that exhorts to good things;
well inclined, very willing.
good hope.
εὑελπιστία bona spes Յոյս բարի եւ հաստատուն. ակնկալութիւն մեծ.
Այս բարեյուսութիւն է, որ զճակատն ի մարտն դրդէ. (Շ. ՟ա. յհ.։)
Մեծ բարեյուսութիւն առից. (Պիտ.։)
Բարեյուսութեամբ առաջիկայ պարգեւին սպասելով. (Լմբ. պտրգ.։)
agreeable, charming.
εὕχαρις, εὑχάριστος gratiosus Շնորհալի, շնորհազարդ եւ վայելուչ. հաճոյական. շէնք շնորհք ունեցօղ, սիրուն.
Թէ զամաչեցեալս յառաջ մատուսցես՝ բարեշնորհ։ Պուետիկոս ոմն բարեշնորհ։ Զիա՞րդ բարբառիմ զբարեշնորհին։ Բարեշնորհ ծաղիկդ. (Նար.։)
Բարեշնորհ հարքն անապատի. (Լմբ. գր. պապ.։)
Բարեշնորհ երեւեալ, եւ սիրեցեալ ի նոցանէն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խրատն՝ բարեշնորհիցն (կամ բարեշնորհացն) զա՛րդ է, իսկ վատաշնորհիցն՝ ապաւէն. (Ոսկիփոր.։)
Կամ Որ առթէ այլոց բարի բարի շնորհս.
Սրբութեամբ գերապատուեալ՝ բարեշնորհ իւրոց վիճակելոցն. (Ասող. ՟Գ. 7։)
bounty, goodness;
gracefulness, elegance, charms.
Յար եւ նման յն. ձայնիս εὑχαριστία , վարի եւ ի մեզ որպէս Շնորհ, եւ Շնորհալի գոլն. եւ Շնորհակալութիւն, կամ գոհութիւն. եւ Խորհուրդ սուրբ հաղորդութեան.
Թագաւորին յայնժամ առանձինն բարեշնորհութիւն էր։ Այդ գումարտակ բարեշնորհութեան քոյդ պարգեւաց. (Լաստ. ՟Գ։ Նար. ՟Լ՟Է։)
Զայս կնդրուկ բանի ... մատուցեալ՝ յաւէժ ընծայեցուցանեմք այսու բարբառով բարեշնորհութեան. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Ի վերնատանն նախանուէր բարեշնորհութեան ... զմարմին եւ զարիւն իւր բաշխաց. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
mild (speaking of the wind), the mild zephyr.
Բարւոք շնչօղ կամ շնչեալ. քաղցրաշունչ.
Առաքեա՛ ի յանդս մեր զցօղ քաղցրութեան եւ զօդս բարեշուչս. (Եփր. քրզ.։)
Հողմք բարեշունչ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նմանութեամբ ասի.
Բարեշունչ բանք. այսինքն քաղցրաբարբառ. կամ շնչեալ, ազդեալ ի հոգւոյն սրբոյ. (Նար. առաք.։)
splendid, magnificent;
superb, graceful, pretty;
venerable;
modest, chaste, bashful;
առնուլ զիւրեաւ ծածկոյթ —, to cover one's self with a veil for modesty.
Այր բարկացող՝ ոչ բարեշուք. (Բրս. բարկ.։)
Արտաքին դիմօք բարեշուք կերպից. (Նար. ՟Թ։)
Որ հոգայ զաշխարհիս, ո՛չ եւս է կոյս, եւ ոչ բարեշուք. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Իսկ զբարեշուք կանանցն խայտառականս զի՞նչ պիտոյ է մեզ ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
(Ոմն ի մարց) ոչ ծածկոյթ բարեշուք զիւրեաւ առեալ ի դառնութենէն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
splendour, magnificence, pomp, lustre, refulgence;
honesty, modesty.
cf. Բարեշքեղութիւն.
Ասացեալ զմարմնոյն բարեշքութիւն (կամ բարեշքեղութիւն). (Պիտ.։)
exactness, beauty, exact proportion.
εὑμετρία bona mensura, congruens modus Բարւոք չափ. համեմատութիւն. չափաւորութիւն. բարեձեւութիւն. վայելչութիւն. չափակցութիւն.
Բարեչափութիւն անդամոց՝ հանդերձ վայելուչ գունով՝ գեղեցկութիւն առնէ մարմնոյ. (Նիւս. բն.։)
Ի բարեչափութենէ հասակի. (Սկեւռ. լմբ.։)
Արդարութիւն դարձեալ օրհնաբանի Աստուած, որպէս ամենեցունց ըստ արժանաւորութեան բաշխելով զբարեչափութիւն եւ գեղեցկութիւն եւ բարեկարգութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
piety, religion;
բարեպաշտութեամբ, cf. Բարեպաշտաբար.
εὑσέβεια pietas, religio Պաշտօն բարի առ Աստուած. որ եւ աստուածապաշտութիւն, երկիւղածութիւն, առաքինութիւն. ուղիղ հաւատք, եւ բարի վարք.
Զհանգամանս բարեպաշտութեան ուսոյց գրովք սրբովք։ Զամենեսին որսալ հոգեւոր ուռկանաւն առ բարեպաշտութիւն։ Աստուածասէր թագաւորն տրդատիոս բարեպաշտութեամբ սպասաւորեալ՝ երկիւղած գտանիւր. (Յճխ.։ Ագաթ.։)
Բարեպաշտութեամբ սորա Քրիստոս խնայեա՛ ի մեզ. (Շար.։)
Զյաղագս բարեպաշտութեան մարտն մարտուցեալք. (Փիլ. քհ.։)
Գանձ է՝ որ առ Աստուած բարեպաշտութիւն։ Մեծավայելուչ եւ փառաւորեալ է բարեպաշտութիւն. (Աթ. ՟Ը։)
Զբազում կռապաշտս դարձոյց ի բարեպաշտութիւն, եւ մկրտեաց. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Ե.։)
Զաստուածեղէնսն՝ բարեպաշտութեամբ իմասցուք. (Աթ. ՟Ը։)
Բարեպաշտութեամբ եւ արժանաւորապէս քեզ տեառնդ ծառայելով ի կեանս յայսմիկ. (Ժմ.։)
ԲԱՐԵՊԱՇՏՈՒԹԻՒՆ որպէս Մեծարանք. սպաս. հարկիք, ծառայութիւն. θεραπεία cultus, obsequium
ԶՄարիամայ ընդունի (Քրիստոս) զբարեպաշտութիւնս արարչապէս. (Մամբր.։)
(Ոստիկանն առաքեաց պարգեւս առ Սմբատ արքայ, զի) գուցէ գտանիցի ինչ արքայի ի պահեստի, եւ այսպիսի բարեպաշտութեամբ յայտ եկեալ առցէ. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՐԵՊԱՇՏՈՒԹԻՒՆ. ըստ յն. եւ լտ. ոճոյ՝ է եւ Պարտուապատշաճ պաշտօն առ ծնօղս, եւ առ հայրենիս. εὑσέβεια pietas
Առ հայրենիսն եւ ծնողսն՝ որովք լինի եւ բարեպաշտութիւն, մասն գոլով արդարութեան. (Արիստ. առաք.։)
Ճառդ՝ բարեպաշտութիւն երեւեցուցանէ առ հայրն։ Կատարեալ ցուցանեն յերկոսին ծնողսն բարեպաշտութիւն. (Փիլ. լին.։)
pious, religious.
Բարեպաշտուհին աղլայիս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ զբարեպաշտուհի կին նորին (իշխանին սիւնեաց). (Յհ. կթ.։)
Եղբայր մօր սորա երջանկի եւ բարեպաշտուհւոյ. (Նար. խչ.։)
bounty, goodness, kindness, obligingness.
Սէր բարւոյ, առաքինասիրութիւն. եւ Մարդասիրութիւն.
Որքան իմն յինքան զբարեսիրութեանն կարաց բերել զնախանձ. (Պիտ.։)
Ըստ որում եւ ընկալայք իսկ (յԱստուծոյ) պարգեւ՝ ի բարեսիրութենէ այտի ձերմէ. (Յհ. կթ.։)
Քաղցրութիւն, (այսինքն) անբարկութիւն. բարութիւն, (այսինքն) բարեսիրութիւն. (Ոսկ. գաղ.։)
good education.
Բարւոք սնուցանելն, կամ սնանիլն. սնունդ բարի.
Տանց շինութիւն, եւ մանկանց բարեսնութիւն (կամ բարէսնութիւն). (Պիտ.։)
well instructed, well brought up, well educated.
εὑτρωφής bene nutritus, educatus Բարւոք սնեալ. եւ Որ ինչ հայի ի սնունդ գովելի.
Դարձեալ եղբարց երկուց ծընունդ, ըստ աշխարհի գոլ բարեսնունդ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Բարեսնունդ կարգօք կալով սրբոյն ամս բազումս. (Ճ. ՟Ա.։)
ԲԱՐԵՍՆՈՒՆԴ. որպէս Փափկասուն. delicate nutritus
Ո՞վ վարի քաղաքաւս այսուիկ, որոյ համբակք եւ երիտասարդուհիք բարեսնունդք են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ԲԱՐԵՍՆՈՒՆԴ. որպէս Բարւոք սնուցիչ. կենսառիթ.
Գինի փոխանակեալ՝ արիւն անմահին՝ բարեսնունդ, լինել ժառանգակից Քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
becoming, conformable, convenient, proper, handsome, pretty;
graceful.
εὑπρεπής decorus, decens, speciosus Քաջայելուչ. բարեյարմար. բարեձեւ. բարետեսիլ. գեղեցիկ. ազնիւ, պատուական.
Բարեվայելուչ եւ ցանկալի է աշխարհն աղուանից ամենագիւտ շահիւք ի բարձրաբերձ կոհակացն կաւկասայ. (Կաղանկտ.։)
Փոխանակ նոցա զբարեվայելուչսն եւ զօգտակարագոյնսն ի տեղւոջն արձանացուցանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Բարեվայելուչ պարգեւք, կամ զարդք. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ընդերկարեաց նախահայրն մեր ի դրախտին բարեվայելուչ բարձրութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
Բարեվայելուչ ազնուականն շառաւեղք. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ կարեմք ընտրել, ո՛ր հնդիկն է, եւ ո՛ր բարեվայելուչն է. (Մաշկ.։)
Առաքեաց զիւր ... արագագիրն բարեվայելուչ. ((այսինքն է զԵւգրափոս, որ է ըստ յն. գեղեցկագիր) Ճ. ՟Ա.։)
Ի բարեվայելուչ բողբոջել շքեղաշուք գեղոյն. (Լմբ. ժղ.։)
Բարեվայելուչ հանդիպի. այսինքն ի դէպ գայ. (Աթ. ՟Ը։)
fitness, convenience;
lustre, splendour.
good assurance, certainty, boldness.
Վստահութիւն մեծ. գովելի համարձակութիւն, կամ ակնկալութիւն. բարեյուսութիւն.
Եկեղեցին եղեւ ի բարեվստահութեան. (Կիւրղ. ես.։)
that is of good family, noble, illustrious.
εὑγενής nobilis, generosus, εὕπατρις bono, vel nobili patre natus, -ta Որ է ի բարի եւ յազնիւ տոհմէ. ազնուազարմ. քաջատոհմիկ. մեծ ազգէ.
Մօր քաջատոհմի (յն. բարետոհմի՝) բարետոհմն շառաւեղք. (Ածաբ. մակաբ.։)
Արանց բարետոհմից աթոռակցութիւնն գովեալ. (Առ որս. ՟Ը։)
Բարժանէ զլաւն ի վատթարէն, թէպէտեւ են բարետոհմիցն ծնունդք. (Ոսկ. հռ.։)
Նուաստից, բարձրագունից, բարետոհմից (կամ բարետոհմաց), անազգեաց։ Կոյս ոմն էր ի բարետոհմից եւ ի զգաստից. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. կիպր.։)
Կին բարետոհմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ իբր Բարետոհմական. ազնիւ.
Զսա փառաւորեն հրեշտակք յաղագս բարետոհմ պայծառութեանն. (ա՛յլ յն. տոհմակից. συγγενής ) (Ածաբ. մկրտ.։)
ԲԱՐԵՏՈՀՄ. Որոյ տոհմականքն այսինքն արդիւնքն կամ բերք են բարի.
Տացուք որպէս այգի քաջաբեր եւ բարետոհմ, մի՛ փուշ, այլ՝ խաղող. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Բարետոհմ.
Բարետոհմիկ ... եւ ապատոհմիկ։ Բարետոհմիկք, եւ անարգք։ Բարետոհմիկ կերպարանիս ազատութիւն. (Պիտ.։)
Աթէ՛ բարետոհմիկ, եթէ՛ վատթարազգի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Զայս առ բարետոհմիկսն ասէ, որ արտաքնովն պայծառանային. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Նմանութանմբ, կամ ըստ ՟Բ նշ. ասի.
Բարետոհմիկ բաղբոջք. (Ճ. ՟Գ.։)
Բարետոհմիկ եւ անկողոպտելի հաւատ. (Պիտ.։)
Ծնունդս բարետոմիկ. (Վրդն. յանթառամն.։)
nobility;
noble birth;
grandeur;
fertility.
εὑγένεια, τὸ εὑγενές nobilitas Ազնուազգութիւն. քաջատոհմութիւն. ազնուականութիւն.
Ո՞ւր հօր եւ մօր եւ ազգին բարետոհմութիւնք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ոչ էր նուազ յազնուականութենէ հայրենի բարետոհմութեանցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Նախատես զիս, վասն զի զինուոր եմ, այլ իմացեալ ծանիցես զբարետոհմութիւն ազատութեան իմոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
ԲԱՐԵՏՈՀՄՈՒԹԻՒՆ. Յաստուածային անձինս է Համապատիւ համագոյութիւն.
Ծնունդ մշտնջենաւորի հօրն՝ յա՛յտ է, զի կալցի զծնողին բարետոհմութիւն՝ մշտնջենաւոր գոլով իբրեւ զնա։ Զհայրենական զբարետոհմութիւն ունելով եւ պահելով յինքեան՝ ճշմարտէ զասելն, որ ետես զիս՝ ետես զհայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԲԱՐԵՏՈՀՄՈՒԹԻՒՆ. ի հոգեւորական կարգի՝ կամ նմանութեամբ.
Ոչ տոհմից փառաւորութիւն փառաւոր է առ Աստուծոյ, այլ՝ առաքինութեամբ բարետոհմութիւն. (Յճխ. ՟Ի։)
Բարետոհմութիւն՝ փոխանորդութիւն ազգի իւրոյ յառաքինութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Տեսեալ զբարետոհմութիւն վերին գաւառին՝ երանէ զայնոսիկ՝ որ զաւակս առաքինութեան ունիցին ի սիոն. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Բարետոհմութիւն ոգւոյ. (Իգն.։)
Զբարետոհմութիւն հոգւոց՝ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)
ԲԱՐԵՏՈՀՄՈՒԹԻՒՆ. Վիճակ ազնուականութեան, մեծութեան, լաւութեան, եւ բարեբեր տոհմականութեան.
Յիշեաց զիւր առաջին բարետոհմութիւնն (անառակ որդին). (Իգն.։)
Վատնեալ զհայրենի բարետոհմութիւնն խոզարած վարուք. (Սկեւռ. աղ.։)
Զի մի՛ սերմն օտարոտի ապականեսցէ զմերս բարետոհմութիւն։ Զի մի՛ ի հակառակութենէն բարետոհմութիւնն (սիրոյ) աղաւաղեսցի. (Լմբ. ատ.։)
gratification;
production, fruit, profit, advantage.
benefit, bounty, good, beneficence, kindness, favour, service, pleasure, gratification, liberality.
ԲԱՐԵՐԱՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բարեգործութիւն ըստ ինքեան. գործք բարիք.
Աւանդեսցեն զիւրեանց ոգիս բարերարութեամբք. (՟Ա. Պետ. ՟Դ. 19։)
εὑεργεσία, εὑεργέτημα, εὑποιΐα, ἁγαθοποιΐα beneficentia, beneficium Բարեգործութիւն առ այլս. երախտաւորութիւն. երախտիք. բարեսիրութիւն. աղէկութիւն.
Կարօտեալք գտին զբարերարութիւն ի քումմէ բարերարութենէդ։ Զքո բարերարութեանդ զչափ առեալ։ Բարերարութեամբն տալ յերկնից ձեզ անձրեւս։ Որք զբարերարութիւնն յանձին ունիցին։ Զբարերարութիւն եւ զհաղորդութիւն մի՛ մոռանայք.եւ այլն։
Ամենասուրբ երրորդութեանն բարերարութիւնքն դարմանօք իւրովք էր եւ առ արարածս իւր, եւ է. (Յճխ. ՟Զ։)
Որ զանչափ քո զբարերարութիւնդ շնորհեցեր քո արարածոց. (Շար.։)
Բարերարութեանն առաքինութիւն այն է, յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն։ Եզնիկ.։
Բարերարութիւն է ստուգիւ, որ առ անարժանսն է. (Խոսր.։)
Պարգեւք՝ վաստակոցն են փոխատրութիւնք , իսկ ողորմութիւնք՝ մեղուցելոյս բարերարութիւնք. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Արքայից արքայ առ ձեզ կարի բարերարութիւն արար. (Փարպ.։)
Կամ Բարերար բնութիւն. մարդասիրութիւն. քաղցրութիւն. բարութիւն. որպէս յն. ἁγαθότης bonitas, benignitas
Ի պատկեր իւրոյ բարերարութեանն արար զնա. (Իմ. ՟Բ. 23։)
Լինել պաշտօնակից մեզ եւ փառաբանակից քում բարերարութեանդ. (Պտրգ.։)
Առ ի յայտնելոյ զիւրոյ զբարերարութեանն հանդէս. (Եզնիկ.։)
Անցո՛ ի մէնջ զցասումն ... բարերարութեամբ քով. (Ժմ.։)
Յուսալով ի գթածութիւն բարերարութեանդ քո. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Շնորհեսցէ մեզ բարերարութիւն ձեր զայր մի. (Փարպ.։)
Լուսաբորբոք եւ անշէջ լապտերք՝ այսր աւուր բարերարութեան արարչին ստեղծուածք եւ պարգեւք. (Նար. առաք.։)
Լծակից խնդրեաց բարերարութեան իւրոյ՝ զհաւատսն մեր. (Նար. ՟Ժ. որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
blissfulness;
good fortune, happiness.
Երջանկութիւն մեծ. բարեբաստութիւն. սրտի դիւր. անդորրութիւն.
Արդարեւ առաքինութիւն բարերջանկութիւն է. (Սահմ. ՟Ը։)
Ունայնանայ մարդոյ բարերջանկութիւն ի կենցաղս։ Յուսաս դու յԱստուած, եւ նա առաջնորդէ քեզ ի բարիս, եւ ես այնու հետեւմամբն ի բարերջանկութեան։ Սիրոյն բորբոքումն, եթէ առ Աստուած՝ բարերջանկութեամբ, եւ եթէ յախտս՝ թշուառութեամբ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
Եւ իբր Լաւութիւն. կամ բարեմասնութիւն.
Յոլովս առ այս եւ ընդարձակ նիւթ բարերջանկութեան ի շինուած յարմարութեան գովեստի էր գտանել. (Սկեւռ. լմբ.։)
splendour, grandeur, magnificence, majesty.
εὑκλεία, εὑκοσμία, εὑδαιμονία splendor nominis, gloria, felicitas Բարեփառն գոլ՝ ըստ ամենայն առման. փառք եւ պանծանք. շուք մեծ. շքեղութիւն. երջանկութիւն. բարեզարդութիւն, բարեբաստութիւն.
Բարեփառութեամբ զնոսա յուղարկէ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Ինձ փառս համարիմ զբարեփառութիւն դորա. (Ոսկ.։)
Զկեանս, եւ զբարեփառութիւն, եւ որ ինչ ըստ մարմնոյ մեծութիւն, եւ հեշտութիւնք, յիշեցուցանելով. (Սարկ. լս.։)
Յամենայն բարեփառութենէ մերկ եւ կողոպուտ. (Լաստ. ՟Ժ։)
Այսքան յառաջագոյն յափշտակեմ զբարեփառութիւնն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Առաքինութեան քան զամենայն ինչ ընտանեգոյն է բարեփառութիւն։ Զէին խնդիր ոչ թողցուք, զհանճար գիտութեան նորա՝ կատարած բարեփառութեան գոլ սովորեալք (այսինքն ուսեալք)։ Կատարած բարեփառութեան՝ յառ Աստուածն նմանութիւն. (Փիլ.։)
Բարի բազում քաղաքաց եւ հրամանքս այս, զի նախապատուիցեն զառ ի բազմաց բարեփառութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԱՐԵՓԱՌՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ուղղափառութիւն.
Ոչ տայր տեղի բարեփառութեան՝ չարափառութեամբ մոլորեալն. (Շ. ՟գ. յհ.։)
Սուրբ հարքն՝ բարեփառութեան հիմնացեալ հաւատով։ Բարեփառութեան զամպարօք փայլեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բան՝ զոր հարցէք, ո՛վ բարեփառութեան հարցափորձող՝ աստուածապահ տէր (Աշոտ պատրիկ). (Դաւիթ բագր.։)
Արձանացեալ ի ձեզ աստուածային հաւատ բարեփառութեան. (Կանոն.։)
well tried, — proved.
εὑδόκιμος probus, probatis, et laudatus Փորձ եւ ընտիր. քաջահաճոյ. գովելի գտեալ փորձիւ. հանդիսացեալ. պանծալի.
Բարեփորձ վկայիւքն նոցա վարեալք. (Նիւս. բն.։)
Բարեփորձ հարքն այսու ամբողջ հաստատեցին. (Լմբ. պտրգ.։)
Ընդարձակ եւ դիւր է բարեփորձ ճանապարհն. (Վրդն. ղեւտ.։)
Բարեփորձ եղեալ զինուցդ ձերոց ամենայն ուրեք։ Սովորեալք բարեփորձ լինել, ոչ մարմնական զէնս շարժեալ. (Պրպմ.։)
Ոչ աշակերտացն, որք բարեփորձք լինին, փառս ընծայել, այլ՝ Աստուծոյ. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Որովք բարեփորձն լինել սովորեցաք, նոքումբք երեւիմք թէ՝ եւ յիշատակի եմք արժանի. (Մէկն. Ղեւտ.։)
good;
well, softly, leisurely;
ծածկել — է, it is better to hide it;
— է, it is well;
որպէս եւ —թուի քեզ, as you like it, if you please.
ԲԱՐԻՈՔ cf. ԲԱՐՒՈՔ. մ. καλῶς bene որպէս թէ՝ Բարեօք, կամ Բարւովք. զի գրի եւ Բարեւք։ Լաւ. լաւ եւս. գեղեցիկ. քաջիկ. աղէկ.
Ծակել բարիո՛ք է։ Որպէս եւ բարիո՛ք թուի քեզ. (Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 11։ Յուդթ. ՟Գ. 3։)
Զայդ բարիո՛ք առնէք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պատճառք կելոյ եւ բարիոք կելոյ. (Փիլ. բագն.։)
Այլ բարիո՛ք բաժանեսցեն։ Եւ բարիոք կարգաւորեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)
Ապականէ զբարիոք արարածս նորա. (Եզնիկ.։)
Ոսկի երկրին այնորիկ բարի՛ է. ապա ուրեմն գո՛յ այլ ոսկի ո՛չ բարիոք. (Փիլ. այլաբ.։)
Քան զո՛չ բարիոք ծաղր՝ արտօսր գովելի՛. (Ածաբ. աղք.։)
Որ բարիոք վարուք կեցեալ։ Եւ բարիոք կարգըս տնկեալ. (Յիսուս որդի.։)
Զանուանս բարիոքս. (Եփր. համաբ.։)
cf. Բարկասիրտ.
Բարկացեալն. եւ որ ստէպ բարկանայ. բարկասիրտ. ὁργίλος, θυμώδης iracundus.
Այր բարկացօղ՝ տգեղ է կերպարանօք։ Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Մի՛ բարկացօղ, մի՛ թշնամանօղ։ Լաւ իցէ բնակել յանապատի, քան ընդ կնոջ լեզուանւոյ, անզգամի եւ բարկացողի։ Փրկիչ իմ ի թշնամեաց իմոց բարկացողաց.եւ այլն։
Որակք ըստ սոսա ասին եւ բարկացօղք ... Ոչ եւս ասի բարկացօղ. (Արիստ. որակ.։)
irascibility, ire.
ὁργιλότης iracundia Ախտ բարկութեան. լինելն դիւրաշարժ ի բարկութիւն.
Բարկացողութիւն է չարութիւն ցասմնատեսակին, ըստ որում դիւրաշարժք լինին ի ձեռն բարկութեան. յն. ի բարկութիւն. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
Հարկեցաւ ի բարկացողութիւնն, որ է ի նմա թունաւորութեան կիրք։ Զի՞նչ է բարկացողութիւն. (եւ այլն. Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ի՟Դ։)
Մեղք դիւթի բարկութիւն է եւ բարկացողութիւն. (Եփր. թագ.։)
to exasperate, to irritate, to anger, to displease, to offend, to enrage.
παροξύνω exacerbo Շարժել ի բարկութիւն. զայրացուցանել. դառնացուցանել. սրդողցնել.
Ո՛րչափ բարկացուցեր զտէր Աստուած քո։ Եւ ի քորէբ բարկացուցէք զտէր։ Մինչեւ յե՞րբ բարկացուցանէ զիս ժողովուրդդ։ Բարկացոյց նա զԱստուած. (եւ այլն. Օրին.։ Թուոց.։)
Բարկացուցեալ եւ դառնացուցեալ զարարիչն. (Ագաթ.։)
Վա՛յ անձինս մեղաւորի, զի զարարիչն իմ բարկացուցի. (Նար. ՟Է։)
Մերթ՝ պարզապէս Բարկ առնել. այսինքն սաստկացուցանել, վառել բորբոքել զկիրս ամենայն, գրգռել զզգայութիւն եւ զյօժարութիւն.
Սէր տեսանելւոյն բարկացուցանէ եւ բորբոքեցուցանէ զքեզ ա՛չք։ Նանրութիւն շատխօսութեանն բարկացուցանէ զքեզ լե՛զու։ Ծանրասիրտք եղէք, բարկացայք ի չար ցանկութիւնս ... այլ զբարկանալն յետ ցանկութեանց մեղաց հատէք ի ձէնջ զղջմամբն. (Լմբ. սղ.։)
anger, wrath, ire, indignation, passion;
harshness;
disgrace;
զիջանել, ցածնուլ, դառնալ ի բարկութենէ, to be appeased, to allay one's anger;
թափել զ—, to give vent to one's anger;
— or հրացան —, thunder-bolt;
սրտմտիլ բարկութեամբ, to rage, to get into a passion;
— սրտմտութեան, սրտմտութիւն բարկութեան, furry, ire, wrath.
ὁργή (յորմէ թ. էօրքէ ) θυμός, χόλος ira, indignatio Բարկանալն. կիրք սրտի վասն ընկալեալ անիրաւութեանն հանդերձ բաղձանօք վրէժխնդրութեան. ցասումն, զայրոյթ, սրտմտութիւն.
Բարկութիւն՝ ոխք տրտմութեան եւ յարձակումն բաւական առ ի զրկելոցն փոխատրութիւնս իբրեւ ի զկծեցելոյ անձին ի վրէժառնուլ. (Բրս. բրկ.։)
Անցցէ սրտմտութիւն բարկութեան եղբօր քո ի քէն։ Դարձաւ ի բարկութենէ։ Խօսեսցի ընդ նոսա բարկութեամբ իւրով։ Մի՛ բարկութեամբ քով խրատեր զիս։ Բան խիստ յարուցանէ զբարկութիւն։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն։ Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ։ Գանձես անձին քում բարկութիւն յաւուր բարկութեան.եւ այլն։
Բարկութիւն՝ բնական ինչ է. եւ սակայն յընթակայէ եւ ի կատարմանէ սահմանեմք զնա՝ ասելով, եթէ Բարկութիւն է առանդն զսրտիւն արեանն՝ առ ի տենչումն փոխարէն տրտմեցուցանելոյ. (Սահմ.։)
Է՛ բարկութիւն, որ պարսաւելի ... եւ է՛ բարկութիւն՝ որ ի վրէժխնդրութիւն յանցաւորաց է. որպէս Աստուծոյն անբարկանալի բնութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ի ժամուն յայնմիկ ի ձեռին ունէր զբարկութիւնն. (Խոր. ՟Գ. 21։)
Ախտ բարկութեան հեզութեամբ առողջանայ. (Խոսր.։)
Արմատ բարկութեան՝ ամբարտաւանութիւն. քանզի բարկութեան պատճառք՝ թշնամանք եւ անարգանք լինին. (Շ. մտթ.։)
Ջանայ յաղթել բարկութեամբ բարկութեան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բարկութիւն է շարժումն խռովութեան՝ բանիւ վերաբերեալ, իսկ դառնութիւն՝ դժնէութիւն ի ներքուստ աղմկեալ ի չարէն. (Ոսկ. եփես.։)
ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. Դնի երբեմն փոխանակ գործոց բարկութեան, պատժոց, կորստեան, սպառնալեաց.
