beaver, castor;
Castor.
• (սխալմամբ գրուած նաև կտորոց, կոթորոս ևն) «կուղբ, ջրշուն» Եպիփ. բարոյ։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. ϰαστωρ, որ և լտ. castor «ջրշուն, կուղբ»։ Վերջաւորութիւնը չի յարմարում։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։-ՋԲ և Հիւբշ. չեն յիշում այս բառը։
ԿԱՍԴՐԻՈՍ կամ ԿԱՍՏՐԻՈՍ. որ վրիպակաւ գրի եւ Կոտորոց, Կոթորոս, եւ այլն. իբր յն. լտ. գասդօր, որ է Կուղբ. ջրշուն.
Է էրէ ինչ, որ կոչի կասդրիոս. հանդարտ եւ զգօն է. եւ կարեւորք նորա բժշկութիւն է, եւի տունս թագաւորաց է. (Եպիփ. բարոյ.։)
to stop, to detain, to withhold, to keep in, to prevent, to hinder, to hold back, to interrupt.
ἑγκόπτω, ἁνακόπτω retundo, impedio ἑλαττόω imminuo եւ այլն. Տալ յետս կասիլ կամ յետնիլ եւ զկայ առնուլ. յետս ընկրկել. նահանջել. արգելուլ. խափանել. դադարեցուցանել. պակասեցուցանել, նուազել. ընդմիջել. ետ կեցնել, արգիլել, խրտեցնել, պակսեցնել, միջահատել.
Բարւոք ընթանայիք, ո՞կասեցոյց զձեզ ճշմարտութեանն չհաւանել. (Գաղ. ՟Ե. 7։)
Արբեցութիւն կասեցուցանէ զոյժ. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 40։)
Զմտացն ընծայութիւն երբեմն կասեցուցին, եւ երբեմն ամենեւին իսկ մթացուցին. (Կիւրղ. ծն.։)
կասեցուցանէ ի սիրոյն. (Ոսկ. թես.։)
Ըստ հաւատոցն ոչինչ կասեցուցանէր զգործն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Կասեցուցանելով զմարմնոյս զօրութիւն. (Պիտ.։)
Կասեցուցանել ի պատուոյն, կամ յարիական զօրութենէ, կամ ի հանդիսից բարեպաշտութեան. (Նանայ.։ Ղեւոնդ.։ Սարգ.։)
impeding, hindering, interrupting.
Cassiope.
• «Մեծ Արօին հանդիպակաց մի համաստեղութիւն է W տառի կամ ընկած աթոռի ձևով» Շիր. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. Κασσιόπη, որից լտ. Cassione ա-ռասպելական անձնաւորութիւն, որ յետոյ, աստեղատան փոխուեցաւ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Կասկածագին.
ἑπιμελής, ἑναγώνιος sollicitus եւ այլն. Հոգ յանձին ունօղ կասկածանօք. առաւել զգոյշ, անձնապահ.
Արթունք եւ միշտ կասկածագոյնք լինիցիվք։ Կասկածագոյնս կամի լինել նոցա ցանգ։ Կասկածագոյնս առնել կամի, եւ միշտ զառաքինութեամբն դալ. (Ոսկ. մտթ.։)
Կասկածագոյնս արար զնոսա ի հերձուածողացն չարուէ։ Զի կասկածագոյնս արասցէ զաշակերտսն՝ քննել զթուղթսն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
suspicious, distrustful, diffident, doubtful;
— լինել ումեք, to become suspicious of.
Ուր գուցէ կասկած. կասկածելի. երկիւղալի. խիթալի. զգուշալի.
Հաստատագոյն լինել ի կասկածաւոր պատգամացն. (Արծր. ՟Դ. 4։)
Կասկածաւոր հաշտութիւն, կամ պատժապարտութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ոչ զամենայն կասկածաւոր խրամս ամրացուցէր զմտից չարին. (Մաշկ.։)
suspicious, mistrustful, distrustful, umbrageous;
apprehensive, uncertain, irresolute;
ի միտս —ս լինել վասն, to suspect, to want confidence in, to be suspicious of.
Եւ էր ինքն ի միտս կասկածոտս. յն. ի կասկածի. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Նենգաւոր եւ կասկածոտ. (Եզնիկ.։)
diffident or irresolute character.
malt-liquor, beer;
— սեղանոյ, table-beer;
— ընտիր, ale;
զօրաւոր or սեաւ —, porter;
— յոռի, swipes.
Ջուր կասկի, այս ինքն գարւոյ. գարէջուր. գարիի ջուրը կամ քամուքը
Էր կերակուր նորա կասկաջուր. (Վրք. ոսկ.։)
Սուղ ինչ բանջար, եւ ունդս եւ կասկաջուր. (Վրք. եւագրի.։)
Ամենեքեան սոքա ի միոյ իբրեւ ի կասկաջրէ եւ ի համաքամուածէն ընկալեալ մասն արեան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
malting.
to thrash corn;
to triturate, to pound, to bruise, to grind.
ԿԱՍՈՒՄ որ եւ Կասեմ, եցի, եա՛. ἁλοάω trituro. Կամնել. մանրել զորայս, զօրանն, զցողունս ցորենոյ կամնասայլիւ. ջարդել. ջախել.
Կասոյր ի կալն ցորեան։ Կա՛ս զնոսա, եւ մանրեսցե՛ս զժողովուրդս բազումս։ Որ կասուն, յուսով վայելել։ Կասեսցես զլերինս։ Կասեսցեն զամուր ամուր քաղաքս ձեր։ Իբրեւ զօրան վականակ կասցի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 20։ Միք. ՟Դ. 13։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 10։ Ես. ՟Խ՟Ա. 15։ Երեմ. ՟Է. 17։ ՟Ծ՟Ա. 33։)
Ի կասուլ զսերմանեալն. (Պիտ.։)
Կասու զմեծ բանակն ասորստանեայց, այս ինքն կոտորէ. (Գէ. ես.։)
Ոչ թէ նոքա կասեցին անձին ուժով, այլ զօրութիւնն աստուծոյ մանրեաց եւ փշրեաց. (Լմբ. միք.։)
Ցանեցին եւ քաղեցին արտս, եւ կասեցին, եւ շեղջեցին։ Կասեալ կուտեցին. (Ոսկիփոր.։)
Կասօղ եւ մանրօղ իբրեւ զզուարակ. որ եւ կալոտի. (Նախ. եզեկ.։)
cessation;
thrashing.
ԿԱՍՈՒՄՆ որ եւ ԿԱՍՈՒԹԻՒՆ. Կասիլն յետս. եւ Կասուլն որպէս կամնասայլիւ.
Գիտելով զկասումն առն ի փրկութեան դարձէն. (Փարպ.։)
Հպարտութիւն, որպէս նախնեացն բան է, կասումն եւ ընդ ոտս անկանել է առաջատութեան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 48։)
Սուզանելով յանդունդս կուրստեան՝ քանակի կասմանն. (Թէոդոր. խչ.։)
facetiousness, merry conceit, pleasantry, jocoseness, humour.
Կատակ բանից. ծաղրաբանութիւն. մասխարկութիւն.
Գործ խնդրէք յիւրաքանչիւր ոմեքէ, եւ ոչ կատակաբանութիւն. (Փարպ.։)
Կատակաբանութիւն, եւ խօսակցութիւն կանանց. (Տօնակ.։)
comedy;
— յօրինել, to write -;
— խաղալ, հանդիսացուցանել, to act a play, to represent plays;
— իմն է, it is but a farce.
κωμῳδία comoedia, fabula, satira. Նուագ եւ խաղ ծաղրաշարժ կամ միմոսական. գործ կոմիկեանց ի թատրոնի. ծաղրածութիւն.
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր. (Նոննոս.)
Հագներգութիւն, փանդեռներգութիւն, եւ կատակերգութիւն։ Կատագերգութեանցն գեղեցկագոյնքն առանց ծիծաղանաց են։ Քերթողի կատակերգութեանգ ոչ իցէ պարտ զոչ եւ մի ոք ի քաղաքացեացն կատակերգել. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Զողբերգութիւն դիւցազնաբար վերծանեսցուք, իսկ զկատակերգութիւն՝ աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Ատեցօղք արուեստից եւ վարդապետական բանից, եւ սիրօղք վաչառաց եւ կատակերգութեանց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Երգս կատակերգութեան ջնարահար պոռնկի. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Երգս լկտութեան եւի կատակերգութիւնս առաւել հեշտանամք քան ի սերովբէական բարեբանութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
cf. Կատակ.
γέλως risus, derisus. Կատականք. կատակ. ծաղր. խայտառակութիւն. ծանականք.
Ապականեսցին բագինք կատակութեան. (Ամովս. ՟Է. 9։)
Մի նորոգէք ի տանէ զկատակութեան. (Ամովս. ՟Է. 9։)
Մի նորոգէք ի տանէ զկատակութիւն, հող ի գլուխ լերուք ի վերայ կատակութեանց ձերոց. (Միք. ՟Ա. 10։)
Սիրեն զայպն կատակութան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի յայտնի արասցէ զծածուկ կատակութիւնս նոցա։ Աստուած յայտնեաց զծածուկ կատակութիւն նոցա։ Ցուցին նոքա զայպն կատակութեան իւրեանց. (Եփր. համաբ.։)
Ոմանք կատակութեամբ աստուածս դնէին. (Փարպ.։)
to enrage, to drive into a rage, to goad to madness, to drive mad, to plague to death.
