birth;
midwifery, obstetrics.
τὸ γόνιμον fecunditas γένεσις generatio, nativitas. Ծնունդ. ծննդականութիւն. ծննդագործութիւն.
Ծնչութիւն եւ կենդանարարչութիւն եւ կատարողութիւն. (Դիոն. եւ Շ. հրեշտ.։)
Տնկեալ է այս յամենայն ազգն հրէից յառաջին ծնչութենէ անտի նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 10։)
Որդի հօր, այն որ ի սկզբանէ յաւարտենից առանց փոփոխելոյ է նա ընդ հօր իւրում ի ծնչութեան. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
geunection, kneeling.
γονυκλησία genuflexio. Ծունր դնելն, կրկնելն. երկրպագութիւն.
Ծնրադրութիւն արարչին. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ծունկքն խստացեալ էին ի ստէպ ծնրադրութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Գետնամածեալ ծնրադրութեամբ ծունկք մարմնոյ քո սուրբ. (Շար.։)
Ընկա՛լ ի մէնջ զծնրադրութեան աղաչանս. (Ճշ.։)
Բոլոր անձամբ իմով անկեալ կամ առավի քո ի տեղիս ծնրադրութեան եւ աղօթից քոց (ի գեթսեմանի). (Մարաթ.։)
serpillum, wild thyme.
ԾՈԹՈՐ որ եւ ԾՈԹՈՐԻՆ, կամ ԾՈԹՐԻՆ, կամ ԾՈԹՈՐՈՒՆ. սեռ. ծոթրնոյ. ծոթորնոյ. ἑπίθυμον, θύμον, ἔρπυλον thymus, serpyllum եւ այլն. Ազգ զոպայի, բոյս մանրատերեւ՝ գեղեցկափունջ՝ անուշահոտ, ջերմ կծուահամ, եւ այն կրկին եւ երեքկին տեսակաւ. տե՛ս եւ ԶՈՒՐԱԿ, եկ ԹԻՒՄԱՅ.
Զոպայն, կանաչ ծոթորն. (Վանակ. հց.։)
Ծոթորելով արածին մեղուք. (Բժշկարան.։)
Կորդոյն կոչեցեալ արդ, կամ ծոթրին. (Վրդն. ել.։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի.
Եպիթիմոն. ծաղիկ վայրի ծոթորնոյ (կամ ծոթրնոյ, կամ ծոթորնոյ)։
Խորտակ ծոթորուն. փրասիոն։ Տան ծեթւոն. սաթար փերուս.
Եւ (Ստեփ. լեհ.) զծոթորն համարի որպէս լտ. thymus եւ զծոթրինն՝ որպէս cunila, thymbra։
lemon thyme.
Խորտակ ծոթորուն. փրասիոն։ Տան ծեթւոն. սաթար փերուս.
Եպիթիմոն. ծաղիկ վայրի ծոթորնոյ (կամ ծոթրնոյ, կամ ծոթորնոյ)։
ԾՈԹՈՐ որ եւ ԾՈԹՈՐԻՆ, կամ ԾՈԹՐԻՆ, կամ ԾՈԹՈՐՈՒՆ. սեռ. ծոթրնոյ. ծոթորնոյ. ἑπίθυμον, θύμον, ἔρπυλον thymus, serpyllum եւ այլն. Ազգ զոպայի, բոյս մանրատերեւ՝ գեղեցկափունջ՝ անուշահոտ, ջերմ կծուահամ, եւ այն կրկին եւ երեքկին տեսակաւ. տե՛ս եւ ԶՈՒՐԱԿ, եկ ԹԻՒՄԱՅ.
Զոպայն, կանաչ ծոթորն. (Վանակ. հց.։)
Ծոթորելով արածին մեղուք. (Բժշկարան.։)
Կորդոյն կոչեցեալ արդ, կամ ծոթրին. (Վրդն. ել.։)
Եւ (Ստեփ. լեհ.) զծոթորն համարի որպէս լտ. thymus եւ զծոթրինն՝ որպէս cunila, thymbra։
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի.
garden thyme.
ԾՈԹՈՐ որ եւ ԾՈԹՈՐԻՆ, կամ ԾՈԹՐԻՆ, կամ ԾՈԹՈՐՈՒՆ. սեռ. ծոթրնոյ. ծոթորնոյ. ἑπίθυμον, θύμον, ἔρπυλον thymus, serpyllum եւ այլն. Ազգ զոպայի, բոյս մանրատերեւ՝ գեղեցկափունջ՝ անուշահոտ, ջերմ կծուահամ, եւ այն կրկին եւ երեքկին տեսակաւ. տե՛ս եւ ԶՈՒՐԱԿ, եկ ԹԻՒՄԱՅ.
Զոպայն, կանաչ ծոթորն. (Վանակ. հց.։)
Ծոթորելով արածին մեղուք. (Բժշկարան.։)
Կորդոյն կոչեցեալ արդ, կամ ծոթրին. (Վրդն. ել.։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի.
Եպիթիմոն. ծաղիկ վայրի ծոթորնոյ (կամ ծոթրնոյ, կամ ծոթորնոյ)։
Խորտակ ծոթորուն. փրասիոն։ Տան ծեթւոն. սաթար փերուս.
Եւ (Ստեփ. լեհ.) զծոթորն համարի որպէս լտ. thymus եւ զծոթրինն՝ որպէս cunila, thymbra։
nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.
• «գլխի կամ պարանոցի ետևի կողմը» Ագաթ. Ճառընտ. (Ագաթ. այլ ձեռ. ծոծրակ, ծործորակ). արդի գրականում ընդունուած է միայն ծոծրակ ձևը։
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս ծորակ՝ ե-րակ և անցք ուղղոյ կամ ծծոլ ընը ան-րակն և իբրու ծործոր կամ ձորամէջ»։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-սոր. ❇օ saurā, եբր. sav-var «վիզ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ծօրծօրակ (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 317ա), Ախց. Կր. ծօրծակ, Ակն. Խրբ. Սեբ. ձօրձագ, Զթ. ձիձիյօգ, ձի-ձիրոգ, Հճ. ձիրօգ, Հմշ. ձօնձրագ (ունիմ նաև Հմշ. ձօձր ձևը. բայց աղբիւրը մոռացել եմ նշանակել)։
ԾՈԾՈՐԱԿ եւս եւ ԾՈԾՐԱԿ. κοτίς occiput. Յետին կողմն գլխոյն կամ պարանոցին, րպէս ծորակ՝ երակ եւ անցք ուղղոյ կամ ծծոյ ընդ անրակն, եւ իբրու ծործոր կամ ձորամէջ.
Զլեզու դորա ընդ ծոծորակն հանէ՛ք. (Ճ. ՟Բ. ՟Ը. եւ այլն։)
Զլեզուն ընդ ծոծորակսն հանել։ ծակեալ զծոծորակսն, եւ զլեզուն ընդ այն հանէին. (Ագաթ.։) (կայ եւ ձ. ըստ հին տպ. ծոծրակս, կամ ծործորակս։)
cf. Ծոծորակ.
ԾՈԾՈՐԱԿ եւս եւ ԾՈԾՐԱԿ. κοτίς occiput. Յետին կողմն գլխոյն կամ պարանոցին, րպէս ծորակ՝ երակ եւ անցք ուղղոյ կամ ծծոյ ընդ անրակն, եւ իբրու ծործոր կամ ձորամէջ.
Զլեզու դորա ընդ ծոծորակն հանէ՛ք. (Ճ. ՟Բ. ՟Ը. եւ այլն։)
Զլեզուն ընդ ծոծորակսն հանել։ ծակեալ զծոծորակսն, եւ զլեզուն ընդ այն հանէին. (Ագաթ.։) (կայ եւ ձ. ըստ հին տպ. ծոծրակս, կամ ծործորակս։)
Հարեալ յետոյ ճոկանովնզծոծրակն նորա։ Զյետոյ հարեր զծոծրակ նորա, եւ ի բարձրութենէ աշտարակին ի վայր արկեալ ագաներ. (Ոսկիփոր.։)
Միոյն արտաքս ոստեան աչք նորա, եւ միւսոյն դէմքն դարձան յետս ի ծոծրակս. (Ոսկիփոր.։)
fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.
• (յետնաբար ո հլ. հմմտ. Կանոն. էջ 86 ծոմօցն) «օրական մէկ անգամ միայն ուտելով պահք» Ա. մակ. գ. 47. Մծբ. Եփր. համաբ. որից ծոմել «ծոմ պահել» Եփր. դտ. 347. Թագ. 439. որ և ծոմանալ Զքր. կթ. Տօնակ. Ոսկիփ. ծոմական Յհ. իմ. ատ. ծո-մատահք Մծբ. ծոմապահութիւն Շնորհ թղթ. ծոմաջան Մանդ. Եփր. Սիւն. Գնձ. ծո-մացուցանել Կանոն. Տօնակ։-Առհասարակ Ս. Գրքի մէջ թարգմանուած է պահք և միայն մէկ անգամ գործածուած է ծոմ ձևը։
• = Ասոր. [other alphabet] sōm, [syriac word] saumā կամ somā, եբր. [hebrew word] sōm, արամ. sōm, արաբ. [arabic word] saum կամ [arabic word] siyām, եթովպ. [hebrew word] soma. ն. ասոր. somā, որոնք բոլոր նշանա-կում են «ծոմ»։ -Հիսբշ. 306։
• Ամէնից առաջ Schroder, Thesaur. 45 դրաւ եբրայեցերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ. եբր. ձօմ, ասոր. սաւմ և արաբ. սէվմ ձևերի հետ։ Եբր. ձևից են ռնում նաև Peterm. 23, 38, Lag. Prov. 26, 8, Müller SWAW 41, 12 (կասկածով) և Հիւնք։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Վն. ծոմ, Կր. ծօմ, Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձօմ, Զթ. ձօմ, ձոմ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջր. Սլմ. Տփ. ծում, Ննխ. Սչ. Հմշ. Տիգ. ձում, Ասլ. ձրմ.-Անգորայի թրրախօս հա-յերն ունին զօմ ձևով (Բիւր. 1898, 789)։ Նոր բառեր են՝ ծոմբաց, ծոմչէք, ծոմապաս։
• ՓՈԽ.-Ուտ. ծում «ծըմ»։
եբր. ձօմ. ասոր. սաւմ. արաբ. սէզմ. νοστεία jejunium. Պահք խիստ եւ անսուաղ՝ միանգամ ճաշակելով յաւուրն. որ ի սուրբ գիրս հասարակօրէն թարգմանի ի մեզ Պահք. ծոմ, մէկ ժում ուտելը.