Մերձ է օր բարկութեան՝ նոցա. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 35։)
Բարկութիւն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա. (Յհ. ՟Գ. 36։)
Սրտմտեցաւ վասն բարկութեան ուստերաց եւ դստերաց իւրոց. (Օրին. ՟Լ՟Բ. 19։)
Ի բարկութենէ եւեթ ապրեսցուք. (Փարպ.։)
Բռնութեամբ հրացան բարկութեանցն. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 12։)
Որ կերաւնոսն կոչէր. այսինքն է բարկութիւն։ Պտղոմէի բարկութեանն (այսինքն կայծակն կոչեցելոյ) գտանի կալեալ զտարի եւ զհինգ ամիս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զմտա՛ւ Աստուած, ո՞րչափ բարկութեան, քանի՞ փայլատականց (արժանի) գործս գործեմք։ Ո՞րչափ բարկութեան չիցեն արժանի այնպիսի իրք։ Անժուժկալութիւն ... էած եւ ի սոդոմ զհրացան բարկութիւնն. (Ոսկ. մտթ.։)
ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. Բարկ գոլն, սաստկութիւն, դժնդակութիւն.
Բարկութիւն բորբոքեալ բոցոյն. (Յհ. կթ.։)
Առ ի յապրել անձանց մերոց ի բարկութենէ ալեացն. (Ճ. ՟Ա.։)
fracture of the leg, broken leg.
ԲԱՐՁԱԲԵԿ ԼԻՆԵԼ. Խորտակիլ բարձից.
σκελιαγές cruris fractio Բեկումն, կամ խորտակումն բարձից, ուստի եւ կաղութիւն.
Յաղագս բարձաբեկութեան հեփեստեայ. (որ էր չԱստուած կաղ. Նոննոս.։)
search of dignity, pursuit of honour;
competition, rivalry, ambition.
Ձգումն կամ բերումն ի բարձ եւ ի պատիւ.
Վասն մարտի մաքառման՝ բարձաձգութեան գլխաւոր իշխանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to obtain some dignity.
to abandon, to leave, to forsake entirely.
southernwood.
• «մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
• = Թուի թէ հայկական, կազմութիւն ունի. կարո՞ղ է լինել բարձր բառից, իբր բար-ձու--ենի-ակ։
• ԳՒՌ.-Ախց. բ'ացվէնիկ, Ջղ. բ'ացմենակ, Երև. բ'ացմէնակ, Մշ. բ'արձ'մանուկ, Տփ. բարցմանուկ. կայ նաև բարթմինակ (տե՛ս Արարատեան, Քնարիկ մանկական, էջ 90), որ միանում է վերի բըրթվինակ ձևին։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბარცმანუკი բարցմտնուկի, որ Չուբինով, էջ 98 մեկնում է զանազան ձեւերով. «дepeвeй, тыcячелистникъ. 2. кровавикь. Յ. rулявица. 4. чиxотная трaвa*։
ἁβρότονον (իբրու անմահական). abrotonum էգն կոչի յիտալականն. abrotono femina, santolina Բանջար մշտադալար, յորմէ կազմի եւ գինի. բարձուէնեկ. բացվենիկ .... Որձ բարձուենեակն կոչի եւ ԳՆԴԱԾԱՂԻԿ. սպիտակն ասի եւ ԿԱՅԾՈՒՍ. եւ դեղինն՝ ըստ ոմանց ԲՐԻՆՃԱՍԻՍ, կամ ԲՈՆՋԱՍ։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
act of raising;
carriage;
subtraction;
exception;
suppression, repeal, derogation;
degradation, dissolution, extinction;
deduction, defalcation.
Բառնալն կամ բառնիլն՝ ի վեր, կամ ի միջոյ. վերցընելը, եւ վերցըւիլը.
Բարձումն բազկի, ձգումն ձեռին։ Բարձումն (այսինքն բարձիչ) պարտեաց, փոխարկիչ կարեաց. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ղ։)
Անփոյթ առնել ծանունցն՝ համանգամայնցն է ի բաց բարձումն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Բարձումն առ հասարակ յամենեցուցն սիրոյ եւ ամօթոյ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Ճանաչելով զբարձումն քաջ զօրավարաց. այսինքն զկորուստ կամ զմահ. (Փարպ.։)
Զսասանումն աւուրց նկարեն, զանցաւորացս բարձումն գրեն. (Նար. մծբ.։)
to load, to burden.
Ի մէջ որայոցն քաղիցէ. եւ մի՛ պատկառեցուցանէք զնա, այլ եւ բառնալով բարձուսջի՛ք. (Հռութ. ՟Բ. 169։)
height, top, summit, eminence, elevation;
heaven;
թագաւոր բարձանց, king of heaven;
թռչունք բարձանց, birds of air.
that has a, strong arm, strong hand, valiant;
vigorous.
that has a long stalk.
Ունօղ զբարձր բուն կամ զձող.
Խաչադրօշ բարձրաբուն. (Մամիկ.։)
high, elevated;
bold, frank, honourable;
holdly, highly.
Եւ Բարձրացեալ գլխով. պարզերես, աներկիւղ, անվեհեր, արիական. ճակատը բաց, ճերմակ երես.
Բարձր որպէս զգլուխ. գլխաւոր, յառաջադաս. գերապանծ, գերազանց, պանծալի.
Բարձրագլուխ պարու մարգարէից մեծն հեղիաս։ Որով կատարելապէս բարձրագլուխս իր մղեալ յարդարի։ Քաջութեանն անուանի հանդէս՝ ի՞ւ իւիք, քան թէ սովաւ բարձրագլուխ ինելով. (Պիտ.։)
Բարձրագլուխ պարծանօք տարաւ եւ զյաղթութեանն քաջապէս անուն. (Պիտ.։)
Աստուածպաշտութիւնն բարձրագլուխ կամակարութեամբ երեւելի լինէր յաշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԲԱՐՁՐԱԳԼՈՒԽ կամ ԲԱՐՁՐԻԳԼՈՒԽ. մ. Որպէս թէ Ի բարձր գլուխ. բարձր գլխով, կամ պարծանօք.
Բարձրագլուխ (կամ բարձրիգլուխ) պարծի ողորմութիւն առ դատաստանաւն. (Յկ. ՟Բ. 13.) յն. լոկ պանծանալ. κατακαυχάομαι
Յոյժ բարձրիգլուխ պարծի ողորմութիւնն առ դատաստանաւ. (Մանդ. ՟Ը։)
Բարձրիգլուխ պարծեսցի։ Ողորմութիւնն՝ անցեալ կայ բարձրիգլուխ, ոչ ամաչէ, ոչ զանգիտէ։ Ըմբշամարտ ոք առ մարտագիրն մատուցեալ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Բարձրագլուխ ի մէջ յոքնախումբ կացեալ հրապարակաց. (Պիտ.։)
Յարեւելից պատերազմէն կորակոր, եւ ոչ բարձրագլուխ էր դարձեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Երեւ բարձրիգլուխ եւ յայսմ պատերազմիս. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
higher, sublime;
supreme, grand;
—, —ս, highly, sublimely, boldly.
ὐψηλότερος, ὐψηλότατος altior, excelsus Առաւել բարձր (ըստ ամենայն նշ). վերագոյն. գերապանծ. գերազանց. Մին բարձրագոյն էր քան զմիւսն. (Դան. ՟Ը. 3։)
Զի նա՝ առաւել բարձրագոյն եւ մեծ էր. (՟Գ. Թագ. ՟Գ. 4։)
Լերանց բարձրագունից. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Քան զերկինս բարձրագոյն. (Շար.։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա՝ բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց. (Եփր. ել.։)
Բարձրագունից արժանաւոր գովութեանց. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Բարձրագոյն գոս հրաշից. (Անյաղթ բարձր.։)
Բարձրագոյն ազդեցութիւն, վարդապետութիւն, առաւելութիւն, բնութիւն, եւ այլն։ Զբարձրագոյնսն որոտաց. (Ագաթ.։)
Բարձրագոյն բարբառ, օրհնութիւնք, հատուցումն, եւ այլն. (Կորիւն.։)
Ի բարձրագոյն խնդրոյս. (Մագ.։)
Բարձրագոյն իմաստ, շնորհ, բարիք, բերք, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
Զիա՛րդ է խոնարհ, որ ի ծոց էր բարձրագունին հօր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ այսպէս բարձրագունին ծանուցաւ խոնարհութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եւ թէ ե՛ւս ի բարձրագունացն. (Մխ. դտ.։)
Պատուով բարձրագունաւ։ Փառօք բարձրագունօք. (ՃՃ.։)
Լի են խոնարհագունիւք եւ բարձրագունիւքն. (Իգն.։)
Բարձրագունօքն եւ հանդերձելովքն պատկառեցոյց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Եւ ոչ թէ առ բարձրագոյն ոք. այսինքն աւագագոյն. (Ագաթ.։)
ԲԱՐՁՐԱԳՈՅՆ. մ. Ի բարձի վայրի. կամ Համարձակ ի ձայն բարձր. կամ Խորագոյնս.
Բարձրագոյնս նստեալ քո ի հոգւոջ քում դատարանի. (Մաշկ.։)
Որք բարձրագոյն պատմէին իսրայէլական տոհմին։ Բարձրագոյն գոչէին. (Ագաթ.։)
Բարձրագոյն իմն խորհելով. (Սահմ. ՟Ժ։)
cf. Բարձրաբարբառ.
Եւ բարձրագոչ ձայնիւ գոչէր տէրն ի խաչին. (Շ. տղ.։)
Որ ինչ լինի բարձր գոչմամբ, մեծաձայն.
Յետ բարձրագոչ աղաղակի փաղաքշողացն զկնի մեծատանցն՝ գայ հրաւիրակ մահուն. (Լմբ. սղ.։)
mysterious, profound.
subject to large waves, stormy.
Բարձր կոհակօք, բարձրադէզ. վերամբարձ.
Հարկանէին զբարձրակոհակ կոյտս ջուրցն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Ծովն ի բարձրակոհակ վրդովմանց լռեալ կայ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
cf. Բարձրակոհակ.
cf. ԲԱՐՁՐԱԿՈՀԱԿ. Կուտակեալ զբարձրութիւն.
Ծուփ ալէկոծութեան բարձրակուտակ՝ գոռալով. (Ճ. ՟Ա.։)
fortified in a very high place.
Բարձր եւ ամուր. հզօր եւ անառիկ.
Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն. յն. ակառն կամ բերդ. ( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 35։)
presumption, pride, arrogance, haughtiness.
ἕπαρσις elatio, tumor, superbia Ամբարտաւանութիւն, փքացումն, մեծամտութիւն, գոռոզութիւն, հպարտութիւն.
Ոչ գիտէի զնորա սրտին բարձրամտութիւն, եւ զամբարտաւանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նոցունց իսկ լինիցի բարձրամտութեան առիթ. (Բրս. հց.։)
Մի՛ հպարտասցին բարձրամտութեամբ. (Վրդն. ղեւտ.։)
haughtiness, pride, arrogance.
Ամբարհաւաճութիւն, բարձրամտութիւն, փքացումն. հպարտութիւն.
Բնութիւն ունելով զբարձրայօնութիւն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Բարձրայօնութեամբ խօսիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Հի՞մ առնես յամօթ զեղբայրն բարձրայօնութեամբ. (Շ. յկ. ՟Ի՟Ա։)
altimetry.
alcohol, spirits of wine;
brandy, arrack;
— հանեալ ի պտղոց, cider.
• (սեռ. զքւյ) «արմաւից պատրաս-տուած մի տեսակ արբեցուցիչ ըմպելիք, օղի» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ղևտ. էջ 208.-Բռ. երեմ. էջ 319 բացի սրանից տալիս է նաև «քիրտ, քրտինք» նշանակութիւնը։ (Ի նկատի ունենալ որ ծծկ. քրտինք նշ. «օղի»)։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 314, որից ՆՀԲ լծ. յն. σἰϰερα լտ. sicera, թրք. սէքէր, եբր. շէքար։ Թաղիադեան, Առաջն. մանկ. էջ 85-86 հանում է ձգել «թորել, թորակով հիւթը քաշել, distiller» բայից։ Հիւնք. դնում է եբր-և յն. ձևերը։ Պատահական նմանութիւն ունի ճապոն. ❇ sake «բրինձի օղի»։
σίκερα sicera (որ եւ յն. սի՛քէրա. թ. սէքէր. եբր. շէքար ). Օղի. ոգի իրաց արբեցուցիչ.
Գինի եւ ցքի։ Ի գինւոյ եւ ի ցքւոյ։ Զհետ լինին ցքւոյն։ Խառնեն զցքին։ Մոլորեցան վասն ցքւոյն։ Յիմարեցան վասն ցքւոյ։ Դանդաչեցին յարբեցութենէ ցքոյն։ Արբեցարուք ո՛չ ի գինւոյ եւ ոչ ի ցքւոյ.եւ այլն։
Ցըքի՝ զամենայն, որ կարէ արբեցութիւն առնել՝ ըմպելի, եբրայեցւոցն անուանել սովորութիւն է. (Բրս. արբեց.։)
Ցքի, որ յամբրաւոյն առնէին, եւ ի պէտս գինւոյն փոխէին, զայն կոչէին. (Ոսկ. ես.։)
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
• ո հլ. «շաղ» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. որից ցօղել ՍԳր. Ագաթ. ցօղագին Ես. ժը. 4. Դան. գ. 5. Ագաթ. ցօղալից Ագաթ. ցօղահար Ա-գաթ. Ոսկ. մ. գ. 30. ցօղածին Արծր. Գնձ. ցօղաւոր Շար. Գնձ. մանրացօղ Ոսկ. ես. Վեցօր. վերացօղել Տօնակ. ցօղաթուրմ, ցօ-կաթաթախ, ցօղաշատ (նոր բառեր)։
• Klaproth, As. pol. 105 պրս. êeh, cih «ցօղ»։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. շաղ, եբր. թալ։ Մորթման ZDMG 24, 80 կցում է թրք. [arabic word] čiy հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Altarm. 43 սանս. stu «կաթկթիլ», stīka «կա-թիլ, կայլակ». կրկնաւորն է հյ. ցնցուղ։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» բառից։ Մառ ЗВО 19. 171 վրաց, ցվարի, մինգր. ցունջի, ցունդի հոմանիշների հետ յա-բեթական արմատից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 297 հյ. շաղ և պրս. zāla հոմանիշների հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Տփ. ցօղ, որից և ցօղալ Խրբ. «անձրևը շաղել», Ակն. «կայլա-կել, կաթկթիլ», ցօղուել Պլ. «թեթև անձրևել. 2. մի քիչ ջրով լուալ, rincer» (որ և Սվ. ցղուել), ցօղվուցք Բլ. «ձձումը դատարկե-լուց յետոյ լուացած ջուրը»։
δρόσος ros (լծ. ռմկ. շաղ. եբր. թալ ). Զովացուցիչ շիթ եւ խոնաւութիւն իջեալ ընդ այգանալ աւուրն ի բարեխառն օդոց. որ յաւուրս ցրտոյ պաղեալ՝ եղեամն լինի.
Ի ցօղոյ երկնից։ Ընդ առաւօտն ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբանակաւն։ Իջցէ իբրեւ զցօղ պատգամք իմ։ Երկինք նմա համբարակ ցօղոյ։ Լցաւ գլուխ իմ ցօղով։ Էջ ցօղ ի գզաթէ անտի լի կոնքիւ ջրոյ։ Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ.եւ այլն։
Ցօղ է գիջութիւն ի պարզոյ բերեալ ըստ անօսր բաղկացութեան ... եւ եղեամն է ցօղ թերասառոյց. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնաւութիւն յերկիր առաքեալ, երեալ ջրագոյն. զոր ցօղ անուանել սովորութիւն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երկինք ամպովք եւ ցօղովք եւ լուսաւորօք խնամէ. (Յճխ. ՟Է։)
Օդ առանց ցօղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. (Եզնիկ.։)
Ցողոյն հանդարտի ամպ անձրեւաձիր. (Նար. կուս.։)
Դու ընկա՛լ, ասէ, զցօղ պատգամաց իմոց, եւ ես ածից քեզ զցօղ անձրեւոյ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ի բազմաց ծաղկայ բանջարոցն յանապատին իբրեւ հանգանակ՝ նմա զմեղրն ընծայէին. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն ցօղոյն նըման. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)
Լայնաբար՝ Զովացուցիչ հանգոյն ցօղոյ. ցօղագին իմն. եւ այլն.
Զհուրս զայս՝ զոր տեսանես, ցօղ առնէ ինձ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհուրն ի ցօղ փոխեցին։ Կենարար ցօղով քո փրկեցեր զերիս մանկունսն։ Շիջացեր զհուրն հողմաբեր ցօղով. (Շար.։)
Որպէս եւ այլով նմանութեամբ.
Ցող արեան քոյ տէր ցօղեա՛ ի հոգիս։ Ցօղն որ ի քոյդ կողէ ցօղեալ։ Ցօղով արեան ձերոյ։ Ցօղով արեամբ ձերով. (Ժմ.։ Տաղ.։)
turban;
head-dress, head-band, fillet, band;
hood, cowl;
cf. Վակաս, cf. Ուրար.
• , ն հլ. (-ղամբ, -ղունք) «ու-րար» Մխ. դտ. Յայսմ. յունիտ 14, Օրբել. հրտ. Էմ. 80 (Ուրար, այսինքն փակեղն. փակեղն միայն գահեակ ուսովն). «ռաճևոն վերարկու» Գր. տղ. թղթ. «վեղար» Մաշտ. Ոսևեփ. «գլխի փաթթոց» Սմբ. ռատ. 82. «կանանց կամ կոյսերի գլխարկ» Վրք. հց. Ճառընտ. արդի գրականում նշանակում է կրօնաւորների գլխարկը, որի արդի հայկա-կան ձևը Պօլսի պատրիարքարանն է յօրի-նել 1845 թուին. որից ուսափակեղ ԱԲ։
• = Յն. φάxελος «կապոց, տրցակ», յետնա-բար φάϰελος, գάxελλος, φαϰιόλιον, φαxεხλιιν, φαϰεολίς, φαxιάλιον և նյն. φαxιόλι «գլխի փաթթոց, չալմա» (Sophocles 1133), որից փոխառեալ է նաև ասոր. [arabic word] faqīlā «մի տեսակ խոյր»։-Հիւբշ. 386։
• Յունարէնից փոխառութիւն լինելը վկայում են նաև հները. «Փակեղն, որ է յունարէն, քանզի ոչ գոյր մեր, և ոչ էր սովորութիւն» Մագ. քեր. 228= Երզն. քեր.։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ, բայց թուի թէ ուզում է հանել հյ. փակել «ծած. կել» բառից։ Հիւնք. բաղեղն բառից։
որպէս յն. φάκελλος, φάκελος, σφάκελος fascio եւ pollium. Ծածկոյթ ի փակել զմասն մարմնոյ. որպէս պատատ գլխոյ, ճակատու, եւ ուսոյ. փադանք. երիզ. եւ Վակաս, վարշամակ, դաստառակ, ուրար, բաճկոն, վեղար, եւ Փիլոն.
Փակեղն, որ է յունարէն. քանզի ոչ գոյր մեր, եւ ոչ էր սովորութիւն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Տալ ընդ շապկին եւ զփակեղն ի պէտս խնդրողին. (Գր. տղ. թղթ.։)
Առեալ որդի նորա (կրօնաւոր) զփակեղն իւր՝ պատատեաց զերկու ձեռս իւր. (Վրք. հց. ՟Ե. (ուր ըստ հին թարգ. դնի դաստառակ. կամ անկարելի. թերեւս արկանելի)։)
Փակեղն ի պարանոցն արկեալ. որ է կրօնաւորաց սքեմն, ի վերայ լանջացն կապել խաչաձեւ։ Փակեղն ծիրանի զգլխովն իւր, եւ հեր գլխոյ նորա գանգրահեր. (Ոսկիփոր.։)
Երիցունք՝ որք են քահանայք, եւ սքեմ է նոցա շորջառ, եւ զերկու ուսովքն ուրար, այսինքն փակեղն.. . Սարկաւագունք՝ փակեղն միայն զահեկ ուսովքն. (Ուռպ.։)
Քահանայք եւ երիցունք՝ փակեղն միայն արկանեն ի վերայ երկոցունց ուսոցն.. . Սարկաւագնաց՝ զահեակ ուսովն արկեալ զուրտրն. (Մխ. դտ. (ուր եւ ի յիշել զվարշամակս՝ ի լս. դնի՝ փակեղս)։)
Զփակեղունս իւրեանց սփռէին ի վերայ ճանապարհին ի դրանէ վանիցն մինչեւ ցեկեղեցին. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Այդուիկ փակեղամբդ պատեցէ՛ք զաչս դորա (Պօղոսի).. . Փակեղն՝ որ ունէր զկաթուած արեանն. (Ճ. ՟Բ.։)
ՓԱԿԵՂՆ, եղունք. Գլխարկ կանաց եւ կուսանաց.
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
• , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։
• Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.
• ԳՒՌ.-Ագլ. փայտ, Ախց. Կր. փատ, Ակն. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ։ Պրտ. Սչ. Սեբ. Սվեդ. փադ, փmդ, Ղրբ. փmդ, փրէդ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փէտ, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Տիգ. փէդ։ Նոր բառեր են փայտաման, փայտանոց, փայտաջուր, փայտատաւոր, փայտարար, փայտել, փայտեփուր, փայտումիս, փայտ-տր. փայտռկել։ Հետաքրքրական ձև է Ալշ. Մշ. փիցուկ «սատկած», որի բայն է փիտնալ «սատկիլ», որից երևում է թէ հինն է փի-տանալ<փայտանալ և փիտացուկ >փիտ-ցուկ >փիցուկ։
• ՓՈԽ.-Լազ. փատի «տախտակի կտոր» (Մառ, Լազ. քերակ. 193). վրաց. գւռ. Եօհ»-ტοთი սիչափեթի կամ ჩიჩაφοთი չիչափե-թի «նոր կարելու ժամանակ կօշիկը շուտ տալու փայտ» (<հյ. *շրջափայտ), նաև კარაბეტი կարապետի «կարափալտ. եռան-կիւնի փայտեայ պրիզմա, որի վրայ կօշ-կակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (Бeридзe, Гpyз. rлocc. nо имер. и paq'. говоpaм CIeт. 1912, էջ 39 և 20)։
ξύλον lignum. Նիւթն. կամ մարմինն ծառոց, եթէ՛ հատեալ, եւ եթէ ի տունկն. փատ, փէտ.
Տապան ի չորեքկուսի փայտից։ Պատառեաց փայտ յողջակէզ։ Կախեսցէ զքեզ զփայտէ։ Փայտ նիզակի։ Ի բազում փայտից զուարթանայ հուր։ Ընտրեաց հիւսն փայտ։ Առ փայտն՝ որ քան զնաւափայտն տկարագոյն է, աղաղակէ.եւ այլն։
Ով հրաշիցս շնչին փայտիս.. . Ձաղկ մի ի լիբանանէ ցամաք փայտ։ Ի վերայ փայտի (խաչի) կախել ըստ չարագործսն. (Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)
Զանձն ընդ փայտ խաչին Յիսուսի՝ տենչանօք կախեաց. (Նար. մծբ.։)
Արկին զնա ի բանտ, եւ զոտսն ի փայտի (կոճեղն) զգուշացան։ Հանին զոտսն ի փայտէն. (Ճ. ՟Ա.։)
Հարին զփայտ նշանակի ձայնի ազդման (այն է կոչնակ). (Վրք. ոսկ.։)
ՓԱՅՏ. որպէս Ծառ. տունկ.
Փայտ պտղաբեր։ Փայտս ամենաբերս։ Փայտ փշաբեր։ Զգին եւ զփայտ իւղոյ։ Զի՞նչ լինիցի փայտ որթուն յամենայն փայտից ոստոց, որ են ի փայտս անտառի, եւ այլն։ Ի պտղոյ փայտին ճաշակեալ։ Փայտիւն (խաչի) զփայտ սրբեալ. (Խոսր.։)
Յամենայն փայտէ՝ որ է ի դրախտիդ, ուտելով կերջիր. բայց ի փայտէդ գիտելոյ զբարի եւ զչար, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)
ՓԱՅՏ ԸՆԿԵՆՈՒԼ. որպէս Փորձել զբախտ եւ հմայել.
Փայտ ընկենուին, եւ վիճակս արկանէին, թէ ո՛ր լեզու որո՛ւմ դասու հասցէ յաշակերտութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
fold, sheep-fold, pen, cattle-shed;
church, convent, hotel;
ժողովել ի —, to bring back to the fold.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ոչխարների գոմ. փխբ. եկե-ղեցի, վանք, իջևան» (ըստ յն. μάνορα «փա-րախ, վանք») Ոսկ. յհ. ա. 22. Սեբեր. Խոր. որից փարախել «հօտը փարախում հաւա-քել» Սեբեր. փարախապետ Վրք. հց. երկնա-փարախ Մաշտ.։
• = Կովկասեաններից փոխառեալ բառ է, հմմտ. վրաց. ფარეხი փարեխի «փարախ», որ արմատ չէ և կարող է մեկնուիլ կով-կասեան լեզուներով. հմմտ. վրաց. ყარა փարա «հօտ», უარა ცხოვართა փարա զխո-վարթա «ոչխարի հօտ»։ Արմատը գտնուե-լով վրացերէնում՝ փոխառու լեզուն հայե-րէնն է։ Հյ. ոչխար բառը կովկասեաններից փոխառեալ լինելուց յետոյ, կարող էր փա-րախն էլ նոյնը լինել։-Աճ.
• ՆՀԲ «պար աղխ» շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պրս. firaham «հաւաքումն»։ Հիւնք. պրս. ֆէրահէմ--ից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 251 պրս. [arabic word] farāx «արձակ, ընդար-ձաև» բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. փա՛րահ «բակ», Գոր. Ղրբ. փա՛րախ «մեղուատուն, փեթակները պահե-լու տեղ», որից անփարախ Խտջ. «առանց փարախի».-Մկ. փmրգ'mխ «կովերի գոմ» թուի խառնուրդ փակեախ (Վն.) և փարախ հոմանիշների։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. parax «փարախ» (Բիւր. 1898, 627)։
ποίμνιον ovile ἁγέλη grex. մանաւանդ՝ μάνδρα , λαύρα mandra, stabulum, caula, septum. (որպէս թէ պարաղխ, շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պ. ղէրահէմ, հաւաքումն. ) Դադարք հօտից խաշանց. գոմ ոչխարաց. նմանութեամբ՝ Եկեղեցի եւ վանք. եւ Իջեվան. (յն. աղէ՛լի, մանտռա, լա՛ւռա).
Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հօտ ի փարախ հաւաքեալ՝ զգուշանալով գայլոց։ Մի ոք կորիցէ ի հօտէն՝ արտաքս քան զխարախս զայս ելեալ։ Հովուաբար ի փարախն ժողովել. (Խոր. ՟Գ. 68։ Խոսր.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։ Երկեայ, մի՛ գուցէ երբէք ի մէջ փարախիս գայլն մտեալ գրգիցէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
Հովիւ քաջ՝ զեղեցականն ամրացուցնելով փարախ. (Սկեւռ. լմբ.։)
Գնացաք ի փարախ սրբոյն հօրն մերոյ ստբայի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Վանք մի էր ի ձիթենեաց լերինն, որում անուն էր փարախ. ի սմա բնակեալ էին կանայք չորեքհարիւր. (Վրք. հց. ձ. ստէպ.)
Քո աստուածաշէն տաճարն՝ ահա է փարախ բարբարոսաց, մեք ո՞ւր տօնեսցուք զտօնս անտէր անտունքս եւ գերութեամբ անյոյսք. (Տաղ.։)
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
• «հագնիլ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից ունինք միայն օթոց, ի-ա հլ. «անկողնի ծածկոց, կապերտ» Բ թգ. ժէ. 28, «վերարկու, զգեստ, կրկնոց» Սղ. ճգ. 2. Պղատ. օրին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.