ἑκμαίνω insanire facio. Գրգռել ի կատաղութիւն, ի մոլեգնութիւն, ի գազանութիւն. կատղեցնիլ.
Կատաղեցոյց զշունս աքտիոնի. (Նոննոս.։)
Մոլեգնեալ կատաղեցոյց դեւն զառիւծն ընդդեմ սամփսոնի. (Եղիշ. դտ.։)
Կատաղեցոյց զկայիափա, եւ շարժեաց զնա՝ պատառել զվերարկուն. (Բրսղ. մրկ.։)
enraging, provoking, maddening.
fury, impetuosity, rage, ferocity, frenzy, madness;
— հողմոց, wild rage, the fury of the winds;
— շան, rage, canine madness.
λύσσα rabies μανία furor, insania. Գազանութիւն. մոլեգնութիւն. վայրենութիւն. ցնորումն. բորբոքումն.
Ի պատճառէ իմեքէ կատաղութիւն ի խելսն անկանի. (Յճխ. ՟Դ։)
Մոլեկան կատաղութեան արկածք. (Պիտ.։)
Զօրաւոր կատաղութիւն թշնամեաց. (Յհ. կթ.։)
Կատազութիւն՝ կատաղութեանն բժշկութիւն լիցի. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Կատաղութիւն հայհոյչաց։ Փառաց կատաղութիւն, կամ չարեաց, ցանկութեան, նախանձու.. (Սարգ.։)
cf. Կատաղութիւն.
λύττη, μανία insania, furor. Կատաղիլն, եւ կատաղութիւն. մոլութիւն, մոլեգնութիւն.
Ի տռփական կատաղմանէ եւ ի մոլութենէ խափանեցուսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Ի կատաղումն անարգել ցանկութեանց. (Փիլ. ել.։)
Նայեցաւ ի կատաղումն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
Յուդայի կատաղումն է. (Յհ. կթ.։)
( Առ ըմբռնելոյ զյիսուս) տուընջեան ոչ մնացին յանչափ կատաղմանէն իւրեանց. (Տօնակ.։)
Բազմադիմի առնե զանցս՝ որ ի գինւոյ, եւ յարբեցողաց կատաղմանց գինեհարացն լինի. (Համամ առակ.։)
improved;
improving.
τελεσιουργός, τελεσιουργῶν perficiens, consummans. Կատարիչ. լրացուցիչ.
Մաքրիչ եւ լուսաւորիչ, եւ կատարելագործ։ Իսկ զկատարելագործսն՝ որպէս հանճարիչս կատարողականին հաղորդութեան՝ կատարել զնուիրեալսն. (Դիոն. երկն.։)
Կատարեալ, եւ կատարելոց կատարելագործ. (Գր. հր.։)
Կատարելագործ անկատարից եւ լցուցիչ բոլորից. (Լմբ. հանգ.։)
կատարելագործ իմաստւթիւն. (Երզն. մտթ.։)
to finish;
to improve, to perfect.
τελεσιουργέω perficio. Կատարեալ կամ կատարելագոյն գործել. կատարել.
Զառ ի հնոցն զթերի ինչ կատարելագործել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մաքրի եւ լուսաւորի եւ կատարելագործի. (Դիոն. երկն.։)
Զառ ի նմայն ժողովեալսն ոչ կարողանայր կատարելագործել. (Անան. եկեղ.։)
Քաջավայելչագոյնս զթագաւորութեան կատարելագործեալ զժամանակն. (Արծր. ՟Դ. 3։)
Միացեալ խորհրդով ի հացն՝ եւ կատարելագործեցաւ մարմին քրիստոսի. այսինքն տիրապէս եղեւ. (Բրսղ. մրկ.։)
improvement, perfection.
Կատարելագործութիւն փրկութեան, կամ ընթերցուածոցն խորհրդոց. (Արշ.։)
τελετουργία perfectio, consecratio. Կատարելագործելն, իլն. կատարումն սրբազան իրաց.
Այս է իւզոյն աստուածայինկատարելագործութիւնն. (Դիոն. եկեղ.։)
perfection, integrity;
crowning, perfecting;
completion, accomplishment, consummation;
martyrdom;
consecration;
initiation;
—դ or քո —, your Holiness.
τελειότης perfectio. Կատարեալն գոլ՝ ամբողջութեամբ եւ լրութեամբ էութեան, լաւութեան, կամ ձրից, մասանց եւ հասակի.
Մի կարգ, մի պաշտօն (կամ պատիւ)... գկատարելութիւն, սրբութիւն (կամ սրբութեան). (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ Շար.։)
Կատարելաթիւն բնութեց (ի քրիստոս) եւ դիմի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ա՛յլ կատարելութիւն է աստուծոյ, եւ ա՛յլ մարդոյ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ընտրելագոյն կատարելութեանցն շտեմարան. (Պիտ.։)
Կատարիլ է ի կատարելութիւն ածիլն յետ մկրտութեան՝ ի ձեռն բարի վարուց աճմանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Կատարելութիւն ի թերութեան. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Անկատար յաւուրս կատարելութեան. (Մաշկ.։)
Կատարելութեան անուն ասի ի վերայ այնոցիկ, որք բնաւին իւիք ոչ են պակաս. (Երզն. մտթ.։)
Աճումն առնու տղայն՝ գալ ի կատարելութիւն մարմնոյ եւ մտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Մարմին ի ձեռն անդամոցն կատարելութեան եւ զգայարանացն թուոյ՝ բոլորակ իմն է. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Այն՝ տղայութեան ժամանակ էր, իսկ այս կատարելութեան. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յալիս գտար ահաս մտօք. (եւ անկատար յաւուրս կատարելութեան. Մաշկ.։)
Կատարելութիւն հասակի. (ՃՃ.։)
Կատարելութեան հասեալք (հասակի). (Փարպ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελείωσις consummatio. Կատարումն. բովանդակութիւն. լրումն. կատարելն, եւ իլն. նահատակութիւն կամ վախճան. եւ Արդեամբք գոլն սարօք իւրովք.
Բերիլ ի կատարելութիւն կամաց նորա։ Իկատարելութիւն բանի եւ խորհրդոց նորա ճեպեալ զանձինս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ բանին խօսել՝ արագապես լինէր գործոյն եւ իրին կատարելութիւն. (Ճ. ՟Ը.։)
Գոյանայ, եւ զկատարելութիւն չարեացն առնու. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Զկատարելութեան պսակն ընդունէր։ Ընկալաւ սրով զվախճան կատարելութեան։ Կատարելութեան պսակի արժանի եղեւ. (Փարպ.։)
Որպէս ի մոմի զօրութեամբ են ամենայն կնիք. իսկ կատարելութեամբ մի միայն ի ներքս անդ տպաւորեալ է. (Փիլ. այլաբ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελετουργία consecratio, initiatio. Սրբազան խորհուրդ եւ պաշտօն. խորհրդակատարութիւն.
Զղեւտացւոցն օրէնսն, եւ զքահանայիցն զկատարելութիւնն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպես աստուածուսոյց քրիստոնէից մկրտութիւն է, այսպէս եւ առ նոսա կատարելութիւն, եւ այս այդպիսի տօնդ առ ելլենացոցն՝ միւստռոն. (Նոննոս.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆԴ, կամ ՔՈ. τελειότης σου sanctitas tua. Սրբազան տէրութիւնդ. սրբութիւն քո.
Քո կատարելութիւնդ կարօղ գոլով եւ զեւս մեծամեծս իմանալ։ Հանճարեղաբար քո կատարելութիւնդ արտադրեսցէ բան։ ՈՒրախ եղէ յոյժ ի վերայ առաքելոյս ի քոյոյդ կատարելութենէ. (Պրպմ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա. ՟Խ՟Բ։)
author of all Mysteries;
high-priest;
minister, celebrator.
τελετάρχης, τελεταρχικός origo perfectionis, primitus initians . Բուն կատարիչն խորհրդոյ՝ աստուած. եւ քահանայապետ, եւ քահանայապետական. աստուածային. Նա՝ որ ի քահանայագործութիւն յանդգնաբար շարժեցաւ, եւ ոչ ի կատարողապետէն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կատարողապետն սրբազնադրութիւն երկնայնոցն քահանայապետութեանց. (Դիոն. զոր Մաքս. մեկնէ աստուածային դրութիւն սրբազան խորհրդոց։)
administration, celebration;
consecration.
τελετή sacramentum, sanctificatio τελείωσις, τελετουργία initiatio, conservtio, perfectio. Խորհրդականութիւն. նուիրագործութիւն. կատարումն գործոյ քահանայութեան.