Ծոմ կարդացին, քրձազգած լինէին. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 47։)
Բազումք են պահպանութիւնք ծո՛մ պահոց (կամծոմապահոց). (Մծբ. ՟Գ։)
Յաղօթս կալով, եւ ծոմ պահօք. (Եփր. համաբ.) ( Լմբ. լոկ գրէ, պահօք։)
relating to abstinence.
Որ ինչ հայի ի ծոմ կամ ի պահս.
Զծոմականսն դատարկացուցանել եւ փափկացուցանել զաւուրս. (Յհ. իմ. ատ.։)
fasting, abstaining.
to fast, to keep a fast.
νοστεύω jejuno. Ծոմ կամ պահս պահել.
Զամենայն չորեքշաբաթ ծոմանալ եւ պահել ի մսոյ, եւ ամենայն ինչ որ ելանէ ի մսոյ. (Զքր. կթ.։)
Յովէլ զգուշացուցանէ ծոմանալ, սրբեցէք պահս. (Տօնակ.։)
Պօղիանօսք ծոմանան ի շաբաթու, եւ ի կիւրակէի նմանապէս. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ծոմանամ.
Որ պատրաստեալ ես ծոմել ի ճանապարհիս յայսմիկ։ Յետ լալոյն եւ ծամելոյն նոցա. (Եփր. թագ.։)
keeping a fast, abstaining;
— լինել, to keep a fast.
abstinence.
Բազումք են պահպանութիւնք ծոմապահոց (կամ ծոմապահաց). (Մծբ. ՟Գ։)
Առաջաւոր անուանեմք զպահսն զայն, եւ բազումք ըստ նախնեացն սովորութեան ծոմապահութեամբ զաւուրսն զայնոսիկ անցուցանեն. (Շ. թղթ.։)
to cause to fast.
Տալ պահել զծոմ. եւ Զօրսն առնել ծոմ.
Զհինգ օր ծոմացուցեալ մովսիսի պահովք։ Զանասունս ծոմացուցանեն ըստ օրինակի նինուացւոցն. (Կամրջ.։ եւ Տօնակ.։)
Զկիւրակէն ծոմացուցանէ. (Կանոն.։)
Զգուշացուցանէ ծոմացուցանելով յաւուր չորեքշաբթի. (Լծ. կոչ.։)
Ծառաջաւորէն կամեցաւ ծոմացուցանել. (Տօնակ.։)
idle, lazy, slothful, sluggish, cowardly, dastardly.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «անաշխա-տասէր» Սիրաք. ժա. 11. Յայտ. իա. 8. Պիտ Խոր. որից ծուլանալ Ագաթ. ծուլալ Եզն. Ոսկ. մտթ. և յհ. ծուլամտութիւն Մծբ. ծու-լալից Մծբ. ծուլանք Եւս. պտմ. ծուլագոյն Ոսկ. յհ. ա. 24 և Փիլիպ. ծուլացուցանել Եզն. Ոսկ. ես. ծուլացուցիչ Ոսկ. ես. ծուլու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 18։ Գրուած է նաև ծուղալ Բուզ. Գ. ի. Պղատ. եւթ. ծուղութիւն Յհ. իմ. ատ. Մաշտ։
• Պատկ. Изcлeд. էջ 14 լծ. թոյլ։ Մառ ЗВО 5, 317 ծանր բառից՝ ան>ո ձայ-նափոխութեամբ։ Հիւնք. յն. ζἡλος «նախանձ» բառից։ Patrubány SA 1, 193 յն. γαυλός «կլոր աման» բառի հետ, իսկ ՀԱ 1906, 367 յն. τεύομαι, լտ. gustare «ճաշակել»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հյ. կեղ, կեղեքել, կողոպտել և իռլ. col «մեղք, յանցանք», գալլ. čwl «յանցանք» բառեբին է կը-ցում։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրյաթ. sula, hula, թունգուզ. sul «թոյլ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 94 լեթթ. lalaka «անփոյթ երի-տասարդ», laltens «ծոյլ, դատարկա-պորտ», սանս. lālmá-«անառո. հասա-րակ» ևն բառերի հետ հնխ. g'oljo-ձե-ւից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 վրաց. զարեբա «ծուլանալ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մշ. Տփ. ծուլ, Սեբ. ձուլ, Ագլ. ծիւլ «ծոյլ».-իսկ Ղրբ. ծիւլ «տր-կար, թոյլ, ոչ-բարկ (գործածւում է օղու և կրակի համար)»։
ὁκνηρός, δειλός piger, timidus. Թոյլ եւ յոյլ ի գործ. հեղգ. պղերգ. վատ. գործատեաց. ծուլ.
Ծուլացն եւ անհաւատից. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 8։)
Որ վատքն իցեն եւ ծոյլխէք։ Զրաբանք, ծոյլք։ Ծոյլս առ երանութեանն ընտրութիւն. (Յճխ. Խոր.։ Նար.։)
Մոլորիցն եւ ծուլիցն։ Զայս կորուստ ի ծուլիցն լեալ խնամողաց. (Անյաղթ բարձր.։ Պիտ.։)
Եթէ թողոյր ամենեցուն՝ զամենեսեան ծոյլս գործէր. (Գէ. ես.։)
fringe, thrum, trimming;
tassels;
edge, border.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «զգեստի ծայրի վերջաւորները կամ փնջերը» Թուոց ժե. 38, 39, Օր. եբ. 12. գրուած է նաև ծուպ Երզն. մտթ. ծոփ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 68. ծուփ Բառ. երեմ. էջ 151. արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն ծոպ ձևով և նշանակում է «իբր զարդ կախուած թեյերի փունջ, տճկ. փիւսկիւլ», որից ծոպաձև ԱԲ. ծոպաւոր (նոր բառ), ծպել «ժապաւել» (ի-մա՛ ժապաւէնով կամ ծոպերով զարդարել) Բառ. երեմ. էջ 151։
• ՆՀԲ զուսպ բառից՝ «որ զուսպ պահէ զծագս հանդերձից»։ Հիւնք. ծփալ բա-յիցս
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ղրբ. Գոր. Շմ. ծուպ «ծոպ» (Ղրբ. նշանակում է նաև «գուլպայի ծայրի թելը՝ որ ոտքին են կապում»), Խրբ. ձօբ «աղջկանց. ծամերը երկար ցոյց տաւու հա-մար՝ ծայրից կցած մազի հիւսք», Հմշ. ձուհք «կանանց մէջքի նախշուն գօտի»։
κράσπεδον fimbria στρεπτόν flexus, fascia, torques, funiculus. Ժապաւէն՝ որ զուսպ պահէ զծագս հանդերձից. վերջաւորք. քղանցք. ոլորք. եւ Փունջ.