• ՆՀԲ օդիք «ոչխար» բառի՞ց։ Հիւնք. յն. ὄϑόνη «շոր, սպիտակեղէն»։ Վերի ձևով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 121։
• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագ
• ԳՒՌ.-Ակն օթիլ «իջևանիլ», Ղզ. օթա՛-նալ «ժամանակ անցնելով գործը հնանալ», Ղրբ. օթէ «օթեկ, քարթու ուտելիք»։
• ՓՈԽ.-Մառ (Гpyз. позма Bитязь вz барcовои шкуpe, էջ 444) հայերէնից փո-խառեալ է դնում Ընձենաւորի մէջ վրաց, უტევანი ուտեվանի «ասպարէզ» (<օթևան)։
κατάλυσις, καταλυόν diversio, diversorium եւ δείλη tempus pomeridianum, vespera. (արմատ Օթելոյ. լծ. թ. եաթ. եաթագ, օթագ, օտա). Օթիլն. ագանիլն. երեկօթք. եւ Օթեւան. չափ միջոցի յիջեւանէ յիջեւան, եւ Երեկոյ. գօնագ, գօնմասը. եւ այլն.
Եկին առ նա՝ յանկողինս օթի. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 17։)
Ի տունս ասկաղոնայ առ երեկո. (ընդ երեկս. Սոփոն. ՟Բ. 7։)
Պէսպէս տաճարս, եւ սենեակս օթից հրաշակերտեաց։ Երթեալ բազում անգամ օթս զհետ (այսինքն յօթեւանէ յօթեւան, կամ երեկօթս առնելով). (Խոր. ՟Ա. 15։ Փարպ.։)
Երկուս օթս արարեալ՝ գայ փութանակի։ Գնացեալ ընդ անապատօթս երկուս (ՃՃ.։)
Թոյիւ ասել օթ՝ զօթեւանելն ի տեղւոջ նշանակէ, օթեւանս կալաք. (Երզն. քեր.։)
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• , ի հլ. «օձ» ՍԳր. Վեցօր. որից օձա-խառն Ագաթ. օձակոչ Փարպ. օձահալած Ոսկ. տիտ. օձահար Թուոց իա. 8. Առակ. իգ. 32. Սիր. ժբ. 17. օձաձև Կոչ. 226. Եզն. օձամարտ Ղևտ. ժա. 22. Եւագր. օձապաշտ Եզն. օձիք «տանջանքի մի գործիք» Նորա-գիւտ բ. մն. ժ. 11. օձաձուկ, օձապտոյտ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
• Klaproth, As. polygl. 104 պրս. āz-dar և azdahā «վիշապ»։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄφις։ Windisch. 13 սանս. ahi. լտ. ձայնաւորների համար հմմտ. յն. οφἰς։ Böttich. ZDMG 1850, 364, Arica 67, 83 սանս. ahi, յն. έχις ևն։ Lag. Ur-gesch. 351 թուի լտ. anguis, իբր սանս. արմատից։ Spiegel, Huzw. Gr. 190 զնդ. aži։ Müller SWAW 38, 595 «օձ =սանս. ahi, զնդ. aži, եթէ աւելի լաւ չէ համեմատել պրս. vazaγ «մողէս» ձևի հետ»։ Justi, Zendsp. 14 զնդ. aži ձևի
• տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 26 *angh արմա-տից, իսկ Arm. Stud. § 298, ինչպէս նաև Տէրվ. Altarm. 90 լտ. anguis են վերոյիշեալ ձևերի հետ. սակայն Տէրվ, Նախալ. 60 սանս. ahi, յն, έχις, լտ. anguis ևն։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «սողալ»։ Հիւնք. անէծք բառիզ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. օձ, Շմ. Մշ. օծ, Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օց, Զթ. էօ՝ծ, էօ՝ձ'՝, Ասլ. էօց, էօս, Մկ. էօց, Սվեդ. ուց, Հճ. էձ', Հւր. օղձը, Ջղ. օխձ', Յղ. օխծ, Ղրբ. ե՛խծը, Ագլ. աղձ։-Նոր բառեր են օձաբոյն, όձալեղ, օձ-գրող, օձեղէն, օձերես, օձիկ, օձուկ, օձփոր, օձոտ, օձքուր։
• ՓՈԽ.-Հլ. օձմանուկ ձևի հետ պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «osmān» որ Օամանեան ցեղի նախահօր անունն է և բուն նշանակում է «օձի ձագ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 510 և Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. էջ 682 Բ)։ Վարդան Բաղիշեցին էլ գրում է. «Այս է Օսմանցւոց առաջին թա-գաւոր, զոր գիրք Աստուածային օձ կոչեցին զնոսա, և այս է Օսմանցի կոչման պատ-ճառն»։
ՕՁ ԱՒԱԶԱԿ. Նոյն ինքն բանսարկուն.
(լծ. յն. օ՛ֆիս). ὅφις serpens, coluber, anguis. Զեռուն ժանտ ի մէջ ամենայն սողնոց՝ իբր թագաւոր նոցա, ցամաքային եւ ջրային, ազգի ազգի, խորամանկ քան զամենայն կենդանիս, եւ թունաւոր խածուած նորա. cf. ԻԺ, cf. ՎԻՇԱՊ, cf. ՔԱՐԲ, cf. ԽԱՐԱՄԱՆԻ, cf. ԱՐՔԱՅԻԿ.
Եւ օձն էր իմաստնագոյն քան զամենայն գազանս։ Եւ եղիցի գան՝ օձ դարանակալ ի ճանապարհի։ Առաքեաց օձս կոտորիչս։ Հարուածովք կամակոր օձիցն։ Ի վերայ վիշապ օձին կամակորի (այսինքն գալարելոյ)։ Սպանցէ զնա լեզու օձի.եւ այլն։
Իբրեւ զօձ թիւրեալ ամենայն զգայութեանմբք ընդ երկիր սողայ, որպէս զօձ՝ զի գալարուն ծուռ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Նշանակէ օձդ զոչ ծերանալն. Զի ասի՝ թէ մերկանայ զծերութիւնն, եւ նորոգի. (Նոննոս.։)
Խորամանկութիւն՝ օձից բարք են. (Վեցօր. ՟Ե։)
ՕՁ. ստէպ դնի փոխանակ նախնոյ օձին կամ բանսարկուին.
Չերկնչիմք այժմ ի յօձէն, զի իմաստուն կոյսն երեւի. (Տաղ.։)
Օձ է նոյն ինքն բանսարկուն. (Լմբ. ժղ.։)
Քեւ խայտառակեցաւ օ՛ձ աւազակն, եւ բացաւ դրախտ մա՛րդ աւազակին. (Թէոդոր. խչ.։)
Զսկզբնաչար զդրախտին օձն իբրեւ զաւազակապետ ժանդատեսիլ կալեալ, եւ ձաղածանակ արարեալ ... ուր թագաւորն փառաց պսակեալ ի խաչին՝ յանդիման առնելով զնա ի հայհոյութենէն ի խոստովանութիւն արքայութեանիւրոյ՝ լուծանէ զանէծս, ընդ իւր տանելով ի դրախտն. (Արշ.։)
γεντιάνη gentiana. Բոյս բժշկական. կիւշատ, ճընդիյանա։ (Բժշկարան.։)
assistance, favour, protection, goodness, grace;
առնուլ —, to gain one's cause.
• (ի, ի-ա հլ. յետնաբար) «օգնու-թիւն, օգնականութիւն, հնարք, միջոց, թոյլ-տւութիւն, բարիք» Ոսկ. ես. մտթ. և ա. տիմ. Եզն. Կորիւն. Ագաթ. գրուած է նաև ոճան։
• Տէրվ. Նախալ. 105 օգնել, օժիտ ևն ձևերի հետ հնխ. vag արմատեր. տե՛ս ნգն։ Հիւնք. յն. εῦ «բարի» +ճանաչել։ Karst, Յուշարձան 416 տե՛ս օգն։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, էջ 3 հյ. օճառ բառի հետ փոխառեալ պհլ. afcār «գործիք, կարասիք, սարք» բառից։ (Ձևը և ի-մաստը յարմար չեն)։
προστασία praesidium, auxilium, favor. բայիւ ἑπιλαμβάνω opem fero . Օգն. օգնութիւն. օժանդակութիւն. նպաստ. ձիրք. բարիք. երախտիք. այցելութիւն. պաշտպանութիւն. ներողութիւն. վերակացութիւն. հանգամանք. առիթ. յաջողութիւն.
Եղբայր ոչ փրկէ. մի միայն օճան վերակացութեան յիւրոց գործոցն իցէ։ Նաւե սպանութիւնն՝ ի դէպ ժամանակի առեալ օճան՝ պա տուեաց քահանայութեամբ զփենեհէս։ Զպատկերաց (թագաւորացն) ոտից յորժամ բուռն հարկանիցեն յանցաւորք. հասանեն օճանի. (Ոսկ. յհ. Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ես քեզ ստեղծի. եւ դու յինէն օճան խնդրես. (Ոսկ. ես.։)
Սատանայլ յաստուծոյ խնդրեալ առնոյր օճան, եւ ապա մխէր ի փորձութիւնսն (յոբայ)։ Եւ զայս օճան ընկալեալ ի տեառնէ երանելի առաքելոցն. (Եզնիկ.։ Կորիւն.։)
Ահաւասիկ սատանայ առ օճան (լս. օջան) մաղեալ զձեզ իբրեւ զցորեան. (Եփր. համաբ.։)
Այսպէս բազում աշխատասիրութեամբ վարեալ վասն աշխարհին բարեաց օճան ինչ գտանելոյ։ Օճան բարւոյ յայնմ հետէ ոչ եւս ումեք հասցէ գտանել. (Ագաթ.։ Արծր. ՟Գ. 2։)
Մեծաւ պատուով եւ բարի օճանաւ ընդունի զնա։ Բարեզգեաց բանիւք եւ բարի օճանաւ զնոսա ածել յուղղութիւն։ Զօրութեանց եւ քաջութեանց, եւ բազում բարի օճանից. (Յհ. կթ.։)
cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !
• «աղէ՛, շո՛ւտ, հա՛յդա» Մրկ. ժդ. 42. Յհ. ժա. 16. ժդ. 51. Ոսկ. յհ. ա. 1. որից օ՛ն առ, օ՛ն առեալ «դե՛հ, հա՛յդա» Ոսկ. մտթ. (ստէպ), Եւս. քր. օն անդր «չէ՛, ամենևին ոչ, քա՛ւ լիցի» Ոսկ. յհ. ա. 3, 37, բ. 13. Պիտ. փիլ. լին. օն անդր, օն իսկ «անմիջա-պէս, տեղն ի տեղը» Արծր. Եպիփ. ծն. և թաղմ. օն և օն «Աստուած ինձ ալսպէս այնպէս անէ» (երդման ձև) ՍԳր. (սրանից է ծագած օնսայ «երդումն» Բառ. երեմ. էջ 336). եթէ օն, թէ օն «թէ այսպէս և թէ այնպէս» Կոչ. քանիօն «որչափ» Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր.։
• Եազրճեան, որ համարում է թէ Բը-ռահմանականութիւնը երկար ժամանակ Հայոց մէջ հաստատուած էր, Արևելք 1884 յունիս 28-29 բառս դնում է սանս. ōm «յանուն Աստուծոյ». հյ. օն նախապէս տրբազան բացատրութիւն էր և յետոյ սովորական իմաստ ստացաւ. հմմտ. նաև սանս. հում միջ. «1. խոր-շում, արհամարհանք»= հյ. օն անդր, 2. հաւանութիւն, համակրութիւն»=հյ. ոն և օն, Հիմք. պրս. հիյն (ձայնար-կութիւն)։ Մառ, Гpaм. др.-арм. 132 օն և օն «այն և այն» հանում է աւ բա-ռից+ն (այն) յօդով։ Աճառ. ՀԱ 1906, 129 կցում է յն. άφνως «իսկոյն, յան-կարծ, անմիջապէս», ἀφενος «պաշար. հարստութիւն», տանտ. apnas «ինչք» բառերին՝ հիմնւելով Bréal MSL 13, 382-3 քննութեանց վրայ, որով այս յն. և սանս. ձևերը ցեղակից էին դըը-ւում։ Նոր քննիչները բոլորովին բաժա-նում են սրանք իբարից (համեմատել Meillet MSL 15, 257, Walde 282, 540, 544, Boisacq 105, 702), որով նաև օն բառի կապակցութիւնը ջնջւում է։ Թի-րեաքեան. Արիահայ բռ. 374 պրս. [arabic word] hān բացագանչութիւնից։
• «մի տետակ չափ է». նորագիստ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Վստկ. 179՝ ձիթենու հաստութիւնը ցոյց տալու համար. «Լաւ տունկն ի մեծութիւն և ի հարստու-թիւն առնէ, որ զերդ աւն մի չափ լինի»։
• = Ֆրանտ. aune «հին չափ երկայնութեան, որ է 1 մ. 188», ծագում է լտ. ulna «նախա-բազուկ» բառից։
• Ուղիղ մեկնեց Ստ. Մալխասեան (1935 մայ. 31)։
ἅγωμεν, φέρε, φέρε δή, φέρε οὗν age, agedum, eja. Աղէ՛. հա՛պա. բե՛ր. (ըստ յն. ա՛ծ. բե՛ր. ածու՛ք. արասցու՛ք)
Օն արի՛ք գնասցուք. (Օն եկայք եւ մեք զի ընդ նմա մեռցուք. Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 42։ Յհ. ՟Ժ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Դ. 51։)
Աղէ՛ դուք մտօք եւ կարգօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Աստի օ՛ն հրաւիրեցար գնալ՝ ի յերկրէ յերկինս (յասելն տեառն, օ՛ն արի՛ք գնասցու՛ք աստի). (Լմբ. համբ.։)
Օ՛ն առ, զաստուածեղէն բարձունս ընթասցուք. (Սեբեր. ՟Թ.)
Օն ա՛ռ, կացուսցուք սմին յանդիման զհեզ ոք եւ զհանդարտ։ Օ՛ն ա՛ռ, զայն բան երկրորդեսցուք։ օ՛ն ա՛ռ, զթագաւորն իսկ եւ զկալանաւորն ընդ միմեանս հարցուք։ Օ՛ն առ՝ եւ զմշակացն եւս դասս դիմեսցուք։ Օ՛ն առեալ՝ մտադիր յերրորդն դիմեսցուք։ Օն առեալ՝ այսօր զմնացեալսն արկանիցեմք ի հարց եւ փորձ։ Օն առեալ՝ եւ օրինակ ինչ ուղղութեան հնարեսցուք. (Ոսկ. մտթ. ստէպ։)
Օ՛ն առեալ տեսցուք, կամ փոխեսցուք։ Օ՛ն առեալ անցցու՛ք ի հանդիսի։ Օ՛ն առալ պատմեսցուք։ Օ՛ն առեալ յերկրորդն դիմեսցուք։ Օ՛ն առեալ խուն մի յիշատակեսցուք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Անան. եկեղ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
ՕՆ ԱՆԴՐ. մ. ἅπαγε, μὴ γένοιτο, ἁπόστα ἑκεῖ apage, apagesis, aufer, absit. Ի բա՛ց տար. քա՛ւ լիցի. քա՛ւ. Ի բաց կալ ի մի կողմն. հեռի ըլլայ, հեռու կեցիր, մեկդի՛.
Հպեալ մարդ առ աստուած ասի. մարմնով. ա՛ն անդր, ի բա՛ց տար։ Օ՛ն անդր, ի բաց կաց. ոտեր բնակել պանդխտութեամբ, մի՞ եւ դատաստան եւս դատել. (Փիլ. լին.։)
Օ՛ն անդր, չի՞ք հնար։ Ոչ վասն տկարութեանն դնէ զբանն, օ՛ն անդր։ Գողս եւ աւազակս ո՛չ վասն մարգարէիցն ասաց օ՛ն անդր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. 37։ ՟Բ. 13։)
Տի՛ օ՛ն անդր թողէ՛ք զյիմարութեան զբարբաջմուսդ։ Օ՛ն անդր ի բաց թողցես զոր ինչ մարմնոյն է. (Խոսր.։)
Բաձց օ՛ն անդր ի բաց թողեալ զանբանիցն՝ զտնկելոցն ասացից բնական շարժմունս. (Պիտ.։)
Ամենեքեան օն անդր փութապէս շինուածս եւ ձեռակերտս հաստատեսցեն. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Ծիւրեալք ի ցաւս ախտանային, օ՛ն անդր եւ աստ մեռանէին։ Եւ օ՛ն անդր միտքն ձգէին՝ ի յօրըն մեծ աներեկին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Իբրեւ տեսին զաստյն, խնդացին յոյժ ուրախութիւն մեծ. օ՛ն եւ անդր հաւատով գրեցին ի սիրտսիւրեանց, այս է աստղ ծագեալ ի յակովբայ։ Օ՛ն անդր երանելին յովսէ առեալ զմանուկն յիսուս եւ զմայր նորա, եւ դարձաւ անդրէն ի նազարէթ. (Եպիփ. ծն. ստէպ։)
Օ՛ն իսկ եւ ի ձեռն մարմնացելոյն առ ի նմանէ ի կուսէն՝ լինին ամենեքին նոքա որպէս ազգատոհմ յիսուսի քրիստոսի. (Եպիփ. թաղմ. ստէպ։)
օն իսկ իբրեւ որդի աստուծոյ դաւանեաց. (Եպիփ. ծն.։)
ՕՆ ԵՒ Օ՛Ն. մ. τάδε τάδε haec, et haec. Ձեւ երդման՝ դերերդմնական ասացեալ, անորոշ վնաս կամելով անձին. Ա՛յսպէս եւ այնպէս. զայս եւ զայն (արասցէ ինձ աստուած). ասանկ, անանկ, սանկունանկ.
Օ՛ն եւ օ՛ն արասցէ ինձ տէր, եւ օն եւ օն յաւելցէ։ Օն եւ օն արասցեն ինձ դիքն, եւ օն եւ օն յաւելցեն. (Հռութ. ՟Ա. 17։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 10. եւ այլն։)
ՕՆ եւ ՕՆ. ՕՆ, ՕՆ. Այո՛ այո այսպէս. ամէն ամէն այնպէս. անշուշտ. հաւաստեաւ. տիրապէս. եթէ՛ այսպէս եւ եթէ այնպէս. հա՛յ հայ, հէլհէլպէթ.
Զիա՞րդ ոչ զբարիսն տնկեալս ի մեզ հոգւոյ բարութիւնս՝ ի խնամակալութենէ կամաց կեցուցչիդ՝ օ՛ն եւ օ՛ն գրեսցես, անպատճառ գրեսցես. օն եւ օն գրեսցես, անպատճառ գրեսցես. օն եւ օնն կերպարանք երդման են, եւ ո՛չ երդումն. (Լծ. նար.։)
Ո՛չ եթէ մատեանք ինչ են իրաց անցելոց, այլ՝ մարգարէութիւն իրաց լինելոց (այսինքն լինելւոց), եւ եթէ՛ օ՛ն թէ՛ օ՛ն՝ գալոց իրացն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Փայլածու.
• «փայլածու մոլո-րակը» Շիր. Տաթև. ձմ. ա։
• = Արաբ. [arabic word] 'ularid «փայլածու»։-Հիւբշ. 265։
• Նախ ՆՀԲ և ՀՀԲ դրին պրս. ուդարիտ։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663։
ՕՏԱՐԻՏ կամ ՈՏԱՐԻՏ. պ. ուդարիտ. cf. ՓԱՅԼԱԾՈՒ։ (Շիր.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• (հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. āmōr ձևից, որ ռուեւ է նախ *ամուր, լետոյ *աւմր, աւր. ցեղակիցներից այս բառը պահել է մի՛միայն յունարէնը, ուր ունինք հոմեր. ἠμαρ (սեռ. ήματος։, ἡμέρα, այլուր ἀμερα, լոկր. ἀμάρα «օր» (Meillet IF 5 (1895), էջ 331. Esquis-ee 32 loh. Schmidt, Pluralbild, 195 Bar. tholomae, Studien 2, 37, Bugge IF 1, 453, Pedersen KZ 39, 408 և 428, Boisacq 322, Pokornv I 53, Ernout-Meillet 259, 649)։-Հիւբշ. 426։
• Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
• nos։ Տէրվ. Altarm. 51 սանս. vāsara. յն. ἡμερα, լիթ. auszti։ Հիւբշ. Arnւ-Stud. § 299 կասկածով վերի մեկնու-թիւնը։ Մուրատեան, Մասիս 1823 սեպ. 26 լտ. aurora, յն. იύριον «վաղը»։ Canini, Et. étym. 26 եբր. or «լոյս» և մալայ. âri «օր»։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. hour «ժամ»։ Հիւնք. զնդ. ահուրա մասդա, հպրս. աւուրա, «առաւօտեան», αύριον «վաղիւ», αύρα «օդ», ὥρα «ժամանակ», լտ. aura «լոյս, օր», aurora «արշալոյս»։ Patry-bánv SA 1, 188 զնդ. ayarə «օր»։ Դաւիթ Բէգ. Յուշարձան 396 գալլ. awr, կորն. anur, բրըտ. annaor «այն օրից», հիռլ. ór, uar։ Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18) գրում է «թէև յն. ημερα բառի հետ համեմատութիւնը ներկա-յացնում է դժուարութիւններ, բայց ըստ իս ապահով է. մերժելի է հնխ. ausra «առաւօտ, այգ» (որից յառաջացել են լիթ. aušrá, լտ. aurora, յն. αύριον ևն), ինչպէս ցոյց է տալիս աւուր սեռակա-նըք
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
• ՓՈԽ.-Բոշ. օրօրսակ «կէսօր» (Finck, Die Spr. d. arm. Zig. ЗАН 1907, էջ 118)։
ՕՐ կամ ԱՒՐ. (լծ. եբր. աւր, որ հնչի օ՛ր. եւ նշանակէ լոյս. իսկ յն. լտ. օ՛րա, հօ՛րա, է ժամ) Ի մեզ Օր ամբողջ՝ չափ քսան եւ չորից ժամուց յարեւածագէ յարեւածագ. այն տիւ եւ գիշեր միանգամայն. ἠμέρα dies. օր.
Եւ եղեւերեկոյ, եւ եղեւ վաղորդեան, օր մի։ Հանգեաւ յաւուրն եօթներորդ։ Եւ եղեւ յետ եւուրց։ Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի. (այսինքն միօրեայ ճանապարհ)։ Սուգ առի զաւուրս (ռմկ. օրերով, շատ օր). եւ այլն։
եբրայեցիք եւ ասորիք զերեկոյն ասեն սկիզբն աւուրն. (Տօնակ.։)
Եկն օր (մի՛ յաւուրց, հիւանդացաւ դուստր իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. ձ։)
ՕՐ. ἠμέρα dies. Տիւ, որ է ազնուագոյն մասն աւուր. ցերեկ.
Օր աւուր բղխէ զբան, եւ գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւն։ Մինչ օրն տարաժամէր։ տարաժամեալ է օրս։ Զօրն ողջոյն եւ զգիշերն ողջոյն։ Զօրս ցերեկ։ ո՞չ երկոտասան ժամ է աւուր։ եւ այլն։
Առ մեզ լոյս՝ օր կոչի. (Բրս. թղթ.։)
Դեռ աւուր շատ կայ։ Պարտ է գործել, մինչ աւուր կայ, եւ այլն. ըստ յն. ասի՝ օր կայ։ Գնացէք ասէ, ի լոյս, մինչդեռ աւր (օր) կայ. (Կիւրղ. ղկ.։)
ՕՐ. որպէս Ժամանակ. ամ. տարի.
Ամենայն աւուրք ադամայ, զորս եկեաց։ Յաւուրսն յայնոսիկ։ Ծերացեալ, եւ անցեալ զաւուրբք.եւ այլն։
սահմանեալ իցէ օր մահու. որպէս ասեն, թէ օր իւր եկեսցէ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՕՐ ՄԻ. որպէս ռմկ. այսինքն Յաւուր միում.
Օր մի երբեմն ասէ կայէն ցհաբէլ. (Եփր. ծն.։ Տե՛ս եւ Ո՛ր ՕՐ. իբր ռմկ. որ՛ օրն որ, այսինքն յորում աւուր։)
ՕՐ ԱՒՈՒՐ. իբր մ. ԱՒՈՒՐ ԱՒՈՒՐ. ԱՒՈՒՐՑ ՅԱՒՈՒՐՍ. ԱՒՈՒՐՆ, կամ ՅԱՒՈՒՐՆ. καθ’ ἠμέραν, ἠμέραν ἑξ ἠμέρας de die in diem, quotidie. Օր ըստ օրէ. ըստ իւրաքանչիւր աւուր՝ անընդհատ. հանապազօր. հետզհետէ յամենայն աւուր. ի սահմանեալ աւուրս, օրէ օր. կիւնտէն կիւնէ. ամէն օր.
Օր աւուրբ հանապազ խնդրէին տեսանել զնա։ Օ՛ր աւուր եւս առաւել պայծառանայր քաղաքն բարեպաշտութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Օր զաւուրն հացն ձեռօքն գործէր. (Վրք. հց. ձ։)
տուժիցի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ աւուր աւուր դրամ մի. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Աւուր աւուր ընդ առաւօտն զերգս երից մանկանցն ի բերան առեալ. (Խոսր.։)
Զայս արասջի՛ք աւուր աւուր զեօթն օր։ Աւուրց յաւուրս գային առ դաւիթ. (թուոց. ՟Ի՟Ը. 24։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 22։ իսկ Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։ Դատ. ՟Ժ՟Ա. 40։ ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ի՟Ա. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 3։ Իմա՛ որպէս՝ Ըստ սահմանեալ ժամանակաց. ատենին կէօրէ, ատեն ատեն, աւուր պատշաճին.)
տային նմա աւուրն նկանակ մի։ Այս էր յաւուրն ծախքն իմ. (Երեմ. ՟Լ՟Է. 20։ Նեեմ. ՟Ե. 18։)
ՕՐ ԸՍՏ ՕՐԷ. նոյն ընդ վ. սրպէս մ. καθ’ ἠμέραν de die in diem. Խօսէր օր ըստ օրէ։ Զոր օր ըստ օրէն ժողովեցեն. եւ այլն։
Եւ որպէս ա. իբր Օրըստօրական. հանապազորդեան. τὸ τῆς ἠμέρας εἱς ἠμέραν, ἑπούσιος quotidianus եւ այլն.
Ժողովեցեն զօրըստօրէն։ Զհաց մեր հանապազորդ տու՛ր մեզ զօրըստօրէն։ Որոշեաց զնոսա դաւիթ յօրըստօրէ պաշտանմունս.եւ այլն։
Զօր ըստ օրէն հաց, այս է զաւուրն կեանս (կամ զպարէնս՝) գոյութեանս մերոյ պիտանացու. (Բրս. հց.։)
ՕՐ ՅՕՐԷ. Ի միոյ օրէ ՛ն միւս օր. յօրէ աստի յայլ օր. խտրելով զաւուրս.
Արկանէր վիճակ օր յօրէ, եւ ամիս յամսոյ. Յն. զօր յօրէ, եւ զամիս յամսոյ. (Եսթ. ՟Գ. 7։)
Ծուլացուցանելով եւ օր յօր առնելով։ Օր ի յօր առնելով, եւ ժամէ ի ժամ սահմանելով զմեզ գործել զբարի. (Մանդ. ՟Բ։ Եփր. խոստով.։)
(Ցաւն այն) օր ընդ օրն լինի, եւ ժամ ընդ ժամ, եւ է՛ զի յետ ամսոց, եւ զի միանգամ ի տարւոջն. (Կանոն.։)
ՕՐ ԸՆԴ ՄԷՋ. Օր մի ընդ մէջ անկեալ. օր մի այո՛, եւ օր մի ոչ.
Պահեսցես օր ընդ մէջ զերիս եօթնեակս։ Եւ նոցա օր ՟Ընդ մէջ ետ պահել։ Դուք օր ընդ մէջ պահեցիք։ Ուտեմ օր ընդ մէջ մի հաց. (Վրք. հց.։)
Զօր ընդ մէջ ջերմնլ եռօրեայ անուանեն. (Մխ. բժիշկ.։)
ԱՅՆ ՕՐ. իբր ռմկ. ան օրը. այսինքն Յայնմ աւուր, որ եւ ասի ԶԱՅՆ ՕՐ. որպէս դնի ըստ յն. յասելն.
