to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
Զհերս քո ճողես։ Ճողեն զհերս գլխոյ իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։ Ճ. ՟Գ.։)
Մազ ի հերոյ ճողեմք. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
Ճողէր զմօրուսն։ Ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Վրդն. պտմ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Զհերսն եւ զմօրուսն ճողելով։ Ճողէին զհերս եւ զմուրուս։ Ճողէր զալիսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ե. Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Բ. եւ այլն։)
Հիւանդանայ, եւ հերքն եւ մուրուքն ճողին. ((ռմկ. թափին) Կաղանկտ.։)
Հերքն՝ որ ի չարչարողացն փետեցաւ, եւ ճողեցաւ. (Մխ. ապար.։)
Մերթ՝ Կթել. ժողովել. եւ Հեղուլ եւ այլն.
Ծնունդ այգւոյ ազոխ յանդի, եւ ճողեալ գինի յամանս. (Վրք. հց. ձ։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
Ճողելով ապրել. շորթել. կորզել. զերծուլ. քաղել. կապտել. ի բաց թափել. ազատել. չ. եւ կր. պրծանիլ. զերծանիլ. փրցընել, խալըսել.
Զինչս նորա ի բաց ճողոպրել։ Ճողոպրել զճաշակս ի ծամելեաց առիւծուն. (Ճ. ՟Բ.։ Մագ. լ։)
Ճողոպրէ եւ ոչինչ ի ցանկութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Անսահմանութիւն աստուածային բնութեանն, որ նախ քան զունելն ճողոպրէ, եւ յառաջ քան զիմանալն ի բաց փախչի. (Լծ. ածաբ.։)
Մազապուր ճողոպրեալ յամուրն փախստեայ անկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 35. յն. փախչէր։)
Հազիւ ճողոպրեալ անձնապուրծ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
Ճողոպրիլ ի տանջանաց, կամ ի թշնամեաց. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ.։ Խոսր.։)
Ճողոպրեցայց ի քոց հարկեցուցանօղ բանից. (Խոր. ՟Գ. 65։)
cf. Ճողոպրիմ.
to escape, to evade, to slip away, to get rid of, to disentangle;
cf. Մազապուր.
deliverance.
Ճողոպրելն, իլն.
ԶԱնձին եւեթ ճողոպրումն փութալ հնարել. (Պիտ.։)
Զանսաղարթական ճողոպրումն, եւ կնտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
cf. Ճիք.
Ճողեալ մասունք անպիտանք, կամ շողոտ կենդանիք. ճղրտկած, բզըքտած, կամ շողիքի պէս բաներ.
Ճեճեկեալ ճիօրէն ճողորտեաց։ Բացանցութիւնք ճիոց եւ ճողորտեացն արտասորեալ. (Մագ. ՟Թ. լ։)
cf. Ճղփիւն.
Զտանջողացն ասէ զճողփիւնն լսէաք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Ի ճողփմանէ ալեաց, կամ ջուրց. (Փիլ. յովն.։ Վրդն. ծն.։)
cf. Ճղփիւն.
Զտանջողացն ասէ զճողփիւնն լսէաք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Ի ճողփմանէ ալեաց, կամ ջուրց. (Փիլ. յովն.։ Վրդն. ծն.։)
to tear;
to haul, to drag or draw along.
ՃՈՂՔԵԼ. (լծ. Ճեղքել) Ձգձգելով պատառոտել, չարաչար ճողել եւ փետել. քաշքշել, ճղքրտել, փետտել.
Այնպէս ձգեցին եւ ճողքեցին ընդ ապառաժ տեղիսն քարշելով, զի ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
rope, cord;
halter.
• , ի-ա հլ. «չուան» Բուզ. գ. 14. Զե-նոբ, էջ 46 (գրուած ճօպան), Ասող. 188. Ոս-կիփ. որից ճոպանաձիգ Թղթ. դաշ. Վրդն. պտմ. Մխ. այրիվ. էջ 61. ճոպանաւոր Զե-նոբ. էջ 46. ճոպանխաղաց (չունի ԱԲ) Յալ-սրմ. նոյ. 29, Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 8)։
• ՆՀԲ նոյն ընդ չուան։ Տէրվ. Altarm 38 քուղ, կուղ, զուսպ, կոպնեալ ձևերի հետ հնխ. gu արմատից, նոյն ընդ սանս. guph, անգսք. cyspan «կապել», հսլ. kosp «կապ» ևն։ Հիւնք. չուան բա-և սումեր. guana «նաւի չուան»։
• ԳՒՌ.-Երև. Խլ. Վն. ճօպան, Ալշ. Մշ. ნօ-բան «հաստ չուան», Խտջ. ջօբան «չուան» (Շիր. և Սլմ. «ցորենի խուրձերը սայլի վրայ կապելու չուան», Լ. Շլ. «հաստ կաշեայ փոկ», Սլմ. «պարսատիկ, պարսէտ»). որից ճոպանել «անասունների ոտքին չուան կա-պել, որպէսզի արածելիս հեռու չերթան», ճոպան ոլորել Ախց. «մի տեղ երկար նստիլ կամ մնալ»։ Ձևով հետաքրքրական է Ղրբ. ճա՛պան «մազէ գործած հաստ չուան», որի հէ︎ հ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭანი ճապանի «բեռ կա-պելու յատուկ փոկէ չուան», քրդ. [arabic word] čo-pan «չուան» (Justi, Dict. Kurde 127 և Kurd. Gram. 57 սխալ է համեմատում բառը՝ հյ. չուան ձևի հետ), ն. ասոր. čop'an «կաշէ հաստ պարան»։
Նոյն ընդ ձայնիս Չուան. այն է պարան. տոռն. լար ի կանեփոյ, ի մազէ, ի փոկոյ, եւ այլն. σχοῖνος, πεῖσμα, χορδή funis, chorda, restis
Ճոպան ի փողս եդեալ խեղդամահ արարին զնա. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Զփրկական նշանն՝ որ ի վերայ կմբեթին, ճոպանօք ի վայր բերէր. (Ասող. ՟Գ. 12։)
Ձգեաց զճոպանն։ Կզթեաց զճոպանն. (Զենոբ.։)
Մինչ ճոպան տաս, եւ զթշնամին խեղդես. (Ոսկիփոր.։)
to get bruised.
ՃՈՊՃՈՊԻԼ. Իբր Կոճոպիլ, կամ ճնշիլ. ճմլիլ.
Ճա՛նճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ, եթէ ոչ՝ ճմլիս ճոպճոպիս. (Մագ. ՟Ը։)
emphatic, declamatory;
—ս խօսիլ, cf. Ճոռոմաբանեմ.
Ճոխ եւ յորդ, պերճ եւ սեթեւեթեալ.
Ճոռոմ բանիւք (խօսել, կամ յաղթել). (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Պճնել զբանս, եւ ճոռոմ արուեստիւ խօսել. (Երզն. մտթ.։)
Կամ որպէս մ.
Ի բացուստ ճոռոմս խօսիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա իբր ռմկ. պօլ պօլ ջարդել, ճառդ ճուռդ ընել։)
magniloquent, pompous;
declaimer.
Ճոռոմ բանիւք, եւ ուր իցէ բան ճոռոմ.
Բարիո՛ք ջատագովեցեր ի ձեռն ճոռոմաբան ամբարհակաճութեանդ քո. (Ճ. ՟Բ.։)
to boast, to vaunt, to speak pompously, to brag, to declaim, to spout, to tear a passion to tatters.
ՃՈՌՈՄԱԲԱՆԵԼ. Ճոռոմս խօսել.
Ոմանք ըմբոստացեալ ճոռոմաբանեն։ Ճոռոմաբանեն զճաշակաց առիւծուն. (Կանոն.։ Մագ. ՟Ը։)
magniloquence, pomposity, pompous nonsense, bombast, declamation.
Պերճախօսութիւն. եւ Շատխօսութիւն. շաղփաղփութիւն.
Աստուած անուանեցին զհերմէս ջասն քաջախօսնակ ճոռոմաբանութեանն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Անճոռնի ճոռոմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ա։)
Դադարեա՛ ի ճոռոմաբանութենէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ջանան թաքուցանել արուեստաւոր ճոռոմաբանութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
κομπάζω jacto, fastose me gero. ՃՈՌՈՄԱՆԱԼ. Ճոխանալ. պանծանալ. գոռոզանալ. մեծաբանել.
Թէ կամեցեալ էր ճոռոմանալ, եւ զպատճառսն ասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
boy, domestic, waiter.
Բառ ռմկ. Սպասաւոր. փոքրաւոր. պաշտօնեայ. արբանեակ.
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ սայլի.։)
Թուղթն խօսուն՝ լուսով ի լի (սուրբ կոյսն), գիրըն գրեցաւ յինք ձոյլ ոսկի (յիսուս), կենաց թղթին ճորտ ու գերի։ Ճերմակ ձի դաւեղ եւ գէր (գաւակաւ). աչեր սպիտակ փայլուն ունէր (ճրագ կանթեղին). ճորտն ըզպախուցըն կուքաշէր, խըրխընջալով ի վեր վազէր. (Շ. առակք.։)
Վասն արձակումն առնելոյ ճորտուն. եւ դարձւցանելոյ. արձակումն ընդձեռամբ անկելոցն յիշխանէն. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
cf. Կայռին.