Ծոպս ի տտունս հանդերձից։ Ի վերայ ծոպից տտնոցն։ Ծոպս մանուածոյս արասցես ի վերայ չորեցունց տտոց հանդերձից քոց. (Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 38։ Օր. ՟Ի՟Բ. 12։)
Ծոպքն, այս է վերջաւորն, քղանցք. (Վրդն. սղ.։)
Ծրարել ի տտան մեկնոցին, կամ ի ծոպսն պնդել. (Նչ. եզեկ.։)
Զծոպս գօտւոյն մերթ բանայցէ, եւ մերթ ծածկիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Ի ծայրսն ծոպացն լիցի խանթուռս. (Մաշտ. ջահկ.։)
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
• . ու հւ. «ծով. 2. ջրի մեծ աւազան. 3. Արևմուտք. (Միջերկրական ծովի աատճա-ռաւ՝ որ Պաղեստինի արևմուտքն է գտնը-ւում)» ՍԳր. որից ծովագոյն Դան. ժ 6. Ոսկ. յհ. ա. 11. ծովալիճ Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. ծովախըր Ագաթ. ծովակ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ծովակալ Եւս. քր. ծովական Սեբեր. Եզն. ծովածածուկ «ծովի տակ ծածկուած (քար)» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). ծո-վակողմն ՍԳր. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. ծովացուլ Եզն. ծովափնեայ. Ես. ժթ. 5. ծո-վեզր ՍԳր. Եւս. քր. ծովեզերեայ ՍԳր. ծո-վընկեցիկ. Սեբեր. երկծով Գծ. իէ. 41. լճա-ծով Եփր. ծն. էջ 5. մեծածով Փիլ։ Նոր բա-ռեր են ծովածոց, ծովախորշ, ծովահէն, ծովա-մայր, ծովանկար, ծովանկարիչ, ծովանկար-չութիւն, ծովակալութիւն, ծովաստղ, ծո-վախտ, ծովեգրաբնակ, ծովասպատակ, ծո-վափ, ծովափրփուր, ընդծովեայ ևն։
• Klaoroth, Asia pol. էջ 103 և 117 վրաց. sgwa «ծով»։ ՆՀԲ վրաց. զղվա, հյ. ժողով բառերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 367 և Arica 35, 27 փռիւգ. ζευμάν «աղբիւր», սանս. yavyā. Mul-ler, Benfeys Drient u.Occ. 2, 580 փր-ռիւգերէն ζευμάν, նաև սանս. ǰu, լն։ ζέω «եփիլ, եռալ»։ A. Fick BVS. 7, 377 սրանց հետ նաև զնդ. jaiwi «խոր», սանս. fabh «բացուիլ, ճեղքուիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. KZ 23, 23 սանս. ǰamb-ha, ǰambhā «ծնօտ, երախ», զնդ. za-fan «բերան», աֆղան. žāmah «ծնօտ» ևն։ Տէրվ. Նախալ. 77 հայ. ծաւի, ծափ բառերի հետ՝ կցում է յն. čάώ «ծով», βάπτω «մխրճիլ», հհիւս. kaf, «ծով» բառերին, բոլորը միասին հանելով հնխ. gap «խորունկ լինել, վիհ բա-ցուիլ» արմատից։ Karolides, Iλ. συγ. 84 կպդվ. ζ'οοβαῖδι (կարդա՛ ցուվայ-դի) «վտակ», լիթ. szaunūs «ուժգին», յն. σεύω «վարել, քշել» ևն։ Հիւնք. ժո-
• ղով բառից։ Patrubány SA 1, 4 վեռ. jáva «շտապ, արագութիւն» ձևին է կցում. նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է զնդ. zrayah, հպրս. draya «ծով» և սանս. jrayas «ընթացք, վազք»։ Ատիլ, Բիւր. 1899, էջ 492 յի. շում է Լէման բևեռագէտի կարծիքը՝ իբր խալդ. ձույ կամ սույ բառից. իր կողմից էլ հարց է տալիս թէ անգլ. sea «ծով» բառի հետ կապ ունի՞։ Stokes IF 12, 191 կցում է իռլ. go «ծով» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 29, 15 Տէրվի-շեանի նման հիսլ. kaf «ծով», kyefia «ծովանալ», յն. βάπτω «մխրճել»։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Pedersen KZ 40 (1906) 207 և ընդունում է Stokes-ի մեկնութիւնը։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. ag'e «ածել» արմատից. հմմտ. հիռլ. go «ծով»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 409 սումեր. zuab «ովկիանոս», 420, 426 թթր. su, sub, suv «ջուր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով և հռոմ։ Թէև շատ մերձաւոր են հնչում, բայց երևի պատահական պէտք է համարել վրաց. զղուա, զղվա, մինգ. զղվա, լազ. զուղա, զղվա, սվան. ձուղա «ծով». նաև կայ. զավ, ձավ, ակու. խիւր. ձավ «անձրև», ինչպէս նկատում է Bugge KZ 32, 84։ Պատահական է նաև արաբ. ❇ zaub «հոսիլ», ❇ Zab «մի քա-նի նշանաւոր գետերի անուններ» (ևա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 156)։
• ԳՒՌ.-Վն. ծով, Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ծօվ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձօվ, Ասլ. ձէօ'վ։ Նոր բառեր են ծովա-տակ, ծովջուր, ծովծվան, ծովառ, ծովեղէն, ծովիան, ծովինար, «փայլակ» (մեկնում է ծով բառից՝ Աբեղեան, Arm. Volksglaube 85)։
θάλασσα, -ττα mare. վր. զզվա. Ժողով աղի ջուրց, մեծ կամ փոքր, ճեմարան լողակաց. ովկիանոս, եւ այլ եւ այլ մասունք նորա պէսպէս կոչմամբ. լայնաբար եւ լիճք, լճկանք, ջրշիղջք անոյշ ջրոց, եւ այլոց հիւթոց.
Զժողովս ջուրցն կոչեաց ծովս (որ եւ լծ. ընդ ժողով)։ Ի վերայ ամենայն ձկանց ծովու։ Ետուր եւ ի ծովու ճանապարհ։ Ի կարմիր ծովուն։ Զծով ի ցամաք, ե զցամաք ի ծով փոփոխեալ։ Ի ծովն աղի, որ է ծով աղից. եւ այլն։
Անբաւութիւնք ծովուց։ Իսպառ տագնապմամբ ի ծովին. (Նար.։)
Ծով սեբաստիոյ. (Շար.։)
Ծով բորակի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
ԾՈՎ կոչի ի սուրբ գիրս եւ Արեւմուտք, զի միջերկրականն ծով է յարեւմտից կուսէ պաղեստինու. Տե՛ս (Ծն. ՟ժգ. 14։ ՟գ. թգ. ՟է. 25։ Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 18։ Դան. ՟Ը. 4։ Այլ ի Սղ. ՟Ճ՟Ղ. 3.) դնի փոխանակ հարաւոյ. զի ի հարաւակողմն հրէաստանի անկանի կարմիր ծովն, մեռեալ ծովն, եւ օվկիանոսն գլխովին.
Յարեւելից եւ յարեւմտից, ի հիւսիսոյ եւ ի ծովէ. (Շ. յար.։)
ԾՈՎ կոչի եւ Աւազանն ջրոյ, կամ տաշտ եւ կոնք մեծ.
Արար զծովն ձուլածոյ տասն կանգուն շրթանէ ի շուրթն։ Երկոտասան եզն (պղնձի) ի ներքոյ ծովուն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 25։ եւ ՟Ժ՟Ը. 32. 35։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 2. եւ 5։)
Աւազան մեծ պղնձի՝ վասն մեծութեանն ծով կոչեցաւ. (Կիւրղ. թագ.։)
Նմանութեամբ մեծութեան ծովու ասի.
Ի յանսահման ծովէն հօր գթութգեանց բղխմունք։ Ելանել ի ծովն կենդանի, եւ անտի հոսեալ ի ձեզ զվտակս քարոզութեան. (Շար.։ Ագաթ.։)
Եւ նմանութեամբ ծովու ծփելոյ ասի.
Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովէ աշխարհիս. (Շար.։)
Յերկրային ծովուս։ Ի մարմինս ծովու։ Ծով է ինձ ծփանաց՝ կենցաղոյս բերմունք. (Նար.։)
ԾՈՎՈՒ ԾԻՐԱՆԻ. ըստ յն. Ծիրանի ծովային. πορφύρα θαλάσσια purpura marina. cf. ԾԻՐԱՆԻ.
Զկապուտակ, զծովու ծիրանիս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 23։)
ԾՈՎ ԱՉԵՐ. Բառ ռմկ. որպէս Ծովանման աչք.
Զայդ քո կերպարանդ, զայդ լոյս երեսդ, զայդ ծո՛վ աչերդ. (Ոսկիփոր.։)
to divide the waters;
to plough the sea.
ԾՈՎԱԲԱԺԻՆ ԼԻՆԵԼ. Բաժանել կամ պատառել զծով.
Որպէս իսրայէլ ծովաբաժին լինելով՝ ըստ խորս կարմիր ծովուն ուղղաւորէր ժառանգել զկրկին խոստացեալ. (Զքր. կթ.։)
sea-wolf.
hydrographer.
hydrographical.
hydrography.
that voyages or goes by sea, sailing;
ploughing the sea;
— լինել, to sail, to navigate;
— ընդ երկիր բերեալ լինել, to pass over the sea as if by a bridge.
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծովագնաց լինիս, եւ յաճախես ի մեծութիւն. (Լմբ. ժող.։)
այսր անդր երերեալ տատանի՝ զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
cf. Ծովագնաց.
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծովագնաց լինիս, եւ յաճախես ի մեծութիւն. (Լմբ. ժող.։)
այսր անդր երերեալ տատանի՝ զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
sea-voyage;
navigation.
Գնալն ընդ ծով. նաւարկութիւն.
Արտաշիսի ծովագնացութեամբ ընդ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ երբէք ծովագնացութեամբ մակաշրջել փայտիւք. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Անխոնջ լինիս ի ճանապարհորդութիւն, ի ծովագնացութիւն. (Լմբ. առակ.։)
sea-green;
blue, sky-coloured;
ultramarine.
Զծովագոյնն զծիրանին երփն հարկանելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Ունօղ զգոյն ծովու. կանաչ, եւ կապուտակ երկնագոյն. եւս եւ ըստ ցոլացման արեւու՝ մանուշակագոյն, ծիրանագոյն. կամ ի գոյն ծովու ծիրանւոյ. իբր θαλασσοπόρφυρος purpureus.
այր մի զգեցեալ փառս ... եւ մարմին նորա ծովագոյն. յն. որպէս թարշիշ. (Դան. ՟Ժ. 6։)
աթոռ ծովագոյն օդանման. (Վրդն. ել.։)
cormorant.
sea-weed.
ԾՈՎԱԹԱՂԱՆԹՔ. Նիւթ թեթեւ իբր թաղանթ ելեալ ի ծովէ.