Եւ առ նմա ագան այն օր, զիժամ էր իբրեւ տասներորդ. (Յհ. ՟Ա. 59։)
Եւ զայս օր կեցեալ գտանին։ Զայս օր քնոյ շնորհ կալցին նոքա. (՟Գ. Մակ. 9. 10։)
ԱՅՍ ՕՐ. ԶԱՅՍ ՕՐԻՆ. Ի նմին աւուր անդ. Տես ի կարգի տառիցդ Ա, եւ Ն.
Առ օրին տալ զվարձս վարձկանին։ Իբրեւ մանուկ ծնեալ առ օրին յարգանդէ. (Նախ. ղեւտ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ նոյն օրին ի նմին ժամու անդ զթռիչսն ուսուցանեն։ Կամ նոյն օրին, կամ այլում շաբաթու. (Ոսկ. յհ.։ Երզն. մտթ.։)
ԶՕՐ ԱՄԵՆԱՅՆ. մ. Հանապազօր, եւ զօրն ողջոյն.
ԶՕՐ ՑԵՐԵԿ. Նոյն ընդ վվ.
ՄԻՈՎ ՕՐՈՎ. Միով աւուրբ՝ յառաջ կամ յետոյ.
Յետոյ ուրեք հասանէին միով որով քան զմարտն, որ եղեւ ի մառաթոն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ՕՐ ՔԱՆ ԶՕՐ. մ. Օրըստօրէ՝ յառաւելութեամբ իւիք. հետզհետէ՝ յաւելուածով. օր աւուր վերայ.
Լինէր յուդիթ մեծացեալ եւ պատուեալ օր քան զօր. (Յուդիթ. ՟Ժ՟Զ. 28։)
Օր քան զօր մեծանայր զարմանքն։ Օր քան զօր յաւելու ի մեղանչել։ Այս եւեթ խորհուրդ եւ խնդիր օր քան զօր եճէ ի սիրտս սեր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ Մանդ. ՟Ե։ Փարպ.։)
ՕՐԵՐ որպէս Աւուրք.
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερον eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
Նոյն օրին հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 15։)
Նոյն օրին երթեալ պատմեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)
Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)
ՍՈՅՆ ՕՐԻՆ. σήμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.
Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։)
cf. Որեար;
*days.
• , ի-ա հլ. «անէծք, թշնամանք, նա-խատինք». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 3։
• ՆՀԲ յն. ἀρὰ «անէծք, նզովք» բա-ռից՝ իբր յգ. ար-եր «նզովքներ»։ Նոյնը նաև Անդրիկեան, Բազմ. 1906, 440։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «ա-նիծել»։
ՕՐԵՐ կամ ԱՒՐԵՐ. Փոխանակ գրելոյ Արեր, եւ Որեար։ Ըստ առաջնոյն է բառ յն. առա՛, ἅρα . անէծք. թշնամանք. նախատինք. թուքումուր.
Յաղագս օրերացն զոր եդ հայր մարդապետն՝ թշնամանս ձաղանացն. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
Իսկ ըստ երկրորդին որպէս բառ յն. ուր դնի ի տիպ (Սարգ. ՟բ. յհ.)
Տեսանե՞ս զառաքինութիւն այնր ժամանակի օրերոյ. վերծանելի՛ է ըստ ձեռագրաց՝ Որերոյ. այսինքն արանց, մարդկան։
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
• , ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։
• = Պհլ. *awδen ձևից, որ է զնդ. *awi-δaуana-, կազմուած awi-մասնիկով dāy >պհլ. dītan>պրս. [arabic word] dīdan «դիտել, տեսնել» բայից։ Նոյն բայից ā մասնիկով էլ ունինք պհլ. *āδēn, որից պրս. āδin, āyīn «սովորութիւն, կանոն. կարգ, կերպ, եղա-նակ. զարդ», āyīna «հայելի» և փոխառու-թեամբ հյ. -արէն մասնիկը, իբր իրան. *ā-δayana-։ Այս բառերի հետ զուգահեռ կազ-մութիւն ունին պհլ. [arabic word] aδvέn և [other alphabet] āδvεnak «կերպ, եղանակ», որոնց անորոշ ընթերցումը ճշտւում է այժմ Սար-ի-Մէշհէ-դի արձանագրութեան *dwyn ձևով և թուր-ֆանի պհլ. *ywyng ձևով էլ կապւում է ბ>y ձայնափոխութեան։ Ենթադրում են ի-րան. *aδi-vaina-«հայեացք», որ կազմուած է aδi-նախդիրով նախորդին հոմանիշ va-ina (որ է պհլ. vēn, պրս. [arabic word] bīn) «տես-նել» բայից։-Հիւբշ. 510-511 և. IF Anz. 8, 48։
• Schrōder, Thesaur. 45 քաղդ [hebrew word] aurītā «տեղեկութիւն, օրէնք» բա-ռից. Lag. Urgesch. 221 զնդ. vərəna «յղութիւն»։ Justi, Zendsp. 270 կասկա-ծով զնդ. varona «հաւատք, կրօնք» ռա-ռի տակ։ Ludwig SWAW 55, 190 ցնդ. *ahuraena։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 6 սնդ. *aorəna։ Müller SWAW 64, 452 օր բառից՝ իբր «առօրեայ կեանքի վե-րաբերեալ»։ Մառ ЗВO 5, 316 պրս. āyīn բառից և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. daena-«դէն»։ Մառի վերիվերոյ համե-մատութիւնը գիտական սիստէմի վե-րածեցին Andreas և Meillet (տե՛ս Maspero, Recueil 18, 216)։ Meillet. Rey. crit. 1896. 423 և յետոյ JAs 16 (1910), 383 գտնում է որ օրէն, օրի-նակ՝ պրս. āyīn, ā̄yīna բառն է, որի պհլ. ձևն էլ կայ, բայց անստոյգ ընթեր-ցուածով. այս անիմանալի գրչութիւնն է յօբϰ, որ ինքը կարդում է awiδen, իսկ Bartholomae՝ -εvānak' Մարք-վարտ (անձնական, նամակ 1926 թ. յունվ.) կարդում է պհլ. [other alphabet] aδvēn
• և [other alphabet] aδveak «հայեացք, կերպ, եղանակ, օրէնք, հայելի», որ է պրս. āyīn և հյ. *արւէն, որից շրջմամբ աւրէն>օրէն։-Ս. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «երանգ» բառից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամուլ 1907, 934-5 յօրինել կը-ցում է թրք. էօրմէք «հիտել» բային։ Karst, Յուշարձան 424 օրէնք=թրք. oran «չափ, ձև», 417 յօրինել՝ յարել բայից։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 340 խալդ. awri «տէր» բառից։ Մեկնութեանս վերի եղանակով ձևակեր-պումը տուաւ Nyberg, Hilfsbuch 2, էջ 3։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ագլ. Գոր. Երև.. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. օրէնք, Սեբ. յօրէնք, Ղրբ. Մրղ. օրէնք՝, Ասլ. էօրէնք, եօրեն*, Մկ. Սլմ. էօրէնք՝, Շմ. օրանք, Հճ. იայէնք.-իմաստի զանազանութեամբ Ագլ. ո՛րէնք «օրէնք» և օ՜րինք՝ «հաղորդութիւն». -Ալշ. անօրա «անկրօն, անհաւատ».-Նոր բառեր են օրինաւոր «շատ, լաւ», օրէնքել «հաղորդել», օրէնքուիլ (Մշ. օրէնկվիլ) «հա-ղորդուիլ»։
• ՓՈԽ.-էնկիւրիի թրքաց և թրքախօս հա-յոց ու յունաց բարբառով՝ anurún «անօ-րէն. 2. խեղկատակ» (Բիւր. 1898, 789)։
ՕՐԷՆ մանաւանդ ՕՐԷՆՔ. (արմատ բառիցս, Տնօրէն, Զօրէն, Յօրինել, եւ այլն) νόμος lex. Կարգ եւ կանոն սահմանեա յաստուծոյ կամ ի մարդկանէ. կրօնք. հաւատք. դեն. աւանդութիւն. իրաւունք. պատուիրանք. արարողութիւնք եւ Մատեանք օրինաց.
Այս օրէն է զատկի։ Օրէն մի եւ նոյն կացցէ բնակին եւ եկին։ Օրէն յաւիտենական։ Այս օրէն է ողջակիզին։ Այս իրաւունք օրնի են՝ զոր հրամայեաց տէր։ Ըստ օրինի իւրում՝ ըստ պայմանի իւրում արասցեն զնա (զզատիկն).եւ այլն։
Զհրամանն աստուծոյ եւ զօրէնս նորա։ Զհրամանս իմ եւ զօրէնս իմ։ Ըստ օրինացն եւ ըստ դատաստանի։ Զգիր օրինացս այսոցիկ։ Երկրորդումն օրինաց։ Սկսաւ մովսէս մեկնել զօրէնս զայսոսիկ։ Օրէնք եւ մարգարէք։ Որդեակ զօրէնս իմ մի՛ մոռացար։ Ըստ օրէնս նախնեաց իւրեանց։ Ըստ օրինացն հեթանոսաց. եւ այլն։
Ոչ երբէք զանազանի ոսկի յոսկոյ, այսպէս եւ ոչ օրէն յօրէնի։ Զի՞նչ օրէն արդեօք իցէ, եթէ ոչ՝ օրինեալքն ... օրինիւն եւ այլն. (Պղատ. մինովս.։)
ՕՐԷՆՔ. ἑθισμός consuetudo, mos. սովորութիւն. ատեթ.
Ցտէին ըստ օրինին իւրեանց։ Ի կանանց օրէնս եմ։ Պակասեալ էր ի սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Անօրէնութեան նոր օրէնս արկանէր.եւ այլն։
Ամենայն օրէնդ աւանդութիւն գոլ քաղաքի։ Աւանդութիւն ասացաք գոլ քաղաքի զօրէնն։ Ո՛չ արդեօք յարմարի չար աւանդութիւնն օրէն գոլ. (Պղատ. մինովս.։)
Պատմէ աժմիկ զկոչեցեալսն ի բազմաց անգիր օրէնս, եւ զորս հայրենի օրէնս մականուանեն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ի մանկունսն խնայել հարց օրէնք են. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
ՕՐԷՆՔ. νόμος regio, provincia, praefectura. Գաւառ կամ նահանգ, տեղի բաժանեալ յայլոց օրինօք եւ կարգօք իւրովք. (ըստ հոմաձայնութեան յն. ձայնիս, նօ՛մօս, կամ Նօմօ՛ս)
Տայցեն պատերազմ քաղաք ընդ քաղաքի, եւ օրէնք ընդ օրէնս։ Յերիցն օրինաց՝ որ յաւելան, ի ձեզ, եւ ի շամրտացիս, եւ ի գալիցիս։ Զերիս օրէնս։ Համարել ընդ երկոսին մի օրէնս։ Հաստատեալ եմ զքեզ ի վերայ չորիցն օրինաց. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 2։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Ստիտես թագաւորեաց ամս ՟Ժ՟Թ. յորմէ եւ ստիտացւոց օրէնք շինեցան. (Եւս. քր.։)
Եւ զի Օրէնք, ըստ յն՝ նօ՛նօս, է որպէս նօ՛մի այսինքն բաշխումն, ըստ այսմ իմա՛ զասելն.
Զքաղաքս մատակարարելով, զմտացն խաշխումն մականուանելով օրէնս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
ՕՐԷՆՔ. εὑχαριστία eucharistia, communio. Սուրբ խորհուրդ Հաղորդութեան.
Իջուցեալ զսրբութիւն օրինացն ի բեմբէն, ետ օրինացն հաղորդեցան։ Օրէնս էառ։ Յետ օրինացն կցորդութեան, եւ այլն։ Արժանաւոր կարգօք պսակիլ, եւ հաղորդիլ օրինացն։ Խոստովանութեամբ հաղորդեն օրինացն. (Բուզ. ՟Ե. 28։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մխ. առակ.։ Կանոն. ստէպ։)
Արա՛ զմեզ արժանի սրբութեամբ ճաշակել ի հոգեւոր օրինացդ. (Եփր. աղ.։)
ՕՐԻՆՕՔ. մ. ԸՍՏ ՕՐԻՆԱՑ ԸՍՏ ՕՐԻՆԻ. εὑτακτῶς, νομίμως ordinate, legitime, rite. Օրինաւորապէս. ըստ կանոնի.
Զօրաժողով լինի իբրեւ ի միոջէ հրամանէ օրինօք. (Առակ. ՟Լ. 26։)
Օրինօք յարդարէր. (Կորիւն.։)
Ըստ օրինացն պաշտօնատար լինէին աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Ոչ պսակի, եթէ ո ըստ օրինին մատիցէ. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 5։) դիմազ. ՕՐԷՆ Է. դիմազ. θέμις, θεμίτον ἑστί jus, justum, aequum est, fas, licitum δεῖ oportet. Իրաւացիէ. արժան է. ի դէպ է. ա՛նկ է. վայե՛լ է. պարտ կամ սովորութիւն է.
Որպէս օրէն է համբերողաց բացէ ի բաց անարգել ինչ, զոր ոչ է օրէն յանձինս մատուցանել։ Զոր ոչ էր նմա օրէն ուտել։ Ոչ է օրէն քեզ ունել զկին եղբօր քո։ Արար զնա՝ որպէս եւ օրէն էր։ Արասցէ յողջակէզ՝ որպէս եւ օրէն իցէ։ Որպէս օրէն է ամենայն երկրի։ Արժան եւ օրէն է յիշել։ Որում օրէն էր ինձ տալ աւետչեայ, եւ այլն։
ԸՍՏ ՕՐԷՆ. Զօրէն. ըստ օրինի, այսինքն ըստ օրինակի. հանգոյն. ի նմանութիւն. ըստ. որպէս. պէս.
Ըստ օրէն հիւսանց, որք արհեստին են մակացուք։ Ըստ օրէն նոցա ի վերինս հայելով։ Ըստ օրէն բուժողացն։ Ըստ օրէն տեսլեան։ Ըստ օրէն աչաց։ Ըստ օրէն (այնր) զոր Գրիգորն արժանի գովեստի վարկանի. (Մագ.։)
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• , ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
• = Պհլ. *awδānak ձևից, որի վրայ ման-րամասն տե՛ս Սրէն։
• ՆՀԲ և Հիւնք. օրէն բառից։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «գոյն, ե-րանգ». բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. էօրնէք, որ տակայն հայերէնից է փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. օրինակ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. օրինագ, Ննխ. օրի-նագ, օրնագ, Տիգ. օրինmգ, Շմ. օռնակ, Ղրբ. ըրէ՛նակ, Մկ. էօրինակ, Զթ. ույունօգ, ույունոգ, Պլ. էօրինագ, Ասլ. էօրինագ, էօ-րինայ. (Պլ. և Ասլ. էօ ձայնը տճկ. orinek ձևի ազդեցութեամբ է, ըստ Աճառ. MSL 10, 324, թարգմ. Բազմ. 1897, 260)։ Սլմ. էօրինակ գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածով. Մարդը էնքան մաշուել նիհա-րել է, որ էօրինակն է մնացել (այն է միայն երևոյթը)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
լտ. exemplum, exemplar. յն. պէսպէս. իբրու ὐπόδειγμα . Օրէն եւ քանոն իմն առաջի եդեալ առ ի նմանել. նախատիպ. տիպ. յարացոյց.
Օրինա՛կ առէք եղբաղրք չարչարանաց եւ երկայնամտութեան մանկտոյ թողից։ Օրինակ առ յապա ամպարշտելոցն կացուցանէր.եւ այլն։
Զօրինակ՝ զոր ունէր ի մտի իւրում սրահից, եւ զօրինակ քերովբէիցն։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն։ Օրինակ խորանի, եւ օրիինակ ամենայն սպասուց նորա.եւ այլն։
ՕՐԻՆԱԿ. αἵνιγμα, ἁντίτυπος, εἷδος aenigma, species, forma. Ստուերագիր. նկարագիր. առակ. նմանութիւն.
Որ է օրինակ հանդերձելոցն։ Յօրինակս ճշմարտութեանն։ Եւ այն օրինակաւ լինէր վասն մեր։ Այժմ տեսանեմք իբրեւ ընդ հայելի՝ օրինակաւ.եւ այլն։
Իսկ բարոյական օրինակաւ՝ հարիւր ամաւն զկատարեալ առաքինութիւնն յայտնէ. (Գէ. ես.։)
ՕՐԻՆԱԿ. τεκμήριον indicium. Ցուցակ.
Օրինակ ցուցանելի՝ եթէ իցէ ուրուք, թէ չիցէ, տեսիլն մարդոյն թշուառականացն է. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
ՕՐԻՆԱԿ. ἁντίγραφον . Պատճէն գրոց. սուրէթ.
Ի վերայ հասանել յոռութեան հրէից օրինակացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սաղմոն իմանամք զերուսաղէմ, որ է յայլ օրինակ՝ սաղիմ. (Լմբ. սղ.։)
Եհար զնոսա ըստ օրինակի ցեցոյ։ Որ ըստ նմին օրինակի պոռնկացան։ Որով օրինակաւ եւ իցէ։ Մի՛ ումեք նեղել զնոսա միով իւիք օրինակաւ։ Խնդրեցից ի նոցանէ վրէժսչորիւք օրինակօք։ Հրովարտակս տալ օրինակաւս այսուիկ։ Եւ էր աղօթիցն օրինակ՝ այս։ Եւ թագաւորն յայն օրինակ (կամ յայսմ օրինակի) զբանս իւր մերկանայր, եւ այլն։
Գործն նոյն է երկոցուն նոյն է, բայց օրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց. (Եզնիկ.։)
Այլապէս, եւ ոչ միով օրինակաւ կատարեն. (Ցանկ յհ. իմ. ատ.։)
ՕՐԻՆԱԿ. Յար եւ նմանն ճշմարտութեան, որպէս իսկութիւն իրի սահմանեալ ի քրիստոսէ.
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
ՕՐԻՆԱԿ. δίκην, τρόπον instar, sicut, more. Զօրէն. հանգոյն. իբրու. նման. ըստ օրինակի. այսպիսի. պէս.
Իբրեւ զչար գազան, շանց օրինակ կեանս կեալ։ Պիղծ գազանաց օրինակ. (Կոչ. ՟Դ։)
Լե՛ր օրինակ սամուէլայ, թէ նա զիա՛րդ անսայր հեղեայ. (Կրպտ. ոտ.։)
Եւ էր տեսիլ երազոյն օրինակ այս. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Եւ մի՛ ի մարմինսմահկանացուս աստուածակերպ օրինակ (այսինքն օրինակաւ) բարձրանալ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 12։)
ՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. մ. ԶՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. ԶԱՅՍ ՕՐԻՆԱԿ. (որ են զօրութեամբ խնդիր նախադրուեանց, իբրեւ. որպէս. պէս. հետեւողութեամբոճոյ յունաց. առ որս որ է ըստ առնու խնդիր հյց) τὸν τρόπον τοῦτον, τοῦτον τὸν τρόπον, τὸνδε τὸν τρόπον hoc modo, in hunc modum. Ըստ այսմ օրինակի. ըստ օրինակս ըստ այսմիկ. օրինակաւս այսուիկ. ասանկ.
Եւ էին հրովարտակքն օրինակ զայս։ Գրէր նամակ օրինակ այս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2։ Փարպ.։)
Առաջինն զօրինակ զայս փոխեցաւ յաշխարհէ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 7։)
Եւ սա զայս օրինակ պատերազմեալ՝ յաշխարհէ փոխեցաւ։ Եւ նա զայս օրինակ փոխեցաւ յաշխարհէ։ Զայս օրինակ ապրի. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 31։ ՟Ժ՟Դ. 46։ Փիլ. իմաստն.։)
ԶԱՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. մ. ԶՆՈՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. Այնպէս. նոյնպէս. նոյն օրինակ. միօրինակ.
Եթէ ամենեքին զայն, օրինակ ունիմք (առնել, եւ մեռնել). (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 40։)
Հեռացեալք եւ մօտեալք՝ զնոյն օրինակ վտանգէին։ Մի՛ եւս ձեզ զնոյն օրինակ գնալ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Եփես. ՟Դ. 17։)
ՕՐԻՆԱԿ ԻՄՆ. τρόπον τίνα (զօրինակ իմն) quodam modo. Ըստ այնմ օրինակի՝ որպէս թէ. իբրու այն թէ. գրեթէ. ըստ իմիք. օրինակաւ իւիք խօսելով. զո՛ր օրինակ.
Քանզի օրինակ իմն թագաւորեն եւ իշխեն մեզ։ Օրինակ իմն, ոգւովք ընտանացեալք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
Նիզակաւ՝ օրինակ իմն իբր զջուր հեղեալ զերկաթի ամուր հանդերձն՝ շամփրէ զաժդահակ։ Օրինակ իմն՝ գեղեցիկ՝ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայառէին յերեսս երկրի։ Օրինակ իմն՝ որպէս փոթորիկ յանտառէ. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
Օրինակ իմն թէ առաջի կայցէ բանիս տունկ։ Օրինակ իմն՝ օձի ի բաց եդեալ զխածանելն։ Օրինակ իմն կերակուր է վարդապետութիւնն կերակրողին. (յհ. իմ. երեւ։ Սարկ. լս.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Օրհնութիւն.
• (ի հլ. յետնաբար) «օրհնութիւն, բարեմաղթութիւն» Վրդն. պտմ. Յիշատ. ո-րից օրհնել ՍԳր. Ոսկ. եփես. Եփր. ծն. Սեբեր. օրհնեալ ՍԳր. օրհնիչ ՍԳր. Եփր. ծն. և հռ. օրհնութիւն ՍԳր. Սեբեր. բազմօրհնեալ Մաքս. եկեղ. բազմօրհնեան Դիոն. երկն. եկեղեցօրհնէք Մաշտ.։
• = Պհլ. *āfrinam «օրհնեմ, գովեմ» ձևից, որ կազմուած է a նախամասնիկով fri-«սիրել, յարգել, գովաբանել» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ āfrīnāmi «օրհնեմ, աղօթեմ», ❇ fri «աղօթք», ❇lիfrima-«ռոհներգութիւն», սոգդ. āfirīwan «օրհնու-թիւն», պհլ. [other alphabet] » ā̄frin «գովեստ, գովա-բանութիւն», nafrmn «անէծք», պրս. [arabic word] āfrin, āfarin «գովեստ. կեցցե՛», [arabic word] nafrin «անէծք»։ Այս բոլորր պատկանում է հնխ. prēi-, pri-«դուր գալ, հաճիլ, բարե-կամանալ» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներն են՝ սանս. priyatē «սիրել», priyá «սիրելի, կինը», priyátā-«սէր», գոթ, friǰon «սիրել», frijaϑwa «սէր», frjonds=հբգ. friunt=գերմ. Freunϑ «բարեկամ», անգսք. trēod «սէր», հիսլ. frī «սիրելի, կինը», frīa «սիրել», frōendi «բարեկամ», հպլ. prijateli = ռուս. прiятeль «բարեկամ» ևն ևն (Po-korny 2, 86-7)։ Հայերէնի, ինչպէս և յու-նարէնի մէջ, այս արմատը չէ պահուած։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ուտ. afre «աղօթք, օրհնութիւն», afrep'esun «աղօթել, օրհնել»։ Հայերէնի մէջ պհլ. *āfrinam տու-ած է նախ աւհրնեմ, որ թէև անսովոր, բայց պահուած է էջմիածնի հնագոյն Աւետարա-նում (տե՛ս Rey. des ét. arm. 1, 168), յե-տոյ շրջմամբ աւրհնեմ։
• ՆՀԲ մեկնում է «օ՜րդ հնասցի» ձևով։ Gosche 23 տանս. vr, զնդ. yərə «պա-տուել, ընտրել, որոշել»։ Müller, Kuhns ս Schl. Btrg, 5, 381 զնդ. aiwifri-na, որ նոյն է վերի մեկնութեան հետ, մի-այն ā նախդիրի տեղ դրուած aiwi-։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44 օր հիմնել։ Canii, Et. étym. 172 սանտ arh «լարգել»։ Bugge KZ 32, 29 օր և հին բառերից, իբր «հին օր (երկար ևեանք) բաղձալ»։ Մառ ЗВО 5, 320 և Meillet դնում են զնդ. āfrinami «օրհ-
• նել», որ կասկածելի է գտնում Հիւբշ. 511։ Հիւնք. օրէնք բառից կամ պրս. աֆէրիյն «կեցցես», զնդ. աֆրիդի «ըս-տեղծել»։ Ալիշան, Հին հաւ. 449 զնդ. ահուրա։ Հիւբշմանի մերժումը տե՛ս նաև IF Anz 8. 48։ Meillet, Esq. 13 նոր պատճառաբանութեամբ, վերի ձե-ւով ընդունելի է դարձնում մեկնութիւ-նը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. օրհնել, Ակն. օռհնէլ, Տիգ. օր-հէլ, Ասլ. էօրհնէ՝լ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Պլ. Ռ. օրթնէլ, Հմշ. օրթնուշ, Ննխ. Սեբ. օռթնէլ, Ագլ. Շմ. օռթնիլ.-Ալշ. Մշ. օրշնել, Խրբ. օռշնիլ, Սվեդ. ուշնիլ.-Սչ. օրխնել, Ջղ. Սլմ. Վն. օխնել, Երև. Մրղ. օխնէլ, Մկ. Տփ. օխնիլ, Զթ. ուխնիլ, ույհնիլ, ուրհնիլ (այլ թաղերում ուշնօձ «օրհնած»)։ Այս-տեղ է պատկանում նաև գւռ. Լ. Ղրբ. խնօ. թուն, Նբ. ուխնէթեն «սրբի գերեզմանից իբր ռեղ վերցրած հող», որ է օրհնութիւն կամ օրհնութեան հող Երև. և որի հին մեաւա-թիւնը ունի Վրք. և վկ. Ա. 338 (օրհնութեան հող).-պատահական նմանութիւն ունի ա-սոր. [arabic word] xənāyā նոյն նշ. -նոր բառեր են անօրհնել, անօրհնէք, օրհնանք, օրհնիթք, օրհնիթքահող, օրհնիթքագիր, օրհնուկ, օրհ-նուման.-հետաքրքրական է կրակը օրհնի՝ Ղրբ. «կրակը հանգցրու» բացատրութիւնը, որ հրապաշտական դարերի մնացորդ է համարւում (Ազգ. հանդ. Բ. 194)։
Նոյն ընդ Օրհնութիւն, որոյ է արմատ. (ռմկ. օրհնէնք, օրհնէք ). Բարեմաղթութիւն, որպէս թէ՝ օրդ հնասցի.