• «առնանդամ». ունի միայն ԱԲ. իբր մհյ. բառ գիտէ Նորայր, Բառ. ֆր. 1268բ։
• Պատահական նմանութիւն ունին վը-րաց. ჩუჩა չուչա «առնանդամի մաշ-կը, prépuce» և կազիկումուկ չեչ «առն-անդամ»։
• ԳՒՌ.-Մկ. ճուճ, Ալշ. Մշ. ճուջ, Հճ. Պլ. Ռ. ջուջ, Սեբ. ջուջ, Տփ. ճուճու, Ախց. ճու-ճուլ, Շմ. ճիւիւլ, Ղրբ. ճի՛ւճիւլ, ճի՛մօղ. ընդհանրապես գործածական է միայն երա-խայի համար. բայց Մկ. Պլ. ընդհանուր է (նաև մեծերի համար է գործածւում)։ Որից ճուճլաթ «խանձարուրի այն մասը՝ որով մանկիկի առականքն են փաթաթում»։ Հմմտ. նաև ուտ. ճօճօլ, «մանկան առնի»։
cf. Կայռին.
cf. Ճուրակ.
• «արուբազէ» Մագ. քեր. 228 և 240. «Բազէի արական՝ ճուռակ»։
• = Պհլ. *čurrak ձևից. այս ձևը աւան-դուած չէ, բայց ունինք պրս. [arabic word] čurra «փոքր բազէ և որձ բազէ» (ԳԴ). սրա հետ հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ǰurra-bāz կամ ǰura-bāz «արու բազէ», իրանեանից են փո-խառեալ նաև աֆղան. ǰurra, ǰurrabāz «մի տեսակ բազէ», քրդ. ǰurre «բազէ», արաբ. ❇ zurraq «սպիտակ բազէ», յն. τζουράϰιον (վերջինիս հետ հմմտ. Մագ. քեր. 228 Սակս ոչ ունելոյ ճէ նոցա (Յունաց), յոր-ջորջեն զճուռակն ծուռակ)։-Հիւբշ. 190։
• Նախ ՆՀԲ (գաւազ բառի տակ) մեկ-նում է պրս. ճիւրրէպազ. իսկ բուն ճու-ռակ բառի տակ դնում է լծ. յն. ἰέροζ։ Lag. Arm. Stud. § 1396 կասկածում է պրս. յurra և արաբ. zurraq ձևերի վը-ոայ, բայց ընդունում է յն. τζουράϰιον։ Հիւբշ. յիշում է այս վերջինները և Եր-զընկացու ճուռակ գրչութիւնը կարդում է *ջուռակ։ Երկուսն էլ ծանօթ չեն պրս. čurra ձևին, որով միայն կանոնաւորա պէս մեկնւում է հայերէնը։
ՃՈՒՌԱԿ կամ ՃՈՒՐԱԿ. որ ըստ յն. իթ՛րագս. ἰέραξ accipiter. Արու բազէ.
Սակս ոչ ունելով նոցա (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճուռակն ծուռակ։ Բազէի արական ճուռակ (կամ ճուրակ). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
merlin.
• «արուբազէ» Մագ. քեր. 228 և 240. «Բազէի արական՝ ճուռակ»։
• = Պհլ. *čurrak ձևից. այս ձևը աւան-դուած չէ, բայց ունինք պրս. [arabic word] čurra «փոքր բազէ և որձ բազէ» (ԳԴ). սրա հետ հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ǰurra-bāz կամ ǰura-bāz «արու բազէ», իրանեանից են փո-խառեալ նաև աֆղան. ǰurra, ǰurrabāz «մի տեսակ բազէ», քրդ. ǰurre «բազէ», արաբ. ❇ zurraq «սպիտակ բազէ», յն. τζουράϰιον (վերջինիս հետ հմմտ. Մագ. քեր. 228 Սակս ոչ ունելոյ ճէ նոցա (Յունաց), յոր-ջորջեն զճուռակն ծուռակ)։-Հիւբշ. 190։
• Նախ ՆՀԲ (գաւազ բառի տակ) մեկ-նում է պրս. ճիւրրէպազ. իսկ բուն ճու-ռակ բառի տակ դնում է լծ. յն. ἰέροζ։ Lag. Arm. Stud. § 1396 կասկածում է պրս. յurra և արաբ. zurraq ձևերի վը-ոայ, բայց ընդունում է յն. τζουράϰιον։ Հիւբշ. յիշում է այս վերջինները և Եր-զընկացու ճուռակ գրչութիւնը կարդում է *ջուռակ։ Երկուսն էլ ծանօթ չեն պրս. čurra ձևին, որով միայն կանոնաւորա պէս մեկնւում է հայերէնը։
ՃՈՒՌԱԿ կամ ՃՈՒՐԱԿ. որ ըստ յն. իթ՛րագս. ἰέραξ accipiter. Արու բազէ.
Սակս ոչ ունելով նոցա (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճուռակն ծուռակ։ Բազէի արական ճուռակ (կամ ճուրակ). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
order or position of rafters;
woodwork, frame-work;
shaft, thill.
δόκωσις contignatio. Ձգումն հեծանաց ընդ առաստաղս. շարք գերանաց յարկին.
Ի վատութենէ խոնարհեսցին հեծանաձգութիւնք. (Ժղ. ՟Ե. 18։)
winnowing-fan;
hay rake.
• , ի-ա հլ. «ատամնաւոր թեաձև գործիք, որով կալում ցորենն են հոսում» Մտթ. գ. 12. Ղկ. գ. 17. Վեցօր. բ. էջ 22 Ոսկ. յհ. ա. 45. «յարդգող, Միր կաթին» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 117)։
• ՆՀԲ «որպէս թէ հոսանոց». յիշում է նաև պրս. հիզէ, հին։ Հիւնք. պրս. [arabic word] hēza «հեծանոց» (որ և [arabic word] hed [arabic word] hē̄da. մեկնութիւնը չունի Horn)։
(որպէս թէ Հոսանոց) որ եւ ՀՈՍԻՉ. ռմկ. հայելի. պ. հիղէ, հիճ. թ. էափա. πτύων ventilabrum, pala, furca. Գործի փայտեղէն ժանեւոր, կամ թիաձեւ գոգաւոր, որով ի կալս հոսեն զցորեանն՝ տալով հողմոյ, զի յարդքն եւ մղեղք ի բաց վարեսցին.
Որոյ հեծանոցն ի ձեռին իւրում, եւ սրբեսցէ զկալ իւր. (Մտթ. ՟Գ. 12։ Ղկ. ՟Գ. 17։)
Մշակն հեծանոցաւ սրբէ զշեղջն. (Ճ. ՟Գ.։)
Հեծանոցին ընտրութեամբ հոսէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Հեծանոցաւ դատողութեան քո տէր սրբես զկալ աշխարհի. (Շար.։)
Բրիչ եւ հեծանոց ունիցի. (Յն. մի բառ, երկժանի. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
cavalry.
Գունդ հեծելոց. հեծելազօր.
Զգաւառին հեծելագունդն, եւ այլն. (Յհ. կթ.։)
Կամ ա. Խմբեալն ի հեծելոց. ձիաւոր.
Հեծելագունդ զօրն. (Ասող. ՟Գ. 14. եւ 23։)
cf. Հեծելագունդ.
Հեծելախումբ ամբոխիցն. (Պտմ. աղեքս.։)
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
ἰππασία equitatio. Հեծանելն յերիվար. ձիավարելն, երթ ի պատերազմ ձիաւորեալ. շահատակութիւն.
Հեծելութիւն քո փրկութիւն է. (Ամբ. ՟Գ. 8։)
Հեծելութամբդ քո փրկեցեր զտիեզերս. այսինքն բազմելով ի խաչ. (Շար. ստէպ։)
Զվաղաբարբառ երգոց նոցին կատարումն յիսուս՝ հեծելութեամբ ի քեզ կրեցեր. (Նար. խչ.։)
Հեծելութեան վարդապետք, եւ աղեղանցն եւ նիզակաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Հեծեծանք.
Հեծեծութեամբ խոստովանել։ Զլալիւն եւ զհեծեծութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 37։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 23։)
Զայսախառն հեծեծութիւնս թալկացուցիչս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Մռնչեալ հեծեծութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ եթէ ղամեք սպան զկային, այլ հեծեծութեամբ եւ երերանօք մեռաւ. (Եփր. աւետար.։)
Ոչ բազմանալով բազմանան տրտմութիւնք եւ հեծեծութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
Հեծեծութեանց եւ յոգւոց հանելոյ պէտք են վասն մեղաց։ Հեծեծութիւն հաստատութիւն է դարձի. (Գէ. ես.։)
cf. Հեծեծանք.
Ի հեծեծումն այլ դառնագոյն հեծումն խառնեսցի. (Մաշկ.։)
Զայսպիսի հինինումն ժողով տրտմութեան առնեմք՝ հեծեծումն զնա եւ շոգոլի կոչելով. (Նիւս. կազմ.։)
Զհեծեծումն քննութեան նախարարացն երեցունց. (Եղիշ. ՟Ը։ իբր վարանական հեծութիւն հծծելով ընդ միմեանս։)
cf. Հեծկլտանք.
cf. Հեծանիմ.
Ոչ եղեւ նմա պիտոյ հեծնուլ ի գրաստ. (Բրսղ. մրկ.։)
groaning, lamentation, complaint, woes.
ՀԵԾՈՒԹԻՒՆ στεναγμός emitus. որ եւ ՀԵԾԵԾՈՒԹԻՒՆ. Հեծեծանք. ցաւագին հառաչանք. յոգւոցհանութիւն. Տե՛ս (Ծն. ՟Գ. 16։ Ել. ՟Բ. 24։ Դտ. ՟Բ. 18։ Յոբ. ՟Գ. 24։ ՟Ի՟Գ. 2։ Սղ. ՟Զ. 7։ ՟Լ՟Է. 9. եւ այլն։)
Վնասակար է հեծութիւն ծնողաց՝ որդւոց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ՝ յայտնէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Տրտմութեամբ եւ հեծութեամբ եւ յոգւոց հանելով միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Խոսր.։)
Ձայն հառաչանաց հեծութեան սրտի. (Նար. ՟Ա։)
Ո՜ տէր. որ է հեծութիւն աղօթից. (Բրսղ. մրկ.։)
the fork, the seat of a horseman.