Ի բանջարոց զոպայն, եւ սպունգն ի ծովաթաղանթացն (յն. ի ծովայնոց). եւ ի ծառոց փայտ խաչին. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
great lake, inland sea, lagune, loch.
λίμνη ( լինմի. յորմէ թերեւս լիմն անապատ կամ կղզի) palus, stagnum, lacus, mare. Ծովակ իբր լիճ. կամ լիճ մեծ ծովացեալ.
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն։ Ի ծովալճին երեւին։ Որ առ ծովալճովն բնակեալ են. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երթ ի բուրաստանս ուրեք, եւ ի ծովալիճս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
sea-wrack.
lobster.
very deep, bottomless.
Խոր կամ քորին ըստ ծովու. անդնդախոր.
Հերձեալ զանդունդս ծովախորս. (Ագաթ.։)
stretching like a sea.
Ծաւալեալ իբրեւ զծով. ծովացեալ. յորդեալ յոյժ յոյժ.
Ծովածաւալ հեղեղք. կամ հուր, գիտութիւն, քաղաք, աչք. (Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ա. կամ Եփր. խոստով.։ Շիր.։ Նար. խչ.։ Բենիկ.։ Կեչառ. աղեքս.։)
born of or produced by the sea.
Ի ծովէ ծնեալ, արտադրեալ, ելեալ.
Ծովածին կենսասէրք (թռչունք). (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Գազան ծովածին. (Եզնիկ.։)
Զձկունս ծովածինս. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ծովածին մարգարիտ. (Երզն. լուս.։)
Վասն ծովածին կենդանեացդ՝ օդականաց եւ լողականաց. (Մխ. այրիվ.։)
sea-girt or surrounded.
Ծիր ունօղ զծով. շուրջ պատեալ ի ծովէ.
Շրջափակեալ յամենայն կողմանց ծովածիր էր տեղին (բիւզանդիոյ). (Փարպ.։)
gulf, port.
tempestuous, very agitated, stormy, billowy;
tempestuous as the sea;
— նաւ, tempest-tossed ship;
— լինել, to be agitated by waves;
to be harassed or tossed about, to turn on all sides.
θαλασσοπλήκτος fluctibus maris expositus. Ծփեալ ի ծովու, եւ նման ծովու. ալէկոծ.
Ծովածուփ նաւ. (Ճ. ՟Ը.։ Կանոն.։)
Ծովածուփ ալիք. (Յճխ. ՟Թ։ յհ. կթ։ Նար. առաք.։)
Ծովածուփ եռացումն, հեղեղատ, խռովութիւն, բռնութիւն, անօրէնութիւն. (Պիտ.։ Վրդն. ծն.։ Եղիշ. ՟Բ։ Եփր. աղ.։ Մանդ. ՟Ը։ Ծովածուփ կենցաղ. Շար.։ Խոսր.։ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Աշակերտք, ծովածուփք ալէկոծք ի մէջ ծովուն լինէին։ Ցանկ ծովածուփ (գտանիս), եւ անփոյթ առնես զանձնէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։ ՟Գ. 4։)
Ծովածուփ կորուսեր զգոռոզն զփարաւովն. (իբր մ. Ճշ.։)
heaving, undulation.
κλύδων fluctus, unda, aestus. Ծփանք ծովու. ալէկոծութիւն. փրկումն ալաց.
Կռիւք են ի ցերեկութեան իրս՝ ծովածփանք եւ ձմերունք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
Կուտակման կոհակաց, որ նախ քան զտեսանելն՝ զիջանելն փութայ ի ծովածփանաց. (Մագ. խ.։)
Ի ծովածփանս խաղաղ նաւահանգիստ. (Երզն. լս.։)
sea-pool, lake, pond;
կաթ մի խելք ինձ մանւանդ եւ ոչ —ս բախտից, a drop of sense rather than a sea of fortune.
λίμνη stagnum. Ծով փոքրիկ. ծովալիճ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 19։ Երգ. ՟Է. 4։)
Ի մահննզինքն ձգէ, որպէս դեւքն ի ծովակն խոզիւքն. (Յճխ. ՟Զ։)
Ի ծովակս բնակիցէ. (Եզնիկ.։)
Ընկեցին զնա ի ծովակն. (Յհ. կթ.։)
Գետոց եւ կամ ծովակաց. (Լմբ. ժող.։)
Զկորստեան ծովն՝ վայելչութեան ծովակս անուանեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Իբր Աւազան. տաշտ. կոնք.
Ոսկի լականաւ ջուր պատրաստել առ ի լոգանալ ի նմա. եւ իբրեւ եմուտ յոսկի ծովակն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ը։)
Կաթ մի խելք ինձ մանաւանդ, եւ ոչ ծովակս բախտից. (Ոսկիփոր.։)
Նմանութեամբ, Յորդութիւն, առատութիւն.
cf. Ծովակ.
Քարիկ, ծովիկ, փոքրիկ. (Երզն. քեր.։)
lord of the sea;
sea-king;
admiral;
մեծ —, փոխան —ի, երորդ —, high, vice-admiral, rear-admiral;
ատեան, խորհրդարան —աց, admiralty-board;
նաւ —ի, flag-ship.
θαλασσοκράτωρ maris domins, potens mari. Որ ընդ իշխանութեամբ իւրով կալեալ ունի զմասն ծովու եւ կղզեաց. թագաւոր տիրօղծովու, եւ սպարապետ ծովական.
Որք ի կողմն ուրեք ծովակալք տիրեցին։ Զղակեդեմոնացւոց ծովակալս։ Զժամանակաց ծովակալացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ արդեօք ասիցէ ծով, ծովակալ եղելոյ լակեդեմոնացւոց. (Պիտ.։)
to be master or lord of the sea;
to command a fleet or squadron of ships of war.
θαλασσοκρατέω maris imperium teneo, potemns sum mari, copiis navalibus valeo. ծովակալ լինել. տիրել ծովու եւ կղզեաց.
Ո՛յք եւ ո՛րչափ ժամանակս ծովակալիցին։ Լիդացիք ծովակալեցին, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
the empire of the sea;
admiralty, navy office;
պաշտօնեայ ծովակալութեան, first lord of the admiralty;
խորհրդական ատենի ծովակալութեան, lord commissioner of admiralty.
balanus, glans marina.
cf. Ծովային;
—ք, aquatic animals.
θαλάσσιος marinus. որ ինչ կայ ի ծովու.
Ծովական ձկունք, կայտառք, կամ վիշապ. գազան, կամ կղզիք. (Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Ա։ Արծր.։ ՟Գ. 9։ Ոսկիբ. հերոդ։ Նար. առաք.։)
Ընդ անդունդս ծովական խորոց գրոցս անցեալ. իբր ծովանման. (Վրդն. ծն.։)
Յառաջ ցգայ զպատերազմ ձի ... եւ ղուղականք զծովական վտանգն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
ԾՈՎԱԿԱՆՔ գ. Լողակք. ծովային կենդանիք.
Նման ես ծովուց եւ ծովականաց. քանզի ի նոսա զեռունք խաղան, եւ ի քեզ ճճիք եւ երամակք ոջլաց. (Պիտառ.։)
Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ծովու մշակ ... ծովականաց մենամարտիկ՝ ինքնայոժար ի մահ. (անդ։)
wrecked;
shipwrecked.
wreck, shipwreck.
ναυάγιον naufragium. Ալէկոծութիւն, եւ նաւաբեկութիւն.
Իբրեւ (ի) նաւահանգիստ (ըն)կալեալ՝ ծովակոծութեան մտանէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Մրրիկ զսահելի եւ զխռովական եւզսովորական ուսմանց եւ իմանալ ծովակոծութիւնք. (Համամ առակ.։)
sea-cost.
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ գրի եւ ԾՈՎԱԿՈՂՄ. Կողմն ծովու. ծով. եւ Արեւմտեան կողմն հրէաստանի. Ծովին կողմը. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Ը. 14։ Թուոց. ՟Բ. 18։ Օր. ՟Գ. 27։ Յես. ՟Ը. 9։ Ես. ՟Ժ՟Ա. 14։ Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 12։ ՟Խ՟Ը. 1. 4. 21։)
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ կոյս. ԾՈՎԱԿՈՅՍ. կողմն. Նոյն ընդ վ. ծովակողմն կուսէ։ Ի ծովակոյս կողմանէ. (Ել. ՟իզ. 22։ Յես. ՟ը. 11։)
cf. Ծովակողմն.
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ ԿՈՅՍ, ԾՈՎԱԿՈՅՍ. կողմն. cf. ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ. ծովակողմն կուսէ։ Ի ծովակոյս կողմանէ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 22։ Յես. ՟Ը. 11։)
laimed, crippled.
Խեղ անդամօք, թոյլ եւ ցաւագար. անդամալոյծ. չորս դին բռնըւիլը, թուլնալը.
Կայր որդի Կեդրոնի անդամախեղ ի ծնէ. (Ճ. ՟Բ. վրք. Մծբ.։)
prompt, diligent;
diligently, promptly, without delay.
ἅοκνος. impiger. Որ ոչն դանդաղի. ժիր. արագաշարժ. անձանձրոյթ. որ չիտնտնար. չիւսթ, չափուգ, զայրէթլի, իւշէնմէզ, իշկիւզար.