Եկեալ եմ յօրհն (կամ յօրհնել) զեկեղեցիդ ըստ իմում օրինացս. (Վրդն. պտմ.։)
Եղեւ պատճառք այսց օրհնութեանց, որ ելանեն այսօր ի հեթանոսաց, այն՝ որ յառաջհայհոյութիւն փոխանակ օրհնից հանէին. Զի զօրհնից կամ զանիծից մշակապէս՝ ըզթոշակ վարձուց առցեսարդարապէս. (Յիշատ.։)
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• (եզակին ի հլ. յոգնակին ն հլ. քա-րինք, -րանց, -րամբք. իսկ եզ. գրծ. քարիւ կամ քարամբ.-յգ. ուղ. քարքն ձևն ունի Եփր. մն. 477, բայց ձեռ. Վիեննայի կար-դում է քարն ՀԱ 1912, 555) «քար» ՍԳր. Վեցօր. «գոհար, ակունք» Սղ. ի. 3. Խոր. ա-23. Լմռ. իմ. որից քարկոծել ՍԳր. քարուրա-ռի Եփր. թգ. քարուտ Եւս. պտմ. Ոսև. ես. և Բ. թես. Բուզ. քարկոփ Ա. մկ. ժգ. 27. Կոչ. 161. քարակոփ ՍԳր. Եզն. քարընկէց ՍԳր. քարավէժ Ոսկ. Եւագր. Ագաթ. քարատաշ «քար տաշող» Օրբել, հրտ. Էմ. էջ 190. պար-սաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. քարատել «տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 48, 47. քարարկել «քարկոծել» Տիմոթ. կուզ, էջ 25. 119. բոնաքար Թուոց լե. 47. Ա. թագ. ժդ. 14. Բուզ. ռմբաքար ՍԳր. գետաքար Եւս. քր. եղնգնաքար Եզեկ. իր. 13. երկանաքար Ղկ. ժէ. 2. խճաքար Սիր. իբ. 21. խստաքար Մծբ. ոսկեքար Եզեկ. իը. 13. որձաքար Ա. մկ. ժ. 11. Մծբ. քարաքաղել «արտի մէջ թափուած քարերը հաւաքել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ձդ. կրկնութեամբ քարքռուտ «քարքարոտ» Մխ. բժշ. 51. նոր գրականում՝ քարահանք, քարածուխ, քարեգնդակ, քարե-գրիչ, քարետախտակ, քարիւղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. kar-«քար. 2. կարծր» արմատից, որ ցեղակիցների մէջ ե-րևում է կրկնութեամբ կամ ածանցական իմաստներով. այսպէս՝) սանս. karkārā-«կարծր, կոշտ», յն. ϰάρϰαρος «կարծր, ան-հարթ, խռպոտ (քար, ճամբայ, ձայն)» (Հե-սիք.), ϰραναός «կարծր, ժայռոտ», 2) սանս. karkata-, յն. ϰαρϰίνος, լտ. cancer (տարա-նմանութեամբ *carcro-ձևից) «խեցգետին», 3) սանս. karaka-«կոկոսի ընկոյզ», յն. ϰάρυον «ընկոյզ», լտ. carina «ընկոյզի կճե-պը, նաւի գոգը, նաւ», *) t մասնիկով՝ գոթ. harduó, հհիւս. hardr, անգսք. heard, հբգ. գերմ. hart «կարծր», նաև յն. ϰρατυς «ու-ժեղ», ϰάρτα «ուժեղ», ϰαρτερός «ուժեղ, ա-մուր, պինդ».-գիտունները սրանց են ու-զում կցել նաև շվեդ. har «քարքարոտ գե-տին», հիռլ. կիմր. carn «քարի դէզ», վե-նետ. scaranto, caranto «լերկ ժայռ,. կորդ հող», և զանազան տեղանուններ, ինչ. լն. Kοαγος, զանաղան յեռների անուններ, Ἀϰραγας «*ժայռ», Ἀϰαρνανες «*ժայռաբնակք», վե-նետ.-իլլիւր. *karuant «ժայռոտ, քարոտ», որից Kαρουάγϰας (Պտղոմէոս)> Carvanca, այմ Karawanken, որոնց համար կասկած կայ թէ պէտք է հանել հնխ. ak'-«սուր» արմատի՞ց, թէ միացնել kar-«ժայռ» են-թադրեալ արմատի տակ (Pokorny 1, 30-31 և 354)։ Հայերէնը գալիս է ո՛չ միայն երևան հանելու պարզ kar-արմատը՝ իր նախնա-կան իմաստով, այլ և այս վերջինները պատ-շաճօրէն դնելու նոյն kar-«քար, ժայռ» ար-մատի տակ։-Աճ.
• Klaproth, Asia pot. 37, 80, 100, 105, 120, 137, 384 վրաց. kwa, ինգուշ. ke-ra, լապ. kalle, կամչատ. kual, մալայ. karan, պրս. xāra, պհլ. ferera, ասոր. kefo, վալ. karreg, չեչէն. kera, վօգուլ, kow և ֆինն. kiwi, քրդ. kawir «քար»։ Ազգասէր 1847, 415 հյ. քարակտուր ձևից է դնում անգլ. characterl Böttich. Arica 74. 206 պրս. xāra. «ժայռ»։ Spiegel, Huzw. Gr. 187. պրս. xārā, պհլ. xar։ Պատկ. Изслед. 9 զնդ. khar. տոս. xāra։ Ascoli KZ 16, 207 պրս. xār։ Տէրվ. Altarm. 18 պրս. xār «փուշ, կարծր քար», տանտ. khara «կարծր, բիրտ»։ Canini, Et. étym. 9 բրրտ. գաէլ. karr, իռլ. rok և ֆրանս. roc «ժայռ»։ Հիւնք. քառ «չորս» բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 Լիւդիոյ Kαλανδα քաղաքի անուան մէջ է տեսնում։ Pedersen, Նը-պաստ 14 իռլ. carric «քար, ժաւռ»? Patrubány ՀԱ 1906, 57 հնխ. tuer-ձևեո. հմմտ. լիթ. tvirtas «հաստ», հիտլ. ϑrudr «ուժ», լտ. paries «պատ», յիթ. tveriu «փակել», tvorá «տախտա-ևով փակած տեղ»։ Karst, Յուշարձ, 404 սումեր. g'ar «ադամանդ», 423 թրք. qaya «քար»։ Kорաъ, թրգմ. Հո-միտ 1914, 455 ֆինն. kari «ժայռ» բառի հետ։ Մառ 1) O полож. aбхaз. (1912), էջ 28 քրդ. k'ewir, սվան. մու-քոխ, ափխազ. aqáh հոմանիշների հետ. 2) ИАН 1917, 329 ավար. qiru «փրխ-րաքար», 2) անդ. 1918, էջ 2092 մին-գր. վրաց. կաշի «կայծքար», *) անդ 1920, 134 նաև բասկ. arri «քար», *) Cpeд. neрeд. 46 կապում է բասկ. ays և arkayc հոմանիշների հետ. *) Яз. и. Лит. I 228 հյ. կարկառ, բասկ. ari «քար», սվան. kaǰ «կայծքար», *) ЗВO 25 (1921), էջ 18 հմմտ. խալդ. qarbi «քարեր» (ըստ Sayce)։ Meillet, տե՛ս Ernout-Meillet 137 լտ. cancer բառի տակ, որ իմ էլ կարծիքս է եղած։ ԻՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Մրղ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Ալմ. Սեբ. Սչ. Տփ. քար, Տիգ. քmր, Մկ. Վն. քար, Ագլ. քօր, Զթ. քօյ, քոր, Հճ քօլ, Սվեդ. քուր.-թրքախօս հայոց մէջ ու-նինք Ատն. քարկոծել էթմէք «քարկոծել».-նոր բառեր են քարալեխ, քարատակ, քա-րեփ, քարլաթ, քարկոխ, քարկտիկ, քար-փակ, քարքամ, քարուածք ևն։ Նորակերտ իմաստների մէջ հետաքրքրական է քարել, որ սովորաբար նշանակում է «քարէ տալա-յատակ շինել, քար շարել, քար քցել», բայց Զթ. Հճ. Մրղ. պարզապէս «քցել», մինչև անգամ «ձգել, սեղան դնել ևն». ի-մաստի նման զարգացում ցոյց է տալիս նաև թրք. hasbmak «քարեր նետել», որ քու-մուքերէնի մէջ դարձել է պարզապէս tašla mak «նետել, քցել» (տե՛ս Moxирa, Kумык-cко-pуccк. cлов. Cбор. матер. Kавк. հտ. 17)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარაუი քարափի «ժայռ», ჭარაფოვანი քարափովանի «ժայռուտ, քա-րոտ», ჭარაგოზა քարագոզա «քարի վրայ մամուռ» (առաջին երկուսը գալիս են հւ. քա-րափն բառից, որ հին իմաստով նշանակում էր «ափն քարի, քարաժայռի եզը, վերնա-կողմն և ստորոտ ապառաժ լերանց» Լծ փիլ. Վրք. հց. Ուռհ. իսկ նոր իմաստով «ծո-վի կամ գետի եզերքը շինուած սալայատակ, quai», գւռ. «ժայռ» Երև. Լ. Շլ. Տփ.-եր-րորդը գալիս է քարաքոս ձևից). უირუზკარი փիրուզքարի «փիրուզակ», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 56 249 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։-Կպդվկ. յն. x2ρ3 «փոքրիկ քար, որով մեծ քարերը ամ-րացնում և հաստատում են» (Kαρολίδης, Iλ. συγϰρ. 85, 167), ϰϰσϰά́ρα «կայծքար» (անդ, 87), ϰερίρ «քարայր» (անդ, 88, որ թէև ճշդի կցում է հյ. քարայր բառին, տակայն զուր տեղը միացնում է նաև հյ. քերել, լտ. cella, cellarium).-թրք. գւռ. Եւդ. kuirú-kend «քարուքանդ» (Գազանճեան, Բիւր. 1899, 314), Կր. Karqəlux, Karmeč տեղա-նուններ, որոնց վրայ տե՛ս Գլուխ և Մէջ. հմմտ. նաև թոթոշ բառի տակ։-Հյ. քարա-փակ ձևից եմ համարում վրաց. ჭარაბაკი քարաբակի «ցանկապատ» (որ առաջ քա-րերից էր շինւում, յետոյ դարձաւ ճիւղերից). -պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ [arabic word] karkūzā «cynoglossum al. planta-oo psyllium բոյսը».-հմմտ. նաև քարտունի «քարայրների մէջ մի թաղ Անիում» (Կոստ. Վիմ. տար. x7II)։-Շինարարական տե-սակէտից առանձին կարևորութիւն ունին պրս. ❇ ︎ kargīr «ամրութիւն շինուածոյ», քրդ. kagīr «հաստ պատ» (Justi, Dict. Kur-de 323), թրք. kyargir, գառ. kyavgir, ռմկ, քլավկիր «քարաշէն», որոնք փոխառեալ են հյ. քարուկիր բառից (տե՛ս Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. հյ. գաղ. էջ 807)։ Այս բառը կազմուած է քար ու կիր բառերից, իբր «քարով ու կրով շինուած». նախնական ռործածութիւնը ունի Ուռհ. «Քարուկրով կալան զդուռն քաղաքին». յետոյ դարձել է «քարաշէն» Վստկ. 30 (ՆՀԲ ունի քարակիր. տպագրում քարուկիր). հմմտ. Ալշ. Մշ գ'աջուկիր «քարուկիր, քարաշէն»՝ գրեթէ նոյն կազմութեամբ։ Հայերէնից է կազմուաձ թարգմանաբար՝ վրաց. ჭვით-კირი քվիթ-կի-րի «քարուկիր», իսկ պրս. ձևափոխուելով kārgīr, իբր թէ կազմուած [arabic word] kār «գործ» և [arabic word] gīr «բռնել» բառերից, որ «քարաշէն» նշանակութեան համար անմիտ է։-Քարման բառի մասին տե՛ս մանել, քարաման։
λίθος saxum, lapis. Վէմ. ապառաժ. սալ. պնդագոյն գոյացթիւն հողոյ. քար.
Եղեւ աղիւսն ի տեղի քարի։ Առ ի քարանց տեղւոյն, եւ եդ ընդ սնարս իւր։ Կուտեցէ՛ք քարինս։ Անգործ քարամբք շինեցաւ։ Քարկոծեցին զնոսա քարամբք։ Հարկանցէ քարիւ, կամ բռնցի։ Զի մի՛ երբէք հարցես զքարի (այսինքն ընդ քար զոտն քո։ Եթէ դոքա լռեսցեն, քարինքդ աղաղակեսցեն։ Կարօղ է Աստուած ի քարանցս յայսցանէ յարուցանել որդիս աբրահամու.եւ այլն։
Եքենոս խթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա. (Վեցօր. ՟Ե։)
Քարով զբերանն ջախջախեցին. (Հ. կիլիկ.։)
ՔԱՐ. Անկ պատուական. գոհար.
Եդիր ի գլուխ նորա պսակ ի քարէ պատուականէ. (Սղ. ՟Ի. 3։)
Մթեր ոսկւոյ եւ արծաթոյ, եւ քարանաց պատուականաց. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Ոչ քարանաց պայծառութիւնք եւ շնորհք. (Ածաբ. կիպր.։)
Տռփելի է ոսկի եւ քարինք։ Յոսկւոյ անապականութենէ, ի քարանց ճաճանաչատեսակութենէ. (Լմբ. իմ.։)
ՓԵՐՓԵՐ ՔԱՐԻ. Ըստ Բժշկարանի, զայաղօրուղի։
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• «քաշելով» Տօնակ. «մի տեսակ ե-րաժշտական խազ» Ոսկիփ. որից ի քարշ «քաշքշելով» Ագաթ. Եզն. քարշել «քաշել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. «լլկել, պղծել, բըռ-նառարել» Մն. լդ. 31. Գանոն. «բամբասել» Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. «տևել» Մեկն. դևտ. քարշութիւն Փարպ. քարշանք «չարչարանք» Կոչ. վայրաքարշ Սարգ. Տօնակ. գետնաքարշ Ոսկ. մ. ա. 1. գիշաքարշ Եղիշ. քարշնահետ «(վիշապի) քաշուելով գնալուց մնացած հետքը» Վրք. հց. ա. 244. երկրաքարշ Պիտ. ձեռնաքարշութիւն «գողութիւն» Տօնակ. ևն։ Նունը ր-ի անկումով դարձած է նաև քաշ «մի տեսակ խազ. 2. համառօտագրութեան նշան» Գէ. ես. (տե՛ս պատիւ բառի տակ). Վրդն. սղ. Գրչ. արիստ. «տաշտաթաղ» Վստկ. 65. 130. քաշել Եփր. գ. կոր. քաշանք «առևանգութիւն, բռնի քաշել տանիլը» Յայ-սմ. յնվ. 4. Զքր. սարկ. Բ. 45. 138. «կռիւ, ծեծկւուք» Անսիզք 61. «նախատանք» Սմբ. դատ. 123։
• = Իրան. karš ձևից փոխառեալ, հմմտ. ոնդ. karš, սանս. krš, karš, պհլ. kasrtan, առ [arabic word] kaš̌īdan. քրդ. kišan, kišandin, աֆղան. kx'al, բելուճ. kašag, բոլորն էլ «քաղել» նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 257։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. քէշիյտէն ձևին։ Այս բառը յիշում է նաև ՆՀԲ։ Բազմ. 1844, 335 սանս. քարշանա։ Windisch. 9, 20 սանս. krš։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ են տալիս Böttich. ZDMG
• 18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. քաշել, Ախռ. Ակն. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. քաշէլ, Ասլ. քա-იէ՝լ, Ագլ. Խրբ. Ղրբ. Շմ. Տփ. քաշիլ, Հմշ, քաշուշ, Տիգ. քmշիլ, Սլմ. Վն. ք'mշել, Մրղ. *imշէլ, Հճ. քէշել, Զթ. Մկ. քէշիլ, Սվեդ. քիշիլ (սրանք թուրքերէնի ազդեցութեամբ ստացել են նաև «ծխել, կշռել, նկարել» նշանակութիւնները)։-Սեբ. ունի երկու ձև. քաշէլ «քաշել» և քէշնէլ «գետնի վրայից քաշքշելով տանիլ, տճկ. սիւրիւթլէտէք»։-Նոր բառեր են անքաշ, քաշան, փորքաշ, քաշքշել, քաշքշուկ, քաշմշել, քաշկոտել, քաշկռտուկ, քաշմշկուիլ, թելքաշ, քաշովի ևն։
• ՓՈԽ.-Բրշ. kašel «բաշել», kasič «ձևա-խոտ, քթախոտ» (Finck ЗAH 1907, 112) (յառաջանում է գւռ. քաշել «ծխել» բառից. մասնիկի համար հմմտ. քսել, կարել).-թրք. գւռ. Եւդ. käš̌ákáš «քաշքշուկ, քաշէ-քաշ» (տե՛ս Յուշարձան 329).-հայերէնից են թերևս նաև կպդվկ. kašuni «հնացած շոր կամ կօշիկ, ցնցոտի» (հմմտ. գւռ. քաշուկ «անպէտք շորի կտոր») և kašurevo «գո-ղանալ, գւռ. ձեռնաքաշութիւն» (Karolides Γλ. συγϰρ. 87 առաջինը համեմատում է հյ. կաշի բառի հետ, իսկ երկրորդը՝ հյ. կաճա-ռել և քարշել բառերի հետ)։
մ. ՔԱՐՇ, Ի ՔԱՐՇ. Արմատ Քարշելոյ, իբր Քարշումն, քարշմամբ, քարշելով ընդ գետին. ձգձգելով. բայիւ՝ ըստ յն. κατασύρω detraho. քաշելով, քաշքշելով, ի քաշ.
Զօրութիւնն՝ որ ի տապանակին, առեալ զվարսիցն դադոնայ՝ եբեր քարշ առ սեմսն. (Տօնակ.։)
Զխորհուրդսն բռնութեամբ յարձակմանն ի վայր արկեալ՝ ի քարշ արկցէ։ Որ ի քարշ արկեալ՝ ընդ վայրս զբանսն յածէ. (Փիլ. այլաբ.։ Եզնիկ.։)
Երկու երկու լծեցան, եւ առին ի քարշ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ախտից տոռամբ ձգելով ի քարշ։ Կապար մեղացն անկցին ի քարշ. (Շ. այբուբ. եւ Շ. յիշ. սողոմ.։)
Չկամեցեալ նոցա ի մեհեանն երթալ՝ ի քարշ անկանէին. (Ճ. ՟Գ.։)
Օձն փոխանակ ոտից՝ որովայնիւ եւ կրծիւք վարի՝ ի քարշ գնալով. (Փիլ. լին.։)
Մինչ առնուլ գնալ ի քարշ. (Պտմ. աղեքս.։)
Առեալ զսուրբն հռիփսիմէ սպասաւորացն բռնաբարլ մերթ վերամբարձ, մերթ ի քարշ. (Ագաթ.։)
Անուն երաժշտական խաղի. որ եւ ասի ՔԱՇ։ (Ոսկիփոր.։)
vinegar;
acid;
համեմաւոր —, aromatic vinegar.
• , ո հլ. «քացախ» ՍԳր. որից քա-ցախել «թթուիլ» Բրս. մրկ. քացախագոյն «խիստ կծու» Պղատ. տիմ. քացախոց «խաշ, հացի մայա» (նորագիւտ բառ) Գիրք թղ. 495. քացախաթան «մեղրով, քացա-խով, ջրով և աղով պատրաստուած բժշկա-կան օշարակ. իսքէնչիբի» Գաղիան. բժշ. քացախուտ Պղատ. տիմ. Խոսր. քացախա-յին (նոր բառ) ևն.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ապլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Սչ. Տփ. քացախ, Մկ. Վն. ք'ացախ, Հճ. քացօխ, Սվեդ. ք'mցցիւխ, Ալգ. քա՛-ցահ. -բայական ձևով՝ Սչ. քացխել, Պլ. Տփ. քացխիլ, Ապլ. Խրբ. Սեբ. քասխիլ, Ագլ. քը-ցա՛հիլ «քացախիլ, թթուիլ (օր. ստամոք-սը)»։ Նոր բառեր են քացախամայր, քա-ցախաջուր, քացխաման, քացխան, քացա-խահոտ, քազխուն։
• ოՈԽ.-Լազ. քացա՛խի, քացա՛խուրի «ա-զոխաջուր, ազոխի թթու ջուրը՝ որ կերա-կուրների մէջ իբր քացախ են գործածում». վրաց. კაწახი կածախի «թթու, խակ, չհա-սած» հմմտ. նաև ավար. ղ'անծա «րտ-ցախ»։
ὅξος, ὁξείδιον acetum ὁξύ aciditas. Կծու եւ բարկ ըմպելի՝ ի թթուոթենէ գինւոյ եւ այլոց հիւթոց կազմեալ, համեժիչ, զովացուցիչ, զօրացուցիչ.
Զքացախ ցքւոյ մի՛ արբցէ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Ի ծարաւ իմ արբուցին ինձ քացախ։ Որպէս քացախն վիրի անօգուտ է։ Առ սպունգ լի քացախով.եւ այլն։
Ըմպէ զքացախն զ՝ի բնութենէ ապականեալ ըմպելին. (Բրսղ. մրկ.։)
Եւ սոցունց ախտիցն պատճառն ասել քացախ. (Պղատ. տիմ.) (իբր կծու հիւթ)։
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• = Հֆրանս. quite, ֆրանս. quitte նոյն նշ.։ -Հիւբշ. 391։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Անսիզքի հրատա-րակիչը՝ էջ 31, 55։
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
μυκτήρ, ῤίν naris, -re. Նոյն եւ ռմկ։ Ունչք. ռընզունք. ծայր հոտոտելեաց. մանաւանդ Ցռուկ կենդանեաց.
Արկից կարթ ի քիթս քո։ Եթէ կապիցե՞ս անուր ի քիթս նորա։ Իբրեւ գինդ ոսկի ի քիթ խոզի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Յոբ. խ. 21։ Առակ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
Դնել փող եղեգան ի քիթս նորա. (Ագաթ.։)
Զսոյն յուստիանոս թշնամանեալ մեծամեծացն յունաց, եւ կտրել զքիթն՝ աքսորեցին. (Ղեւոնդ.։) զաղտեղի շնացելոյն զքիթն հատանեն. Մխ. դտ. ուր եւ ստէպ դնի՝ հատանել զռնգունս։
Մի՛ ոք աստ ինչ մեծատուն հպարտասցի, եւ զքիթս ի վեր տանիցի (յն. զյօնս վերաձգեսցէ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զտեղի շնչառու քթացն. (Կաղանկտ.։)
Ելանէր ծուխ ի քթաց եւ յակընջաց եւ ի բերանոյ նոցա. (Հ. կիլիկ.։)
Մինչեւ այսրէն ասէ, ընդ քիթս ձեր դարձցին. (Եփր. թուոց.։)
chemistry;
alchymy;
cf. Տարրաբանութիւն.
• «բնալուծութիւն, տարրաբանու-թիւն» Ոսկիփ. որ և քիմեայ «առասպելական նիւթ՝ որ մետաղների վրայ լցնելով ոսկու պիտի վերածէին անրանք» Միխ. աս. 367. «ոսկեգործութեան արուեստը» Միխ. աս. 442. քեմիայ Սամ. անեց. 131. ալքիմիտ Գիրք առաք. 233 բ. որից քիմիարար «բնա-ւոյծ, տարրագէտ, դրամահատ, ոսկի շինող» Վրդ. աշխ. 535 (տպ. քիմեայտար), քիմիաս-տան կամ քիմիա ծաղիկ «ոսկեխոտ բոյսը, Alchimille» Բժշ. (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1924, 73), նոր գրականում՝ քիմիագէտ, քիմիագի-
Բառ յն. χυμική chymica. կամ արաբ. ալքիմիա. Փորձ ի քուրայս վասն խառնելոյ եւ վերլուծանելոյ կամ ելուզանելոյ զհոյզս բնական իրաց. որ է պիտանի ի բժշկականս. իսկ փորձ փոխելոյ զայլնիւթս յոսկի է յիմարական՝ մերժեալ յամենայն դարս յամենայն իմաստնոց։ (Ոսկիփոր.։)
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։
• ԳԴ պրս. [arabic word] kām «քիմք» բառի հետ։ ՆՀԲ նպև տճկ. խըմխըմ «ռնգախօս»։ Böttich. Arica 35, 29, Տէրվ. Altarm. 31 և Հիւնօ. պրտ. kā̄m «քիմք»։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 10 հնխ. ghema ձե-ւից. հմմտ. լիթ. gomurys, հբգ. gou-mo, գերմ. Gaumen, հանգլ. góma, հհիւս. gómr «քիմք», թերևս նաև յն. χήμη «յօրանջ». հյ. սպասելի էր *գիմք, որ յետոյ վերջաձայնի ազդեցութեամբ և կամ ըստ Patrubány ՀԱ 1906, 347 քիթ բառից ազդուելով՝ դարձել է քիմք։ (Յիշում է կասկածով Pokorny 1, 565)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 20։ Մառ 1) ЗВО 22, 92 ելամ. kik «երկինք», kamra «երկնակամար». վրաց. կիմկիմելի «երկինք» բառերի
• հետ՝ յաբեթական արմատից. 2) ЯՓ. Cборн. 2, 148 վրաց. գեմո «ճաշակ» բառի հետ յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև կամար։ Ղա-փանցեան, Հաբեթական լեզվ. էջ 13 ետր. kiw և ուտ. gib բառերի հետ, ո-րոնք նշանակում են «երեք»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Սեբ. Տփ. քիմք, Մրղ. քիմք, Մշ. քիմք, կմունք, նոր բառեր են քմէն Բլ. «ըստ քմաց», քմօք Զթ. «ըստ քմաց», քմքա-ծիծաղ Ղրբ. «քմծիծաղ», քնձղտալ Մշ.= քմցխտալ Ախք. Շիր. «քմծիծաղ տալ», քըմ-ծռել Մն. «մէկին ծաղրելու համար քիթը բերանը ծռմռել»։
պ. քէամ. (որպէս եւ ռմկ. խըմխըմ է քմիխօս). λάρυγξ faux, guttur եւ ὐπερῴα palatum. Առաստաղ կամ վերնայարկք բերանոյ՝ ճաշակռու զոյգ ընդ լեզուի եւ կոկորդի՝ կից ընդ ռընգունս հոտառուս.
Միտք զբանս քննեն, եւ քիմք զկերակուրս ճաշակեն։ Լեզուք նոցա ի քիմս իւրեանց կցեցան։ Կցեցան լեզուք գիեցիկ մանկանց ի քիմս իւրեանց ի ծարաւս իւրեանց։ Քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո քան բերանոյ իմոյ.եւ այլն։
Քաղցր եւ դառն ասի, որ համահամ քմացն ճանաչի։ Հիշտութիւնք աչաց եւ քիմք հոտելեաց. (Յճխ. ՟Է։ Խոսր.։ Նար. երգ.։)
Զի հարցէ հոտ նեխոյն ի քիմս ձեր. (Եփր. համաբ.։)
Իբրեւ զգառհահոտ ծծումբ ի քիմս քո ծանրանան. (Կլիմաք.։)
Իմանալի վիշապին առ ի կորուստնմա կարթ ի քիմս եղէց. (Անյաղթ բարձր.։)
Լինի նոցա իբրեւ կեր ի քիմս կարթի (յն լինի նոցա խայծ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Ի ՔՄԱՑ. Ըստ հաճոյս անձին. ըստ կամի. խելքէն, իր քեֆովը, իր գլխէն.
Գուշակութիւն առնէր նմա սուտ ի քմաց իւրոց։ Յիւրաքանչիւր քմաց ըստ կարծիս մտաց խօսելով. (Բուզ. ՟Ե. 38։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
• , ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. suidro-ձևից, որ տուել է նախ հյ. *քիտր, շրջմամբ քիրտ և ն մասնիկով քիրտն. ցեղակիցներից ու-նինք յն. ἰδეώς, լեթթ. swëdri, ալբան. dirse, djerse և առանց -r-՝ բաղաձայնի՝ ապնս. [other alphabet] svéda-, զնդ. xvaeδa-, պհլ. [syriac word] жvaī, պրս. [arabic word] xϰōy, xūy, քրդ. xu, xōh, xoi, աֆղան. xvalē, օսս. xed, բելուճ. hed, յն. ἰδος, լտ. sūdor (*suoidos), հբգ. sweiz, հհիւս. sveiti, գերմ. schweiss, հսաքս. swēt անգսք. svāt, կիմր. chwys, կորն, whys, բրըտ. c'houez. անգլ. sweat, բոլորն էլ «քըր-տինք» նշանակութեամբ, որոնց արմատն է հնխ. sueid-«քրտնիլ». (Pokorny 2, 521, Walde 753, Trautmann 295, Boisacq 366, 1113, Horn § 513)։-Հիւբշ. 503։
• Նախ Windisch. 9 համեմատոմ և աանտ. syid ձևի հետ՝ նորամոյծ ր-ով։ Müler SWAW 36, 7, 38, 572։ 41. 155. 44, 579 ևն յն. ιδρως, տանս. syid ևն։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. KZ 23, 35, Տէրվ. Altarm. 65, 89, Երկրագունտ 1883. 171, Նախալ. 115, Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 55, Meillet MSL 8, 156 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2369 զնդ. arəϑna «քրտինք» բառի հետ՝ մերժելով միւս-ները։ Հիւնք. գրդանք «հոսանք» բառիո։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. քրտինք, Ալշ. Ակն. ննխ. Մշ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. քրդինք, Ասլ. քոր-դինք, քրդի*, Խրբ. քրդինք՝, Հմշ. քըյդինք, Երև. քռդինք, Սլմ. քռտինք, Վն. Մկ. ք'ըո-տինք՝, Մրղ. քըռթինք՝, Սվեդ. քբռդէնք. 28. քmյդինք, Զթ. քը'յդանք, քը՞րդանք, Ջղ. քրթունք, Ագլ. քռթունք, Գոր. Ղրբ. քրտնօնք, Շմ. քըռթնընք.-բայական ձևերից կարևոր ևն Մրղ. քըռնէլ, Հմշ. քըյդընքուշ։-Նոր բառեր են քրտինքխաշ, քոտնակոխ, քրտնա-մխած, քրտնափչած, քրտնաքամ, քրտնքա-թաթախ ևն։
ἰδρώς sudor. Խոնաւութիւն կայլակեալ ընդ ծակտիս մարմնոյ ջերմացելոյ կամ խոնջելոյ. քրտինք. թէր. եւ նմանութեամբ՝ Ճիգն քրտնեցուցիչ. ծանր աշխատութիւն. երկք.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան։ Մինչեւ ի հիւանդս տանել ի քրտանէ նորա թաշկինակս։ Իբրեւ զձի ընդ քիրտն մտեալ։ Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք, կամ սակաւ քրտանց եւ տքնութեանց արժանի.եւ այլն։
Եղեւ քիրտ նորա իբրեւ զշիթք արեան. (Եփր. համաբ.։)
Քիրտն նշան է ողջութեան հիւանդին. (Բրսղ. մրկ.։)
Քիրտն եւ աշխատութիւն։ Մեկնեալ են անտի քրտինք եւ աշխատութիւնք։ Գործք են մարդկային քրտանց աւարտք. (Ոսկ.։)
Եսիոդոս ասաց, առ ի չարութիւն ճանապարհն դիւրին եւ առանց քրտանց. իսկ առաքինութեանցն ասէ զքրտինքն առաջի աստուածքն եդեալ են շրջանակի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Վաստակ եւ քիրտն աշխատութեան։ Առաջինաջան երկօք, եւ բազմաշխատ քրտամբք փայլէր։ Ոչ մոռացաւ զբարի գործ նորա, եւ զքթտունս. (Վրք. ածաբ.։ Յհ. կբ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ի սլաքս եւ ի տէդս նիզակաց զքրտունս երեսաց մերոց ջնջեցաք, Բուզ. (՟Դ. 51։)
Ի քրիստն երեսաց ուտել զհաց. (Սկեւռ. եսայ.։)
eaves-lath, penthouse, cornice;
— տան, eaves of a house;
— քարայրի, entrance to a cavern, mouth of a cave;
ընդ քուաւ, under cover, sheltered.