(սուրբ հաղորդութիւնն ) է ըստ բարեփառ առաջնորդին մերոյ (յեռոթէոսի) կատարողութեանց կատարողութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Զկատարողութիւն սրբազան իւղոյն. (Մագ. ՟Ա։)
Զպատարագին կատարողութիւն։ Զմիւռոնին կատարողութիւն։ Ի կատարողութիւն խորհրդոյ սրբոյ պատարագին. (Լմբ. պտրգ.։)
accomplishment, completion, consummation;
execution, realization;
perfection;
end, term, conclusion;
end, death;
consecration;
initiation;
— առնուլ, to be accomplished, finished;
to improve;
— տալ, ի — ածել, to finish, to terminate, to achieve;
to improve, to perfect;
cf. Ծագ.
τελείωσις perfectio συντέλεια consummatio. Կատարելն եւ իլն. կատարած. լրումն. բովանդակումն. վախճան.
Եղիցի կատարումն ասացելոցս նմա ի տեառնէ։ Թողեալ զբան սկզբանն քրիստոսի՝ ի կատարումն եկեսցուք։ Իսկզբանէ տարւոյն մինչեւ ցկատարումն տարւոյն։ Ընկալեալ զկատարումն հաւատոցն ձերոց զոգւոցն փրկութիւն.եւ այլն։
Հաւատք եւ սէր են սկիզբն եւ կատարումն. (հաւատք սկիզբն, եւ սէր՝ կատարումն. Ածազգ. ՟Գ։)
Աստ է կատարումն ամենայն բանին։ Ի կատարման հասակին։ Կատարումն եւ վախճան ունին ամենայն տրտմականքն։ Նոյն ժամայն գործն զկատարումն առնոյր։ Գալ ի կատարումն սննդեամբն։ Կատարումն շինուածոյ, գրոց եւ այլն. (Ոսկ. յհ.։ ՃՃ.։ Յճխ. եւ այլն։)
Ի կատարումն ածել զպատրաստուիթիւն տան քոյ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 19։)
Երակահատութեան ասիցէ զառողջութիւն գոլ կատարումն, զի սակս նորա եղանի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελευτή finis, consummatio Վախճան կենաց. նահատակութիւն. մարտիրոսութիւն.
Զկատարումն տեառն տեսէք. (Յկ. ՟Է. 11։)
Եւ եղեւ կատարումն սրբոց վկայիցն եւ այլն. (ՃՃ.։)
Ի յիշատակս կատարման ամենայն սրբոցն աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Քրիստոսակոչ կատարումն. (Կորիւն.։)
Կատարումն առաքելոցն։ Զտեղիս կատարմանցն. (Խոր. ՟Բ. 31. 72։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελειότης perfectio. Կատարումն (կամ կատարելութիւն) ուղղոց առաջնորդեսցէ նոցա. (Առակ. ՟ժա. 3։)
ԵՒ ի վերայ ամենայնի զսէրն, որ է զօդ կատարմանն. (Կող. ՟Գ. 14։)
Հաւատարիմ էր վասն կատարման վարուց եւ իմաստութեան. (ՃՃ.։)
կատարումն զլրումն ամենայն բարութեանց ասէ։ Մի ոք հայեցեալ ի գայթոտ եւ ի դիւրավնասելի բնութիւնս յուսահատ լիցի յանձինն կատարմանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελείωσις initiatio, consecratio. Կատարողութիւն. նուիրագործութիւն. նուէրք. սրբազան պաշտօն.
Առցես զճարպն, եւ զերին աջոյ. զի այն է կատարումն։ Զխոյն կատարման։ Ի մսոյ զոհին կատարման։ Մինչեւ յօրն լրման աւուրց կատարմանն ձերոյ (այսինքն օծութեան կամ ձեռնադրութեան). եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 22=34։ Ղեւտ. ՟Է. 37։ ՟Ը. 22 - 33։)
Յիշեցի զքեզ, եւ զգութ մանկութեան քո եւ զսէր կատարման քո. իմա՛ նուիրումն աստուծոյ իբր հարսնախօսութեամբ. խօսքկապ.
cf. Կատարեալ.
τέλειος perfectus. Կատարեալ. լրացեալ. ունակ կատարելութեան. լիակատար.
Կատարուն, եւ անկարօտ ամենայն կատարելութեան։ Կատարո՛ւն է յանկատարացն՝ որպէս կատարողապետ.իսկ անկատար ի կատարունսն՝ որպէս գերակատար. (Դիոն.։)
Որ զյաւելուած ինչ ոք ընդունիցի, անկատար եղիցի (ի բնէ) եւ ոչ կատարուն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Տասն թիւդ կատարուն է. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Եռանկիւնի՝ չափ կատարուն եւ պատարուն. (Մագ. ՟Ժ։)
Լցեալ աստուածեղէն զօրութեամբ, եւ կատարուն. (Շ. բարձր.։)
entelechia
(առ յետինս գրի եւ Կատարօնութիւն) cf. ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ.
(Հոգին է) կատարունութիւն առաջին՝ մարմնոյ բնաւորականի։ Նիւթն զօրութիւն, իսկ տեսակն կատարունութիւն։ Առաջին կատարունութիւն կոչէ զտեսակն, եւ երկրորդ զներգործութիւնն. (Նիւս. բն.։)
Երեքն կատարեալ է՝ ունելով սկիզբն, մեջ, եւ աւարտ. (որ վայել է ի կատարումն ամենայն կատարունութեան. Խոսր.։)
(Անհատական տարբերութիւնք) են ձեւք եւ կատարօնութիւնք. այսինքն ծնօզք, հայրենիք, եւ ազգք. (Ժամանակ եւ տեղի, դոյն եւ քանակ եւ նշանք. Մխ. ապար.։)
cat, puss;
— արու, tom-cat;
— էգ, she-cat;
— ոչ մալեալ, he-cat;
ձագ —ի, kitten, young cat;
— քաջ մկնորս, a good mouser;
— վայրի, cat-o-mountain;
նուալ՝ մլաւել —ի, to mew, to caterwaul;
մլաւիւն —ի, mewing;
երաժշտութիւն —աց, caterwauling;
ցնկնիլ —ի, to kitten, to bring forth kittens.
• , ո հլ. (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «կատու» Փիլ. լիւս. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. որից կատուա-պաշտութիւն Յհ. իմ. պաւլ. կատուակ խոտ. կատուականջ «բոյսի անուններ» Բժշ. (տե՛ս ՀԲուս. § 1345-6). նոր բառեր են կատուա-ձուկ, կատուախոտ։
• = Աշխարհիս գրեթէ ամէն կողմը տարա-ձուած մի բառ է. հմմտ. յն. ϰάττα, նյն. ϰάτα, γάτα, լատ. cattus, մլատ. catus, հֆրանս. cat, ֆրանս. chat, իտալ. gatto, սպան. gato, անգլ. cat, հբգ. chazzá, գերմ. Katze, հոլլ. kat, katte, շվէդ. katt, katta. հսլ. kotuka, բուլգ. kotka, ռուս. котъ, кошкa, ուկր. kit, լիթ. katé, լեթթ. kak'e, հպրուս. catto ևն. այս բոլորը հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ։ Միւս լեզուախմբերից աւնենք՝ արաբ. [arabic word] gitt, ասոր. ❇ qattu, ն. առոր. katu, ֆինն. kissa, katti, էստն. kas, kat, վօթ. katti, վեպս. kaši, լիվ. kasi, լապոն. katto, gatto, չերեմիս. koti, վոտյակ kotsis, սիրյ. kas, վօգուլ. kadi, kiskä., օստւաև. ka-ti, մորդվին։ kata, թրք. kedi ևն։ Հին դա-սական աշխարհը ընտանի կատու չէր ճա-նաչում և չգիտենք թէ այս բոլորը ի՛նչ ճամ-բով յառաջացած ու տարածուած են (Meillet, Esq. latine 277)։ Նախապէս գիտունները կարծում էին թէ կատուի հայրենիքը Եգիպ-տոսն է, որտեղից բերուել է Եւրոպա և այդ-տեղից էլ տարածուել ամէն կողմ. հմմտ. նուբիական kadis և արաբ. qitt (վերջինը ժԴ դարից աւանդւած)։ Արդի լեզուաբաններից ոմանք այն կարծիքն ունին թէ կատուն հնդևրոպական բառ է. բուն արմատն է հնխ. qat, որ նշանակում է «ցնկնել». հմմտ. ռուս. котитьcя «ցնկնել», գւռ. котъка «դառնուկ», սերբ. kot «թուխս», kotiti «ցընկ-նել», լտ. catulus «ձագուկ և յատկապէս շան լակոտ», հիսլ. haδna «ուլ», մբգ. ha-tele և միռլ. cadla, cadhle «այծ»։ Այս ար-մատից է ծագել հնխ. qatos, որ նախապէս նշանակում էր ընդհանրապէս «ընտանի և ենռանեների ձագ», իսկ յետոյ զանազան լեզուների մէջ յատկացուեց մի որոշ ա-նասունի ձագին։ Առաջին անգամ կելտա-կան լեզուաճիւղում ստացաւ «կատու» նշա-նակութիւնը. հմմտ. գալլ. cattos, միռլ. catt, Գերմաններին, Սլաւներին, մտաւ Արևելք և տարածուեցաւ ամէն կողմ։ Այս կարծիքը սակայն ամէնքից ընդունուած չէ և կան տարբեր ենթադրութիւններ (Հմմտ Hehn, Kulturpflanzen6 452, 477, 589, Pictet I ❇81, A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinn. Spr. Տէրվ. Երկրագունտ 1894, էջ 100, Thurneysen, Keltoromanisches, էջ 62, Reallexicon 412, Walde 141, Berne-ker 590, Trautmann 120, Kluge 246, Po-korny 1, էջ 338-9 ևն)։ Հայերէնի մէջ կա-տու բառը գործածուած է յետ-ոսկեդարեան շրջանին. (Ոսկեդարում ընտանի կատուն կոչւում էր կուզ). և յայտնի չէ թէ ո՞ր լե-զուից է փոխառեալ։ Մեր բառին ամենամօ-տիկ ձևերն են լատինը և ասորին. և հաւա-նական է որ հայ ձևը փոխառեալ է ասորե-րէնից և մեզնից էլ տարածուած է ամբողջ կովկասեան լեզուների մէջ։-Հիւբշ. էջ 307։