Թէ անդանդաղ լինիցիս, եկեսցէ իբրեւ զաղբիւր ամառն քո. (Առակ. ՟Զ. 11։)
Անդանդաղ մշակ։ Անդանդաղ աշխատութեամբք, կամ յօժարամտութեամբն. (Պիտ.։)
Անդանդաղ զօրութեանն. (Ագաթ.։)
Անդանդաղ ճեպով, կամ ձայնիւ. (Նար.։)
Առանց դանդաղելոյ. անյապաղ. անխոնջ. իհմալսըզ, իւշէնմէտէն. ἁοκνότατα (անյապաղս ամենայնիւ). diligenter.
Անդանդաղ ի նոյն կանխէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Անդանդաղս հաւաստեա՛ զճշմարիտն վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ԼԷ։)
Անդանդաղս եւ առանց զանգիտելոյ. (Սարկ. քհ.։)
there, yonder.
Անդ. յայնմ տեղւոջ, յայնմ վայրի կամ ի ժամանակի. անդէն. գրի եւ ԱՆՏԱՆՕՐ. հոն, նոյն տեղը.
Աստուստ ապշեալ, եւ անդանօր լքեալ։ Հանդիպել եւ անդանօր ընծայի բանից. (Նար. ԿԷ. եւ կուս։)
Թէպէտեւ ոչ անդանօր ( ի դրախտին ընդ ճաշակելն) մեռաւ ըստ մարմնոյ, այլ զկնի բազում ժամանակաց. (Նանայ.։)
Անդանօր է բժշկութիւն աստուածային քոյ ձեռինդ, յորժամ բնաւ անդամոցն տեղի ետ կենդանութիւնն։ Թագաւորութիւն ոչ էր պանծալի անդանօր (ի հնումն), եթէ ոչ եղջերբ իւղոյն օծութեան ձեռնադրեալ. (Նար. ՀԴ. ՂԳ։)
irrevocable;
cf. Անդարձ.
Անդարձ. որ ոք կամ որ ինչ ոչ դառնայ յետս. անզեղջ. եւ անխոտոր. հաստատուն եւ անհրաժեշտ. տէօնմէզ.
Սուրբք եւ անդառնալիք ի չարիս. (Վրք. հց. ԻԱ։)
Ետես բռնաւորն զանդառնալի միտս եւ զաներկբայութիւն հաւատոցն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Կարգէ ի նոյն իրս եւ զՄիանդակն անդառնալի, եւ ի սմանէ մանդակունիք. (Խոր. ՟Բ. 7։ (որ լինի եւ մկբյ։))
Գիտէր զանդառնալի միտս նոցա ի չարեացն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Տեսեալ Արարչին զանդառնալի միտս ազգաց։ Ոչ այնքան ընդ խոտորումն մեղադիր են, որքան ընդ անդառնալի միտսն. (Մեսր. երէց.։ Մխ. երեմ.։)
Անդառնալի գնացիւք։ Յանդառնալի կորուստն. (Լաստ. ՟Թ։ Անան. եկեղ.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
Ուստի ոչ լինի դառնալ յետս. կէրի տէօնիւլմէզ.
Անդառնալի ուղւոյն յիշատակ։ Փախուստս անդառնալիս. (Նար. ԾԴ. ԻԴ։)
Ճանապարհս՝ որ գնալոց է, անդառնալի է. (Ոսկիփոր.։)
Առանց յետս դառնալոյ. անդարձաբար. ասլա տէօնմէյէրէք.
Անդառնալի հային ի դրունս երկնից. (Նար. երգ.։)
portico, porch.
Գաւիթ, (իբր ի չափ անդոյ միոյ). նախադուռն տան. արտաքին սրահ. προπύλαιον, πρόθυρον, vestibulum. ավլու, հայաթ.
Այժմ դեռ առաջի դրացն կաս մօտ յանդաստակսն։ Զմի անդաստակ չանցանել, եթէ ոչ ջորեօք բարձեալ բերիցին։ Ե՞րբ ժամանեսցես գէ՛թ զարտաքին անդաստակս պատուիրանացն կոխել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 7. 15։)
cultivated land, fields;
village.
Ուր չիք դասաւորութիւն ինչ. անկարգ. ἅτακτος.
Անդք. տեղի անդոց. ագարակ. արտ. վայր. ἁγρός. ager. էքին եէրի, լիֆթլիք, թարլա.
Արդեամբք անդաստանաց։ Ելին յանդաստանսն եւ կթեցին զայգիս իւրեանց։ Դարանամուտ լեր յանդաստանին։ Յանդաստանին այլազգեաց։ Անդաստանք պտղոց։ Յուժգնութիւնս անդաստանի։ Երթային յանդաստան. եւ այլն։
Բեղմնաւորութեամբ անդաստանացն եւ բուրաստանացն։ Գեղեցիկ անդաստանօք ուրախանայի։ Բաղդատութիւն անդաստանի եւ նաւահանգստի. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Անդաստան ընծայեալ Աստուծոյ. (Ածաբ. կիպր.։)
Հովուեա՛ զմեզ յանդաստանի կամաց քոց. (Պտրգ.։)
Մայր բազում բիւրուց, եւ անդաստան ժողովրդոց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Յանդաստան կենաց խնամոց քոց կամացդ։ Զամուլն արգանդ Սառայի՝ անդաստան պտղածին։ Ի յանդաստանէ մօրն իմոյ սենեկի։ Ի սահման անդաստանի գորովոյ գրկի։ Շառաւեղօք հաստատեցելովք ի յանդաստանի անօրէն մարմնոյս. (Նար.։)
Օրհնութիւն անդաստանաց կամ արտորէից, որ երբեմն լինէր ի բացի, իսկ այժմ առաւել յեկեղեցւոջ։ (Տօնաց.։)
without education, uneducated, ungoverned.
Զի մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ իցէ։ Ջերմութիւն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
not sentenced, not condemned.
ἁδίκαστος. non judicatus, indemnatus. Ոչ դատեալ, եւ ոչ դատելի. զերծ ի դատաստանէ. անպարտ. անմեղ. հիւքմ օլունմամըշ՝ օլունմայաճագ.
Դատաւորն անդատ որպէս դատապարտեալ ի դատաւորաց. (ՃՃ.։)
Որ կամիցի անդատ եւ անդատապարտ մնալ, մի՛ դատապարտեսցէ զեղբայրն իւր. (Յհ. գառն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Եթէ արտաքոյ քան զքաղաքն ապաստանի սպանցէ զնա, անդատ լիցի. (Եփր. ել.։)
Ապա թէ աստ անդատ կայցեմք մնայցեմք ի գործել զմեղսն, զիա՞րդ ոչ է պարտ երկնչել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Կամ ոչ քննեալ. անծանօթ. անյայտ.
Զի մի՛ եւ երեւելիդ նիւթականութիւն քումդ տեսութեան մտացդ դիտման անդատ եղիցի. (Նար. ԽԶ։ (Ի նոյն միտս մարթի բերիլ եւ որ ի ԿԱ։))
Ոչ քննօղ եւ ոչ դատօղ ըստ օրինի. անիրաւ. ատալէթսիզ, պիտատկէր.. ἁθέμιστος. injustus
Ի կիկղոպայց երկիրն՝ յանօրինաց, յանդատից հասաք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Դատաւորն անդատ զդատաւորաց դատաւորն ի գերեզմանի թողու. (ՃՃ.։)
Զանդատ ատելութիւնսն։ Զանդատ քո ոգի մեծացուցանես, թէ փորձեա՛ զիս տէր. (Նար. ԽԵ. ԿԱ։)
not deserving condemnation, blameless.
ἁκατάκριτος. indemnis, irreprehensibilis Զոր չէ օրէն դատապարտել. անպարտ. անմեղ. եւ անստգիւտ. անպարսաւ. անարատ. հիւքմ օլունմազ, թազիր օլունմազ, սուչսուզ.
Եւ զմեզ անդատապարտ պահեա՛ ի քահանայագործութիւն. (Պտրգ.։)
Անդատապարտ մնաց ի կանոնական հրամանաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Իբրեւ զքո անդատապարտ գաղափար։ (Նար. խչ.։)
Ա՛յլ դատապարտելոցն, եւ ա՛յլ անդատապարտիցն վայելէ ժուժկալութիւն. (Կլիմաք.։)
Ուր չիք դատապարտութիւն. ազատ. պարզերես.
Անդատապարտ երանութիւն։ Անդատապարտ համարձակութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. կուս.։)
irrevocably.
ἁνεπιστρόφως. Առանց յետս դառնալոյ.
Անիւք յառաջ կոյս անդարձաբար եւ անխոտորապէս գնալով։ Անդարձաբար անշարժ կալեալ. (Դիոն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
irremediable, irreparable, incurable.
Որ չէ դարմանեալ. յետնեալ ի դարմանոյ. անխնամ. ոչ մշակեալ.
Խնամք Արարչին ոչ թողին անդարման զարարածս իւր. (Յճխ. ՟Թ։)
Եթող զայգին՝ անգործ եւ անդարման. (Մծբ. ԺԸ։)
Իջանէր յանկարգ եւ յանդարման տեղիս Գողթան. (Կորիւն.։)
unshaken, firm, resolute.
ԱՆԴԵԴԵՒ եւ ԱՆԴԵԴԵՒՈՒՆ. ἁκράδαντος. inconcusus, immotus. Որ ոչն դեդեւի. անդրդուելի. անշարժ. հաստատուն. դէփրէնմէզ. հարէքէթսիզ.
ՅԱստուած փութալով՝ հաստատուն եւ անդեդեւ ճանապարհ ուղիղ վարեն. (Փիլ. իմաստն.։)
Անդեդեւ մնան որպէս վէմ յեզր ծովու. (Երզն. մտթ.։)
Յանդեդեւուն մտաց առեալ մեք կապեցաք եւ այլն. (Յհ. իմ. պաւլ։)
antidote, counter-poison.