Նստոյք, որով լինի հեծանել ի ձի. երանք կամ գաւակ առն հեծելոյ.
Արձակեաց զնետ իւր, եւ հարկանէր զնա ի հեծուկն ի խոց մահու. (Ուռհ.։)
Խոցեաց զյուլիանոս ի հեծուկն. (Մարթին.։)
to make mount, to put on.
ἁναβιβάζω, ἑπικαθίζω ascendere vel sedere facio. Տալ հեծանել. նստուցանել ի վերայ գրաստու. հեծցընել.
Հեծուսցեն կամ հեծոյց, կամ հեծուցին զնա յերիվարն արքունի, կամ ի ջորւոջն արքայի։ Հեծուցէ՛ք ի ջորւոջն իմում։ Արկին զնովաւ զհանդերձս, եւ հեծուցին զյիսուս.եւ այլն։
Հեծուցեալ ի վերայ իւրոյ նժուգի՝ ապրեցուցանէր. (Փարպ.։)
Հեծուցեալ յուղտս՝ առնու գնայ. (Յհ. կթ.։)
turning a deaf ear, listless, disobedient;
— լինել, to turn a deaf ear, to simulate deafness, to disobey.
Հեղգ ի լսելն. կամաւոր խուլ. անունկնդիր.
Մեր յանցանացն հեղգալուր լինիմք, եւ նոցայնոցն արագախօս եւ արագալուր։ Առ կշտամբանս պօղոսի հեղգալուր լինիմք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
to make idle, lukewarm, indifferent.
Հեղգացոյց յաղօթից. (Լմբ. սղ.։)
ՀԵՂԳԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՀԵՂԳԵԼ. Տալ հեղգալ. ծոյլ եւ պղերգ կացուցանել. թուլացուցանել. կասեցուցանել.
Կենցաղական հոգք հեղգացուցանեն զձեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Ի փոյթ արութեան ընդ նորա ոչ կարաց հեղգացուցանել զնա. (Շ. մտթ.։)
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
ῤᾳθυμία, ἁμελία segnities, desidia, pigritia, negligentia. Հեղգ գոլն. պղերգութիւն. ծուլութիւն. թուլութիւն. դանդաղկոտութիւն. անհոգութիւն.
Անիծեալ լիցի, որ գործէ զգործ տեառն հեղգութեամբ. յն. հեղգաբար. (Երեմ. ՟Խ՟Ա. 10։)
Ոչ է պարտ հեղգութեամբ կեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 44։)
Վերաբերեալ ի հեղգութենէ՝ յառաքինութեան վարս փութասցուք միշտ. (Յճխ. ՟Դ։)
Ո՛չ հեղգութեամբ եւ անզգուշաբար վրիպեալ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զհեղգութիւն զեզին եւ զձիոյ ի փոյթ յորդորէ (մարդ)։ Զձեր հեղգութիւնս զարթուցանէ յարիութիւն. (Խոսր.։)
Տեւականութիւն հեղգութեանց. այսինքն յորդորիչ զհեղգս ի տոկութիւն գործոյ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ՀԵՂԳՈՒԹԻՒՆ. βραδύτης tarditas. Յամրութիւն. ծանրաշարժութիւն.
Զի իցէ չափ ինչ հաստատուն առ միմեանս՝ հեղգութեան եւ արագութեան. (Պղատ. տիմ.։)
effusion.
Զեղումն. յոդութիւն. հոսանք. ուղխ. վտակ.
Արտասուաց հեղեղմունք (կամ հեղմունք) հանին ամենայն ժողովքն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
authority.
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Իբր Հիւղ. խուղ. cf. ՀԵՂՔ։ Իսկ որպէս ռմկ. այսինքն Անգամ. cf. ՀԱՂ։
Հեղձեալ եւ մղձկեալ. ի տագնապ մահու անկեալ իբր հեղձմամբ. շնչասպառ. խեղդեալ. խեղդղդած, խըղդըւած, շունչը գոցուած, աքախան եղած, սիրտը ճաթելով.
Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ փղձկիմ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Ընդ այսակիր քարակոշկոճ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եւ ի շնչոյն նուազութեանց՝ հեղձամղձուկ անդ լինէին. (Շ. եդես.։)
Զկէսն գետավէժ արարեալ՝ հեղձամղձուկ առնէին. (Փարպ.։)
Հեղձամղձուկ լինել (ի) ծովին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Զմանկունս հեղձամղձուկ առնէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Կալով յովհաննու մերձ ի խաչն հեղձամղձուկ. (Տօնակ.։)
ՀԵՂՁԱՄՂՁՈՒԿ. Որ ինչ հեղձուցանէ մղձկելով. խեղդիչ. խեղդղդօղ, սիրտ ճաթեցնօղ.
Հեղձամղձուկ մեքենայիւք զնա կորուսանէր. (Յհ. կթ.։)
Զերծանել ի հարկէ հեղձամղձուկս նախանձու. (Փարպ.։)
Զբոցն ծխախառն հեղձամղձուկ նեղութեան տանջանացն. (Ագաթ.։)
cf. Հեղձանիմ.
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι , καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι, καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձիկ.
cf. Հեղձիկ.
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
Ի բաց կալ կամ զգուշանալ ի հեղձուցելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Ի՟Ա. 25։)
Ի բաց լինել ի հեղձուցկէ։ Զհեղձուցիկն ուտեն անխտիր. (Կոչ. ՟Դ։)
Ոչ ուտել զմիս արեամբ շնչոյ, որ է հեղձուցիկ. (Շ. մտթ.։)
Խորշել ի հեղձուցիկ արենէ. (Իսիւք.։)
Բայց միայն արիւն՝ շունչ հեղձուցիկ մի՛ ուտիցէք. (Եփր. համաբ.։)
ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Հեղձուցանել. հեղձնուլ.
Ի գետն հեղձուցիկ առնել. (Կիւրղ. ել.։)
Հեղձուցիկսն տալ առնել զմանկունս. (Պիտ.։)
Հեղձուցիկ լինել մանկանցն. (Նչ. եզեկ.։)
Հեղձուցիկ լինի նմա սերմն բարի, որպէս եւ հեղձնու ցորեան ի փշոց անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Հեղձուցանեմ.
cf. Հեղձանիմ.
suffocation;
choking;
pressure.
πνιγμός, πνίγμα suffocatio. Հեղձանելն, իլն. խեղդումն. խղդելը, խըղդըւիլը.
Զառեալ կենդանիսն ապրեցուցանէր եւեթ ի ջրոցն հեղձմանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ոչ եթէ յայն իրս հեղձման հաստատեաց զնոսա. (Եփր. ծն.։)
Ի հեղձմանէ կենցաղոյս ալեաց, կամ ծփանաց մեղաց. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
Հեղձմամբ վճարէին ի կենաց. (Ղեւոնդ.։)
Սատակմամբ անդրանկացն, եւ հեղձմամբ ի ջուրսն. (Նախ. իմ.։)
Զբազումս առ խեղդս եւ առ հեղձմունս ածել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
Լայնաբար՝ որպէս Յափրութիւն կամ նեղութիւն սրտի.
Մի կերակուր ոմանց բաղձանս բերէ եւ յօժարութիւն, եւ նոյն այլոյ ումեմն հեղձումն եւ պակումն. (Կլիմաք.։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Ինքնին խեղդեաց եւ հեղձոյց զանձն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
πνίγω, ἑπιπνίγω, ἁποπνίγω, συμπνίγω suffoco. Տալ հեղձնուլ. հեղձանել. խեղդել. ընկղմել. հեղձամղձուկ առնել. խղդել.
Մովսէս՝ զի կամեցան հեղձուցանել զտղայութիւն նորա ջուրբքն, ի մէջ ջուրց հեղձոյց զհեղձուցիչսն իւր. (Եփր. ծն.։)
Փոկ լինէր, եւ լուղորդաց ընդ ոտս անկեալ՝ հեղձուցանէր. (Եզնիկ.։)
Ի կենդանի ջուրն հեղձուցին։ Յուղխիցն հեղեղիցին հեղձուցեալ. (Նար. առաք. եւ ՟Ծ՟Դ։)
Զսիմոն հրէայ մոխրաւ հեղձուցանէ. (Նախ. ՟բ. մակ.։)
Առիւծ որսացաւ, եւ հեղձոյց կորեանց իւրոց. (Նաւ. ՟Բ. 12։)
Յորժամ գայր առիւծ կամ արջ, ի գիրկս ունէի, եւ հեղձուցանէի զնա. (Նչ. եզեկ.։)
Յարձակին դեւք հեղձուցանել. (Խոսր.։)
Հեղձուցին ի գբի զկեանս իմ. (Ողբ. ՟Գ. 53։)
Զհարճն իմ լլկեցին, եւ հեղձուցին, եւ մեռաւ. (Դտ. ՟Ի. 5։)
Հեղձուցանես զարսդ քո. (Տոբ. ՟Գ. 8։)
Հալեն եւ հեղձուցանեն զսիրտ իմ. իբր պայթուցանել կամ հերձուլ. ճաթեցնել. (Մանդ. ՟Թ։)
Ելին փուշքն եւ հեղձուցին զնա։ Հոգք աշխարհիս եւ պատրանք մեծութեան հեղձուցանեն զբանն. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 7. 22։)
Զհանապազորդ տրտմութիւնս, որ զմեր միտս հեղձուցանիցեն. (Ոսկ. ես.։)
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ցկի, կաց. գ. πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
Ի բաց կալ կամ զգուշանալ ի հեղձուցելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Ի՟Ա. 25։)
Ի բաց լինել ի հեղձուցկէ։ Զհեղձուցիկն ուտեն անխտիր. (Կոչ. ՟Դ։)
Ոչ ուտել զմիս արեամբ շնչոյ, որ է հեղձուցիկ. (Շ. մտթ.։)
Խորշել ի հեղձուցիկ արենէ. (Իսիւք.։)
Բայց միայն արիւն՝ շունչ հեղձուցիկ մի՛ ուտիցէք. (Եփր. համաբ.։)
ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Հեղձուցանել. հեղձնուլ.