• Հներից Վրդն. ծն. բ. 19 մեկնում է «Կատուն ի տանն կալոյն (անուանեալ է)»։ Այսպէս նաև Տաթև. հրց. 220. Klaproth, Asia pol. էջ 102 կցում է գերմ. Kater և լտ. catus բառերին։ ՆՀԲ իբր լծորդ է դնում իտալ. լտ. և ռուս. ձևերը։ Böttich. Arica 66. 81 սանս. otu, պրս. gadi, qas, օսս. gäde, լտ. catus ևն։ Lag. Urgesch. 745 լտ. catus, լիթ. katas ևն։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 55 ներշնչուելով Վրդն. ծն. մեկնութիւնից՝ ոտանաւորով ստու-գաբանում է Ի կենդանիս յաւէտ կատուն Ընտանի է, զի կայ ի տուն։-է կենդանի բնութեամբ կայթոտ կամ կայթու-. Մկանց դժնեայ դահիճ, այն իսկ է [other alphabet] Müller SWAW 42, 250 և 48, 429 զնդ. gaδwa որ «շուն» է թարգմանւում։ Lag. Gesam. Abhd. 80, 13 ասոր. qattū ձևի հետ։ Հիւնք. լտ. catus և թրք. քk-տի։ Հիւբշ. 307 փոխառեալ ասորերէ-նից, որովհետև հայերը «առհասարակ ավելի փոխառու են եղած (ասորինե-րից) քան թէ փոխատու»։ Patrubány ՀԱ 1905, 253 ենթադրում է թէ հայերը
• դեռ Եւրոպայում եղած ժամանակ փոխ առին այս բառը կելտերից և Ասիա անցնելուց յետոյ՝ նոյնը փոխ առին Ա-սորիները հայերից՝ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկի այլանդակ մեկնութիւնը (Յուշարձ. էջ 397) տե՛ս կատաղ բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կատու, Ալշ. Մշ. կադու, Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաղու, Ասլ. գադիւ, Տիգ. գmդու, Ոզմ. կա-տօ, Սվեդ. գ'ադօ։-Զարմանալի կերպով ջնջուած է Զէյթունում. ուր գործածական է միայն փը՛սը՝գ ձևը, որ է փիսիկ (այլուր միայն փաղաքշական)։ Նոր բառեր են ար-ջակատու, կատուաչք, կատուալուայ (որ և կատնլուայ), կատուախաղող, կատուակ, լատուակծկունծ, կատուահոռի, կատուա-հուտ, կատուամորի, կատուանուաղ տալ. կատուասատկ տալ, կատուատէր, կատուա-քուն, կատուենի, կատուկախ, կատուաթութ ևն։-Միջին հյ. ունինք կատու՝ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (տե՛ս Ամատ. Հայ. բառ ու բան, էջ 333ա)։
• ՓՈԽ.-Թուշ. մինգր. կատու, լազ. կատու, ղատու, վրաց. կատա, կատունի, ինգիլ, կա-տալ, ակուշ. կատու, աւար. կետու, կետա, անդի gedu, դիդ. ketu, կայ. խիւր. gata. կաբ. gedu, աբազ. կետուուխ, կետունձ, չmտը, արչ. gadu, տաբաս. gadu, khatu, չերքէզ. կիտտու, չատու, բոլորն էլ նշանա-կում են «կատու» և վրացերէնի կամ մինգ, րելէնի միջոցով տարածուած են ամբողջ Կովկասեան սահմաններում։-
αἵλουρος felis, catus. Չորքոտանի տնակեաց՝ որսող մկանց, փափկասեր եւ ապերախտ. ... (իտ. կա՛թթօ, լտ. գա՛թուս. դաղմ. գօթ).
Մկունք կատուոց կերակուր են. (Փիլ. լիւս.։)
Մկունք համանգամայն զհրեշտակս առաքեն առ կատուն. (Մխ. առակ.։)
Կատուն ի տանն կալոյն (անուանեալ է). (Վրդն. ծն.։ Իսկ միսկ փետիսի, տես ԲԷՇԿ ՄՇԿՈՅ։)
anagallis, chickweed.
Բառ ռմկ. որ ի Հին բռ. դնի փոխանակ այլազգական ձայնիս՝ ադանալբար։
worshipper of cats.
cat-worship.
Պաշտելն զկատուս.
Առ նոսին իսկ կատուապաշտութիւն է մեծարգի եղեալ, կերակուր իւրեանց զկերակրոցն ապականիչս (զմկունս) առնելոյ աղագաւ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
thick dirt or mire, mud, slough;
miry, muddy.
• «տղմոտ» Ագաթ. «տիղմ, ցեխ» Նար. էջ 222. ուրիշ վկայութիւն չու-նինք։
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գայռ, գեռ, թրք. չօրագ, որպէս թէ «կարակուտ, տղմուտ» Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 թրք ❇ ︎ qara qum «սև աւազ» ձևից։
(լծ. հյ. Գայռ, գեռ. եւ թ. չօրագ. որպես թէ կարակուտ, տղմուտ). Ուր իցե գայռ սաստիկ կամ խմբեալ գումարեալ. ցիխ. ցխոտ. դէզ տղմոյ.
Վասն կարակում տղմին (ի խոր վիրապի ). (Ագաթ.։)
Զկարակումն մօրից ցամաքէ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
joints or articulations.
• Մանրամասն բառիս քննութեան վը-րայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ, էջ 214։
office of precursor;
fore-running.
προδρομή praecursio, antecessus. Պատիւ եւ գործ կարապետի. յառաջընթացութիւն. առաջնորդիթիւն. Նախապատրաստութիւն.
Զյառաջընթացութիւն քո, եւ զկարապետութիւն աստուծոյ բանին. (Ժմ.։)
Զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ի ձեռս տայր նմա, որպես երբեմն յովհաննու մկրտչի զկարապետութիւն քրիստոսի. (Յհ. կթ.։)
Ունելով յինքեան նաւապետ կարապետութեան զտեսուչ եպիսկոպոսն. (Կանոն.։)
Զմեծի պասեքին զճրագալոյցն կարապետութիւն ասէ զգալի պայծառութեամբ. եւ զաստուածայայտնութեան ճրագալոյցն նախատօնակ կարապետութիւն ոթօրեայ աւուրցն պաշտաման. (Կամրջ.։)
caravansary.
good order, method in oratory.
Քաջ մի՛տ դիր կարգաբանութեան գրոցն, եւ ուսանիս անտի. (Եղիշ. յես.։)
Կարգ եւ կարգաւորութիւն բանից։ Բան կարգաւոր.
Ըստ համօրէն աւետարանական կարգաբանութեան գլխոցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Զոր յիւրում տեղւոջն կարգաբանութեան գրեցից. (Արծր. ՟Ա. 8.)
Ըստ կարգաբանութեան խօսից անթարթափ լեզուոյ. (Նար. խչ.։)
ordinance, disposition, arrangement;
regulation organisation, constitution.
σύνταξις, σύνταγμα coordinatio, ordo, dispositio, constitutio. Կարգաւորութիւն. սահմանդրութիւն. բարեկարգութիւն. յօրինուած.
Ստուգաբան ի կարգադրութիւն ճառից. (Փարպ.։)
Խրախճանական կարգադրութեանց դրուագս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Զկարգադրութիւնս տանցն (սաղմոսի)։ Կարգադրութիւն կրից. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Պատուիրան եւ կարգադրութիւն ընկալաք յառաքելոցն եւ ի սրբոց հարցն. (Խոսր.։)
unfrocked;
apostate;
— լինել, to throw off the cowl, to renounce holy orders.
Որ ի բաց թողու լքանէ զկարգ սրբազան.
Նոր կամ երկրորդ յուլիանոս եղեալ՝ կարգաթող լիներ. (Մարթին.։)
oblique, diagonal;
crosswise, indirect.
ԿՈՂՄՆԱԿԱՆ πλάγιος obliquus, lateralis. որ ասի եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱՆ. Շեղեալ ի մի կողմն. Խոտորնական. Մեկդի պառկած.
Հաւասար վեցակուսի են զատական, զառ ի վեր եւ ի նրքուստ եւ կողմնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
laterally, obliquely, sideways, indirectly.
πλαγίως obliquo. Կողմանակի. եւ Անուղղակի. ըստ տմիք.