• , ի-ա հլ. (գրծ. քոաւ Կոչ. 280, թե-րևս սխալ է սեռ. քուոց Վեցօր. 97) «շենոև կտուրի եզրը, դուրս կարկառած մասը, քարայրի եզր» Կոչ. 280 (վեց անգամ), Լծ. փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55 (այլ ձ. ի ցուս), 5ձ. որից քուտր Խոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 19. քուքատակել Նար. քուաքատակեայ «քուաւոր ձև ունեցող» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 230, քարաքուի Մանդ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skēn-արմատից, որի վրայ մանրամասն տե՛ս խուղ բառի տակ։ Զանազան ձայնաբանական օդէնոնև-րով նոյն արմատից ստացւում են խուղ, ցիւ, քիւ, վերջին երկուսի համար հմմտ. քաղ և ցել։
• ՆՀԲ լծ. պրս. քէհֆ (իմա՛ արաբ. [arabic word] kahi «քարայր»)։ Տէրվ. Altarm. 172 և Նախալ. 112 հնխ. sku-«ծածկել, պատել» արմատից. հմմտ. սանս. sku, յն. σϰῦτος «մորթ», լտ. scutum «վա-հան», ob-scurus «մութ» ևն. ըստ ալամ առաջին ուղիղ մեկնիչը ինքն է։ Հիւնք. քուեալ բառից։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 29 հայր դնում է իբր *quw
σκέπη tegumentum, operimentum, tectum, spelunca. Եզր յարկաց անձաւաց. յարկ. հովանի. զանխուլ. (ծ. եւ պ. քէհֆ ).
Յարկ վիմին ասէ, որ յայնժամ յառաջ քան զդուրս եւ ի վերայ դրանց քիւըն գերեզմանին ունէր ... բայց այժմ ոչ երեւի քիւըն քանզի քանդեյաւ քիւն վասն զարդու ... Ընդ քուաւ վիմին ասէ՝ առաջ պատուարին. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Քուեայ՝ երկու քիւ ունի, որ է անկիւնքն, չորս ի յայս կողմն, եւ չորս ի յայն. (Լծ. փիլ.։)
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
• (գրուած նաև քննին. անհոլով) «քննութիւն» Ոսկ. ես. 276. Եւթաղ. 174. Եզն. Եփր. ա. կոր. Կոչ. որից քննել ՍԳր. Եւտ պտմ. Ոսկ. յհ. ա. 17 (գրուած է քնընել Իրեն. հերձ. 107). քննական Սեբեր. քննա-յոյզ Ագաթ. հետաքնին Վրք. հց. քննասի-րութիւն Կոչ. քննիչ ՍԳր. Ագաթ. քնճախոն-դիր Մծբ. անքնին ՍԳր. Ագաթ. անքննու-թիւն Եզն. հարցաքննել Ոսկ. յհ. բ. 11. դժուարաքնին Եւագր. խորաքնին Վեցօր. քննադատ, քննադատել, քննադատութիւն, քննադատաբար, քննադատական, քննադա-տօրէն (նոր բառեր)։
• Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։
• ԳՒՌ.-Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։
Յորժամ քննին (կամ քնին) լինի, ի վերայ հասնիցեն։ Խնդիրք են յաժող կանաց, ի քնին են անպարկեշտ լսողաց (կամ լսելեաց)։ Միտք բազում անգամ ի քննի մտեալ՝ խնդրեն վասն այսր. (Կանոն.։ Մանդ. ՟Ը։ Սարկ. պատկ.։)
Չարար իսկ զնոսա յայտնիս, այլ զմեզ արկ ի քնին։ Զայս ամենայն ի քնին արկանիցես։ Զիրսն ի քնին արկեալ։ Զհանգամանս պատճառաց ի քնին (կամ ի քննին) անկեալ՝ խնդրիցէ։ Խօսքն՝ որ արտաքս ելանեն, ի քնին գան. (Ոսկ.։)
Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին։ Միտք այսպիսեաց գան ի քննին։ Բանս ի քնին անկանի։ Ի քնին լիջիր մնացելոցն. (Եզնիկ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Զոր տեսեալ մոգուցն՝ ի քնին ելին։ Զգործս եւ զպատուիրանս Աստուածոյ ի քնին առեալ՝ դառն դատաւոր նստին. (Զքր. կթ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ո՞ւր է՝ որ քննէ ճարտարութեամբ եւ խորագիտութեամբ զքնինս աշխարհիս այսորիկ. (Եփր. ՟ա. կոր.) (որպէս զքննութիւնս, կամ զքննիչն)։
purse, little bag, satchel;
pack, packet;
— արծաթոյ, purse, flat-purse, money-bag, billcase, portfolio;
— հասարակաց ունել, to have the same, or a common purse.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի. յետնաբար գըծ.-ով) «պարկ, ծրար, դրամի փոքր տոպրակ» ՍԳր. որից քսակագին Եղիշ. քսակակալ Եփր. համաբ. Ոսկ. գծ. Ճառընտ. քսակահատու Ոսկ. ա-նոմ. քսակահատ (նոր բառ)
• = Պհլ. *kisak ձևից, որ հաստատում են նաև բելուճ. k'īsaγ «քսակ, գրպան», պրս. [arabic word] kisa, քրդ. kisa, kisik,։ kisk, kis «քսակ»։ Պհլ. բառն էլ փոխառեալ է սեմա-կանից. հմմտ։ ասոր. [syriac word] kisā, ասուր kīsu. kišu, եբր. [hebrew word] kis, արաբ. [arabic word] kis «քսակ, պարկ»։ Իսկ իրանեանից են փո-խառեալ թրք. kise, kese, վրաց. ჭიხა քիսա, კესა քեսա, չէրքէզ. kis, բուլգ. kisija, ուկր. kvsa, ռուս. киcá, լեհ. kiesa, լիթ. kieska, գնչ. kisi «քսակ» (Berneker 502)։-Հիւբշ. 258։
• Նախ Schröder, Thesaur. 46 արաբ. kis բառից փոխառեալ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 191 և ԳԴ պրս. քիյսէ։ ՆՀԲ թրք. քիսէ, եբր. սաք, յն. σάϰϰος, լտ. saccus, sacculus։ Böttich, Horae aram. 37, 76 և Rudim. 43, 136 արաբ. և ասոր. ձևերը։ Lag. Anmer. kungen 7III կարծում է թէ տեմական-ները փոխառեալ են։ Տէրվ. Altarm. 70. պարսկերէնից է դնում։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 267 և Բգմ. 1897, 52 լտ. yesica «գեղձ, պարկ, միզափամփուշտ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. քսակ, Սչ. քսագ, Ջղ. քիսակ, Մկ. Վն. քիսիկ, Ագլ. քա՛յսmկ, Մշ. քիսըկ (վերջինը, ինչպէս երևում է ձևից, փոխառեալ է քրդերէնից)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է երևում Ուտ. քիսակ «քսակ, պարկ», ինչպէս ցոյց է տալիս -ակ վերջաւորութիւնը. թերևս և վրաց. კისაკი կիսակի «փողի քսակ»։
թ. քէսէ, քիսէ. քիյսէ. եբր. սաք. յն. լտ. սա՛քքօս, սա՛քքուս, սա՛քքուլուս . μαρσήππιον, βαλάντιον, σάκκος marsupium, saccus, sacculus ἕνδεσμος ligamentum, involucrum. Պարկ. Քուրձ փոքրիկ. պայուսակ դրամոյ եւ ծրար. եբր. ծօրէր.
Կնքեցեր զանօրէնութիւնս իմ ի քսակի։ Քսակ ասարակաց ստասցուք։ Զքսակն արծաթոյ ի ձեռին իւրում առեալ։ Որ արկանէք ոսկի հանգանակ ի քսակէ։ Մի՛ բառնայք զքսակ, եւ մի՛ մաղախ, եւ այլն։ Ոսկի գտեալ ուրուք՝ ի քսակ րկանէ. (Խոսր.։)
Իբրեւ զհին արուեստի վարժիւք զքսակ մտաց սրտի մաքրեցին. (Նար. խչ.։)
Հմայք էին, որ ընդ պարանոցաւ եւ ընդ արմնակաւ ձեռաց գիր գրեալ, եւ քսակով կարեալ ապէին. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Քուրայ.
• տե՛ս Քուրայ։
cf. Քուրայ։
Յիմանալի քրայէ արտաշիկագոյն առու։ Անդ առ քրային (դարբնաց) դեգերէին։ Ի քրայս հալողացաց։ Իբր ի քրայս ընտրութեան։ Հայեաց յոսկին՝ որ ի քայքայումն Իբրեւ ի քրայ ոսկեգործաց։ Զուլեսցե՛ս ի քրայս իմանալի. (Անյաղթ բարձր.։ Խոր. առ արծր.։ Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Թ։ Շ. այբուբ. եւ Շ. թղթ.։ Սկեւռ. աղ.։)
Իբրեւ զկայծակունս ի քրայից հրեշտակք աստուծոյ շրջէին զխաչիւն, եւ ելանէին ի վերայ նորա. (Պտմ. վր.։)
Քրայն հրահհալելի է (այսինքն հալոց հրոյ). (Լծ. նար.։)
cf. Քող.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
ՔՕՂ cf. ՔՈՂ, եւ զորս զկնի։
help, aid, assistance, succour;
յ— գալ, հասանել, to help, aid or succour a person;
յ— կոչել, to call for help.
• «օգնութիւն». առանձին գործածւամ է միայն Եզ. նխդ. հյց. յօգն ձևով. ինչ. յօգն գալ, յօգն հասանել ևն Զենոբ. Մամիկ. Գնձ. Նար. յովէդ. որից օգնել «օգնել, սատարել, նպաստել» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մի բանի ծա-ռայել, օգուտ բերել, օգտակար լինել» ՍԳր. օգնութիւն ՍԳր. օգնական ՍԳր. օգնականու թիւն ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ևն.-յետնա-բար ունինք անօգ «անօգուտ» Յճխ. էջ 6։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-արմատի auw-ձևից, ուր միջին ս կրկնուած է սաստկու-թեան համար։ Պարզ au-արմատից են յա-ռաջանում պանս. ávati «օգնել, նպաստել, պաշտպանել», avitá «օգնական, պաշտ-պան», ävah «օգնութիւն, պաշտպանութիւն», սtih «օռնութիւն», զնդ. avaiti «հոգ և խնամ տանիլ, օգնել», avah-«օգնութիւն», ao-man-«նաաստելով, օգնելով», հիռլ. con-ōi «պահպանել», մկիմր. ry-m awyr «թո՛ղ ենձ պաշտպանէ»։ Սրանց են միացնում ոմանք նաև ւն. ἐνηέος (* ἐν-αfής) «բարեհաճ. րաղց-րաբարոյ», αfτας «սիրահար», լտ. avere «տենչալ, սաստիկ փափագիլ», avarus «ժը-ւատ», avidus «ագահ», կիմր. ewyll, կորն. awell բրըտ. eoull «կամք» բառերը (Po-korny 1, 19, Ernout-Meillet 83, Boisacч 30, Walde 72)։ Հայ բառի արմատն է ուրեմն օգ, որ աւելի լաւ է երևում օգուտ բառի մէջ։
• Müiller Kuhns u. Schl. Btrg. 5. 381 զնդ. aiwi-gam «մօտ գալ»։ Հիւբշ. KZ 23, 24 օգուտ, օժանդակ, օժիտ բա-ռերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 105 հյ. (զօ-րա)ւիգն, (առ)ոյգ, օն-ան, օժանդակ, օժիտ, վաշխ. սանս. vaǰ. ukš, ընո-vaǰ, vaz, vaxš, յն. სγείς «առողջ», αնհա «աճիլ», լտ. vigere, augere, գոթ.
• aukan բառերի հետ հնխ. vag, vaks= vags «աճիլ, զօրանալ, օգնել» արմա-տից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» և γνωρίζω «գիտել»։ Karst, Յուշարձ. 416 մոնգոլ. asik թրք. asik «օգուտ», ճապոն. sukē «օգնութիւն»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 22, 62։ Պատահական նը-մանութիւն ունի զնդ. aogañh (արմա-տը aogah.), որ թէև ըստ Justi, Zend-sp. 9բ նշանակում է «օգնութիւն», բայց ըստ պհլ. թրգմ. «բարեկամու-թիւն» և ըստ նոր գիտունների «ոյժ, զօրութիւն»։
• ԳՒՌ.-Արմատը պահում են օգ Ննխ. Վն. «օգնութիւն», Ակն. «օգնական», բայաձևը Ալշ. Ջղ. Սչ. օգ'նել, Խրբ. օգ'նիլ, Ախց. Կր Սեբ. օքնէլ, Մշ. օկնել, Սլմ. էօյհնել, Մկ. էօկ'նիլ, հէօկ'նիլ.-թրքախօս հայոց մէջ՝ օգնութիւն Ատն. (Արևելք 1888 նոլ. 9)։
ՕԳՆ ՅՕԳՆ. Նոյն է եւ գրելն ԱՒԳՆ. այսինքն Օգնութիւն կամ օգնականութիւն. օճան. օժանդակութիւն.
Այս հրեշտակական զօրութիւնս, որ յօգն ժողովրդեանն առաքեալ յերկնից. (Նար. յովէդ.։)
Արք հինգ հարիւր եկին յօգն քրմին դեմետրեայ։ Ու՞ր ես սմբա՛տ քաջ, հասի՛ր յօգն ծերոյս. (Զենոբ.։ Մամիկ.։)
Ո՛վ մարիամ, յօգն հասի՛ր մեզ։ Յօգն կոչէր զորդին միասին։ Յօգն կոչէր զորդին միածին։ Յօգն հասեալ տէրն եւ արարիչ։ Յունան ի փոր կիտին գոչէր, պետրոս ըզքեզ յօգըն կոչէր. (Գանձ.։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
• «զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
• Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
• SWAW aв, 577 և 594, Justi, Zendsp. 273, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 104։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15 մերժում է։ Հիւնք. յն. ευδία «հանդարտութիան օդոյ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Datrubány ՀԱ 1908, 214, որից անտեղ-եակ նոյնը կրկնում է Pedersson, Ar. u. Arm. Stud. 66, որ իմ էլ կարծիքն է եղած։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 373 զնդ. aōta «ցուրտ քամի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
(լծ. հյ. ոտն. լտ. ուտօ) ὐπόδημα calceamentum, calceus;
udo, -onis. Ագանելիք ոտից մորթեղէն. կօշիկ. հողաթափ. տրախ. մոյկ. մուճակ. սանդալ. ոտքի աման
Օդիւ պնդեցեր զոտս դոցա։ Տու՛ք եւ օդ յոտս դորա. (Ոսկ. ղկ.։)
Առնուլ հանդերձ կամ օդ՝ որպէս եւ իցէ. (Բրս. հց.։)
Որոց օդն հաւատացաւս, զպէտսն կօշկաց կատարեսցեն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զօդ ոտիցն հանել։ Օդ յոտսն ունէր։ Օդ ոտիցն հնարաւորել զձեւ կօշկաց ի մորթոց այծից. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Արծր. ՟Բ. 7։)
Ամրավերարկու օդիցս կօշկաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Գծուծ զգեստուք եւ օդիւք ոտից։ Աշխարհական կօշկօք, եւ կանացի օդս (կամ օդիս) ոտից ագուցեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Տօնակ.։)
Օդով եւ սռնապանօք մորթեղինօք։ Նոյն իմ բանս եւ վասն օդոցն է՝ անաւելորդ եւ թեթեւագնի լինել։ Եւ որ ինչ այլ պետք են օդոյ ոտից. պտմ՞ աղեքս։ (Բրս. հց.։ Յճխ.։ Սարգ.։)
պ. եեդ. յն. այեր. ἁήρ, ἁέρος aer. իտ. aria. եւ Մեղմ օդ. αὕρα aura, ventus levior. Մի ի չորից տարերաց համասփիւռ, որոյ շարժունն կոչի հողմ. եւ թեթեւն՝ սիւք, սիք. եւ բարձրագոյնն՝ եթեր. հավա, հեւա (յորմէ հով ).
Զամպս օդոց։ Ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ։ Զփոշին ցանել յօդս։ Ըստ իշխանին իշխանութեան օդոյս՝ այսոյ։ Ձայն մեղմոյ օդոյ, եւ անդ տէր.եւ այլն։
Դարձոյց զմրրիկն յօդ. (Երզն. մտթ.։)
Ի կենդանեաց, որ ի յօդի են, եւ ի յերկրի, եւ ի ծովու։ Ի հողոյ, ի ջրոյ, յօդէ. (արիստ։ աշխարհ։ Լմբ. ատ.։)
Բնակել յանկեան ի ներքոյ օդոյ (որպէս բացօդեայ), այսինքն յանապատի, ի լերինս ամայիս. (Համամ առակ.։)
Զհոգիսն՝ որք են ի ներքոյ օդից. (տեսանեն. Կլիմաք.։)
Ծաղկոցս՝ որ ազնուատունկ եւ անուշահոտ օդիցն են արմք. (Բրս. ապաշխ.։)
Զօդն հարկանել, կամ վիրաւորել, բախել եւ այլն. տե՛ս ի բայսն անդ։
ՕԴ. Շնչառութիւն յօդոյ.
Զհասարակաց օդն ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. (Իմ. ՟Է. 3։ ՟Ժ՟Ե. 15։)
Ուստի է քեզ գոլդ, տուրեւառութիւն օդոյդ. (Ածաբ. աղք.։)
Կենդանի են միայն զօդն ծծելով. (Եղիշ. ՟Ը։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
• , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։
• Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt
• = Ասորեստանի նշանաւոր մայրաքաղաք Kalak բառն է. այս քաղաքը շինուած էր
• ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. քաղաք (բայց Տփ. քախկումը, քախեր-ցի), Ասլ. քաղաք, քաղա*, Ալշ. Մշ. քաղակ, Մկ. Վն. ք'աղաք՝, Տիգ. քmղmք, Հճ. քաղօք, Զթ. քաղօք, քաղոք, Սվեդ. ք'mղիւք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი քալաքի «քաղաք», ჭალაკობა քալաքոբա «վաճառանոց», მოკა-ლაკე մոքալաքե «քաղաքացի», ჭალაკძეტი քալաքպետի «քադաքապետ», ნაკალაკევი նաքալաքեվի կամ ნაკალაჭარი նաքալաքարի «հին քաղաքի աւերակ», թուշ. Յςლიკ քալիք «քաղաք», მოკალკოვ մոքալքով «քաղաքացի», ռաս. k'alak', մինգր. ჭალაკი քալաքի, ափ-խազ. սվան. ինգ. քալաք «քաղաք» ևնւ
πόλις civitas ἅστυ urbs, astu. (լծ. ասիթեանէ. տե՛ս եւ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ. եւ ԹԱԳԱՒՈՐԵԱԼ ՔԱՂԱՔ) Բնակութիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղելով ժողովելոց ի մի վայր. շինուած բնակութեանց՝ բաժանեալ ի տունս տունս եւ ի փողոցս եւ ի հրապարակս. եւ ներքին իսկ բնակիչք.
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
Ի թագաւորն քաղաքաց ի հռովմ քարոզ առաքէր Քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Ըստ քաղաքի քաղաք նաւահանգիստքն են։ Քաղաքի քաղաքի եւ աշխարհի աշխարհի զհաւատոցն Քրիստոսի ընդհանուր ծանօթս տա՝ով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ագաթ.։)
Զսուսերս իւրեանց արբուցին յարենէ քաղաքին (այսինքն քաղաքարւոց). (Յհ. կթ.։)
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
• , ո, ի հլ. «անօթութիւն» Բ. կոր. 4ա. 27. Ես. թ. 20. Ոսկ. մտթ. «անօթի» Եպիփ. ծն. Պտմ. յյտ. Ներս. 76 (քաղցք և ծարաւի եմք). Ճառընտ. որից քաղցնուլ «անօթենալ» ՍԳր. քաղցենալ Փիլիպ. π 12. Եփր. փիլիպ. 163. Մծբ. քաղցանալ Եւս. պտմ. քաղցութիւն Եփր. համաբ. 42. քաղցելաբար Եփր. համաբ. 227. քաղցա-կան Ագաթ. քաղցեցուցանել Եփր. ասաց. Նիկոմ. (Յուշարձան 206), ընչաքաղց Ա-գաթ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
• Böttich. ZDMG 1850, 363 և Arica 81, 351 սանս. kāmkšā։ Տէրվիշ. AI-tarm. 40 գոթ. grē̄dus «քաղց», հպլ. глади «քաղց» ձևերի հետ։ Նուն. Նա-խալ. 79 թերևս հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից. հմմտ. սանս. gardh, հսլ. ժլըդատի, գոթ. grādus «քաղց» և հյ. ժլատ։ Հիւնք. աղց բա-ռից։ Müller WZKM 9, 381 զնդ. qar,
• պրս. xordan «ուտել» + sk'a մանի-կով։ Մերժում է Հիւբշ. 502։ Meillet MSL 10, 270 համեմատում է լիթ. álkti, հսլ. alkati, lakati «քաղցնուլ» բառերի հետ. Յիշում է Հիւբշ. IF Anz 10, 49։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 առաջարկեց նախ վերի մեկնութիւը, որ աւելի է հաստատում Lidén, Arm. Stud. 99՝ մերժելով Meillet-ի մեկնու-թիւնը։ (Այժմ նոյնը կրկնում են Peter-sson, Ar. u. Arm. Stud. 45 և Pokorny 2. 532)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. kasi «քաղց»։ Մառ ЗВО 1925, էջ 799 ռուս. голод «քաղց»։-Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 45 թէև ընդունում է վերի մեկնութիմնը, բայց առաջարկում է նաև (բխելով «չոր» իմաստից) լեթթ, kalstu, kalst, kaltu «չորացնել», kal-dans «նիհար, վտիտ», մբգ. hel «յոգ-նած», նբգ. hellig «ծարաւից պապա-կած» ևն։
• ԳՒՌ.-Ննխ. քախցընալ, Տփ. քա՛խցիլ, Երև. Մրղ. Սլմ. Տփ. քախցած, Սչ. քախցաձ. Մկ. ք'աղցած, Տիգ. քըխցmձ, Սվեդ. ք'mխ-ցուձ։
λιμός fames. Նօթի գոլն. կարօտութիւն եւ տենչ ուտելոյ. անսաղութիւն. սով. անօթութիւն.
Ի քաղց եւ ի ծարաւ։ Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։ Ես. ՟Թ. 20։)
Ի քաղցոյն նեղիլն։ Չեւ եւս քաղցին զգային։ Գալ ի թղենին վասն քաղցոյն։ Քաղցիւ եւ ծարաւով. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. յհ.։)
Վասն քաղցոյ ծարաւին. (Մանդ. ՟Ը։)
Քաղցն եւ ծարաւն եւ քունն ... Ծարաւոյ եւ քաղցոյ եւ քնոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որք աղքատին առաւել քաղցի լինին պատճառ։ Ընդ բազմօրեայ քաղցի նոցին։ Փոխան ժուժկալութեան նոցին քաղզոյ եւ ծարաւոյ. (Շ. թղթ.։ Յիսուս որդի.։ Շ. տաղ.։)
Զժուժկալութիւնն ի քաղցոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն. (Վրք. հց. ձ։)
Սորա քաղցոյն լրումն է տենչանք թագաւորութեան եւ իշխանութեան. (Լմբ. սղ.։)
ՔԱՂՑ. ա. Քաղցեալ. նօթի. նքողեալ. քաղցած, անօթի. աճ.
Իսկապէս ամենայն ազք մարդկան քա՛ղց եւ կարօ՛տ էին քաղցրաճնշնկ պտղոյն. (Եպիփ. ծն.։)
Զքաղցսն կերակրէր, զմերկսն զգեցուցանէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
• (-ցու, -ցունք, -ցունց, -ցուք. յետին են -ցրի, -ցուի, -ցրունք) «անուշ. համեղ» ՍԳր. բառս տալիս է հարիւրի չափ ածանցներ, որոնց մէջ ներկայանում է եր-կու ձևով. 1. քաղցր, ինչ. քաղցրանալ ՍԳր. քաղցրացուցանել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. քաղց-րաբան Կոչ. Եւագր. քաղցրալից Ոսկ. մ. գ. 17. քաղցրուսոյց Կորիւն. Ագաթ. քաղզրուտ Եփր. ասաց. Նիկ. (Յուշարձան 206).-2. քաղց-. ինչ. քաղցու «նորաքամ գինի, շիրա» Յոբ. լբ. 19. քաղցոալից Գծ. բ. 13. քաղցու-ենի «քաղցր պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 99. Մծբ. ևն։ Նոր բառեր են քաղցրաբոյր. քաղցրադաշնակ, քաղցրալեզու, քաղցրօղի ըç,
• = Այս գաղափարի համար հնդևրոպական լեզուները ներկայացնում են երեք տարբեր ռառ, որոնք են. 1) հնխ. dlkú-? որի ժա-հանգներն են յն. γλυϰός և լտ. dulcis «քաղցր». 2) հնխ. suād-, որից ունինք աանս svādú-, յն. ἠδός, դոր. ἀδός, լտ. suā-vis (<*suaduls), հսաքս. swōti, հբգ. suozi, անգսք. swέte, հհիւս. sotr, գոթ. suts, գերմ. súss, անգլ. sweet, հոլլ. zoeh «քաղցր». *) հնխ. saldu-, որից յառաջանում են միայն լիթ. saldus, լեթթ. salds, հսլ. šladuku, լեհ. slodki, ուկր. soiodkyǰ, ռուս. cладкiи «քաղցր»։ Սրանցից երեքն էլ մօ-տենում են մեր բառին, բայց ո՛չ մէկը չի ծածկում նրան, որ ըստ ձևի պահանջում է հնխ. sul-sk-։ Այս պատճառաւ էլ զանագան քննիչներ վերի ձևերը զանազան փոփռևու-թեանց ենթարկելով՝ ուզում են հասցնել նրան։ Այս փորձերի մասին տե՛ս տակը։ Երրորդ խմբի saldu-ձևը յառաջանում է հնխ. sāld-«աղ» բառից (ինչպէտ հյ. աղ և աղու), որ տալիս է հյ. աղ, աղտ, և հետ-ևաբար գործ չունի քաղցր բառի կազմու-թեան հետ։
• ՆՀԲ քաղց բառից (յոր լինի քաղզ. նուլ իբր յախորժահամ)։ Müller SWAW 38, 581, նաև 40, 4 և 41, 12, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 84 ևն կցում է սանս.