Ի գետն հեղձուցիկ առնել. (Կիւրղ. ել.։)
Հեղձուցիկսն տալ առնել զմանկունս. (Պիտ.։)
Հեղձուցիկ լինել մանկանցն. (Նչ. եզեկ.։)
Հեղձուցիկ լինի նմա սերմն բարի, որպէս եւ հեղձնու ցորեան ի փշոց անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
suffocating, choking.
Որ հեղձուցանէ. խեղդիչ. խղդօղ.
Հեղձուցիչ ջուրք, կամ փուշք, կամ մեծութիւն. (Ագաթ.։ Սարգ.։ Լմբ.։)
Պատրանք մեծութեան հեղձուցիչ լինին մտացն եւ ընկղմիչ։ Հեղձուցիչ կռամոլութեանց. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ապրեցան միածնաւն նորա ի հեղձուցիչ ծովացեալ մեղացն ընկղմանէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
nail;
cf. Բեւեռ.
• , ի հլ. (նաև կայ գրծ. -օք Մեկն. ղկ.) «գամ, բևեռ» Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. էջ 690. Զքր. կթ. Շար. Նար. իր, էջ 70, ղուսել «գամել» Նանայ. 27 Պիտառ. Ճառ-ոնտ. «յօդել, միացնել» Խոր. Լմբ. մատ. էջ 87. հեղուսումն Սկևռ. աղ. հաստահեղոյս Ագաթ.։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἡλος,. լտ. clavus «գամ, մեխ»։ Հիւնք. յունարէն ձևից։
Հարին հեղոյսս երկայնս. (Ճ. ՟Զ.։)
(լծ. յն. ի՛լօս. լտ. գլա՛վուս ). ἥλος clavus. Բեւեռ. գամ .... Իսկ Հեղոյսք, է նաեւ Բեւեռումն.
Յիշատակաւ հարման հեղուսիցն։ Հեղոյսք պնդման բեւեռացն քարշեցան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ ՟Ի՟Ե։)
Հեղուսիւք ձգմամբ անարատ ձեռին քո ի սմա. (Շար.։)
Բազկատարած հեղուսիւք ընդ փայտի բեւեռեալ. (Զքր. կթ.։)
Որ ափով իւրով զջուրս ծովու չափէ, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ, հեղուսօք բեւեռեալ լինէր ի խաչի. (Մեկն. ղկ.։)
cast, casting;
impasting.
χύσις fusio. Հեղումն, ըստ որում Հալումն, ձուլումն. թափուածք.
Կրով եւ աւազով մածուցեալս ... եւ ի հեղուածս արուեստին՝ որ զքարամբքն՝ հայեցեալ ուրուք, որպէս ճարպոյ ինչ հեղման. եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Այր լինել, այս ինքն յարբունս հասեալ, չափահաս. մա՛րդ ըլլալ. ատամ օլմագ. ἁνδρόομαι. vir fio, aetatem virilem attingo
Մանկան ելոյր, եւ այրացելոյր։ Մանկան ելոյր՝ այրանալ. (Պորփ.։ եւ Անյաղթ։)
ԱՅՐԱՆԱԼ. որպէս այրիանալ. cf. ԱՅՐԻՄ.
Երբեմն քեզ հարսնացելոյս, եւ այժմ ի քէն այրացելոյս (կամ այրեցելոյս). (Շ. յերգերգ.։)
Կամ մարդանալ բանին Աստուծոյ.
Յաղագս այրացելոյ Աստուածութեանն. (Իգն.։)
that loves her husband.
Իմաստուն եւ այրասէր եւ պարկեշտ. (Մեսր. եր.։)
that has killed her husband.
որ եւ ԱՌՆԱՍՊԱՆ. սպանօղ առն կամ մարդոյ. մարդասպան.
մարդ մեռցնօղ, արունտէր. ատամ եօլտիւրիւճի, գանլը
Զի թէ այրասպանն ի մի ոք վնասելոյ անձն՝ իրաւամբ ըմբռնեալ, եւ այլն։ (Պիտ.)
Շանց եւ այրասպանաց (կամ այրասպանից) իսկ թոյլ տաս։ (ՃՃ.)
Աններելի պատիժ պատուհասից այրասպանացն։ Ի վերայ այրասպանաց եւ մատնչաց։ (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ.)
Եւս եւ սպանօղ զայր կնոջ ուրուք.
Զայրասպան դեւն (զԱզմոդ) յիւրմէ առնէն ի բաց պարուրեաց։ (Ոսկիփոր.)
cf. Յայրատ.
to burn and to ravage.
Այրացաւել առնէին առհասարակ զերկիրն Պարսից։ Այրացաւեր զերկիրն Հայոց առնէին. (Բուզ. ՟Դ. 21. 23։) cf. ԱՅՐԵԱՑ։
to burn;
յարեաց եւ յաւեր դարձուցանել, to burn and to ravage.
to burn, to enflame, to fire;
to torrefy, to scorch, to parch, to dry.
Հրով կիզուլ՝ տոչորել եւ ծախել. էրել. եագմագ. որպէս καίω, ἑκκαίω, κατακαίω. uro, exuro, comburo.
Ոսկերս մարդկան այրեսցէ ի վերայ քո։ Հուր բորբոքեալ այրեսցէ մինչեւ ի դժոխս ներքինս։ Այրեսցէ ի վերայ նորա քահանայն փայտ։ Հուր այրեսցէ զտունս կաշառառուաց։ Այրեցից ծխով զբազմութիւն քո։ Այրեսցեն զզէնս, զասպարս ի կրակի։ Հանէ՛ք զնա (զյանցաւորն) արտաքս, եւ այրեսցի։ Մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին ... զի՞ է՝ զի ոչ այրի մորենին։ Որ ինչ մնասցէ ի նմանէ յայդ, հրով այրեսջիք։ Այրեսցեն զզուարակն, զորօրինակ այրեցին զառաջին զուարակն. եւ այլն։
Կամ որպէս հրձիգ առնել. հրդեհել. ἑμπυρίζω. incendo կրակ ձգել, կրակ տալ. աթէշ վէրմէք, դութուշթուրմագ.
Այրեաց Յեսու զքաղաքն հրով։ Գուցէ այրիցեմք զքեզ եւ զտուն հօր քոյ։ Այրեաց զօրանն։ Այրեցեալ էր քաղաքն։ Այրեցին ի հուր զսրբութիւն քո. եւ այլն։
Կամ որպէս փաղաղել. լափել հրոյ. διαφλέγω, καταφλέγω. exuro
Որպէս հուր զի այրէ զանտառ։ Ընտանենայր բոցն, զի մի՛ այրիցէ զարձակեալ գազանսն։ Զնաւսն այրեցին. եւ այլն։
ԱՅՐԵԼ. որպէս լուցանել. վառել զկրակ կամ զճրագ. բորբոքել. դութուլ թուրմագ. եագմագ. καίω. accendo կր. ardeo
Ի վերայ աշտանակին սրբոյ այրիցէք զճրագունսն առաջի Տեառն։ Այրիցի ճրագ հանապազորդ արտաքոյ վարագուրին ի խորանին վկայութեան։ Հուրն՝ որ այրիցի ի վերայ սեղանոյն. եւ այլն։
Հուր ասէ այրեսցի ի վերայ բագնին անշէջ։ Այրել բազմակս ի վերայ տէրունեան աշտանակին. (Փիլ. բագն.։)
Զոր ունէին ի նիւթ ճրագի յայրել. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Իմաստնոցն (լապտերք) այրէին, եւ այլոցն ոչ այրէին. (ՃՃ.։)
Այրիլ անաղօտ ի մեծախորհուրդ սրբումն սեղանիս. (Նար. ՁԱ։)
ԱՅՐԵԼ. որպէս կիզուլ արեւու, տօթոյ, եւ գինւոյ, եւ այլն. տապացուցանել։ Կր. տապանալ. տոչորիլ. συγκαίω. comburo. տաքցընել, գլխու զարնել. գըզտըրմագ.
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ. (Ծն. ԼԱ. 40։)
Յամառնային ջերմութենէն տոչորմամբք կիզեալք այրէին. (Յհ. կթ.։)
Գինին իսկ անդէն զնոսին այրէ. (Ես. ՟Ե. 11։)
Աղի ցօղով արտասուացս այրիմ. (Նար. ԿԶ։)
ԱՅՐԵԼ. որպէս մորմոքեցուցանել կամ ճմլել եւ վառել զսիրտ։ Կր. մորմոքիլ. տապիլ. նեղիլ. բորբոքիլ. խշխշցնել, խշխշալ, տաքնալ. եիւրէյինի եագմագ. եանմագ. գըզմագ. դութուշմագ. παραθερμαίνω calefacio, ἑμπυρίζω incendo, προσεκκαίω inflammo, ζέω ardeo
Զի մի՛ պնդեսցի մերձաւոր արեանն զկնի սպանողին, մինչդեռ այրիցի սիրտ նորա։ Յամբարտաւանել ամպարշտի այրի աղքատն. (Օր. ԺԹ. 6։ Սղ. ՟Թ. 29։)
Դու խլեցեր այրեցեր զիս. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
Յոգւոց հանելով՝ ասեն. այրեն զմեզ եւ խորովեն։ Այրին եւ խորովին առ սէր ընչիցն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այրեցին զնա կարծիք նենգաւոր թշնամւոյն. (Եփր. ծն.։)
Զարթոյց եւ այրեաց զխորհուրդս նոցա. (Եւս. պ. ՟Բ. 16։)
burning, deflagration;
burn, mark caused by fire;
soot;
torrid.