ԱՆԴԵՂԱՅ ԱՆԴԵՂԵԱՅ. ἁντίδοτον կամ ἁντίδοτος. antidotum, remedium veneni. Դեղթափ. դեղ ընդդէմ թունից կամ ցաւոց. փանզէհիր, փանզէհր, թիրեաք.
Զթոյնս մեղացն միշտ անդեղայ Քրիստոսի մահուն բժշկէ։ Անդեղայ՝ մահարար դեղոց, կամ մահու։ Խղճի մտաց մերոց անդեղայ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի թիւնաւոր գազանաց եւ իժից քարբից անդեղայք ստեղծան յօգուտ եւ ի փրկութիւն մարդկան. (Կոչ. ՟Թ. 19։)
Անդեղայս ողջացուցիչս հոգւոյ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Իբրեւ զանդեղեայ սաստիկ մաղձոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Մատուցանէին նմա թիւրակէս եւ անդեղեայս վասն ապրելոյ. (Բուզ. ՟Ե. 26։)
Ի ձեռն բազում անդեղեաց միաւորելոց առաւել ներգործեն զբժշկութիւն՝ քան միով. (Մխ. ապար.։)
there;
-, — առ մնին, — վաղվաղակի, — իսկ, — եւ անդ, on the spot, immediately, out of hand, without delay.
Անդ. ի նմին վայրի. ի յիշատակեալ տեղւոջ. հոն տեղը, նոյն տեղը. հոն տեղը, նոյն տեղը, անտէ, օրատա, օրասընտա. αὑτοῦ. ibi, ibidem կամ լոկ յօդիւ, ἑν τῶ եւ այլն.
Հաճոյ թուեցաւ Շիղայի մնալ անդէն։ Նստէր անդէն ի տան։ Այլ էր անդէն ի տեղւոջն եւ այլն. (յն. լոկ, ի տանն, ի տեղւոջն)։
Անդէն ի քաղաքին արգելուլ։ Անդէն շուրջ զքաղաքաւն էին. (Ագաթ.։)
Որ աստէն անգոսնեալ եմ, եւ անդէն ( ի հանդերձեալն) խայտառակեալ. (Նար. ԿԷ։)
ԱՆԴԷՆ, ԱՆԴԷՆ ԻՍԿ. ԱՆԴԷՆ ԵՒ ԱՆԴ, ԱՆԴԷՆ ԱՌ ՆՄԻՆ, ԱՆԴԷՆ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ. եւ այլն. ἑξαυτῆς, αὑτίκα, statim, illico, mox, continuo. Նոյն հետայն, վաղվաղակի. նոյն ժամայն. իսկ եւ իսկ. անյապաղ. զոյգ ընդ. համայն. իսկոյն, նոյն ատեն. հէման, ֆիլհալ, օլ տէմ, հէմանտէմ.
Թէ սխալեսցի, անդէն վնասի։ Խուճապեալք՝ անդէն ի փախուստ դառնային. (Պիտ.։)
Բարդիմ, եւ անդէն տոչորիմ. (Նար. ՀԱ։)
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ՝ եւ անդէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Անդէն իսկ վաղվաղակի թողուն զհայրն իւրեանց։ Ո՛չ անդէն եւ անդ յանկարծաթափ. (Ագաթ.։)
Եւ այս ամենայն անդէն եւ անդ առ նորուն ծննդեամբն։ Անդէն եւ անդ իբրեւ ել ի տաճարէ անտի, բժշկեաց զկոյրն. (Ոսկ. յհ.։)
Հարազատ եւ սիրելի որդի ստացեալ զսա միայն, անդէն առ նմին ունէր եւ զախտ գորովանացն. (Փիլ. իմաստն.։)
Անդէն վաղվաղակի պատուհաս ի վերայ հասանէր. (Ագաթ.։)
Անդէն առանց միոյ վաղվաղակի երկբայութեան պատուհասէր. (Պիտ.։)
Անդէն յանկարծակի պարփակեալ մառախղով. (Ագաթ.։)
Անդէն առձեռն պատրաստ՝ ի գործն յաջորդի. (Պիտ.։)
Անդէն իսկոյն՝ այսր անդր տարաբերին. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Որ եւ անդէն իսկ ի նախնումն. (Պտրգ.։)
Անդէն ի սկզբանն ընծայեցոյց՝ զոր յետ անցելոյ յաւիտեանց կատարեաց։ Անդէն իսկ աթոռակից, անդէն ժառանգն, եւ ոչ եկամուտ ոք. (Ագաթ.։)
Կամ ի սկզբան անդ. արդէն. առաջուց. հէման պիրտէն.. ἑκ προοιμίων. initio.
Ոչ կամի անդէն սաստկութեամբ ի դիմի հարկանել, այլ առ սակաւ սակաւ աճեցեալ լեռնանայ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Դառնալոյ իսկ մեզ անդէն անվստահ եմ. (Փարպ.։)
Ճաշակեաց վհատութեամբ, եւ արգել անդէն տարակուսանօք։ Արշաւէ, եւ անդէն նահանջի ... Միմեանց պատահին, եւ անդէն ցրին. (Նար. ՀԷ. եւ Մծբ.։)
Անդէն եւ անդ զբանիւք եկեալ երեւէր. (Փիլ.) յն. նոյնաբանութիւն էր, կամ կրկնութիւն բանի ταυτολογία, repetitio ditorum։
indecent, unbecoming, unseasonable;
absurd, clumsy, extravagant, ridiculous;
յանդէպս, indecently, unbecomingly;
awkwardly, unseasonably.
Որ չէ ի դէպ. տարադէպ. անյարմար. անտեղի. անպատշաճ. անվայելուչ. տարաժամ. անհարկի, անշնորհք. միւնասիպէթսիզ. պէթ. ἅκαιρος, ἁσύμφορος, ἁσύμβατος եւ այլն. intempestivus, inconveniens եւ այլն.
Դու ես պատճառ նորա կորստեանն ի ձեռն անարժան եւ անդէպ առատութեան ... Յորժամ անդէպ, եւ յորժամ զդէպն ինչ խնդրիցեն ... Ո՛չ եթէ բարկանալն ինչ անօրէնութիւն իցէ, այլ յանդէպն ժամանակի։ Զանդէպ մտածութիւնն ի բաց կացոյց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Այսպէս բաղկացուցանես զանդէպ բնութիւնսն. (Պիսիդ.։)
Դէպ ժամանակ այժմու կեանքս, եւ անդէպ՝ հանդերձեալքն. (Խոսր.։)
Զանդէպ քաջութիւնսն. (Նար. ԽԵ։)
Սէրս անդէպս ցուցանէր. (Լաստ. ԻԵ։)
Հաւատաց անդէպ բանին։ Լսեն անդէպ բանից. (Ոսկիփոր.։)
Լսելիք մեր առ ի զանդէպսն ախորժելով լսելոյ՝ են ի ցաւս։ Անդէպ խորհուրդք. (Մանդ. ԺԸ։ եւ ՟Ը։)
Աւելի՛ (է) ձեզ եւ անդէ՛պ՝ այլ մարզպան կացուցանել. (Փարպ.։)
ԱՆԴԷՊ. ՅԱՆԴԷՊՍ. մ. Ո՛չ ի դէպ. տարադէպ օրինակաւ. արտաքոյ կարգի. ըստ յն. ասի, արտաքոյ նպատակի կամ բանի կամ օրինի. տարաժամ, եւ այլն.
Ո՛չ վայրապար եւ անդէպ գովեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Նա չառնելով ստահակեաց, եւ դու անդէպն առնելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Պահք են ցածուցանել եւ զլսելիսն յանդէպ լսելոյ. (Եփր. պհ.։)
Յանդէպն աճել լուսնի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անդէպ կերողք. (Մխ. առակ.։)
Պահակն վարել, յանդէպ վարել խուելով։ Անդէպս ինչ աղաչիցէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Եղեալ շրջէր (Դաւիթ) ի վերայ տանեաց, յանխտիրս հայեցաւ, յանդէպս տեսանէր. (Կոչ. ՟Բ։)
irresistible;
irresistibly, beyond contradiction.
cf. ԱՆՏԻ ԱՆԴԻ. (դւոյ կամ դիոյ, ոց.) cf. ԱՆԴԵԱՅ, եւ ԱՆԴ.
Որ ոչն դիմադարձի. անհակառակ. դէմ չիկեցօղ.
Անդիմադարձ իբր աղաւնին. (Յիսուս որդի.։)
Ընդունելութեան անդիմադարձ. (Փիլ. սամփս. (որ հայի եւ ի յաջորդդ)։)
dwelling in the abyss;
infernal;
spread over the abyss.
Բնակեալ յանդունդս կամ ի խորս աներեւոյթս.
swallowed up in an abyss, sunk deeply;
to a great depth.
Լիր արկեալ մինչեւ յանդունդս. ի խորս յոյժ արկանելով. խիստ խորունկ դնելով.
Անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. (Խոր. ՟Գ. 59։)
cf. Անդնդային.
որ եւ ԱՆԴՆԴԱՅԻՆ. βύθιος, ἅβυσσος. profundus, fundo carens. Սեպհական անդնդոց. խորին յոյժ. անյատակ. համատարած, եւ գաղտնի. եւ դժոխային. տէրին վէ տիպսիզ.