• svādu, լիթ. svaldus, յն. ἠδός, հսլ. šladúku, զնդ. xvāstra ևն հոմանիշ-ների հետ։ Lag. Ges. Abhnd. 31 հմմտ. զնդ. xvarəǰišta «քաղցրակեր»։ Պատկ., Изcлeд. և Տէրվ. Altarm. 65, Նախալ. 115 svādu ընտանիքի հետ։-Հիւբշ. Arm. Stud. § 287 քննում է զնդ. xva-rəz-išta ձևը, որ մեկնւում է «արմաւ (պհլ. թրգմ.), տննդառատ (Darmeste-ter), համեղագոյն (Ueldner). բայց սրա դէմ սպասելի էր հյ. *քաղձր կամ *քաղծր։ Տէրվ. Պատկեր 1891, էջ 331-4 հնխ. svadu ձևից։ Հիւնք. քա-ցախ բառից։ Müller WZKM 1895, 381 պրս. [arabic word] xvālīdan, հպրս, uwar-du, պրս. xvāl «համեղ» բառի հետ։ Հիզբշ. 502 մերժում է թէ՛ զնդ. xvaгəz-ièta «համնեռառոյն» և թէ՛ պրտ. xval ձևերը։ Այստեղ յիշատակւում է նաև Bartholomae-ի մէկ անձնական կար-ծիքը, որով քաղցր. <հնխ. svlk'hu-, իբր երկրորդ ձև զնդ. *xvərəzu-<հնխ. svlg'hu-բառի դէմ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 քաղց բառի հետ։ Schet-telowitz BВ 28, 290 լտ. dulcis ձևի հետ՝ իբր հնխ. dulk'u-(յիշում է Walde 246, շատ կասկածելի է համարում Boisacq 151 ծան., չի ընդունում Po-korny 1, 816)։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 յն. ϰαλέω, լտ. calo, հբգ. halōn, գերմ. -holén բառերի հետ՝ իբր «հրա-ւիրական»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 46 չի ընդունում Scheftelovitz-ի առաջարկած *dulk'u-նախաձևը որ պիտի տար հյ. *կղս-, և նրա փոխա-րէն դնում է *dlk-s-k'u-, որ հենց նա-խալեզւում շրջուած դարձած էր *kld-s-k'u-, որից էլ քաղցր։ oštir, Btrg, ala-rod. 45 բասկ. galtz «աղ» բառի հետ է կցում։
• ԳՒՌ.-եռև. Ղրբ. Մրդ. Շմ. Սլմ. Տփ. քախցր, Տիգ. քmխցր, Մշ. քաղծր, Ալշ. քախ-ծըր, Մկ. Վն. ք'ախցր, Սչ. քախցրը, քրախցը, Ջղ. քոխցր, Զթ. քօ՛խցրը, քո՛խցրը, Ագլ. քուխցր, Սվեդ. քիւխցր, Հճ. քոխց, քօցխ, Խրբ. քարս, Բ. քառս (հաղորդեց Յովհ. Մա-նուէլեան).-Խտջ. քախցու «շիրա».-նոր բառեր են քաղցրփայտ, քաղցրիլ, քաղցրու-իլ, քաղցրումեղց (քաղց-մաղց), քաղցրա-խում, քաղցրակողինձ, քաղցրաշէն, քաղցրէ-ղէն։
γλυκύς dulcis ἠδύς, χρηστός suavis, jucundus, frugalis, utilis, probus, opimus, clemens, bonus, benignus. Անոյշ. համեղ. յոր լինի քաղցնուլ իբր յախորժահամ. նմանութեամբ՝ ախորժելի, հաճոյական. ցանկալի. հեշտալի. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. գեղեցիկ. քաղցրաբարոյ. բարի, եւ բարերար, եւ այլն. քաղցր, անուշ.
Ի կերչէ ել կերակուր, եւ ի հզօրէ ել քաղցր։ Որպէս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ։ Անձին կարօտելոյ եւ դառն իբրեւ զքաղցր թուի։ Պտուղ նորա քաղցր է ի կոկորդի իմում։ Յոյժ քաղցր թզոյ։ Իբրեւ զթուզ քաղցր։ Կերա՛յք եւ արբէ՛ք զպարարտս եւ զքաղցունս. յն. զքաղցութիւնս. (եւ այլն։)
Քաղցր է տէր։ Դու միայն թագաւոր քաղցր։ Քաղցր է ողորմութիւն քո։ Քաղցր եղիցի նմա օրհնութիւն իմ։ Քաղցր քուն է ծառայի։ Քաղցր այր ողորմի, եւ տայ փոխ։ Քաղցր եւ բարերար եւ սիրելի էի զօրաց իմոց։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Որ քաղցր են բանիւք։ Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. եւ այլն։ Հեշտ եւ սիրելի ամենայնի, որպէս այնպիսին բժշկութիւն բուռն կրիցն լինելով, անուանեցաւ քաղցր. (Պղատ. տիմ.։)
Քաղցր եւ դառն ասի, որ համահամ քմացն ճանաչի։ Քաղցր եւ անուշ բարեօք լի է։ Յորդ եւ քաղցր անձկաւ փափաքելով։ Քաղցր խոնարհութեամբ։ Որ փոխեն զքաղցր ժամանակ խնամոց նորա ի դառն հատուցումն։ Ազգ գազանաց պէսպէս բնութեամբ՝ քաղցունք եւ դառինք. (Յճխ.։)
Վեհն ի տկարէն ընդոտնի, տեղի յարդարէ ուժգինն՝ քաղցուն (հեզոյն). (Նար. մծբ.։)
Ամենայն ումեք իւր սովորութիւն քաղցր է։ Բազումք են քաղցունք եւ հանդարտք։ Քաղցունս ապա յօրինէ յայս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 30։)
որում ցանկացեալ ոմն ի սրբոցն՝ ասէ. ա՛ղցր է արեւ յետ ամպոց, որպէս եւ քաղցր է հանգիստ յետ աշխատութեան. (քԱրծր. ՟Ե. 3։)
Պատառէ զքաղցր ակօսս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Կենադանի երկրին, զոր քաղցունքն ժառանգեն. (Նախ. առակ.։)
Արբուսցէ առատութեամբ հոսանացն քաղցունց։ Այս զձեզ քաղցունս արասցէ եւ ուղղափառագոյնս. (Սարկ. աղ.։ Առ որս.։)
Զի եւ համբակագունիցն առաջնորդք բարուց քաղցունց լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ո՞ր է լաւագոյն, բնակել առքաղցունս քաղաքացիս, եթէ առ չարս. (Պղատ. սոկր.։)
ՔԱՂՑՐ գ. որպէս Քաղցրութիւն, կամ մեղր.
Ռետինդ քաղցու (այսինքն քաղցրութեան), ռամ հոգւոյս արբո՛ Իբր դառնութիւն եդեալ ընդ քաղցու. (Ժմ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Յովհաննէս մարախով եւ վայրենի քաղցու կերակրեալ լինէր. (Լաստ. ՟Զ։)
ՔԱՂՑՐ. մ. ՔԱՂՑՈՒՆՍ. իբր Քազցրութեամբ. անո՛ւշ անուշ.
Քաղցր ի քուն լիցիս (կամ քունեսցես). (Առակ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Դառնաբեր վիժանք հոգւոյն քաղցո՛ւնս բզխեսցեն. (Շ. տաղ խաչի.։)
Անսովոր հոլովք.
Ճանապարհ բարւոյ եւ քաղցրի. (Լմբ. սղ. յռջբ։)
անձրեւս քաղցրունս եւ շահեկանս շնորհեսցես նոցա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յերկաքանչիւրոցն յարձակեալ՝ ի քաղցրնոցն եւ ի տրտմականացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։ Չարութիւն դառնին՝ ընդդէմ էր ողորմութեանն քաղցրոցն. Եփր. համաբ.։)
Սպիատակին է սպիտակագոյն, եւ քաղցութիւն դարձեալ (ի) հաւասարութիւն՝ այլ քաղցրագոյն. (Բրս. ապաշխ.։)
wind;
flatulency;
cf. Հողմ.
• «հռռմ» Երցն. երկն. գ. Գնձ. «փո-ոի փուք» Վստկ. «յօդացաւ» Առաք. պտմ. 4Ո1. Յւսմ. լունիս 13. որից խորշ քամի «խորշակ» Ոսկիփ. քամել «քամիով հոսել, երնել» Մագ. «փքուիլ, ուռիլ» Եւս. պտմ. ը. 17. քամատարած «քամուց տարոսած, ցան-ուցիր եղած» Անկ. գիրք հին կտ. 315 (տպ. քամատարաց)։
• տանս. soma «քամի» ձևի հկտ. հմմտ. սանս. su «մզել», sōma «հիւթը»=հյ. քամել։ Patrubány SA 2, 163 գերմ. schwimmen «լողալ», կիմր. chwytis «շարժիլ» ևն։ Lidén, Arm. Stud. 124 լիթ. kvāpas «շունչ», kvepiu «փչել», յն, ϰαπνός «ծուխ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. quep-արմատից, իբր քամի < հնխ. quəp-miio։ (Յիշում են կասկածով Walde 807. Boisacq 408, Pokorny 1, 380)։ Charpentier IF 25, 250 հբգ. sūson, գերմ. sausen, հսլ. sysati «սուլել» բառերի հետ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի վրաց. ჭარი քարի «քա-յի»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև, Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Տփ. քամի, Տիգ. քmմի, Վն. ք'ամի, Ղրբ. քա՛մըէ, Մրղ. քա-մը՛, Մկ. ք'ամը՛ Հմշ. քօմի.-նոր բառեր են քամհար, անքամի, քամատար, քամաքաշ, քամքաշ, քամելի, քամախառն, քամապնչել, քամոտ, քամոտուիլ։
(առաւել ռմկ) Հողմ. եւ Փուք.
ուր քամոյն երակն կայ։ Թէ հնչէ քամին ի ներքոյ երկրի, շարժ լինի. (Երզն. երկն.։ եւս եւ Հին քեր.։ եւ Գանձ.։)
Խորշ քամի. որպէս խորշակ. (Ոսկիփոր.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
• «հանք». գործածական է յետին հայերէնի մէջ. հմմտ. երկաթի քան՝ Վոռն առ. 143. Ասես թէ քան ունիմ, ի քարէն ջօհար ուզես հանել. Կոստ. երզն. 102։
• Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Драг. кам. 70. ւետոյ Մառ, Վրդ. առ. I. 17։-Սխալ է մեկնում Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 182 երկաթիքան «դարբնոցի վերակացու կամ պահաաան»։
• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
հյց. խնդ. (յորմէ Քանակ, Քանի, Այսքան, եւ այլն. լծ. լտ. գուամ. եւ հյ. գո՛յն) Առաւել կամ նուաց՝ ըստ համեմատութեան, հանգէտ բաղդատական մասնկանս Գոյն, կամ ե՛ւս. որպէս Աւելի քան. ի վեր քան. դեր քան. ὐπέρ super, supra, prae. կամ Նուազ քան. փոքր քան. ի վայր քան. ἤττον, ἤσσον minus. էւել կամ պակաս քան զմէկալը, անկից վեր կամ վար.
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
Որդիս ծնար աւազանի, որ քան զաւազ շատ է զծովի. (Շ. եդես.։)
Կամ որպէս Ի չափ. ըստ քանակի. չափ.
Եթէ ունիցիք հաւատս քան զհատն մանանխոյ. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Չափ մեծութեան նորա քան զցամաք երկիր (այսինքն որքան է ցամաքն). (Վանակ. տարեմտ.։)
ՔԱՆ. նխ. խնդ. յամենայն հոլովբ. որ յայլ լեզուս է իբր շաղկապ՝ քան թէ, կա՛մ. եթէ՛ եւ եթէ՛. եւ ո՛րչափ. ἥ, ὐπέρ quam. քան, քան թէ.
Առաւել պատուեցաւ քան ամենայն մարգարէքն. (Անան. Յովն.։)
Վաճառել աւելի քան երեք հարիւր դահեկանի։ Հզօր է բորբոքումն նորա քան զհրոյ. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 5։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27.)
Դիւրագոյն լիցի սոդովմաւոց քան քաղաքին այնմիկ. քան ձեզ, քան քեզ. (Մտթ. ՟Ժ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Հայեսցիս գթած քան ի պատարագն բոլորապտուղ։ Բուռն հարեալ՝ քան զիմոց գործոց՝ զքոյդ շնորհաց. (Նար.։)
Քան յամենայնէ՝ առաւել ի պատուիրանէն պատկառեսցուք։ Երկիցո՛ւք յերդմանց քան յամենայն մեղաց. (Ածաբ. աղք.։ Մանդ. ՟Բ։)
Ըզդազանս սիրով քան բռնութեամբ սովոր են մարդիկ վարժել. (Շ. թղթ.։)
Ո՜րքան խաղախղութիւն է ի տունս շինականաց՝ եւ անհոգութիւն, քան ի տունս թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Յաղքատութեանն քան ի մեծութեանն դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
Անէծք ցաւագինք վասն այլ մեղաց ոչ եւս շարժին ի մէջ եկեղեցւոյ՝ քան յաղագս գողութեան. (Շ. ընդհանր.։)
ՔԱՆ. շ.մ. ἥ quam. Քան թէ. քան եթէ. աւելի՝ քան. ո՛րչափ. քան թէ, քան.
Լաւ էր մեզ ծառայել եգիպտացւոցն՝ քան մեռանել յայսմ անապատի։ Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւ քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ։ Պատրա՛ստ եմք ի մեռանել՝ քան անցանել ընդ օրէնս հայենիս։ Ընդ մեզ բազումք են՝ քան ընդ նմա.եւ այլն։
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
ՔԱՆ ՍԱԿԱՒ. ՔԱՆ՝ ԶԻ. մ. ՔԱՆ ՉԵՒ. ՔԱՆ՝ ՈՉ. πρίν antequam. Անսովոր ոճով իբր Այն ինչ՝ դեռ. փոքր միւս եւս. կամ Մինչչեւ. ցորչափ ոչ. մինչդեռ ոչ. մօտերս, հէմէն, քանի՛ որ չէ.
Թշնամիք այսու գամագիւտ լինին, այլ քան սակաւ ժամանակք են՝ այսրէն արշաւեսցեն թշնամիքն. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Նախ՝ քան, զի վճիռ մահու դնէր ի վերայ նորա. (Եփր. ծն.։)
Յառաջագոյն՝ քան չէ էին մտեալ յեգիպտոս։ Քան ոչ էր կալեալ զտէր մեր, արար զայս։ Զի քան ոչ մտեալ են մարդիկ յատեան դատաստանի՝ բացէ ի բաց վճարեն զդատաստան. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ։)
ՔԱՆ ԵԹԷ. ՔԱՆ ԹԷ. շ. ἥ quam. Քան. աւելի՝ քան. եւ Բայց միայն. որչափ.
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
Ի մահուանէ երկնչելն ոչ այլ ինչ է, քան եթէ թուիլն իմաստուն գոլ՝ ոչ գոլով։ Ես, ո՛վ արք աթենացիք, համուրելով սիրում զձեզ, բայց հաւանիմ Աստուծոյ մանաւանդ քան եթէ ձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
Մեզ լաւ լիցի մեռանել՝ քան թէ ըստ օրէնս անցանիցեմք։ Լա՛ւ իցէ քեզ՝ քան, կամ քան թէ, եւ այլն։ Լա՛ւ էր նոցա՝ թէ բնաւ չէր իսկ ծանուցեալ, քան՝ թէ (կամ քան՝ զի, այսինքն քան զայն՝ զի) ծանեան. եւ յետս կացին. եւ այլն։
Աստուած առաւել եւս սիրէ զմեզ՝ քան թէ մեք զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր՝ որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի։ Ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 42։ Յհ. կթ.։)
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
• «անմեռուկ կամ կոճկորաև կոչոսած բոյսը. դանդուռ, լտ. portulaca, տճկ. սէմիզ օթ, պրս. խըլֆա» Բժշ. Հին բռ. Մխ. հեր. որոնց մէջ գրւում է նաև փերփեր, փրփրերան, փերփերան, փարփար, փառ-փառ. մեր գրականում ընդունուած է փըր-փըրեմ ձևով, իսկ արևելեանում չի գործած-ւում (կայ միայն դանդուռ)։
• = Պրս. [arabic word] parparam, որ և [arabic word] parpahan, [arabic word] ︎ farfin, որից արաբ. [arabic word] ︎ farfahan, [arabic word] farfax (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 554), [arabic word] farfīr (Steinschneider WZ-KM 12, 226), ասոր. ❇ [arabic word] farfonīnā, քրդ. perpina, վրաց. უარფინა փարփինտ «փրփրեմ, անմեռուկ»։-Հիւբշ. 278։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. ֆիրֆիյէ, ֆիր-ՖԷհԷն ձևերին։ Pott ZKM 7, 140 քրդ. պրս. ևն ձևերի հետ։ Böttich. Horae aram. 41, 98 ասոր. parpaxīn։ Տե՛ս ի Si 99ā.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
• ՓՈԽ.-թրք. գւռ. Տ. pirpirim «փրփրեմ» (Բիւր. 1899, 799)։
Զարկուցանէ զնա, եւ փրփրէ, եւ կրճտէ զատամունս իւր.. . Անկեալ յերկիր՝ թաւալէր, եւ փրփրեայր. (Մրկ. ՟Թ. 17. 19։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
Եւ է՛ որ յորովայնէ խստանալոյ՝ մինչեւ ցփրփրել անգամ. (Եզնիկ.։)
Փրփրէ, եւ զմօրուքն թանայ. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
Սկսաւ փրփրել, եւ թաւալել առ ոտս սրբոյն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծովն փրփրելով, իբրեւ լուաւ մարմնացելոյ բանին դադարեաց ի ծփանաց. (Աթ. ՟Է։)
Ընդէ՞ր մոլեգնիս, որպէս որք փրփրեանն։ Սրտմտութեամբ փրփրեալ ես. (Վրք. հց.։)
Յահագին ալեացս փրփրեցելոց եւ դիզացելոց եւ կւտակելոց. (Յհ. կթ.։)
ՓՐՓՐԵՄ, եցի. ն. ἑπαφρίζω, ἑξαφρίζω spumas ago. Ի դուրս տալ զփրփուր.
Որ միշտ փրփրեն զիւրեանց անձանցն զամօթ. (Յուդ. 3։)
Ճնշեալ գինին զցխատեսակ աղտեղութիւն յինքենէ արտաքս փրփրէ. (Առ որս. ՟Դ։)
portulaca;
cf. Անմեռուկ.
• «անմեռուկ կամ կոճկորաև կոչոսած բոյսը. դանդուռ, լտ. portulaca, տճկ. սէմիզ օթ, պրս. խըլֆա» Բժշ. Հին բռ. Մխ. հեր. որոնց մէջ գրւում է նաև փերփեր, փրփրերան, փերփերան, փարփար, փառ-փառ. մեր գրականում ընդունուած է փըր-փըրեմ ձևով, իսկ արևելեանում չի գործած-ւում (կայ միայն դանդուռ)։
• = Պրս. [arabic word] parparam, որ և [arabic word] parpahan, [arabic word] ︎ farfin, որից արաբ. [arabic word] ︎ farfahan, [arabic word] farfax (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 554), [arabic word] farfīr (Steinschneider WZ-KM 12, 226), ասոր. ❇ [arabic word] farfonīnā, քրդ. perpina, վրաց. უარფინა փարփինտ «փրփրեմ, անմեռուկ»։-Հիւբշ. 278։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. ֆիրֆիյէ, ֆիր-ՖԷհԷն ձևերին։ Pott ZKM 7, 140 քրդ. պրս. ևն ձևերի հետ։ Böttich. Horae aram. 41, 98 ասոր. parpaxīn։ Տե՛ս ի Si 99ā.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
• ՓՈԽ.-թրք. գւռ. Տ. pirpirim «փրփրեմ» (Բիւր. 1899, 799)։
Անուն բանջարոյ. այն է անմեռուկն. փէրփէրան, փարփար. սէմիզ օթու. (Բժշկարան.։)
Փերփերնի հունդ. բզուրկ բակլէ։
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• , ու հլ. «ոխ, վրէժ, նախանձ, ոխա-կալութիւն» Գ. մկ. դ. 9. Երեմ. խը. 39. Ոսկ. մ. բ. 15. Ագաթ. որից քինալ, քինանալ «ոխ պահել, մախալ» Թուոց լե. 21. Սեբեր. Եզն. Եփր. ծն. քինախնդիր Թուոց իե. 13. Եփր. թգ. 432. քինահանութիւն Ոսկ. մտթ. քինայոյզ Եփր. ել. քինաւոր Եւս. պտմ. քի-նութիւն Ագաթ. Եփր. օրին. անքէն Փիլ. Ե-ղիշ. Երև. էջ 317, անքինահան Մանդ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
• նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
• է ճշտիւ հյ. քէն. «վրէժ» նշանակութիւ-նը կայ յունարէնի, լատիներէնի, նոյն իսկ սերբերէնի մէջ իսկ պհլ. kēn պի-տի տար հյ. *կէն։ (Իրան. k հին փո-խառութեանց մէջ տալիս է կ և միայն նոր շրջանում դառնում է ք)։ Patrubá-ny, Monde orient, 1907/8, էջ 221 և 21 1908, 276 հիսլ. sviϑa «այրել, ջեռնուլ» բայի հետ։
• «նէտի կապարճ». յետին ժամանա-կի բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Զքր. սարկ. Բ. 18. «Թափեալ զկապարճն որ է քէշն և ձգէր նետ դէպ ի Ոսմանցիսն... և յորժամ պակասեցաւ նետն, ձայնեաց ատելով. բերէ՛ք քէշս»։ Նոյն բառը պիտի լինի նաև գէշ Վրդ. առկ. ճհ. 205 (Ռ ձիոյ ագին և բաշն խուգեցէք, և գէշ և բիշիկ, աղեղ և ռումպ ի վերայ կապեցէք), որ յի-շում է Ամատ. Հայոց բառ ու բան 104 ա-ռանց բացատրութեան։
• = Պրս. [arabic word] keš, kiš «նշանակէ զայն կողմն կապարճից, ուր դնին և մնան նետք»։ ❇ջ.
պ. քին, քիյն, քիյնէ. ἑκκότημα ira, odium βασκανία invidia. Ոխ. ոխակալութիւն. ատելութիւն. վրէժ. ոգի չարչար վրէժխնդրութեան՝ հանդերձ մախանօք. (զի եւ քանա, ըստ երբ. է նախանձ)
Զառաջին քինու վրէժն զամենեցունց ընդ այն հանէին։ Եղեւ ի ծաղր եւ ի քէնս ամենեցուն՝ որ շուրջ զնովաւ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 9։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
Զանհաշտականն յինքեանս արծարծելով զքէն։ Ո՛չ վեր ի վերոյ են ոխք քինուս, այլ ի ներքուստ ի սրտէ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Առ արդարն յակոբ քէն ստանայր (եսաւ). (Եփր. աւետար.։)
Նախանձ եւ քէն ոչ էր, մինչ ոչ էր մախացեալ չարն, եւ ի քէնս մտեալ. (Յճխ. ՟Զ։)
Ջանայր վրէժխնդրել մեծաւ քինու նախանձաբեկ լինելով. (Ագաթ.։)
Որ քէն ընդ ընկերին ունի։ Խնդրեսցեն զքէն արեան ազգին. (Մանդ.։ Արծր.։)
Յիշատակ քինու զնախնոյն իւրոյ զբէլայ ունէր ի մտի։ Քէն պահէր վասն լլկանաց իւրոյ հանւոյն։ Վասն միոյն քինու ո՛չ է օրէն դիւցազանց զարմին բառնալ զկենդանութիւն։ Խընդրեաց զքէն ձեռակերտին իւրոյ։ Զքէն վրիժուցն խնդրեաց ի մերմէ աշխարհէս. (Խոր.։)
Ոչ յաւելուլ քէն ի քինոյ վերայ. (Կեչառ. աղեքս.։)
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω, προβάλλω եւ այլն. jacio, injicio, projicio, mitto եւ այլն. Ձգել, ընկենուլ. եւ Դնել. նետել. աթմագ. գօյ վերմէք, պրագմագ, գօմագ. զոր օրինակ.
(Արկանել նետս, քարիս, կամ վիճակ, զուռկան ի ծով, արս ի հնոց կամ ի հուր, ի բանտ, ի գութ. հող զգլխով. մարգարիտս առաջի խողաց. գինի ի տիկս. ջուր ի կոնք. շանց զհաց. պղինձ ի գանձանակն. զարծաթ ի սեղանաւորս։ Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Արկանել մանգաղ ի հունձս. զգործիս յորս. բան ի բերան. վարապան ի զցռուկս։ Յամենայն տեղիս արկից լռութիւն, եւ այլն։)
որք ուլունս արկանեն վասն կրից կամ այլ ինչ հմայութեանց բարբանջանաց. (Կանոն.) իբր ռմկ. զար նետել։
Կամ Ձգել ի վերայ. եւ Մխել. զոր օրինակ.
Արկանել զձեռն ի վերայ նեղչաց։ Ձեռն մի՛ արկանէք ի նա։ Ձեռն էարկ նա ի հրեայսն։ Արկին ի նա ձեռս։ Արկանել զաջա զգլխով։ հանդերձ կամ ձորձ զնովաւ, կամ զքեւ։ Արկին ի նոսա խունկ։ Յոր արկանիցեն զձեռս։ Մի՛ հարկանիցես զծառատունկ նորա՝ արկանելով ի նմա երկաթ։ Արկից ի վերայ նոցա զվարմ իմ։ Արկանել կապերտ ի վերայ ձորձոյ. կամ նուարտան ի վերայ նորա, եւ ա այլն։
Մուծանել, կամ տանել ի ներքս. եւ Յեռուլ. ագուցանել. պատել. խօթել. սօգմամ. կիյտիրմէք.
Ա՛րկ զձեռն քո ի ծոց քո. եւ արկ զձեռն իւր ի ծոց իւր։ Արկցե՛ս զլծակսն ընդ օղսն. եւ այլն։ Արկ զմատունս իւր ընդ ականջս նորա։ Դիջի՛ք զբանս զայս ի ձեռս ձեր։ Արկանէ գրգռութիւն ի մէջ եղբարց։ Արկ մանեակ ոսկի ի պարանոց նորա։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Արկեր զնովաւ սպառազինութիւն։ Արկցէ զնովա ցաւս իւր, եւ այլն։
Ի յանձնիշխան մերոց կամաց արկաւ ի բնուիւնս. (Շ. ամենայն չար.։)
Անձամբ զանձինս այլում ի ծառայութիւն արկանէիք. (եղիշ. ՟Գ։)
Արկէ՛ք հաց. եւ արկին նմա միայնոյ, եւ նոցա իւրաքանչիւր ումեք։ Ա՛յլ առակ արկ առ նոսա։ Մանրեաց զնկանակսն, եւ ետ ցաշակաերտսն, զի արկչեն նոցա ... արկին առաջի ժողովրդեանն։ Արկից ձեզ առասպել ... ա՛րկ մեզ զառապելն քո. եւ այլն։
Արկին եւ կղերքն ամենայն ձեռնագիր աղաչանաց. (Բուզ. ՟Դ 8։)
Խոստովանութեամբ զձեզ յարհամարհութիւն արկէ՛ք. (Կլիմաք.։)
Արկին անկողինս սաւուղայ ի տանիսն։ Առ քուրձ, եւ արկ ի վերայ նոցա ի վնմին։ Արկից զցանց իմ զնովաւ։ Արկանիցէ ի վերայ մեր չարիս։ Ո՞վ արկի ի վերայ դորա զլար։ Արկ նմա բազմական ի գետնի զակումբն մաշկեայ. եւ այլն։
Հեղուլ. լնուլ. ἑπιχέω. infundo. եւ այլն. լեցնել. տօլտուրմագ. պօշաթմագ.
Արկ իւղ ի գլուխ նորա։ Արկ մովսէս յիւղոյն օծութեան ի գլուխն ահարոնի։ Որ արկանէր ջուր ձեռաց եղիայի։ Եւ նա արկանէր, մինչեւ լցան ամանքն։ Բաժակ լի անապակ արկեալ. եւ այլն։
Եւ էր տէրն ընդ Յովսեփայ, եւ արկ զնովաւ ողորմութիւն, եւ ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ (Ծն. ՟Լ՟Թ 21.)
Ընդ այլոյ լսելիս արկանիցեմ (զբանն). (Սեբեր. ՟Է։)
Զգենուլ, եւ զգեցուցանել.