Այրեցումն. այրումն. որպէս այրուք, մնացորդ իրին այրեցելոյ, եւ հետք այրման. սպի, խարան. խանձող. մոխիր, աճիւն. եւ այլն. էրուք. եանըգ. κατάκαυμα. adustio
Եւ մարմնոյ եթէ լինիցի ի մորթ նորա այրեցած հրոյ, եւ եղիցի ողջացեալ մորթ նորա յայրեցածէ անտի, եւ լինիցի տեղի այրեցածին փայլուն։ Արած բորոտութեան է ընդ այրեցածին բորբոքեալ։ Սպի այրեցածոյն է։ Դրոշմ այրեցածոյն է. (Ղեւտ. ԺԳ. 24=28։)
Այրեսցեն զերինջն. եւ առցէ քահանայն փայտ եղեւնեայ եւ զոպա եւ կարմիր, եւ արկցեն ի մէջ այրեցածի երնջուն. (Թուոց. ԺԹ. 5։)
Որ ունին զօրինակ յայտնութեան զմերկութիւն այրեցածին. (Ագաթ.։)
Յօրինել շինել զամենայն զգերութիւնս յաւերածոյն եւ այրեցածոյն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
Կամ մուր. իս. πρόσκαυμα. adustio.
Ամենայն դէմք, կամ երեսք ամենեցուն իբրեւ զայրեցած պուտան. (Յովէլ. ՟Բ. 6։ Նաւ. ՟Բ. 10։)
Ծուխն այրեցածոյն ելեալ մածեալ զնոքօք. (Ագաթ. (որք հային եւ ի ա. նշ)։)
ԱՅՐԵՑԱԾ, ի. իբր գ. ռմկ. այրեցած գօտի. կոչի եւ ԱՅՐԵՑԵԱԼ կամ ԱՅՐԵՑԱԿԱՆ ԳՕՏԻ. Տապագին գօտի երկնից ընդ հասարակածիւ. καπυρά. (ζώνἡ) torrida (zona). մինթագաի մահրուքէ.
Չափեցին յայրեցածէն մինչեւ ցքիմեռոն։ Ի վերայ այրեցածին բերին կենդանատեսակքն. (Խոր. ՟Ա. 29. եւ Խոր. աշխարհ։)
Ի վերայ այրեցածին ասին երկոտասան աստեղատունքն. (Շիր.։)
Զմարմինն այրեցած. (Նոննոս.։)
cavalry, horse.
Ի թիկունս հասանէին մեծաւ բազմութեամբ ժիր եւ քաջ առնեձիոյ։ Լինէր առաջնորդ առնեւձիոյ յունաց. (Ագաթ։)
Սաստկութիւն առնեւձիոյ. (Փարպ։)
visit;
search;
inspection;
— առնել, յայց ելանել, to visit, to go to see, to make a visit;
— եւ խնդիր առնել, յայց եւ ի խնդիր ելանել, to search, to examine, to observe.
(լծ. հայեացք. ա՛չս, ակն. եւ հայց). դիտողութիւն եւ խուզարկութիւն լաւաց եւ վատթարաց, լաւութեան կամ կարօտութեան, եւ յանցաւորութեան. տեսչութիւն, խնամ. եւ վրէժխնդրութիւն;
cf. ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ, cf. ՀԱՆԴԷՍ։
Ոչ կայր նոցա (յանցաւորաց) այց եւ խնդիր. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Վասն որոյ եւ ձեզ այց եւ խնդիր եղեալ Հայաստան աշխարհիս. (Ագաթ.։)
Ա՛յց արա եւ տե՛ս ի տունս պահպանութեանց գրոց յիշատակարանաց։ Այց արար՝ խնդրեաց եւ եգիտ ի տունս թագաւորաց։ Կային ի վերայ գործոյն, եւ վերակացուքն նոցա ղեւտացիք՝ այց առնել։ Ես ինքնին խնդրեցից զխաշինս իմ, եւ այց արարից դոցա։ Եւ անդ այց արարից ընծայից ձերոց. եւ այլն։
Հայեցաւ ի խնորհութիւն աղախնոյ. յն. վերահայեցաւ. (Ղկ. ՟Ա. 48.)
Այց արար ի վերայ խոնարհութեան։
Որոց (բանից) եթէ ոք խնամով այց արասցէ, գտցէ բազմապատիկ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Կամ հայել ի կարօտութիւն եւ ի պէտս, եւ խնամարկել.
Այցելութեամբ այց արասցէ ձեզ Աստուած, եւ հանցէ զձեզ յերկրէս յայսմանէ։ Յայցելութեան՝ յորում այց արասցէ ձեզ Աստուած, հանջիք եւ զիմ ոսկերս։ Ուրախ եղեւ, զի արար Աստուած այց որդւոցն Իսրայէլի։ Եւ այց արար Տէր Աննայի, եւ յղացաւ։ Ո՞վ է որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա։ Ա՛յց արա այգւոյս այսմիկ, եւ դարմա՛ն տար սմա։ Ա՛յց արա մեզ ի փրկութեան քում։ Այց արար Աստուած ժողովրդեան իւրում ի բարութիւն. եւ այլն։
Այց արար Սամփսոն կնոջ իւրում. (Դատ. ՟Ժ՟Ե. 1։) Ի սոյն եւ ի նախընթաց առումն անխտիր հայի ասելն.
Ես ինքնին խնդրեցից զխաշինս իմ, եւ այց արարից դոցա։ Որովք այց արասցէ մեզ ( Ժմ. երեւեցաւ) արեգակն ի բարձանց. եւ այլն։
Կենդանի մաղթանք նորա այց ինձ արասցէ։ Ոչ ձեռն կարկառի առ կիրս վտանգաւորին՝ այց առնել նմին. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ԺԹ։)
Այց արարեր կորուսելոյն։ Ա՛յց արա փրկիչ յուսացելոցս ի քեզ. (Շար.։)
Կամ վրէժ խնդրել. քննութեամբ պատուհասել ի հատուցումն.
Յաւուր՝ յորում այց արարից, ածից ի վերայ նոցա զմեղս իւրեանց։ Այց արարից մեղաց նոցա։ Եւ այց արարից ի վերայ նոցա՝ որ նստէին յերկրին Եգիպտացւոց, որպէս արարի այց Երուսաղէմի, սրով եւ սովու։ Այց արարից անօրէնութեան մանկութեան քո. եւ այլն։
Եւ Տէր յայց ել Սառայի, որպէս եւ ասաց։ Զի ելեալ է նոցա յայց Տէր Աստուած իւրեանց։ Յայց ել, եւ ծանեաւ Աստուած զիւրսն։ Օրհնեալ Տէր Աստուած Իսրայէլի, զի յայց ել մեզ. եւ այլն։
Զի Աստուած գթած է եւ մարդասէր, յայց ել ձեզ, եւ ետես. (Ագաթ.։)
Ո՜րչափ դու ինձ ահա յայց ելեալ առաւել ողորմեսցիս։ Փոխանակ զի ես ոչ խնդրեցի հետեւել լուսոյդ, դու ելցես ինձ յայց. (Նար. ԼԴ. ԾԵ. ՀԸ։)
to visit;
to search.
Չէ՛ հնար այցելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Մի՛ խնդրեսցէ զնա, յայտ է թէ մի՛ այցեսցէ։ Նախաստեղծին այցող փրկիչ. (Իսիւք.։) (Շար.։)
ԱՅՑԵԼԻ Է. դիմազուրկ (որ ըստ յն. մակբայ ասի). արժան է տեսանել. կամ պէտք են այց առնուլ, դիտել, նկատել, խուզել, խնդրել, հոգալ. աղէկ մը նայելո՛ւ է. պիր էյի պագմալը, միւլահազա էթմելի. ἑπισκεπτέον. oportet inspici, visendumest, respiciendum, dispiciendim
Մարմին քահանային այցելի՛ է, զի մի՛ ինչ վրիպումն վնասու գացի։ Ճառս այս նշանակ իմանալեաց է, իսկ առ ի միտս՝ այլաբանութեան քաննովք այցելի է։ Այցելի է եւ խուզելի ամենայն ստուգութեամբ՝ բանիցն զիւրաքանչիւր ոք. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բայց հաւատս աներկմիտս յո՛ ասաց ունել, այցելի՛ է. (Երզն. մտթ.։)
produced, done, born, created too late.
Անագան եղեալ կամ ծնեալ. յետ ժամանակի գոյացեալ, եւ ոչ անեղ կամ յաւիտենական. ὁψιγενής. sero genitus, factus;
tarde natus
Ոմանք (որպէս կերինթեանք եւ արիանոսք) անագանեղ զմշտնջենաւորակիցն հօր հաւատացին։ Անագանեղ դանդաչեն զնա, որ անդրն է քան յամենայն յաւիտեանս եւ ժամանակս։ Թէեւ է անագանեղ՝ ըստ որում մարդ է, այլ էր նախ քան զյաւիտեանս որպէս Աստուած. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. ՟Լ՟Թ։)
late, late in the evening, at a late hour.
Անագան, իբր ի տարաժամել աւուրն. ընդ երեկս. յերեկոյի. ἐσπέρας, ἑν ἐσπέρᾳ. verspere. իրիկուն եղած, ուշկեկ. ագշամլայըն.
Այր մի ծեր եմուտ ի գործոյ յանգոյ անագանի։ Եւ ել անագանին ննջեաց յանկողնի իւրում. (Դտ. ԺԹ. 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Եւ իբր անագան ուրեմն.