Իջեալ ի բարձանց ի խորութիւն անդնդական ծովուցն. (Ագաթ.։)
Զայն ծովն զանդնդականն, որ շուրջ պատեալ է զերկրաւս. (այսպէս գրի յոմանց եւ յ Արիստ. աշխ. փոխանակ գրելոյ անդլանդական). (Լմբ. սղ. ՃԳ։)
Անդնդական գթութեամբն բանալ զխորհուրդ աւուրս. (Վանակ. տարեմտ.։)
Անկեալ ի վիհ գարշութեան մեղաց՝ անդնդականաց ապականութեանց։ Զանդնդականաց գործոց խոստովանեա՛ իբր ի յականջս Աստուծոյ արագ ժամանելոց. (Նար. ԻԸ. ԽԵ։)
dividing the abyss.
Որ հերձանէ զանդունդս, կամ պատառէ զխորս, եւ լնու իւրեւ.
sunk in an abyss;
very deep.
Անդնդական. անդնդային. խորին յոյժ. անբաւ.
Նաեւ ծով անդնդայեղց խորութեամբ բազմազան կերակրելն լուղակացն աճեցմամբ. (Պիտ.։)
very deep;
infernal, hellish.
Անդնդական. որ է ի խորս ջուրց. ծովային. խորին. եւ դժոխային. βύθιος.
Կոկորդիլոսն անդնդային. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զանդնդային խորսն պատառեցեր. (Ճշ.։)
Անդնդային մոլեգին ալեացն. (Ագաթ.։)
Որք յանդնդային գնացսն (ծովու) յուսով ընչեղութեան առաքեն. (Նիւս. երգ.։)
Ի խորս մեղաց անդնդային։ Զանկեալս ի մեղս անդնդային. (Յիսուս որդի.։)
Երբեմն էի վերնային, եւ այժմ անդնդային։ Յաղթեաց անդնդոց եւ անդնդայնոց. (Նար. ԿԵ. եւ Նար. առաք.։)
belonging to the prince of hell;
prince of hell.
Սեպհական պետի անդնդոց կամ ծովու, որպիսի է լեւիաթան, եւ սատանայ.
Խաղայ անդնդապետականաւն ծովականաց սատանայ ընդ մերասեր ազգականութեանս. (Նար. մծբ.։)
inscription.
Իբր Անդրիագիր. փորագրեալ՝ քանդակեալ որպէս զանդրի. եւ արձանագրեալ.
Ձեռնաձուլեցին տապարատաշ սրագործ անդրագիր արձան պատմաբանական. (Նար. խչ.։)
reciprocal, mutual;
inverse;
retrograde;
requital, return, exchange.
Անդրէն դարձ ըստ տեղւոյ. երթեւեկ. եւ փոխադարձ գործոց. եեւ պատասխանի թղթոյ.
Յորոց միջի վիհ անհնարին, եւ անդրադարձ՝ բնաւին չիք. (Շ. եդես.։)
Եւ ակն ունիմ անդրադարձին՝ ըստ աւետեաց ամովսածնին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ըսդ լուսակազմ աստիճանին, յերկրէ յերկինս անդրադարձին. (Յիսուս որդի.։)
Եւ անդրադարձ փոխարինի՝ բազում երկանցըն պատշաճի։ Որում զերթալն ոչ յանձն առեալ, բայց անդրադարձ թղթին յղեալ. (Շ. վիպ.։)
to go beyond, to go further, to pass, to go before.
Կրկին եւ կրկին անդր դառնալ. հանապազորդել.
Գիշերի անքունք, որք կանխենն յաղօթս ի գիշերին. այլ յոյժ դժնդակագոյնք եւ տքնեցելոցն յանդրանալն. (յն. վերատքնելոց). (Բրս. մկրտ.։)
Ոչ որպէս զոմանս ի ծառոց, առ որս անդրանալով՝ յանվճար զդարմանսն մատուցանելոյ. (Պիտ.։)
Յորմէ անդրանալի՛, եւ ամենեւին սրացման արժանի. (Պիտ.։)
that destroys the first-born.
Ծախիչ կոտորիչ անդրանկացն եգիպտացւոց.
Անդրանկածախ սատակումն. (Զքր. կթ.։ եւ Շար.։)
first-born.
Զձայն իբրեւ զերկանց անդրանկածնի լուայ։ Երինջս անդրանկածինս. (Երեմ. ՟Դ. 31։ ՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
that gives the right of primogeniture.
Որ անդրանիկ առնէ՝ կացուցանէ զոք. որպէս օրհնութիւնն Իսահակայ առ Յակոբ՝ ասի
Անդրանկարար ձեռնադրութիւն. (Նար. խչ.։)
again, anew, afresh;
from or to the same place, in the same situation;
— դառնալ, to return;
— սկսանել, to recommence;
— ասել, to repeat or say over again;
cf. Անդէն.
Վերստին. դարձեալ. եւ յետս. ընդ կրունկն. նորէն, ետ. թէքրար. կէրի. ուստի ԱՆԴՐԷՆ ԴԱՌՆԱԼ ասի՝ իբր վերադառնալ. ἁναστέφω. revertor.
Ել, եւ անդրէն ոչ դարձաւ։ Եւ այր Իսրայէլի դարձաւ անդրէն։ Դարձի՛ր անդրէն, եւ ննջեա՛. եւ դարձաւ անդրէն, եւ ննջեաց։ Ե՛րթ, դարձի՛ր անդրէն։ Դառնայցէ անդրէն ի մեղս իւր։ Ելեալ ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ. եւ այլն։
Դարձեալ դարձուցից անդրէն յողբս զբանս իմ. (Յհ. կթ.։)
Գլորեալք անդրէն կանգնեցան։ Վերստին անդրէն միւսանգամ. (Նար.։)
Անդրէն դարձեալ ի նոյն բնութիւնս խաղաղացեալ։ Որ պարգեւացն, նոյն անդրէն եւ ի բաց հանել կարող է. (Պիտ.։)
Կամ փոխանակաւ. անոր տեղը. գարշըլըգ.
Ոչ փոխադրել անդրէն չարի չար. (Նար.։)
Զբարւոք ծերատածութիւնսն անդրէն փոխանորոգեալ ծնողացն։ Անդրէն պատասխանովն դաւանեցի ստուգապէս. (Պիտ.։)
իբր անդր. անդ. նոյն տեղը. օրայա. ἑκεῖ. ibi, illuc.
Մտեալ անդրէն փութանակի առ թագաւորն. (Մրկ. ՟Զ. 25։)
Կտրեցին զլեզուն անդրէն ի նմին ժամու. (ՃՃ.։)
Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան. (Նար.։)
inviolable;
cf. Անդժրելի.
ԱՆԴՐԺԱԿԱՆ ԱՆԴՐԺԵԼԻ. Անկողոպտելի. անվնաս.
Գանձել յերկինս՝ որ անդրժելին (կամ անդժրելին) է դողոց. (Գր. հր.։)
Անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն ... Անդրժելի ի կիզմանէ արեգական։ Պահել անդրժելի զնոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Զարու ազգն անդրժելի թողուլ. (Փիլ.։)
interminable, boundless.
ἅπειρος. infinitus, ἁπέραστος, qui transiri nequit. Ոյր չիք եզր, ոլորտ, հուն. անհուն. անոլորտ. անսահման. անչափ. անվախճան. անբաւ. անթիւ. ծար ճոթ չունեցօղ. նիհայեթսիզ.
Երեւեալքս այսոքիկ են արդեօք անեզե՞րք, եթէ ոլորտացեալք. (Փիլ. իմաստն.։)
Անեզր զսէրն Քրիստոսի առ մեզ տեսանէ. (Լմբ. սղ.։)
Զանեզր շնորհացն զեկուցանէ։ Փառօք Հօր գայցէ, անգզր զօրութեամբ հրեշտակաց՝ անհամար գնդիւք։ Ի բազմութիւն անեզր տարածեալ լինէր իրք հաւատացելոցն. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ. եւ Գծ.։)
cf. Անեզր.
Անեզրական իմաստութիւն, կամ թագաւորութիւն. գթութիւն, խնամք, չարիք. տանջանք. տառապանք. (Կիւրղ.։ Ոսկ.։ Սարգ.։ Մագ.։)
Անեզրական ունի զյերկարաձգութիւն։ Անեզրական ճանապարհ, ուղեւորութիւն, զօրք. (Շ. բարձր.։ Տաղ.։ ՃՃ.։)
Առաքինութեամբ ծայրացեալ անեզրական վարուք. (Մագ. ՟Գ։ Իսկ Աթ. ՟Ը.)
Ընկալան զանեզրական նորա զպատկեր. իսկ ա՛յլ յն. այս ինքն տարփալի։
cf. Անել.
Անելանելի բանտ, կամ բռնութիւն, կամ խաւար. (Սարգ.։ Անան. նին.։)
Որպէս զներկուած որդան՝ ի գոյն կարմրութեան անելանելի. (Գր. հր.։)
Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ ի պատուած աղեացս անելանելի. (Նար. ԻԶ։)
Աստուածական զօրութիւն եւ մեծութիւն բարձրացեալ, լեռնական, սեպացեալ, անելանելի արարածական բնութեան. (Լծ. կոչ. ձ. (հին տպ. անտանելի)։)
Զլեառնն անելանելի եւ անմատոյց եցոյց ժողովրդեանն. Փիլ. ել.։
uncreated, uncreate.