Զթագ առնուլ, եւ ծիրանիս արկանել։ Ա՛րկ ղձորձս քո։ Արկցես զհանդերձս քո զքեւ. եւ այլն։
Զվարդագոյն իմոյ հարսնութեանս արկի զղարդ. (Խոր. հռիփս.։)
Մեղաց պատմուճան քեզ արկեր. (Նար. ՟Խ՟Զ։ կամ)
Արկին զնովաւ քղամիդ կարմիր։ Արկի զքեւ սնդուս։ Արկցեն որպէս կրկնոց ղամօթ իւրեանց զիւրեամբք։ Առեր զհանդերձն գեղեցիկ, եւ արկեր զնոքօք. եւ այլն։
Արկողդ զլոյս որպէս զօթոց. (Շար.։)
Ոչ արկցէ զաչս իւր յարդարոյ։ Նոքա արկին զնա ի կուսութենէ. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ 8։)
Անդ արկան ի կուսութենէ իւրեանց. (անդ. 3։)
Յընչի՛ց կամիցի արկանել։ Զադամ յայնպիսի փառաց փութայր արկանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա 24։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա 8։)
Եթէ զսերմն աղացեալ ջրով ըմպիցէ ոք, ի ցանկութենէ արկանէ. (Եզնիկ.։)
Վերագրել, ընծայել զվնաս. մեզ ի վերայ դնել. վրան ձգել, մուր քսել.
Տկարութիւն արկանէ զաստուծով. (Եզնիկ.։)
Զամենայն վնասուն պատճաառս արկանէր զկապելովքն։ Զամենայն վնասս իրացն զհարբն իւրով արկանէր. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Որ ինչ սատանայի ճահ է, զայն զաստուծով կամին արկանել. (Ոսկ. եփես.։)
Եկա՛յք արկցո՛ւք աղիւս։ Շուրջ զնոքօք արկին պատնէշ։ Ի վերայ երուսաղէմի արկանել պատնէշ։ Արկանել խից ի վերայ դրանցն նորա։ Որչափ ինչ արկանիցես նմա տոկոսիս. եւ այլն։
Արասցուք դանակ, կամ արկցուք արօր. (Վեցօր. ՟Թ։)
Սրկ զաթոռ նորա ի վերոյքան զբազումս։ Խնոյր արկանէր զամենայն զուր բացեալ զբերանս. (Բուզ. ՟Գ 10. ՟Դ 7։)
Կամուրջ արկեալ ի վերայ յորձանաց գետոյ. (Շ. բարձր.։)
Սկսաւ սէր արկանել ընդ նոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարկեալ սահմանն Աստուած, որպէս կամիմք, շրջեմք ի բարի եւ ի չար. (Յճխ. ՟Է։)
Զօրինաւոր արկեալ զարքունեացն առնուլ զսակ։ (Պիտ.)
Առ սէր փոխարինին, զոր էարկ առ ազգս մարդկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արկ զմիտս իւր տիկին տեառն Յովսեփու եւ աւն եդ նմա։ Արկ ի վերայ նորա երեք հարիւր քանքար (հարկ). (Եփր. ծն. եւ Եփր. թագ.։)
անհնարին գանս էարկ զմարմնով կուսին. (Ճ. ՟Ա.։)
Արկեալ ջուր զերեսօք նորա՝ կանգնեաց զնա.. (Վրք. հց.) Այլ այսոքիկ եւ որ նման սոցին՝ վերածին առ մի ի նախանշանակեալ նշանակութեանց։
Սոյնպէս եւ այլ բազմապատիկ ոճք գտանին պէսպէս առմամբք. զոր օրինակ.
Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Ի՛արց եւ ի փորձ արկանել։ Ի բանս հրապուրանաց արկին զբազումս։ Ի քարշ արկեալ ընդ վայրս զբանն ածէ։ Յեղծումն արկեալ. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա 12։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ա։)
Մի՛ ոք արկցէ աշխատութիւն մտաց. (Վեցօր. ՟Ա։)
ՅԻՆՔՆ կամ ՅԻՆՔԵԱՆՍ, ՅԻՒՐԵԱՆՍ ԱՐԿԱՆԵԼ, է Յանկուցանել. յինքն ձգել. իրեն քաշել. այարթմագ.
Բազում նենգութեամբ զանմեղ մարդիկ հրապուրէր եւ յինքն արկանէր։ Զոմանս ոմանս յինքեանս արկին։ Արկ յինքն եւ զսեպուհս ոմանս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Արկին յիւրեանս զթագաւորն, եւ ապրեցուցին զնա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա 48.) իմա՛ կորզել, յափշտակել։
ՁԵՌՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. Իբր ռմկ. ձեռք դպցնել, վնասել. տե՛ս ի վեր ըստ ՟Ա նշ։ Եւ եւս՝ որպէս բուռն արկանել. ձեռք զարնել.
Բազում զօրութեամբ ձեռն արկ զպատմուճանաւ իմով. (Յոբ. լ. 18 եւ եւս ՟Ը 15։)
Էարկ ի միտս սպանանել զմեծ քահանայապետն Աստուծոյ զներսէս. (Բուզ. ՟Ե 24։)
ՇՆՈՐՀՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. իբր Շնորհս մատուցանել. շնորհ ունել.
Զի մի՛ շնորհս արկանիցէ նմա ղաբան սակս աներանալ ղաբանայ վասն նորա. (Եփր. ծն.։)
ԱՐԿԱՆԵԼ ԶԱԿՆ կամ ԶԱՉՍ ՅՈՒՄԵՔԷ. Զաչս ի բաց դարձուցանել. անտես առնել.
Ոյք ի խոնարհ արկանեն զաչս իւրեանց յեղբարց իւրեանց, յատեան դատաստանի մտանէ տէր մեր եւ լինի ամբաստան զնոցանէ, որպէս թէ ի նմանէ արկին ի վայր զաչս իւրեանց. (Եփր. աւետար.։) cf. Ակն։
ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. ռմկ. իրարու ձգել. իբր Կրթել ի թշնամութիւն.
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ մնմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
ԸՆԴ ԻՒԻՔ ԱՐԿԱՆԵԼ. Ներքոյ արկանել. տակը ձգել.
Արկին զինքեանս ընդ վիմաւ. (Յոբ. ՟Ի՟Դ 8։)
Ընդ սահմանաւ եւ կամ ընդ ստորագրութեամբ արկանեմք. Ընդ թուով արկանել. (Սահմ. ՟Ա ՟Ժ՟Ը։)
Ընդ մահուն արկանել թունիւք. (Խոր. հռիփս.։)
cf. Արկղագործ.
ԱՐԿՂԱԳՈՐԾ ԱՐԿՂԱԿԵՐՏ. Իբրեւ արկղ գործեալ. իբրեւ տապան կերտեալ.
Արարին տապանակ ածկղագործ, եւ եդին ի տեղի պատուականի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Առնել տապան արկղագործ՝ փայտից. (Ագաթ.։)
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զոր առ նոյիւն արկղակերտ տապանին կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
λύω, ἁπολύω, solvo, absolvo, որ եւ ԱՐՁԱԿՈՒՄ, կի. Արձակ առնել կամ թողուլ. լուծանել զկապեալն, կամ զկապանս. ի բաց քակել. ազատել. ներել, արձըկել, թող տալ. չէօզմէք, գօյ վերմէք, պօլամագ, հալլ էթմէք, ազատլամագ.
Արձակէ զկապեալս տէր։ Արձակել զորդիս մահապարտաց։ Զոր արձակեսցես կամ արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս։ Արձակեցէ՛ք, եւ արձակիցիք։ Արձակէ զեզն իւր կամ զէշ ի մսրոյ։ Արձակել ի կապանաց անտի։ Արձակել զկին։ Կապեա՞լ ես ի կին, մի՛ խնդրեր արձակել. արձակեա՞լ ես ի կնոջէ, մի՛ խնդրեր կին։ Եղէց արձակեալ ի հոգւոյս։ Արձակեա՛ զիս ի վշտաց իմոց ի տեղին յաւիտենից։ Արձակել զզօրսն յիւրաքանչիւր տեղիս։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր. եւ այլն։
Որ ի կապանս էք, արձակեցարուք. (Վրդն. սղ.։)
Ոչ հաւատաց նա թէ արձակի ամլութիւն կնոջն իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Խստամբերողըն հեղիաս՝ երկնից փակօղն եւ արձակօղն. (Շ. տաղ.։)
Արձակեսցին տոռունք տագնապողին. (Նար. ղ։)
Որ սիրէ զանձն իւր, արձակէ զնա. (Յհ. ՟Ժ՟Բ 25.) որպէս թէ ընդարձակէ, կամ թողու ի կամս իւր. այլք ի յն. ընթեռնուն, կորուսանէ։
Ի յարձակել մահուզհոգիս, եւ ի կապել քո վերըստին. (Յիսուս որդի.։)
Թողուլ. թողացուցանել.
Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Արձակեցից զսրտմտութիւն իմ ի վերեյ քո։ Արձակեցից զբարբառ իմ։ Եթէ արձակեցի՞ երբէք զտկարն՝ ունայնգոգով ելանել ի գրաց իմոց։ Արձակեալ զհեծեալսն ընդ նմա երթալ։ Առ ո՞արձակեաց զոգին. (Մտթ. ՟Ի՟Է 50. յն. թողացոյց։)
Լուծանել (զգաւ). փարատել. տեֆէթմէք.
Հիւանդուն գլուխըն չէ ի յայնց իրացն որ բաղանիքն արձակէ։ Զհիւանդութեան զգլուխքն հալելով արձակէ. (Մխ. բժիշկ.։)
ἁποστέλλω, ἑκπέμπω. mitto, emitto, Առաքել. յղել. ուղղել. թողուլ երթալ. ի բաց վարել. խրկել, խաւրել. եօլլամագ. կեօնտէրմէք. սալը վէրմէք.
Արձակեաց զաղաւնին զհեա նորա, կամ ի տապանէ անտի։ Եդ յուսնորա զմանուկն, եւ արձակեաց զնա։ Արձակեաց իսահակ զյակոբ, եւ գնաց ի միջագետս։ Արձակեա՛ զիս, քանզի այգ եղեւ։ Ոչ արձակեցից զքեզ, եթէ ոչ օրհնեսցես զիս։ Արձակեա՛ ընդ իս զպատանեակդ։ Արձակելով արձակեսցես զմայրն, եւ զորդիսն առցես քեզ։ Հրեշտակս արձակել։ Իսկ տէր հրեշտակ անողորմ արձակէ ի վարայ նորա։ Արձակել զժողովուրդն, կամ զժողովս։ Արձակել խաղաղութեամբ։ Մահ արձակեաց տէր ի վերայ յակոբայ։ Զի զբարկութիւն իմ յազգ անօրէն արձակեցից։ Արձակեցից ի վերայ դոցա սուր։ Արձակեցից զսուր իմ զկնի նոցա։ Սուր արձակեցից զկնի նոցա։ Արձակել զծառայ։ Արձակեսցես զնա ազատ ի քէն։ Եհա արձակեաց զնա տէր Աստուած ի դրախտէ անտի։ Եհան արձակեաց զղովտ ի միջոյ կործանմանն։ Արձակեցան արքն՝ ինքեանք եւ էշք իւրեանց։ Արձակեցիր ի վերայ նոցա բազմութիւն անխօսուն անասնոց ի վրէժխնդրութիւն։ Արձակել ի վերայ նոցա բազմութիւնս արջոց։ Արձակիցէ զնա բարեւ ընդ ճանապարհ։ Զտիմոթէոս զարձակեալն առ ձեզ. եւ այլն։
Մեծաւ թշնամանօք արձակեցին զեպիսկոպոսն. (Բուզ. ՟Գ. 4։)
Զէշ ձիոյ արձակել. (Սեբեր. -է)
Արձակել աշտէս, կամ քարինս հարուածս նետից. (Խոր. ՟Բ 5։ Նար. ՟Կ՟Զ։)
βάλλω, ἑξάγω, φύω, ἑπιφαίνω, mitto, produco, educo, pullulo եւ այլն. Ի վեր կամ ի դուրս հանել. բողբոջել. տարածել. ծաւալել. սփռել. յորդել. կր. Ելանել. ծագել. բուսաիլ. ծաւալիլ.
Թզենի արձակեաց զբողբոջ իւր։ Արձակել արմատս ի խոնարհ։ Արձակել զբարունակս, կամ շառաւիղս։ Ստեղանցն արձակելոց յաշտանտկէ անտի։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է. եւ այլն։
Արձակին բոյսք առաքինութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ամենայն պաղոյ նախ նախ արձակի ծաղիկն. (Կլիմաք.։)
Ի ցօղոյ երկնից գէսս արձակեալ մարմնոցն։ (Յհ. կթ.։)
Հոսանօք արձակելովք յերկնից։ արձակեալ իբրեւ զհեղեղատ. (Ագաթ.։)
Որք ապաշխարութեամբ արձակիցեն արտասուս. (Բրս. յուդիտ.։)
Ի հպել ի սէրն Աստուծոյ՝ զարտասուաց վտակս արձակեսցէ. (Կլիմաք.։)
Արձակել զլոյս ճառագայթից, կամ զհեղումն լուսոյ, կամ փայլատակունս, կամ աննուազ փայլումն. (Ագաթ.։ Մագ.։ Եղիշ.։) (Նար.։)
Հոտ արձակել. (Ագաթ.։ Շ. բարձր.։)
Զամենայն շնորհս արձակէ ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զաչս իւր ի կուռս ոչ արձակիցէ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ը 6։ ՟Ի՟Գ 5. 20.) (որ եւ ասի, ԱԿՆ ԴՆԵԼ, կամ ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ։)
Զոտս արձակեաց, եւ հար զհրէայն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ 24։)
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
ῤίζα radix որ եւ ԱՐՄ. Ստորոտ բուսոց եւ անկոց՝ յերեսաց երկրէ մինչեւ ցխորս հողոյ հանդերձ մանր թելիւք. կոճղ կամ ստորին բունն, եւ մազմզուկքն կամ մղեղն.
Արձակեսէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ արմատ ընդարձակեալ ի վերայ ջրոց։ արմատ նոցա իբրեւ զմղեղ եղիցի։ Եթէ ծերասցի յերկրի արմատ նորա։ Խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ոչ եթէ դու զարմատն ի վեր ունիս, այլ արմատն զքեզ.եւ այլն։
Գիտել զայլակերպութիւնս արմատոց (ի պէտս դեղոց). (Իմ. ՟Է 20։)
Վասն բժշկութեանդ՝ որ լինին ի ձեռն քո առանց դեղոց եւ արմատոց. (Խոր. ՟Բ 29։)
Արմատք բուսոց ի պէտս օգտակարութեան դեղոց. (Փարպ.։)
Ոմն ի սրբոցն ասէ. ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ (Եղիշ. յեսայ.։)
Ծածկեցաւ մարմինն աստուածութեամբն, եւ ներկաւ անմահ արմատովն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Իբր ի դառն արմատոց երկրի քաղցրաճաշակ պտուղ յայտնեցար. (Նար. կուս.։)
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (այսինքն փայտի խաչին). (Շար ։)
ԱՐՄԱՏ. նմանութեամբ, Սկիզբն սերնդոց, ցեղ, ազգ, զարմ, յաջորդութիւն. եւ Ամենայն սկզբնապատճառ կամ առիթ.
Արմատ քո եւ ծնունդ քո յերկրէ քանանացւոց։ Յարմատոյն յեսսեայ։ Յարմատոյն դաւթի։ Ես արմատ եւ սեռ ի դաւթայ։ Արմատք արդարոց։ Մի՛ ոք իցէ ի ձէնջ արմատ ի վեր բուսեալ դառնութեան.եւ այլն։
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս (այսինքն ադամայ). (Խոր. ՟Ա 3։)
Եթէ ոք զիւր սուրբ արմատն (սերնգեան) խառնակէ ընդ ուրուկս. (Կանոն.։)
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթ սիրութիւն է։ Արմատ չարի.եւ այլն։
Աղբիւր մտաց սիրան է արմատ խորհրդոցն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Արմատ բարեաց՝ սրբութիւնն է։ Հեզութիւն՝ արմատ խոնարհութեան. (Յճխ.։)
Հիմն եւ արմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Արմատ օրհնութեան։ Երանեցին զարմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Արմատ օրհնութեան։ Երանեցին զարմատդ եւ զպատճառ. (Նար.։)
Անաւատութիւնն (է) այսորիկ բարբառոյ արմատ. (Լմբ.։)
Մելքիսեդեկ արմատն (օրհնութեան) եբրայեցւոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՐՄԱՏ. Վերջին ծայր եւ եզր ստորին, Խորք. խարիստ, հիմն (իրօք կամ նմանութեամբ). հետք.
Արմատ բանից դացուք ի նմա. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ 28։)
Յարմատս ոտից իմոց հասեր. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ 27։)
Յարմատս ոտից իմոց հասեր. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ 27։)
Յարմատոյ երկաթոյն եղիցի ի նմա. (Դան. ՟Բ 4։)
Տեսի զծովուն զարմատս, զանդնդոցն զունջ. (Փիլ. յովն.։)
Ի ձեւ սանդղոյ, որոյ արմատն յերկիր հաստատեալ էր, եւ գլուխն յերկիր հասանէր. (Աթ. խչ.։)
Հիմամբք եւ արմատովք հանդերձ զչարն կործանիցէ. (Ագաթ.։)
Թագաւորութիւն յանձն հարուածեալ՝ արմատովք իւրովք խլեսցի. (Նար. խչ.։)
Արմատ գրոյն երեւէր ի վերայ պիտակին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Զի այլ ոչ բնաւ եկեալ է աստ կին արմատ. (Վրք. հց. ՟Զ։) ուր յառաջն կոչի լոկ՝ կին, եւ կին մարդ։
rootedly, radically;
— խլել, to pull up by the roots, to eradicate, to displant, to grub up;
— խլումն, eradication.
ԱՐՄԱՏԱՔԻ ԱՐՄԱՏԱՔԻՆ ὀλόριζος, προρρίζων, ῤίζαις αὑταῖς radicitus, radicibus ipsis Յարմատոց անտի. բովանդակ արմատովն. իսպառ. բոլորովին.
Արմատաքի խլեսցի, կամ խլեցան. (Իմ. ՟Դ 4։ Յոբ. ՟Դ 7։)
Արմատաքի խլել, կամ խլեաց, խլիցէ, խլեսցեն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ի չարչարանս.։ Բուզ. ՟Դ 51։ Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Արմատաքի ծառոցն ի վերուստ հրկէց եղելոց (ի սոգոմ). (Փիլ. իմաստն.։)
Արմատաքին տակակտոր խլէ զծառն։ Արմատաքին խլեալ զամբարտաւանութիւնս ի մտաց լսողացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1. 15։)
palm-tree, date-tree;
palm;
branch of a palm-tree, palm;
իւղ արմաւենւոյ, palm-oil.
φοίνιξ palma, palmula Ծառ արմաւոյ. ... ռմկ. գրի եւ ԱՄԲՐԱՒԵՆԻ.
Բնակեալ էր ընդ արմաւենեաւն։ նմանեցաւ մեծութիւն քո արմաւենւոյ. (Դտ. ՟Դ 5։ Երգ. ՟Է 7։)
Առին ոստս արմաւենեաց. (Յհ. ՟Ժ՟Բ 13։)
Քանցեալ ծառս արմաւենւոյ. (Նար. ՟Կ՟Է։ Տե՛ս եւ Պիտ. ՟Է. բարդատութիւն ընդ ձիթենի եւ ընդ արմաւենի։ Ասի եւ իբր ա.)
ԱՐՄԱՒԵՆԻ. որպէս Ոստ կամ տերեւ արմաւենւոյ.
Ոստովք արմաւենեօք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ 51։ Շար.։)
Էառ զցուպն արմաւենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Մատուցանէր նմապսակս ոսկիս, եւ արմաւենիս։ Արմաւենիս ի ձեռս իւրեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ 4։ Յայտ. ՟Է 9։)
Եւ Զարդք կամ քանդակք ի ձեւ ոստոց արմաւենւոյ. ( ՟Գ. Թագ. ՟Զ 29։ Եզեկ. խ. 17. եւ այլն։)
course;
erruption, invasion, incursion, excursion, descent;
expedition;
—ք ձիոյ, league (four kilometres, two and a half English miles), cf. Ասպարէս.
ὀρμή, δρόμος, ἑπιδρομή, παραδρομή. impetus, cursus, incursus եւ այլն. որ եւ ԱՐՇԱՒՔ. Ընթացք. դիմեցումն. յարձակումն. ասպատակութիւն. վեզք՝ որպիսի եւ իցէ. եիւրիւյիւշ, սէյիրտիշ, րէվիշ.
Զի էր խորհուրդն այն եւ արշաւան նորին ընդունայն։ Վասն նիկանովրայ արշաւանին։ Զգայր զարշաւանն մակբէացւոց ի վերայ նորա։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ 68։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը 12։ ՟Ժ՟Բ 21։ ՟Ժ՟Գ 26։ ՟Ժ՟Դ 15։)
Յարշաւանաց ամպարշտաց ի վերայ եկելոց. (Առակ. ՟Գ 25։)
Ունի արշաւանս ընդ կամարաձեւ խորանն երկնից. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Բարիոք է անդրէն դարձընթաց արշաւանին. իբր հարեւանցի ընթացք. (Կոչ ՟Ժ՟Զ։)
Արշաւանք բարբարոսաց, կամ հինից, կամ ասպատակողաց. (Սահմ. ՟Թ։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Արշաւանօք ի միջոց աշխարհիս մերոյ հասանէին մեծաւ ամբոխիւ. (Խոր. ՟Գ 9։)
Եթող ի հրահանգս ասպարիսաց քոյոց արշաւանց. յն. եթող քումդ ընթացից. (Սեբեր. ՟Է։)
ԱՐՇԱՒԱՆՍ ԴՆԵԼ. իբր Արշաւեալ. դիմել. փութալ.
Մօտ եղեն ի գետն եփրատ իբրեւ ձիոյ արշաւանօք երկու (կամ երեք). (Ագաթ.։)
cf. Աքսորեմ.
ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ, ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԵՄ, ԻԼ. ἑξορίζω, ὐπερορίζω extermino, limitibus et finibus expello, exilio multo Հանել արտաքոյ սահմանաց. տարագրել. աքսորել. ի բաց վարել. վտարել, իլ. քշել.
Զբազումս արտասահման առնէին յեկեղեցւոյ. (Վրք. ոսկ.։)
Սապէս եւ ինքնակալն արտասահմանեաց ի մետաղս։ Բացէ ի բաց արտասահմանել զնա հրամայէ։ Հեղեղաւ զամբարշտութիւն արտասահմանելով. (Խոր. ՟Բ. 87։ ՟Գ. 29. 68։)
Արտասահմանիցիք ոչ ի տնկախիտ դրախտէն, այլ ի նոյն ինքն յէական բարւոյն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Արտասահմանեցայ յաստուածային բարեացն. (Զքր. կթ.։)
that is only outwardly clean, false, feigned, pretending;
— առաքինութիւն, pretending, deceptive virtue.
Ոյր արտաքին կամ վերին երեսն է յարդարեալ կամ մաքուր.
tear;
cf. Արտասուք.
cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ. δάκρυ lacryma ռմկ. արցունք. cf. (Ես. ՟Ի՟Ե. 8։ Յայտ. ՟Է. 17։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Յարտօսր կականման։ Ի դառն արտօսր զարթուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Սակաւ մի արտօսր զարթուածոց աչաց։ Յստակ արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
Ո՞րքան ի ներքս բերցուք տրտօսր, զի հաւասարեսցէ աղբերն մկրտութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զելսն աչացն բռնութեամբ մերժողն եւ հալողն հուր յանկածակի եւ ջուր, զոր արտօսր կոչեմք, անդուստ հեղլով. (Պղատ. տիմ.։)
Յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի ի ձեռն կաթլոց գիջութիւն. եւ կաթիլն արտօ՛սր ասի. (Նիւս. կազմ.։)
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
ԱՐՏՕՍՐ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԿԱԹԱՑՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ԹՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. ἑπιδακρύω lacrymas perfunso Արտասուս հեղուլ. լալ.
Ամենեքեան զմի արտօսր կաթեցուցանէին. (Վրք. ածաբ.։)
Սակաւ մի մարմնովն արտօսր ի վերայ թորեցուցեալ՝ արագ արագ ի վեր յարեաւ ի մեռելոյն. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՐՏՕՍՐ ՏՆԿՈՑ. ὁπός succus, lacryma arboris Աւիշկ կամ հիւթ իբրու կաթիլ, կամ մածուցիկ կաթն ծորեալ ի ծառոց. ծառի արցունք.
(Տունկք օգտակարք են) ոմանք յարմատսն, եւ ի ծաղիկսն, եւ ի տերեւսն, եւ ի պտուղսն, եւ ի կաթն՝ որ կոչի արտօսր, եւ կամ ի կեղեւսն. (Բրս. հց.։)
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
Արքայապատիւ ճոխութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) (Գանձրն.։)
royal;
— թագաւորութիւն, reign;
— տիկին, queen, royal princess.
Արքեան տիկին։ Արքեան թագաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.
παρατίθημι, παραδίδωμι. depono, commendo, repono, trado եւ այլն. Տալ ինչ ումեք իբրեւ աւանդ. դնել յաւանդ. եւ Փոխանցել յայլս զբան ինչ պահելի հաւատարմութեամբ. յանձն առնել. յանձնել. էմանէթ վերմէթ վերմէք՝ գօմագ. թէսլիմ եթմէք.
Զաւանդն՝ զոր աւանդեցաւ նմա։ Որպէս աւանդեցին մեզ։ Ես ընկալայ ի տեառնէ, զոր եւ ձեզն աւանդեցի։ Աւանդեսցես զնա որդւոյ քում ի խրատ։ Աւանդեաց իւրոց հնազանդելոցն խորհուրդս եւնուէրս. եւ այլն։
Աւանդեցին իւրեանց ազգին զխորհուրդն յառաջագոյն. (Ագաթ.։)
Աւանդեն զուսումնն միմեանց ի բերանոյ. (Եզնիկ.։)
Աւանդելի է նորագունիցն զուսումնականն. (Սահմ. ԺԶ։)
Որ ինչ իմաստութեան են ջան, փոյթ յանին կալան աւանդել յունաց. (Խոր. Ա. 1։)
Զսուրբ աւետարան ուխտին աւանդեցին կնքով. (Փարպ.։)
Հռչակեցին եւ աւանդեցին պաշտօն օրհնութեան կատարել. (Նար. խչ.։)
Տալ եւ ընծայել ումեք զորի ի՛նչ եւ է, կամ դնել եւ պահել ինչ ուրեք։ Տուեալ, դնել.
Աւանդել զիշխանութիւն եւ զգանձս որդւոց իւրոց. (Խոր. Ա. 16։)
Նմա աւանդեցաք զսրբութիւնս մեր. (Ագաթ.։)
Որում աւանդեցայք յառակ վարդապետութեան. (Հռ. Զ. 17։)
Առ որս աւանդեցաւ. (Կամրջ.։)
Պահանջէ զուսումնն՝ յոր աւանդեցաւ. (Եզնիկ.։)
Զոր ի ներքս ի գերեզմանիդ աւանդեցէք։ Այնչափ մեծարեաց զդանակսն գայլախազեայ, մինչեւ ընդ իւր աւանդեաց ի թամնաքարի. (այսինքն յանձնեաց գնել). (Եղիշ. թղմ. եւյես։)
Որ ապականացու աւանդեալ (զմարմինս՝) անեղածս ստանաս. (Նար. ԿԳ։)
Այսօր խնդրի պատուական փայտ խաչին աւանդեալն ի գողգոթայ. (Շար.։)
ԱՒԱՆԴԵԼ ԶՈԳԻ. Յանձն առնել ի ձեռս Աստուծոյ զհոգի իւր. հանել զհոգին. վախճանիլ. փոխիլ ի կենաց. հոգին տալ. ճանընը թեսլիմ էթմէք, թէսլիմ օլունմագ.
Ի ձեռս քո աւանդեմ զհոգի իմ. (Ղկ. ԻԳ. 46։)
Հաւատարիմ հաստչին աւանդեսցեն զիւրեանց ոգիսն. (Ա. Պետ. Դ. 19։)
Մինչ չեւ զչունչն աւանդեալ էր, ի դուրս զլեարդն կորզէին. (Յհ. կթ.։)
ԱՒԱՆԴԵՄ կամ ԱՒԱՆԴԻՄ. որ եւ ԱՒԵՄ, կամ ԱՒԻՄ. Յաւիւն հարկանիլ. իբր ցնորեալ աստանդիլ. մոլեդնիլ. παροιστρέω. oestro captus insanio (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի, զայրանալով զայրանալ լծընկէց լինել).
Չարախօսէս զեփրեմայ իբրեւ զաւանդող երնջի ստահակութիւն մոլորէ. այս է, զի զօրինացն լուծն անարգեաց. (Սեբեր. Ժ։)