զայս բան կողմնակի իմն յիշեաց աւետարանիչն։ Եւ զայն որ ղուկասն կողմնակի ասէր։ Մարգարէիցն կողմնակի իմն բարբառեալ. (Կոչ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ։)
Կողմնակիքն մեր (լուսանցոյցք), որ են աջեայք եւ ահեկեայք, լուսաւորք են առաքինութեամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Կուսակից.
cf. Կուսակցութիւն.
cf. Կողմնակալ.
στρατηγός dux, praepositus. Իշխան եւ ոստիկան գաւառի՝ իբրու զօրավար եւ պահապան արքունի յերեսաց թշնամեաց. կողմնապետ. կողմնակալ.
Դիմեցին նոքա ի վերայ գորգեայ, որ կողմնապահ կայր կողմանց եդովմայեցւոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 32։)
Կողմնապահ թողեալ երկրին՝ ինքն դարձաւ առ թագաւորն. (Զենոբ.։)
Եթող անդր զբազումս ի նախարարացն կողմնապահս. (Խոր. ՟Բ. 41։)
Կուսակալք եւ կողմնապահք. (Յհ. կթ.։)
ԿՈՂՄՆԱՊԱՀՔ. Զօրք՝ որ ենն ի կողմնական թեւս.
cf. Կողմնակալ.
partial.
partiality;
party-spirit.
compass;
— ծովային, mariner's compass or sea compass;
— ծոցոյ, pocket, portable or travelling -;
chorographical-chart.
cf. Կողմնակի;
partial.
Արեգակն՝ շեղագնաց, թիւրընթաց, կողմնաւոր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ի կողմնաւոր սիրոյն կարծիք եւ նախանձ լինին։ Խափանեսցին ամենայն կողմնաւոր կամք. (Բրս. ճգն.։ եւ Մաշտ. հին.։)
Մի՛ կողմնաւոր բարուք զոմանս սիրել՝ ջոկս առնելով, եւ զոմանս անտես առնել. (Շ. ընդհ.։)
bounded, limited, circumscribed.
Փակեալ կողմամբք, կամ ընդ սահմանաւ.
Ոչ Փակեալ կողմամբք, կամ ընդ սահմանաւ.
Ոչ եթէ անչափակալ բարձրութիւնն աստուծոյ սահմանաթաքոյց եւ կողմնափակ իցէ. (Ագաթ.։)
to subsist;
to exist.
ὐφίστημι, ὐφίσταμαι substo, subsisto իրօք կալ՝ իբր յինքեան կայացեալ. գտանիլ արդեամբք եւ հաստատութեամբ. զետեղիլ. բաղկանալ.
Ենթակայացաւ, եթէ միայն ի սոսկ մտածութեան կայ. (Պորփ.։)
Են ոմանք անուանեալ, եւ ո՛չ ենթակացեալք, որպէս արալեզն եւ եղջերուաքաղն ... եւ դարձեալ են ոմանք, որ ենթակացեալք են, եւ անուանեալք. որպէս մարդ, եւ արհեստ. (Սահմ. ՟Ե։)
Զօրանայր շնորհօքն աստուծոյ, որ ենթակայացեալ էր յեօթնագիսեան հեր գլխոյ նորա. (Եղիշ. դտ.։)
Յորում եւ ենթակայացեալ են ոչ միայն քառիցն արհեստք, այլ բոլոր էակացն խոկմունք. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Յերեւելեաց եւ յաներեւութից ենթակացեալ է աշխարհ ... Աշխարհի ենթակացելոյ. (Մաքս. եկեղ.։)
Կամ որպէս Ենթակայ լինել, ներքոյ անկանիլ.
Գոյացութիւնն ենթակայանայ պատահմանց. (Անյաղթ պորփ.։)
Զառաջին դասն ընկալեալ տեսականին, որոյ ենթակայանայ բոլոր մարդկային հոգիք. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
Հոգին քրիստոսի ենթակայացաւ ցաւոց, տրամութեան, եւ զայրացման. (Մխ. ապար.։)
hyphen, mark of division of a word.
ὐφέν subunio Գիծ ձգեալ ի ստորէ բառից բարդելոց՝ մանաւանդ առանց ա տառի, ի նշանակ զօդելոյ. որպէս եւ ի յօդել զբառն հատուածեալ ի տողադարձս. զորօրինակ բարձ ընտիր, նոյ ընծայ, օրէնս ուսոյց. եւ ա րեւ, ի մաս տա սէր.
Ենթամնայ եւ ստորատդ հակառակ են միմեանց. ենթամնայդ ի խառնել զբանն, իբր թէ օրէնս ուսոյց. իսկ ստորատն ի բաժանել զսոյն. (Երզն. քեր.։)
Ի ձեռագիր մատեանս դնի եւ ի վերայ տառիս ը, ի նշանակ սղելոյ, կամ որոշ հնչելոյ. որպէս թէ զօրութեամբ եւս լինի իմանալ զեդեալն ներգործութեամբ. զոր օրինակ հ՟ըզօր, հ՟ընարք, անն՟ըման։
eel.
ԵՆՔԵՂԷՍ կամ ԵՆՔԵՂԻՍ կամ ԵՆՔԵՂԵԷՍ. Բառ յն. ἕγχελυς յոքն. ἑγχέλεις anguilla, -lae այն է Օձաձուկն.
Ենքեղեէս, որ ի սիկս գետոց եւ յատակս ծովակաց ի խոր տեղիս լինին. որ առաւել ցամաքային օձից նման են, եւ ոչ ջրային ձկանց. (Վեցօր. ՟Է։)
blame, contempt.
Նոյն ընդ Եպերանք, որպէս արմատ նորին. (լծ. ընդ այպն. թ. այըպ)
Փառքն եւ պատիւ որդւոյ թագաւորին ո՛չ աւ ո՛չ եպեր ինչ ընկալցի. (Աթ. հց.։)
Այս եպեր առ վարդապետսն է. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ԵՊԵՐԱՆՔ որ եւ ԵՊԵՐ. ἑπιληψία invasio, correptio, reprehensio Այպանութիւն. այպերանք. ընդվայրհարութիւն. մեղադրութիւն. դսրով. ստգտանք. այպ.
Առանց եպերանաց է արդար դատաւորին իրաւունքն. (Յճխ. ՟Զ։)
Առանց խծբծի եւ եպերանաց գեղեցկապէս կեցեալք։ Պարսաւանս եւ եպերանս ունի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Զոր պատմեմս եպերանօք. (Լմբ. պտրգ.։)
to blame, to despise.
ἑπιλαμβάνω corripio, reprehendo Այպանել, ընդ վայր հարկանել. պարսաւել. անգոսնել. ըստգտանել.
Եպերեալ զնա՝ ասէ. գնա՛ գնա՛ աստուած որդիդ պարսից, եթէ այր իցես. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Եպերելով եպերեաց վարդապետն զնոսա։ Եպերես զբանիւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Զեգիպտացիսն կապուտ կողոպուտ արարին. եւ քանզի պատուէր հրամանի աստուծոյ էր, ոչ եպերեցան. (Եփր. ել.։)
Որք եւ ի մերձաւորացն եպերեալք, եթէ արբեալք իցեն. (Ագաթ.։)
Եպերեցաւ ի սադուկեցւոցն. (Արշ.։)
Ոչ անգոսնիս յերկայնմտութեանց, ոչ եպերիս ի ներութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Այնու յոյժ եպերելի է. (Եզնիկ.։)
Ապա եւ զսա (զսէր աստուծոյ եւ ընկեբին՝) կենաց ծառ ասել՝ ոչ եպերելի է. (Անյաղթ հց. իմ.։)
blamer, contemner.
Մի՛ եպերիչք, այլ առողջացուցիչք. (Լմբ. ատ.։)
to roll, to roll up;
to twist, to writhe, to bend;
to shrivel;
to curl.
λυγίζω flecto, torqueo, complico, ἐλίττω convolvo Ոլորել. գլել կամ գլորել հոլովմամբ. բոլորել կուղ կուղ. փաթութել. եւ Գելուլ. գորովել զազիս, ճմլել զսիրտս. ոլրել, խաթ խաթ փաթթել. պիւքմէք, էյիշտիրմէք.
Գալարեսցես զնոսա իբրեւ զհանդերձ, եւ գալարեսցին. (Եբր. ՟Ա. 12։)
Գալարէին աղիք նորա ի վերայ եղբօրն իւրոյ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 30։)
Զսիրտ իմ գելու, եւ զորովայն իմ գալարէ. (Մանդ. ՟Ա։)
Գալարեցան աղիք նորա իբրեւ զմագաղաթ. (Ոսկիփոր.։)
Մատեան է (մագաղաթեայ) գալարելով գրել զքարտն. (Մխ. երեմ.։)
Իբրու շարժմամբ առ միմեանս՝ գալարելով զսոսա, եւ գալարեալ շուրջ զմիմեամբք եւ ի յիրար մտանելով. (Պղատ. տիմ.։)
successor;
vicar.
Որ կալեալ ունի զգահ իշխանութեան. իշխան. պետ. եւ Փոխանորդ.