Որ չէ եղական, այլ՝ ինքնագոյ, որ էն. Աստուած, եւ աստուծոյքն. ἁγένητος. որ գրի եւ ἁγέννητος (որ է անծին). non factus, increatus. եարատըլմամըշ, զայրի մախլուգ.
Անեղն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Արդեօք երեւեալքս այսոքիկ են անե՞ղք, եթէ լինելութեան առին սկիզբն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Իմաստն։)
Արձակապէս անեղ եւ միշտ գոյ եւ ինքնակատար։ Արձակաբար անեղ ասի Աստուած. վասն զի ոչ ոք է նորա պատճառ. (Դիոն.) եւ (Մաքս.։)
Անեղ, եւ էիցս էակ։ Անեղն՝ ի հօրէ ծնեալ որդի։ Հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)
ՅԱստուծոյ Աստուած, եւ ի լուսոյ լոյս, եւ յանեղէն անեղ ... եւ արգելուլ այսուհետեւ ոչինչ, միոյ գոլով անեղին հօր՝ անեղ գոլ եւ զառ ի նմանէ բանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի կարծել զչարն անեղ, կամ յանեղէն Աստուծոյ եղեալ. ոյք տանջին, ապականին, եւ յայտնի տան զցոյցքն, թէ ոչ են անեղք, այլ՝ եղականք. (Անյաղթ ամենայն չար.։)
Չեղեալն, չգոյ. այլ՝ լինելոցն կամ ապագայն, եւ կարելին.
Անեղ, ոչ որպէս չեւ եւս եղեալ, կամ անկատար, կամ յայս ումեքէ, եւ կամ յայս ինչ ոչ եղեալ. (Դիոն. ածայ. ՟Թ։)
Մինչչեւ էր արարեալ, ոչ խառնիխուռն ճանաչէր զանեղսն, այլ՝ կարգեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սովորութիւն է մարգարէիցն՝ զանեղն որպէս եղեալ դնել. (Լմբ. սղ.։ եւ Շ. ՟ա. պետ. եւ այլն։)
Անլինելի. որ ոչն է, եւ չէ լինելոց. անգոյ. ոչինչ. զոր զոյգ ընդ առաջինսն այսպէս յիշատակէ (Վահր. երրորդ.)
Է անեղ, որ չէ՛ եղեալ, եւ ոչ կայ. որպէս եղջերուաքաղն, եւ այլ անգոյք. եւ է՛ անեղ, որ ոչ է եղեալ ներգործութեամբ, այլ զօրութեամբ կայ. որպէս ի կաւն՝ կարաս, եւ ի պղինձն անդրի, եւ ի փայտն արկղ. եւ է անեղ, որ կայ եւ է, սակայն եղեալ ո՛չ է, որպէս՝ Աստուած։
Որ ոչ լինի, այս ինքն չծնանի, չբուսանի. անծին եւ կոյս (թիւ, այն է եօթն).
Զանեղսն ի նմա (յԵգիպտոս՝) դիւրածել գետոյն բերիւք. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յաւուրն եօթներորդի, որ նա ինքն է անեղ եւ անապական. (Եղիշ. յես.։)
cf. Անեղ.
Յանեղականէն լուսոյ լուսաւորեալք։ Առ անեղական բնութիւնն Աստուծոյ. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. ամենայն չար.։)
Իբր ոչ ծնեալ ըստ հասարակ կերպի, կամ աննման եւ անգիւտ.
born of increated God.
Ինքն իսկ անեղածինն ասէր, ես եմ որթն ճշմարիտ. (Պետր. սիւն. կուս.։)
Րաբունդ երկնային, Հօր անեղածին՝ Որդիդ Միածին. (Գանձ.։)
made by increated God.
Կերտեալ յանեղէն. աստուածակերտ. Աստուծոյ շինածը.
that cannot be created.
Անեղանելի բնութիւն. (Շար.։ Ոսկ.։ Փիլ. լին.։)
Անեղանելին, եւ եղականն, Աստուած՝ եւ Որդին մարդոյ. (Ածազգ. ՟Գ։)
Աստուծոյն՝ Բանի բնութիւն՝ անեղանելի, եւ ի Հօրէ. իսկ մարմնոյ նորին գոյացութիւնն ի Կուսէ, եւ արարածական. (Յհ. իմ. երեւ։)
Այլ եւս երեք սեռք մահկանացուք պակաս գոն մեզ՝ անեղանելիք. որոց ոչ եղելոյ՝ երկին անկատար։ Անեղանելիք, այս ինքն տակաւին ոչ եւս եղեալք. (Սահմ. ՟Ա. ի Պղատոնէ։ եւ լծ. հյ։ եւ Մագ. ՟Ե։)
cf. Անեղակերտ.
Յանեղէն Աստուծոյ շինեալ. աստուածաշէն. տիրաշէն. անեղակերտ. Աստուծմէ շինած.
Անեղաշէն դրախտ, կամ հարսնարան. (Շար.։ Խոր. հռիփս։)
without brother.
Ոյր չկայցէ եղբայր. ախպար չունեցօղ։ (Լմբ. պտրգ.։)
incorruptible, indissoluble;
indelible, not to be effaced;
inviolable.
ἅφθαρτος (լծ. անվթար). incorruptus, incorruptibilis. Որ ոչն եղծանի. անեղծանելի. անեղծական. անապական. եւ մշտնջենաւոր. անջինջ. անմահ. անփոփոխ. որ չաւրիր. պօզուլմազ. խալիս, սաղ. իֆսատ օլունմազ.
Անեղծ հոգիդ քո է յամենեսին։ Զփառս անեղծին Աստուծոյ։ Թագաւորն յաւիտենից՝ անեղծի։ Անեղծ ժառանգութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Հռ. ՟Ա. 27։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 17։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 4։)
Անեղծ լոյս, կամ թագաւորութիւն, յարակայութիւն։ Որ ապականացուս աւանդեալ՝ անեղծս ստանաս։ Հրեշտակացն անեղծից։ Անեղծ ի ստեղծման. (Նար.։)
Նա՝ որոյ բանքն անեղծ է քան զերկիր. (Լմբ. սղ.։)
Անեղծ կուսութիւն. (Խոր. հռիփս։)
cf. Անեղծ.
Անեղծական՝ Աստուածութիւնն ճանաչի. (Ագաթ.։)
Թէ զանեղծականսն խնդրիցեմք, եղծականքս յորդառատ գայցեն մեզ. (Ոսկ. եփես.։)
Անեղծական քո նկարագիր։ Յիշատակս անեղծականս։ Անեղծականս ճառել զստեղծականսդ։ Իբր յանեղծական (այս ինքն միշտ կենդանի) մաղթողէ. (Նար.։)
cf. Անեղծ.
Արձան անեղծանելի։ Ի նորոգումն անեղծանելի։ Նկարեալ ի մեզ անեղծանելի. (Նար.։)
Քննութիւն իցէ խղճմտութիւն անեղծանելի. (Կլիմաք.։)
unblamable.
Որ չունի ինչ արժանի եպերանաց. անպարսաւ. անբամբաս. ուստի եւ անարատ. ամբողջ. պակասութիւն մը չունեցօղ, անվնաս. լէքէսիզ. զարարսըզ.
Կանոնել հաստատութեամբ անեպեր ի կամս Աստուծոյ։ Դիպող ստութեամբ ազատիլ ի վտանգէ, որ է անեպեր (եթէ իցէ հոմաձայնութիւն յայտնի). (Մխ. դտ. եւ Մխ. առակ.։)
Զկլեալսդ զամենեսեան ի մահաբեր որովայնէ վիշապին անեպեր ապրեցուցից։ Կանգնեալ ի մէջ հնոցին ամբողջ մարմնով՝ անեպեր եւ առանց ամենայն վնասու. (ՃՃ.։)
unmusical.
Անմասն յերաժշտական արուեստէ, տգէտ, եւ անյարմար. ἅμουσος. musicae imperitus եւ rudis, insulsus
Զմիտս այնոցիկ՝ որք ոչ յոյժ աներաժիշտն են, սովոր են ուրախ առնել։ Յանխրատ եւ յաներաժիշտ բարուց։ Ծաղր մատուցանեն աներաժշտաց եւ անյարմարից բարոյիւք. (Փիլ.։)
Մնացին այնոքիկ ի ձէնջ, որ աներաժիշտքն էին եւ առանց դպրութեան. (Պղատ. տիմ.։)
to become father-in-law, brother-in-law.
Եւ զի մի՛ շնորհս արկանիցէ նմա ղաբան՝ սակս աներանալ ղաբանայ վասն նորա. (Եփր. ծն.։)
not broken in, unruly;
unbridled, unreined, ungoverned, debauched.
ἁχάλινος. infrenis, effrenis. Արձակ յերասանակէ. անսանձ. լիրբ. եուլարսըզ. կէմսիզ. զապթսըզ.
Ռափսակ անկապ եւ աներասան ի վերայ Աստուծոյ զլեզուն լուծեալ։ Ըստ նոցա աներասան յանդգնութեանն. (Պրպմ. ԼԷ։)
Աներասան յանդուգն. (Նար. ԾԶ։)
cf. Աներասան.
Աներասանակ կառքն լինիցին. (Նար. յովէդ.։)
Երիվար տրմուղ աներասանակ էր Պօղոս. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
Աներասանակ բերան. (Թէոդոր. Մայրագ.։)
not bounded by time, eternal
Որոյ չիք երբ. անժամանակ. յաւիտենական. ատենի տակ չընկած.
Անեղ աներբ իսկականին. (Յիսուս որդի.։)