Եւ ոչ գէթ անագանի զգաստանայր դառնալ յերկիւղն Աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
to delay, to linger, to loiter, to tarry, to stay;
to arrive late, to be late.
ԱՆԱԳԱՆԻՄ որ եւ ԱՆԱԳԱՆԵՄ, եցի. չ. χρονίζω tardo, moror Յամենալ. յապաղել. դանդաղիլ. լան զժամանակն յետոյ մնալ՝ ժամավաճառ լինելով. ուշանալ. կէճիքմէք.
Գայ, եւ ոչ անագանեսցի։ Որ գալոցն է, եկեսցէ եւ ոչ անագանեսցի. (Ես. ԺԴ. 1։ Ամբ. ՟Բ. 3։)
Որսորդք անագանեալք, որք զխորս գետոցն ոչ ժամանեն որսալ. (Արշ.։)
Ձկունք անագանեալք ի ցամաքի՝ մեռանին. (Աթ. անտ.)
Զի մի՛ առաւել ծուլութեամբ անագանեսցուք. (Խոսր.։)
Եւ յանագան ժամու՝ ընդ երեկս գալ. ὁψίζω vesperi venio
cf. Անագանիմ.
Մասնիկ բաղադրութեան ի սկիզբն բառից՝ հասարակօրէն է նշանակ բացասութեան կամ պակասութեան, որպէս ի մեզ Ապ. յն. ա, ան, աբօ, նի. պրս. նա, պի թ. (ի վերջէ) սըզ. զորօրինակ տեսցի յայսմհետէ յաճախութեամբ։ Սովին մասնկամբ բաղադրեալ գտանին առ յետինս եւ քանի մի այլազգական բառք. զորօրինակ ԱՆԽԱԼԱՏ, կամ ԱՆՂԱԼԱՏ. այս ինքն անսխալ։ ԱՆՆՈՊԱՅ, նէօպէթսիզ. այս ինքն անկարգաւոր, ԱՆՓԱԼԱՆ, փալանսըզ. այս ինքն անհամետ, եւ այլք։
Յոչ սակաւ բառս եւս է նշանակ ստորասականի, ըստ որում նոյնանայ ընդ նախդիրդ Ըն, ընդ. եւ ընդ մասնիկդ Հան, որպէս համ, Համա. պրս. հէմ որպէս յն. եւ լտ. ἑν, ἑμ. in, im, συν, συλλ. con, coll. եւ այլն. տե՛ս զբառսդ ԱՆՋԱՏԵԼ, ԱՆՋՐՊԵՏ, ԱՆՈՏՔ, ԱՆԳԱՄ, ԱՆՏԱՌ, եւ այլն։
cf. Անագող.
not free, dependant;
mean, ignoble, niggardly.
ἁνελεύθερος, illiberalis, δυσγενής, ignobilis Որ չէ ազատազգի եւ ազատաբարոյ. նուաստատոհմ. սոսկական. անտոհմ. եւ ծառայական. ասըլսըզ, հագիր, երզել, ալլագ.
Բազմութիւն զօրացն՝ ազատացն եւ անազատացն. (Փարպ.։)
Ծառայք արտաքսեալք ի տանէն ըստ անարժանութեան անազատոյ. (Սարկ. քհ.։)
Արդի մեծատունքս քան զամենայն ստրուկս եւս անազատք։ Ինձ՝ որ ի պատուի փառացն են, անազատ երեւին, եթէ ծառայամիտք իցեն։ Չիք ինչ՝ որ այնպէս անազատս առնէ, որպէս զնենգաւորութիւն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Առն անազատի զահ սաստիկ ոչ կարացէք տանել. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ հատուցանելով զայլոցն՝ անազատ լինէր, եւ ապախտաւոր. (Փիլ. սամփս.։)
Անազատն մտօք եւ փոքրահոգին ... Փոքրահոգին եւ անազատ միտքն։ Անազատ ռշդութիւն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. տնտես.։)
ԱՆԱԶԱՏ. Իբր հարկաւորեալ ի մարդահաճել. աչառօղ. եւ բռնական. ակամայ.
Առ ի բազմաց փառաւորութիւնն անազատս գործէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Խնդրուածք եւ աղաչանք անազատ. (Պտմ. աղեքս.։)
ignoble, vulgar, of low extraction, of mean birth.
Ոչ կամեցեալ խառն կարգօք եւ անազգի մարդկամբ վարել զթագաւորութիւն իւր. (Ուռպ.։)
ἁγεννής, ignobilis Աննշան ազգաւ. ապատոհմ. ի նուաստ զարմէ. ալչագ, հագիր, ասլը պէլլիսիզ.
Անազգիքն փառաւորեցան, եւ արհամարհեալքն պատուեցան։ Նուաստից, բարձրագունից. բարետոհմից, անազգեաց. (Ածաբ. կարկտ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Ճոխից եւ անազգեաց, աղքատաց եւ փարթամաց. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Որք միանգամ անազգիք էին ի վաշտս, եւ անձամբ երեւելիք. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Անազգի ասաց. ընդ այս ուրախանալ պարտ էր քեզ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Եւ օտարազգի, կամ վատատոհմիկ. դրսի կամ ցած ազգէ.
Զանազգիսն ի բաց լքեալ հերքեալ, եւ զնահապետութիւն ազգի իւրոյ նորոգեալ. (Յհ. կթ.։)
unexpected, sudden.
ἁκήρυκτος, non denunciatus Որ ինչ լինի առանց ազդելոյ. յեղակարծ. նակեահ, նամալիւմ.
strange, extraordinary;
undutiful, insolent, impudent, froward, obstinate, stubborn;
rascally, wicked.
ἁνενέργητος. Որում կամ որ չազդէ ինչ վնաս. աններգործելի.
Հնա՛ր է եւ ցանկութեան մեռանել, եւ անազգական մնալ։ Կարեն անազգական առնել զմարմինս ի թունաց չար գազանաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
insensible.
Անզգալի. անըմբռնելի ազդման կամ զգայութեանց. տույուլմազ, զայրի մահսուս.
Ըստ անազդելի եւ անսահմանելի մեծութեանն Աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Բարբառով իմն անազդելեաւ ծածկատեսիդ զսոյն պաղատել. (Նար. ԿԶ։)
Եւ իբր անազդական. աններգործելի.
Յամենայն չար ցանկութեանց անազդելիք եղիցին. (Իսիւք.։)
to anathematise, to excommunicate.
ἁναθεματίζω, exsecror, diris devoveo. Նզովել. անիծանել. բանադրել. լանէթ օգումագ.
not subject to diseases or passions;
innocent, pure.
ἁπαθής. illaesus Ազատ յախտից ցաւոց կամ կրից.
Անախտ յամենայն չարէ մնալ։ Ոչ կարի դժուարել (ընդ մահ սիրելւոյ), եւ ո՛չ անախտ կալ մնալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Անախտ եւ անկարօտ բնութիւն կենաց. (Պիտ.։)
Մեղօք մեռելոյս անախտ կեանք. (Նար. ՟Բ։)
Եթէ իցեմք ցանկացեալ անախտ կերակրոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յօրինօղն անախտ սրբութեան։ Յարգանդ մաքուր, եւ ի ծնունդս անախտս. (Նար.։)
Որ գթացար յերկիր, եւ ծնար անախտ, ազատելով զախտ ի ծնունդս (կամ զախտի ծնունդս). (Շար.։)
without vices or passions, honestly, innocently.
ἁπαθῶς. sine passione, sine affectu Առանց ախտից ցաւոց կամ կրից. եւ անապականաբար.
Ամպ, քանզի ի Հոգւոյն Սրբոյ սաղմնառեաց, եւ ծնաւ անախտաբար. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Անախտաբար ծնանելով ի քէն. (Շար.։)
Զերկնայնոցն զօրութեանց անախտաբար ընդունելութիւնն աստուածպետականին լուսափայլութեանց. (Դիոն.։)
Մինն ծնօղ եւ յառաջառաքօղ, ասեմ՝ անախտաբար եւ անժամանակ եւ անմարմնապէս. (Առ որս. ՟Գ։)
Միտք մարդոյ անախտաբար ծնանին զբան. (Պրպմ. ձ։)
Ասի եւ բան, քանզի անախտաբար է ծնունդն։ Անախտաբար բերումն եւ իմանալի. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
not subject to diseases or passions.
Ոչ կրօղ զախտ ցաւոց եւ կրից մարմնոյ. անչարչարելի. անայլայլելի.
Անախտակրին ախտակրութիւն ի մարմնի. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
Յանախտակիր բնութենէն ոչ որոշէր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Եւ ազատ յախտաւոր կրից հոգւոյ.
Իբր անախտակիր ապականութեանց որ ի մեզ շարժմանց։ Հաշտեա՛ անախտակիր. (Նար. ՟Բ. ՀԵ։)
Բազմանալ ի միմեանց անախտակիր (այս ինքն առանց ցանկութեան). (Զքր. կթ.։)
Որ զմեղս ամենից ինքեան ոչ համարեսցի ... որպէս անախտակիր գոլ բնութեանս. (որ հայի եւ ի նախընթաց նշ)։ Բաշխօղ ժլատ, ոգի անախտակիր, բարք ատեցօղ. (Նար. Ծ. ԾԶ։)
hopeless, despondent, desperate;
unexpected, unforeseen, unlooked-for, sudden.
ԱՆԱԿՆԿԱԼ որ եւ ԱՆԱԿՆՈՒՆԵԼԻ. ἁπορδόκητος. inexpectatus Անյուսալի, անկարծելի. ի վեր քան զյոյս եւ զկարծիս՝ ի բարւոյ եւ ի չարի մասին. նամիւթեվագգը.