Ոչ պակասեցին աթոռակալք եւ գահակալք յազգէն յուդայ մինչեւ ի քրիստոս. (Վրդն. ծն.։)
Որք ի մեծութեան գոյիցս գահակալք են՝ թագաւորք եւ իշխանք. (Համամ առակ.։)
Գերակայ գնդին՝ գլուխ ընտրեալ հօտին, գահակալ քոյին, պետրոս հրաշալին. (Գանձ.։)
to succeed to the throne, to take the place of some one in dignity.
ԳԱՀԱԿԱԼԵԼ կամ ԳԱՀԱԿԱԼԻԼ. Ունել զաթոռ իշխանութեան.
Որով ընկալեալ սորա զսուրբ օծումնս՝ եւ այդր եւս գահակալեսցէ. (Մաշտ.։)
Սուրմակայ ակնկալեալ փոխանակ սրբոյն սահակայ գահակալիլ յաթոռն. (Յհ. կթ.։)
partner of the same throne or dignity.
Աստուած էր բնութեամբ, եւ գահակից հօր։ Գահակից է այ, եւ համաթոռ ամենեցունց տիրողին. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
to sit on the same throne, to have the same dignity as another.
Աթոռակից լինել.
Համբարձեալ գահակցեցաւ ի սեպհականսն ընդ հօր. (Նիւս. խոստով.։)
Յընթրիսն հոգեւոր ընդ բազմականոն գահակցեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
honourable, primary;
— իշխանք, grandee, court, nobility.
Մեծարեալ գահու ի վեր քան զայլս. աւագանի.
Թագաւորն, եւ գահամեծար իշխանք. (Յհ. կթ.։)
remarkable in dignity, royal prince.
Նշանաւոր գահու. թագաւորազն.
Արշակունեաց գահանշանաց. (Նար. մծբ.։)
precipitated;
— առնել, to precipitate, to throw from a precipice;
— լինել, to be precipitated, to fall from above;
— տեղի, precipice;
—, — բերմամբ, precipitately, hurriedly.
ἁπόκρημνος praeceps, praecipitatus Վիժեալ ընդ գահս. հոսեալ ի դարէ. եւ Գահավիժական.
Ոչ երբէք ի վայրի դալարւոջ, այլ գահավէժ, եւ ի մէջ փշոց. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
to precipitate.
ԳԱՀԱՎԻԺԵՄ ԳԱՀԱՎԻԺԻՄ. κατακρημνίζω praecipito Հոսել, հոսիլ ի բարձանց կամ ի դարէ ի վայր. ուչուրումտան աշաղը պրագմագ՝ տիւշմէք.
Գահավէժ առնէին զնոսա ի ծայրից բարձրավանդակին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 12։)
Զայլս այլուր տարեալ գահավիժեաց. (Վրդն. ծն.։ Տօնակ.։)
cf. Գահաւանդակ.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Որսորդ կաքավի ի գլուխ գահաւանդի. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 32։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
cap, height, ele vation, precipice, very high and steep place.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Որսորդ կաքավի ի գլուխ գահաւանդի. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 32։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
to heat, to strike.
Ուժգին հարկանել՝ վերուստ ի վայր իջուցանելով զսուր, զգաւազան, զմտրակ. եւ Մղել. սալմագ, չարքմագ, վուրմագ, իթմէք.
Գահեցին զբերանս նորա, որ լցաւ արեամբ. (Ոսկիփոր.։)
Պողովատ թրովն ի վերայ սաղաւարտին գահեաց։ Գահեալ զերիվարն ուժգին. (Ուռհ. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Ը։)
Ընջուղն գէր եւ աղուոր պիտի՝ որ միս ունենայ, եւ ուժով կտրճներ դահեն, եւ բերեն ծանր պլատկերով. (Վստկ. ՟Յ՟Ա։)
president, principal;
primate;
dean.
πρόεδρος, προκαθήμενος praeses Երէց գահու քան զայլս. նախագահ. աւագագոյն յոր եւ է կարգի. պաշ, րէիս, սէրտար.
Գահերիցունք եւ առաջնորդք. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 63։)
Գահերէցն ի նոցանէ՝ լուծանէ եւ մեկնէ. (Փիլ. տեսական.։)
Զչորսին գահերէցս իւրոյ տաճարին, որ բդեշխն կոչէին. (Ագաթ.։)
Գահերէց գլխաւորութիւն. (Ոսկ. մտթ.։ Սկեւռ. յար.։)
ԳԱՀԵՐԷՑՔ. գ. Յառաջագահք. նախապատութիւն.
Անձանց վնաս եւ ամօթ արարին, որ զգահերէցսն խնդրէին. (Բրսղ. մրկ.։)
precipice.
Իբր Գահաւանդք. κρημνός praecipitium ուչուրում.
to Conform, to imitate;
to copy, to transcribe.
τυπόω, ἑντυπόω, ἁνατυπόω formo, informo, figuro, imprimo, reformo Տպաւորել. օրինակել. նմանեցուցանել. ձեւացուցանել. թէշքիլ՝ թասվիր էթմէք, գալըպլամագ.
Կնիքդ բազում էութիւնս ի կերպարանս իւր գաղափարելով. (Փիլ. ել.։)
Որ ըստ համեմատութեան ընդ եօթն աւուրս շաբաթուն գաղափարին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ձմեռն զդժնեայ դառնութիւն դժոխոցն գաղափարեալ օրինակէ։ Գաղափարես ի բոլորս զերեքանձնական տէրութիւն։ Ի քեզ տպաւորեալ գաղափարէր մովսէս զգաւազանսն. (Զքր. կթ.։)
Զշնորհսն հոգւոյն սրբոյ եւ զօրութիւնն ջրով գաղափարէ. (Նանայ.։)
Զորս (զհրեշտակս) գաղափարեն սարկաւագք, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զնախատպին յինքեան գաղափարեսցէ զնմանութիւն. (Գր. հր.։)
transmigration, emigration, flight;
journey;
pilgrimage;
the colony, the settlers or fugitives.
ԳԱՂԹ որ եւ ԳԱՂՈՒԹ. (որպէս թէ գաղտերթ, կամ գաղոյթ. զօղումն փախստեամբ) ἁποικία demigratio, transmigrtatio, colonia (ուստի կողոնիա). Չու. վտանդարութիւն. տարաբնակութիւն. բնակափոխութիւն. պանդխտութիւն. փախուստ. գերութիւն. անցք. հատուած. կէօլ, հիճրէթ, գէվաթը, թէրքի տիյար.
Ել գաղթին փութացուցանէր։ Դառնիճն յայտնութիւն հոգեկան գաղթին է։ Ի գոհութեան գաղթիցն։ Բնակափոխութիւնք գաղթից. (Փիլ.։)
Յելս գաղթին փոյթ լինել։ Տաղաւարն ոչ ունի հաստատութիւն, այլ վասն գաղթի. իսկ յորժամ գաղթն դառնայ, ապա երանգ եւ փութապէս կործանի. (Ճ. ՟Թ.։)
Աւերի երկիրն ի գաղթէն։ Որ գաղթին յերեսաց ասորեստանւոյն. (Գէ. ես.։)
Ի հելլենացոց լեզուն զատիկն փասեք կոչի կամ գաղթ. (Տօնակ.։)
ԳԱՂԹ. ի Թանձրացեալն, իբր Գաղթական. վտարանդեալն. խումբ փախստէից.
Շուրջ զամրոցաւն, ուր գաղթ գաւառին զօղեալ դադարէր։ Զգաղթ ընտանեացն իւրոց ի ծործորս ամուր լերանցն թագուցանէր։ Ոչ կարացին ժամանել անկանել յամրացեալ գաղթս։ Առեալ ընդ իւր զգաղթն յաւարի առեալ. (Յհ. կթ.։)
fugitive, refugee, settler;
colony.
Սառա թագաւորին ոչ փոխանակեաց զգաղթական այրն իւր. (Եփր. ծն.։)
Զգաղթականսն՝ որ ի նա անկան. (Մխ. երեմ.։)
ἁποικία colonia Գաղթ ի վերացեալն, միանգամայն ի թանձրացեալն. հատուած.
Գաղթական էջ ի բերիտիա, եւ ի պատարա։ Յունաց գաղթականն. յորս եւ զհոմերոս ոմանք պատմեն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի պատառուածս նոյն ամբարտակի գետոյն՝ այժմ, որպէս լսեմք, մարդիկ աշխարհին ի հէն եւ ի գաղթականս՝ փախստեամբ ամրանան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
to send abroad or from home;
cf. Գաղթիմ.
Վտարել. վարել ի տեղւոջէն.
Զաշխարհն վասպուրական գաղթէ յասորեստան. (Ասող. ՟Գ. 5։)
ԳԱՂԹԵՄ, եցի. չ. ԳԱՂԹԻՄ, եցայ. ձ. μετοικίζομαι, ἁναχωρέω demigro, transferor, fugio, discedo Գնալ վտարանդի իբրեւ հատուած. տարագնաց լինել ի հայրենի գաւառէն. փոխել զբնակութիւն այլուր. չուել. մեկնիլ. խոյս տալ. անկանիլ եւ պատսպարիլ. կէօչմէք, թէրքի տիյարէթմէք, սըղընմագ.
