sāvo, ալբան. vete, <հնխ. seuo-, suo-, suo-(Boisacq 208, Walde 754). -Boрp նախաւոր ին-մասը կցում է սանս. ana-ձևին. Տէրվ. Al-tarm. ին-=այն, որ նոյն է սանս. i-dam, ay-am ձևերի i, ay մասերի հետ։ Karolides Γλωσ. συγϰρ. 120 կապադովկ. ϰιϰιοῦ κιτιασὸ «ինքը, նա» բառերի հետ։ Հիւնք. կնիք բառից հանում է նիգ և ինքն։ Meillet MSL 9, 372 բառը վեր-լուծում է ին-քն, որի մէջ ին նոյն է համարում նո-յն բառի վերջի մասի և հնդիկ-իրանական im-, am-մասնիկ-ների հետ. անծանօթ է մնում -քն։ Բազմ. 1897, 591 համարում է ի դերանուա-նական արմատից՝ քն մասնիկով և ն յօդով։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 152 ար-մատն է ի, որից է և իւր։ Patrubány, ormény tanulmányok (Budapest 1884) և SA 1, 197 իբրև իրն է քշում Boрp-ի մեկնութիւնը։ Pedersen, Ցուց. դեր. 41-44 ին-ք-ն, ուր ին և ն նոյն է ամենեք-ին բառի -ին մասնիկի հետ, իսկ ք= սանս. ča, լտ. que, որով ինքնին կամ ինքն ըստ ինքեան բառերի մէջ նոյն մասնիկը 3 և 4 անգամ կրկնուած է լի-նում։-Karst, Յուշարձան 413 թրք. kendu «ինքը»։

• ԳՒՌ.-Ախօ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. ինքր, Ալշ. յինք, Ջղ. չինքը, Ագլ. Ղրբ. ինք'ը, Հճ. Մշ. Տիգ. ինք, Մկ. Վն. ինք', Շմ. ի՛նք'ի.-հյց. զինքն ձևից են կազմւում Պլ. ինքըզինքը, Ակն. ինքըզին-քը, իքզինքը, Շմ. իզի՛նք'ի, Ռ. զինք, Սլմ. զինք՝, Ասլ. ըզինք, ըզի*, Ոզմ. զէ՞նք, Մրղ. զի՛նքm, որոնցից Ռ. Ասլ. Սլմ. Մրղ. և Ոզմ. ռործածւում են նաև իբր ուղղական. ինչ. Ռ. զինք էգավ «ինքը եկաւ», զինքը ձէձէ՛ «ծե-ծե՛ր նրան»։ Ինքնեկ բառի վրայ տե՛ս ան-կանել։