Զանակնկալն բարի՝ չարիս ի յուսահատութեանն աւուր շնորհեսցես։ Արուեստիւ սիրոյ զանակնկալն գիւտ մեղաւորաց նշանակեցեր։ Յանակնկալն գոյէ ստեղն խնկոյ։ Յանակնկալն հանդիպութեան. (Նար.։)
Կամ չունօղ զյոյս. յուսահատ. անյոյս. յուսահատելի. իւմիտի օլմայան, մէեյուս.
Հեռի է ի թողութենէ մեղաց, անակնկալ յարութեան, եւ անյոյս փրկութեան. (Մանդ. ԻԲ։)
Յանակնկալս կենաց՝ վհէ։ Յանակնկալս կենաց՝ յուսահատութեան։ Յանակնկալ ժամուն յուսահատութեան. (Նար.։)
fearless.
Անահ աներկիւղ համարձակութեամբ հայհոյես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որո՛ւմ եւ դիպիմ քրիստոնէութեամբ, ուրախ եմ եւ անահ. (Փարպ.։)
Քարոզել անահ եւ անամօթ առաջի աշխարհի զփառս քո. (Մարաթ.։)
Առաջի զօրացն դիւաց ինձ երկրպագեցեր անահ. (Ոսկիփոր.։)
without salt, unsalted;
insipid, tasteless.
ԱՆԱՂ որ եւ ԱՆԱՂԻ. Ուր պակասի աղ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. անհամ. անախորժ. անլի. պտթսըզ. թուզսուզ.
Բանք ձեր ոչ լինիցին անհամ եւ անաղ՝ որպէս զռամկաց անմտաց. (Շ. ընդհ.։)
incorruptible, unalterable;
incontestable.
ἁνιβδήλευτος, non adulteratus, ἁνεπίπληκτος, irreprehensibilis Որ ոչն աղարտի. անեղծանելի. անայլայլելի. անխարդախ. անըստգիւտ եւ անպարսաւ. սէօզ եօգ, խիլաֆ եօգ.
Պատկեր մաքուր եւ անաղարտելի. (Նար. ՀԱ։)
Հաւաստեա՛ զճշմարիտն եւ անաղարտելի վասն Քրիստոսի բան։ Սրբազանից աւանդութեանց անաղարտելի գիտութիւն. (Պրպմ. ԼԷ։)
Եղեւ մեզ օրինակ, յորժամ եւ անաղարտելին էր մարդկութեանս չափուք վարել նմա. (Պրպմ. ԼԹ։)
not salted.
Որ չէ յաղեալ ընդ ծնանիլն. չաղած, հոտած.
Համբակս անլուայ եւ անաղելի. (Նար. ԾԴ։)
unspotted, unstained, unsullied, pure.
ἁκηλίδωτος. immaculatus Մաքուր յաղտոյ. անարատ. անբիծ. քիրսիզ, չէքէսիզ, միւնէզզէհ.
Գայ ի մկրտութիւն անաղտն ի մեղաց. (Եղիշ. մկրտ.։)
Անաղտ ծնունդն, եւ հարսանիքն անախտական. (Նիւս. երգ.։)
Հայելիս անաղտս. (Դիոն. երկն. ՟Գ։)
Ընդ անաղտ մաքրութեանդ եւ անբիծ բարի։ Զատեալ ի խղճէ անաղտ ամբծութեամբ. (Նար. Ձ. ՂԱ։)
shining, clear, bright.
Ոչ աղօտացեալ. պայծառ. յիստակ. րուշէն. այտընլը. նուրլու. եւ անաղօտաբար. առանց մթութեան.
Անաղօտ ծագումն։ Այրիլ անաղօտ. (Նար.։)
Անաղօտ վառեալ լապտերք հաւատոյ. (Շար.։)
Իբր անեղծ. անթերի. յայտնի. անմոռաց. աշիքեարէ, մուգարրէր, սէօնմէզ.
Յայտնի եւ անաղօտ ունին զհետս Քրիստոսի պողոտային։ Անաղօտ միշտ պահել զմահու նորա յիշատակ։ Զհեղումն արեանն կամեցաւ նշանակօքն մարմնականօք անաղօտ արձանացուցանել ի սիրտս մեր։ Յորժամ յիշատակ նորա սիրոյն եւ երախտեացն անաղօտ լինի ի մտաց մերոց։ Եւ զոր ի տէր ցնծութիւնն՝ անաղօտ կալան. (Լմբ.։)
that does not grow, decreasing.
Որ ոչն աճէ. անաճական. չունօղ զզօրութիւն աճելոյ. ոչ բուսական. ոչ տնկական.
Ելով աճական մարմինն՝ այժմ անաճիցն հաւանի ստորակայիլ։ Որպէս անաճ մարմին, քար եւ երկաթ ... Եղեալ անուանակոչութիւն անմարմնոց եւ մարմնոց, աճականաց եւ անաճից. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ Մագ. քեր.։)
Կամ տկար ըստ աճման. ազազուն. ճռզած. արըգ.
Եւ ոչ դուզնաքեայ ինչ անաճ երեւեցուցեալ բողբոջս. (Պիտ.։)
Կամ անյաւելուած. ոչ առաւելեալ եւ ոչ նուազեալ. արթմազ.
Գուբն ոչ բղխէ զջուր, այլ միայն զժողովեալն պահէ անաճ. (Գէ. ես.։)
cf. Անաճ.
Ոչ միայն բոյսք, այլ եւ անաճական մարմինք. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Մի՛ աճեցուցաներ զկատարեալ եւ զանաճական թիւն. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Անաճ.
Կատարեալ դարձեալ ասի որպէս անաճելի, եւ միշտ կատարեալ։ Անաճելի եւ անեղծանելի՝ միշտ կատարեալ. (Դիոն. ածայ. ԺԳ. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Անժամանակ.
Անամանակն արգանդի ծանուցող ծննդեան. (Նար. կուս.։)
cloudless, clear, serene.
ἁνέφελος, non nubilus, serenus Առանց ամպոյ. պարզ. բա՛ց, յստակ. պուլութսուզ. աչըգ.
Անամպ եւ հանապազ ջինջ գոլով օդոցն. (Սահմ. ԺԷ։)
shameless, unblushing, impudent;
audacious, insolent.
որ եւ ԱՆԱՄԱՉ. ἁναίσχυντος, impudens. Որ ոչն գիտէ զամօթ. որ ոչն ամաչէ. անպատկառ. լիրբ. աներես. ութանմազ, առսըզ. առլանմազ, քիւսթահ.
Ի բերան անամօթին քաղցրասցի մոյր. (Սիր. Խ. 32։)
Առնիցեն յամօթ զանամօթսն ... Զկարի անամօթիցն խնուցու զբերանս։ Յանամօթից եւ ի լրբաց։ Անամօթ հրէիցն ոչ թողոյր տեղի։ Ամենայն բերան խցցի, այս ինքն նոյն անամօթիցն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. հռ.։)
Յանցաւորն թէ անամօթ մնայ, յեւս խորխորատ չարեաց անկանի. (Լմբ. սղ.։)
Դէմք անամօթ։ Անամօթ լրբութիւն. (Նար. ԾԶ։)
Անամօթ յափշտակութեամբք. (Փիլ.։)
ԱՆԱՄՕԹ. Պարզերես. աներկիւղ. աչալուրջ. համարձակ. անվախ, ճակատը բաց. սէրպէսթ.
Անամօթ քարոզ խաչին. (Շ. բարձր.։)
Անամօթ զղջմամբ զերծանել ի յախտէն. (Բրս. հց. ԽԱ. որ ի ՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 15. մշակ առանց ամօթոյ։)
Առաքինւոյն՝ անամօթ լինել, եւ յանցաւորին՝ ամաչել։ Ի սուրբն եւ յանամօթն լինել փութան ապաշխարութեամբ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԱՆԱՄՕԹ. Ոչ ամաչելի. որ ինչ չբերէ զամօթ, այլ զփառս.
Համբերութիւն զհանդէս, եւ նա զանամօթ յոյսն։ Յոյսն անամօթ մնայ, եւ սիրովն զովանայ ի Քրիստոս. (Լմբ. առակ. եւ Իմաստ։)
Անամօթաբար. անպատկառաբար. լրբաբար. քիւսթահանէ. ἁναιδῶς, ἁναιδές, impudenter, չխըպնելով, ութանմատան.
Պահողի՝ պարկեշտ գոյն, ոչ շառագունեալ անամօթ ծաղկելով. (Բրս. պհ.։)
Յանամօթս ժպրհելով. (Նեղոս.։)
Մանաւանդ՝ համարձակ. աչալրջութեամբ. առանց խպնելու՝ քաշուելու. սէրպէսթ. չէքինմէյէրէք. ἁνεπαισχύντως, sine verecundia.
Քարոզեա՛ անամօթ զխաչելեալն Քրիստոս։ Անամօթ ճգնին։ Անամօթ կոչեսցէ զնոսա եղբարս իւր։ Անամօթ յանդիմանել. (Լմբ.։)
Կա՛լ զսանձս իմաստութեան, որով անամօթ արշաւես։ Թախծեալ սրտիւք առ երկնային թագաւորն անամօթ վերաղաղակէին։ Պա՛րտ է՝ անամօթ զողորմութիւնն Աստուծոյ թախանձել. (Կլիմաք.։)
without shame, impudently;
audaciously.
Անամօթաբար հրաժարեալք ի փրկական խորհրդազգածութենէ. (Դիոն.։)
Մեծապէս անամօթաբար առնէին զչարախօսութիւնն. (Ոսկ.։)
Խորտակէին անամօթաբար զխաչն. (Լաստ.։)
Անամօթաբար համարձակին. (Նեղոս.։)
Որքան անամօթաբար յարձակի, մի՛ թողացուցաներ. (Կլիմաք.։)
Ուսանել անամօթաբար, եւ ուսուցանել աննախանձապէս։ Անամօթաբար պատմեսցէ զծածկեալս ամօթոյն, եւ ոսոխ իւր լինիցի. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. հց.։)
Առ այնոսիկ՝ որք անամօթաբարն հային առ ճշմարտութիւնն. (Ոսկ. յհ.։)
to lose all shame, to be shameless.