Ի փութալն իւրում ի գաղթել՝ անկաւ եւ կաղացաւ. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։)
Որդի պարթեւին, որ ի կողմանս յունաց գաղթեաց. (Ագաթ.։)
Ոգւոցս մերոց հանդերձեալ գաղթիլ առ արդարութիւն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 12։)
Ի գաղթելն հայոց յարտաշրէ՝ գաղթին եւ նոքա. (Խոր. ՟Բ. 75։)
Գաղտնի նետիւք խոցոտէ զգաղթեալսն. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
Փողով ազդ առնել ի գաղթիլ. (Մխ. երեմ.։)
Յորժամ ինքեանք գաղթեցին. (Լմբ. իմ.։)
Գաղթեցաւ ի խորշս լերինն։ Յերեսաց նոցա գաղթէին մարդիկ յամրոցս. (Վրդն. պտմ.։)
Ոչ կարացեալ սպառսպուռ գաղթիլ յամրոցսն. (Յհ. կթ.։)
Գաղթեն բնակիչս աշխարհին յամրոցս, եւ ի քաղաքս ամուրս յերեսաց իսրայէլի։ Ելանէ հրաման ի կայսերէն՝ գաղթել զբնակիչս աշխարհին ի քաղաքս ամուրս, եւ ամուր աշտարակս. (Ղեւոնդ.։)
french;
— եկեղեցի, the gallican church;
— բարբառ, the French language;
ոճ — լեզուի, gallicism.
in French;
after the French manner;
French, the French language;
— գիտել, ուսանել, խօսիլ, to know, to learn, to speak French;
խօսի՞ք —, do you speak French ? չգիտեմ, Տէր, չխօսիմ —, I do not know, Sir, I cannot speak French.
to cool, to grow tepid, lukewarm;
to slacken.
Եղկանալ. թուլանալ ի ջերմութենէ.
Ոչ ի հըրոյն ողջակիզեալ, այլ ներհակօքըն գաղջացեալ. (Շ. վիպ.։)
Ի գիճութեան մեղացն գաղճանան. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Գաղտ.
Գողք գաղտաբար ելեալք. (Սոկր.։)
Իսկ գաղտաբար ընդէ՞ր, որ կարօղ էր յայտնապէս ելանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Գաղտաբար ունկնդրութիւն առնէր ասացելոցն. (ՃՃ.։)
Ասէ անօրէնն յունկն սրբոյն գաղտաբար. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ.։)
Ելեալ գիշերի գաղտաբար։ Գաղտաբար յինքն գրաւեալ։ Գաղտաբար իմն զարեւմտեայ կողմամբ լերինն պարառոցեալ. (Յհ. կթ.։)
to steal away, to slip away.
ԳԱՂՏԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. κρυφῇ ἁποτρέχω occulte secedo Գաղտաբար չուել, խոյս տալ.
Գաղտագնաց եղեալ ի տփխիս. (Ասող. ՟Գ. 4։)
Առաքէ գաղտագնաց հետեւակս. (Խոր. ՟Բ. 81.) իմա ածակ. կամ մ. հետեւակին։
that eats by stealth or secretly.
Գաղտ կերօղ. ի ծածուկ ուտօղ. որպէս դնի ի յն. ἕσθων λάθρα comedens latenter
who throws secretly;
that is thrown secretly.
Գաղտ ձգեալ. ծածուկ տեղաց նետած. ուստի ասի,
Գաղտաձիգ նետք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։ Մանդ. ՟Զ։ Արծր. ՟Ե. 11։ Յս որդի։ Լմբ. սղ.։)
that makes war secretly or invisibly.
Որ գաղտ մարտնչի. ծածուկ կերպով կռուօղ.
Գաղտամարտ ունիմք թշնամի՝ ընդ խաւար խոցոտող. (Լմբ. պտրգ.։)
secretly, artfully, cunningly, cheatingly.
Որպէս թէ գաղտումաղտ, կամ իբրեւ գողունի եւ անհամեստ. գալպ, քէլբ. այսինքն Խարդախ, խարդախեալ, անհարազատ. զի յն. է νοθεύων adulterans
Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ, եւ կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. այսինքն խաբանօք տառապեցուցանէ, տնանկացուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24. (այլ ձ. գաղտամես, գաղտամեսց, կամ գաղտապէս։))
cf. Գաղտաձիգ.
Հարուածս նետից գաղտնաձիգ զինուց. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
cf. Գաղտամարտ.
Գուպար գաղտնամարտ մտացս օցտելոց. (Նար. կ.։)
secret, oecult, latent, hidden;
stolen, furtive;
clandestine
ἁπόκρυφος, κρυπτός, κρυφίος, κρυφαῖος Occultus, secretus, absconditus, latens, reconditus Ծածուկ. թաքուն. ղօղեալ. անյայտ. կիզլէ, սագլը, սըր, գալ.
Ցուցին նմա զգաղտնի դրունս։ Յայտնէ զխորինս եւ զգաղտինս. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 20։ ՟Բ. 22։)
Գաղտնի, որ ոչ ծանիցի. (Մտթ. ՟Ժ. 26։)
Գաղտնի խորհուրդ, կամ հաց. (Իմ ՟Ժ՟Դ. 23։ Առակ. ՟Թ. 17։)
Իմացարուք զայ գաղտնոյ՝ գաղտ յերկրի սքանչելիք. (Եպիփ. թաղմ.։)
Որոգայթն գաղտնի եւ հնարադիրն աներեւակի։ Գանս գաղտնի. (Նար.։)
ԳԱՂՏՆԻՔ. գ. τὰ ἁπόκρυφα Secreta, abscondita Գաղտնի իրք, խորհուրդք. խորք. սիրտ.
Ի գաղտնեաց իմոց սուրբ արա զիս տէր։ Նա քննէ զգաղտնիս սրտից մերոց։ Ի վերայ գաղտնեաց։ Գաղտնիք մարդկան, խաւարի, ամօթոյ.եւ այլն։
Տիրեսցէ ի վերայ գատնեաց ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Դան. (՟Ժ՟Ա. 43։)
Գնաց գաղտնի յայլ տեղի. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Ը.։)
Գաղտնի վնասողաց. (Նար.։)
Բուռն եհար զհանդերձիցն գաղտնեաւ. (Ոսկ. ղկ.։)
Իբր թէ ի պատճառս խաղաղութեան. բայց ի գաղտնիս՝ օգնել անտիգոնեայ. (Խոր. ՟Բ. 18։)
to find means or place, to take, to lay, to have hold;
to find the means of .vanquishing or to wrong, to obtain ones intention or design;
to succeed;
ոչինչ — լինել, to succeed never;
իբրեւ — չլինէր պաշարմանն, despairing to take the city by siege.
cf. Գամագիծ՞՞՞գսանեմ.
περίειμι, ἱσχύω, λυμήνομαι, ἁντίσταμαι Supero, valeo, labefacto, resisto եւ այլն. ԳԱՄԱԳԻՏ կամ ԳԱՄԱԳԻՒՏ ԼԻՆԵԼ, կամ ԳԱՄԱԳԻԾ ԳՏԱՆԵԼ. Գամս գտանել, այսինքն անցս եւ ելս հնարից, կամ հնարս յաղթութեան, կամ տեղի ըմբռնելոյ եւ վնասելոյ. սանանել. զդէմ ունել. ճար մը ընել՝ վնասել, ուզածը առաջ տանիլ, ձեռք երկնցնել, դէմ դնէլ. չարէ պուլմագ, գուլփ ալմագ, այազընա եէր էթմէք, պէճէրմէք.
Յամուրսն ոչ կարացին լինել գամագիտ. (Արծր. ՟Դ. 7։)
Թերեւս վնասել ինչ կարեմք ... դիւրով կարեմք լինել գամագիւտ. (Փարպ.։)
Աղքատութեամբ ձգեաց նմա գործիս, եւ այնու կարծէր գամագիտ լինել։ Որում ոչ միայն ցեց, այլեւ ոչ մահ կարիցէ գամագիտ լինել։ Չլինիցի ինչ քեզ այնուհետեւ գամագիտ հուրն։ Չտայցէ գամագիտ լինել իւղն այն ի մկանունս մեր՝ ունելեացն նորա. (Ոսկ. մ. ստէպ։)
Յորս հպարտութիւն ամբարտաւանութեան ոչ երբէք կարասցէ լինել գամագիւտ. (Սարկ. քհ.։)
Ոչ այնու ինչ նախանձու կարէ մեզ գամագիտ լինել. (Իսիւք.։)
Վահան, որում չէ հնար ումեք գամագիտ լինել. (Ոսկ. փիլիպ.։)
scandalous;
scandalized.
Առիթ գայթագղութեան առանձին կամ այլոց.
Զգայթագղականսն, զպատրողականսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Յերեւելիսըդ մի կացցես՝ գայթագղական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Գայթագղիմ.
to scandalize, to supplant;
to stumble, to trip.
ԳԱՅԹԱԳՂԵՄ կամ ԳԱՅԹԱԿՂԵՄ ԳԱՅԹԱԳՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. σκανδαλίζω Scandalizo, offendo Տալ այլում գայթել եւ գլիլ. թակարդել. կործանել յորոգայթ. գլորել ի մեղս. պղտորել եւ դանդաղեցուցանել զմիտս եւ զկամս. տիւշիւրմէք, կիւնահա սօգմագ, Քէնա իպրէթ վերմէք.
Փոքրն այն գինի՝ որ գայթակղեաց զքեզ։ Ոչ գայթագղեցին զեղբայրն։ Եթէ գայթակղեսցէ զիս. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Գ. եւ այլն։)
Եթէ ակն քո կամ ձեռն քո գայթագղեցուցանէ զքեզ։ Մի գայթագղեցուսցուք զնոսա։ Որ ոք գայթագղեցուցանէ զմի ի փոքրկանցս յայսցանէ. (Մտթ. եւ այլն։)
Պարզապէս Գթեցուցանել.
Զամենայն ոք գայթագղեցի, բազում մեղաց դուռն բացի. (Ոսկիփոր.։)
Մի ելաներ ի վերայ ջրոյդ (սառին), զի կօշիկդ գայթակղեցուցանէ զքեզ. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Թէ կերակուր գայթագղէ զեղբայրն, ոչ կերայց միս յաւիտգեան, եւ ոչ զեղբայրն գայթակղեցից. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ. (տպ. գայթակղեցուցանել։))
to be scanda-lized, offended, to take offence, to be in a passion;
to stumble, to slip, to trip.
ԳԱՅԹԱԳՂԻՄ որ եւ ԳԱՅԹԱԿՂԵՄ, եցի, չ. σκανδαλίζομαι , προσκόπτω, ὐποσκελίζω scandalizor, labor եւ այլն. Գայթելով գլիլ, գթելով գլորիլ. ընդհարկանիլ ընդ խոչ եւ ընդ խութս, եւ կործանիլ մարմնով եւ հոգւով. թակարթիլ յորոգայթ. պղտորիլ մտօք. մոլորիլ. խոտորիլ. սահիլ, գլորտըկիլ. գայմագ, տիւշմէք, վուրուլմագ.
Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի. ապա թէ ոք գնայ գիշերի, գայթագղի։ Երանեալ է, որ ոչ գայթագղեսցի յիս։ Իբրեւ լուան զբանն, գայթագղեցին։ Յայնժամ գայթագղեսցեն բազումք։ Թէպէտեւ ամենեքեան գայթագղեսցին ի քէն, սակայն ես ոչ գայթագղեցայց։ Գայթագղի, կամ գթէ. եւ այլն։
Զգոյշ լեր, գուցէ գայթագղիցես զնովաւ. (Սիր. ՟Ի՟Ը. 30։)
Թէպէտեւ գայթագղեսցի, նա մի կործանեսցի։ Սակաւիկ մի եւ գայթագղեալ էին գնացք. (Սղ. ՟Լ՟Զ. 24. ՟Հ՟Բ. 2։)
Եւ նոքա վասն իմ կեղծաւորեալ գայթագղեսցին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 25։)
Առեալ ինչս բազումս՝ գայթագղեսցի առ կողմանսն. (Նոննոս.։)
Գործ գայթակղելի. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
to stumble, to trip, to glid, to slip.
ԳԱՅԹԵՄ ԳԱՅԹԻՄ. πταίω, πτάω, ὁλισθαίνω Labor, offendo, vacillo, excido Գթել. գայթագղիլ. դրդուիլ. սայթաքիլ. անկանիլ. սկրդիլ, սահիլ, սխալիլ. գայմագ, տիւշմէք.
Եթէ գայթիցի, առաւել եւս կործանեսցեն զնա. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 29։)
Երանեալ է այր, որ ոչ գայթեաց բերանով իւրով. (անդ. ՟Ժ՟Դ. 1։ տես եւ ՟Ի՟Ա. 8։ ՟Լ՟Դ. 20։)
Գայթէ, եւ ունի չարն զձեռանէ նորա։ Անօրէնք գայթին եւ գայթագղին ի նոսա. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Զի մի անգոյիցն փութով ի հաստատնոցն եւ ի ճշմարտապէս էիցն սողոսկեալ գայթիցիմք. (Նիւս. երգ.։)
pebble, flint.
ԳԱՅԼԱԽԱԶ գրի եւ ԳԱՅԼԱՀԱԶ. σμυρίτης λίθος, ἁκρότομος , ψῆφος Smyris, petra acuta, lapillus durus Որձաքար վէմ կարծր. որ ի սուրբ գիրս ըստ յն. անխտիր դնի՝ քար, եւ սայրասուր վէմ, եւ սմիռեան քար (այն է սիւմպատէճ. գուցէ եւ կածքար. չագմագ կամ պիլէյի դաշը ). տես (Ել. ՟Դ. 25։ Յես. ՟Ե. 2։ Յոբ. ՟Խ՟Ա. 6։) Իսկ ի բառս Գաղիանոսի ասի լինել Ազգ մարմարիոնի։
Ամենայն նիւթ ընդ գործով արուեստից անկանի ճարտարաց. միայն գայլահազն անգործ մնայ. (Կամրջ. ՟Բ։)
Թլփատեաց սրովք գայլախազիւք զորդիսն իսրայէլի. (ՃՃ.։)
made of pebble or flint.
Սուրս քարեղէնս գայլախազեայս. (Յես. ՟Ե. 3։)
ἁκρότομος Սայրասուր, կամ ի գայլախազ վիմէ հատեալ.
Արար յեսու նաւեայ դանակս գայլախազեայ. (Եղիշ. յես.։)
Ի ձեռն գայլախազին զարտաքին անդամս նոցա դրոշմէր, զի սիրտք նոցա գայլախազեայ՝ կակղասցին. (Եփր. յես.։)
Գայլախաղեայ սուրք ի պահեստ առեալք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to be like a wolf;
to be ravenous.
Լինել իբրեւ զգայլ. ի գայլ փոխիլ.
Ապա թէ գայլանայցեմք։ Իսկ եթէ ոչ գայլանայցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Դատաւորք գայլացեալք եւ գազանացեալք։ Եւ քեզ պարտ է լինել նմանող քաջացն եւ առաքինեացն, եւ ոչ գայլացելոցն հովուաց. (Մանդ. ՟Է. ՟Ը։)
wolf's skin.
λύκειος Lupinus Սեպհական գայլոյ. գուրտա մախսուս.
Զբարսն գայլենիս յայտնապէս ցուցանեն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Գուցէ հանդերձս գառնենիս ունիցիս, եւ բարս գայլենիս. (Մաշկ.։)
ԳԱՅԼԵՆԻ գ. λυκέη, λυκῆ Pellis lupina, tegmen e pelle lupina Մորթ գայլոյ. գուրտ տէրիսի՝ քիւրքիւ.
Զսամուրենիս եւ զգայլենիս ագանէր. (Բուզ. ՟Զ. 2.)
muddy, miry, dirty.
Յեր կինս բացեալ զգայռալիր բերանն ... ածէր զլեզուն զերկրաւ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
to lie down.
ԳԱՅՌԱՄ ԳԱՅՌԵՄ, եցի. որ եւ ԳԱՌԵԼ, ԳԱՌԻԼ. κοιμάω, κεῖμαι Curbo, jaceo Պառակիլ, (որպէս զգառն, կամ ի գայռի) ընկողմանիլ. պառկիլ. եաթմագ.
Զիա՞րդ իցեն թշնամիք միմեանց որմզդն եւ արհմնն, որք ի միում արգանդի գայռացին։ Միմեանց թշնամիքն հեզութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառէին. (Եզնիկ.։)
Գուցէ անկեալ յորսայս գայռիցէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
much cudgeled, punished, chastised;
— առնել, to give a heavy blow with a stick, to strike with a stick;
— լինել, to be struck with a stick.
cf. ԳԱՆԱԼԻՑ. Անդամոց գանալի վիրօք լինել. (Ճ. Ա։)
Գանալի վիրօք ապտակեալ ի բանսարկուէն. (Բենիկ.։)
Լցեալ գանիւք. չարաչար հարեալ. խոշտանգեալ.
Մարմինք իւրեանց գանալիցք, եւ զայլոց վէրս ողջացուցանէին. (Եղիշ. առաք.։)
Թօթափեալ զգանալից մորթն իբրեւ զհանդերձ, եւ եղեւ ողջ կատարեալ. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ.։)
Զվէրս գանալից մարմնոց նոցա բժշկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Գանալից հարուածովք, կամ քըքովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Ղեւոնդ. ՟Բ։)
Գանալից լիցի. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Զոր սիրէ տէր՝ խրատէ. գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Ագաթ.։ Իսիւք.։)
Զիրսն ուրանաս, եւ զբանսն գանալից առնես. այսինքն թշնամանես, կամակորես. (Սեբեր. է։)
that which beats;
— լինիմ
Զթիկունս իմ ետու ի հարուածս. ակիւղաս ասէ, վիրաւորչաց. այլքն՝ գանահարաց ասեն ... այլքն՝ կողոպտաց. (Ոսկ. ես.։)
ԳԱՆԱՀԱՐ ԼԻՆԵԼ. ԳԱՆԱՀԱՐԻՄ Գան ըմպել. հարուածիլ. cf. ԳԱՆԱՀԱՐԻՄ