Ակն յայտնի տեսողացն անամօթանան. (Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
Հակառակս խօսել Հոգւոյն Սրբոյ անամօթանաս. (Սարկ. հանգ.։)
Մայրն անամօթացաւ ի գործս իւր. (Լմբ. ովս.։)
Մոլար ախտիւն (վաշխառուք) անամօթացեալք. (Մանդ. ՟Զ։)
cf. Անամօթանամ.
ԱՆԱՄՕԹԻՄ որ եւ ԱՆԱՄՕԹԱՆԱԼ. ἁναισχυντέω, ἁπαναισχυντέω, impudenter vel inverecunde ago. Անամօթ լինել. անամօթի գործ գործել. եւ լրբիլ. յանդգնիլ. աներեսութիւն ընել. էտէպսիզլիք եթմէք. առսըզլանմագ.
Երեսք կնոջ պոռնկի եղեն քեզ, անամօթեցար առ ամենեսեան. (Երեմ. ՟Գ. 3։)
Անամօթիս եւս ասել, եթէ տամ մին, եւ երկուս առնում. (Մանդ. ՟Զ։)
Առ նոյն ինքն վեհագոյն բնութիւնն անամօթեցար զհայհոյութեանդ քո ձգել բան։ Պախարակել զմեզ անամօթին. (Յհ. իմ. երեւ. եւ պաւլ։)
Եթէ քօղով լուսոյ խաւարականի մտանել ընդ աչս անամօթեսցի. (Նար. ԿԶ։)
Այլ անամօթեալ ... յաւել առնուլ զկին նորա. (Խոր. ՟Գ. 24։)
Ամենայն ուստեք անամօթեալք երեւին քրիստոսամարտքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
invariably, immutably, constantly.
Չայլայլեալ. անայլայլակ. անփոփոխ.
Անայլայլ մնալով յիւրում ձեւոջ։ Հնա՛ր է աճել եւ նուազել՝ անայլայլ մնալով. (Անյաղթ ստորոգ.։)
ἁναλλοίωτος. sine immutatione Առանց այլայլութեան. անփոփոխապէս. եւ անշարժ.
Ըստ մեզ մարդանալովն՝ առ շարադրութիւնն անայլայլաբար եկն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
Հայել մաքրապէս ի քեզ պշուցեալ անայլայլաբար. (Նար. ՂԲ։)
invariable, unalterable, immutable.
Անայլայլակ նոյնութեամբ։ Անայլայլակ խորհրդով։ Օրինակ ուղղութեան անայլայլակ վրիպութեան (այս ինքն յերեսաց վրիպութեան). (Նար.։)
cf. Անայլայլակ.
ἁναλλοίωτος, ἁνετερείωτος, immutabilis, alterationis expers. Որ ոչն այլայլի. անփոփոխելի. անյեղլի. անշարժ. անվրէպ. անփոփոխ. տէյիշիլմէզ, թէղայիւրսիւզ.
Ամենեցուն գոյացուցիչ, եւ էիցս անլոյծ յարակայութեան անայլայլելի հաստատութիւն։ Հուր ընտրողական անայլայլելի. (Դիոն. երկն.։)
Զանփոփոխելի եւ զանայլայլելի համագոյութիւնն. (Աթ. ՟Դ։)
Իմացականքն անայլայլելիք են ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
Միշտ անփոփոխելի եւ անայլայլելի եւ անախտ. (Արիստ. աշխ.։)
Ընդ աջմէ իմոյս փրկութեան կանխեալ ներութեամբ անայլայլելի։ Անսխալ եւ անայլայլելի պահեսցի. (Նար. ԻԲ. ԽԶ։)
Եւ՝ ո՛չ այլեւայլ. միեղէն. նոյն. զուգափառ. ἁπαράλλακτος, non differens, par equalis.
Միաբուն եւ անայլայլելի զօրութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Առանց այլայլութեան. անվրէպ.
unmarried (woman).
Չունօղ զայր. ամուրի. չեւ ամուսնացեալ, կամ բաժանեալ յառնէ. առանց էրկան. էրսիզ. ἠ ἅγαμος, innupta.
Ապա եթէ մեկնեսցի, անայր մնասցէ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 11։)
Եւ իբր անհարսնացեալ. անփորձ յառնէ. միշտ կոյս. որ եւ ասի ԱՆԱՐԱՆՑ, այս ինքն անմերձ յամենայն արանց.
Մայր ծնեալ, եւ կոյս մնացեալ. ծնօղ անայր, եւ որդի անհայր. (Գր. սքանչ.։)
Յղացեալ Կուսին յանարանց յանապական արգանդին զՈրդին Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Զանարանց անապականն կոյս գոլ ուսաք. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Որ զանարանց հարսին ունիս զձեւ անախտ. (Թէոդոր. կուս.։)
ԱՆԱՅՐ. Ուր չիք այր կամ որդի մարդոյ. անմարդի. անբնակ ի մարդկանէ. ինսիզ.
Անայր արարիք զամենայն տունս տաճկաց. (Ճ. ՟Ա.։)
inanimate, lifeless;
impersonal.
ἅψυχος, inanimis, inanimatus, ( ի բառէս անձն, ո՛չ ըստ որում դէմք, այլ ըստ որում հոգի կամ շունչ բանական. որպէս եւ անձնաւոր ասի հոգիաւորն, շնչաւորն. տե՛ս ի կարգին). անհոգի. անշունչ. մարդկային հոգի չունեցօղ. ճանսըզ, պիճան, նարեվան.
Անանձանց եւ անձնաւորաց, անասնոցս եւ ասնոց ... այսպէս եւ յոգւոջն՝ եւ անանձունքն եւ անկատարքն եւ հիւանդոտքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մարմին եթէ արտաքուստ շարժի, անանձն է. իսկ եթէ ի ներքուստ, անձնաւոր. (Նիւս. բն.։)
Բանն Աստուած ոչ միայն բան ինչ անանձն, այլ եւ բան անձնական, եւ մարդ կատարեալ. (Ոսկ. ես.։)
Մարմին անանձն եւ անմիտ ոչ ընդունի յինքն տրտմութիւն։ Յորժամ եղեւ մարդ միածինն, ո՛չ անանձն եւ անմիտ մարմին առեալ, այլ շնչաւոր յաւէտ։ Ընդ անձնաւոր մարմնոյ, եւ ո՛չ անանձին զինքն անճառաբար միացուցեալ։ Որք Ապողինարի կարծեօքն պատրեալք, ասելով անանձն եւ անմիտ գոլ զմիաւորեալն ընդ բանին մարմինն. (Պրպմ. ստէպ։)
Ոչ եթէ ըստ Ապողինարի անանձն մարմին ընդ ինքեան միաւորեաց բանն, այլ՝ մարմին՝ բանական անձն ունօղ. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՆԱՆՁՆ. իբր անկենդան. անկերպարան. պատահական, կամ անգոյ.
Իջանելն՝ զանձնաւոր իրաց նշանակէ, եւ ոչ զանանձնից։ Անանձն թուին իրքն՝ որ յուսովն են. եւ հաւատքն անձն շնորհեն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
without rain, arid, dry.
Ուր չիք անձրեւ. անջրդի. ցամաք. չոր.
Երկիր անանձրեւ. (Խոր. աշխարհ։)
Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ իցէ. (Մաշտ.։)
Անդալար բուսովք ի լերինս, եւ անանձրեւօք զվայրսն առակէ. (Երզն. քեր.։)
inseparable, indivisible.
ἁχώριστος, inseparabilis, inseparatus Որ չունի զատանիլ անջատիլ. անբաժանելի. անբաժան. անմեկնելի. այրըչմազ, նամէֆրուգ.
Զի քէն մարմինն՝ անանջատ ի բանէն՝ համապատիւ Հօր փառաւորէ. (Նար. կուս.։)
ԱՆԱՆՋԱՏ ըստ փիլիսոփայից ասի այն ինչ, որում անհնար է բաժանիլ յէութենէ իրին կամ ենթակային. որպէս բանականութիւնն ի մարդոյ, կամ սեւութիւնն յեթովպացւոց.
Անանջատիցն ոմանց ելոց ըստ ինքեանց, եւ ոմանց ըստ պատահման. (Պորփ.։)
Որակութեանց անանջատ ախտ. (Մագ. ՀԴ։)
իբր անանջատաբար. առանց ի բաց մեկնելոյ.
Բազումս փոխանակ միոյ տեարս եւ տիկնայս ստասցիս ի ներքս ի քեզ որջացեալս, որ զքո զոգիդ անանջատ եւ անմեկնելի ջնջեն. (Փիլ. լին.։)
cf. Անանջատ.
Անանջատելի պատահումն՝ խաժակնութիւն։ Ի տարբերութեանցն են ոմանք անջատականք, եւ ոմանք անանջատելիք. (Պորփ.։)
Սակս անանջատելի բնութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Հօր համագոյն Որդի, եւ անանջատելի։ Անանջատելի գոլով Բանն ի Հօրէ ըստ աստուածայնոյն բնութեան. (Աթ. ՟Դ։)
indivisibly.
ἁδιαιρέτως, ἁμερίστως, sine divisione. Առանց անջատելոյ. անբաժանաբար.
Զանանջատաբար լծակցութիւն նոցա նշանակելով. (Դիոն.։)
Միաւորեալ անանջատաբար կցորդութեամբ. (Մագ.։)
Սեաւն անանջատաբար ագռաւու եւ եթէովպացւոյ պատահեաց. (Պորփ.։)