to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
Տալ խնդալ. ուրախ առնել. զուարթացուցանել.
Ոյք լանն խնդացոյց զնոսա պարգեւօք իւրովք. (Մծբ. ՟Բ։)
Սուտ յուսով դա զձեզ խնդացոյց։ Պատրողական բանիւք զմիտսն վեհդենշապհոյ խնդացուցանէր ի ժամուն. (Եղիշ. ՟Ե. Փարպ.։)
Լսօղ եղեալ իմ խնդացուցանօղ ձայնի. (Պիտ.։)
Խնդացուցանօղ բարի խոստմամբք. (Յհ. կթ.։)
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
• «փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։
• = Կրկնուած է խունդ արմատից (բունդ թարմատար). ըստ այսմ նախնականն է խունդ-բունդ. հմմտ. գւռ. խնճիշ-բնճիշ, խժի-բժի, խլէ-փլէ։
Խորտաբորտ մասունք. անհարթ տեղիք. կամ Թերութիւն. պակասութիւն. ծակուծուկ տեղւանք.
Զփայտ խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ առեալ դրօշեաց, եւ նմանեցոյց զնա պատկերի մարդոյ, եւ զամենայն խնդբունդս (կամ խու՛նդ բու՛նդս, կամ խնդաբունս) նորա ծեփեաց հողով. (Իմ. ՟Ի՟Գ. 14.) յն. κηλίς macula. կեղտ. արատ. այլ ըստ հյ. երեւի լինել κοῖλον cavum, իբրու խոռոչ. անհարթութիւն։
ԽՆԴԲՈՒՆԴ. ա. Անհարթ. խորտաբորտ.
Հաւատքն եւ շնորհքն հոգւոյն սրբոյ յերկրաւոր ի խնդբունդ եւ յանկարգ յաննմանութենէ անտի զերծ զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9.) յն. լոկ յանհարթութենէ. ἁνωμαλία inaequalitas.
joy, mirth, pleasure, gaiety, cheerfulness, merriment.
մեծապէսառլցան խնդութեամբ բազմաւ. (Յհ. կթ.։)
Էին ամենեքեան ի մեծի խնդութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
χαρά, χαρμονή, χαρμοσύνη gaudium, laetitia. Խինդ. խնդալն. ուրախութիւն. բերկրութիւն. ցնծութիւն. զուրախութիւն. ծաղր անոյշ. Խնտում.
Լցան բերանք մեր խնդութեամբ։ Ուրախութիւն եւ խնդութիւն։ Եղիցին տանդ յուդայ ի խնդութիւն եւ ուրախութիւն։ Խնդութիւն անօրինաց կորուստ. Արար խնդութիւն չորքոտանեաց ի տարտարոսն։ Դարձուցից զսուգ նոսաի խնդութիւն։ Պտուղ հոգւոյն այս է. սէր խնդութիւն, եւ այլն։
Որ ինչ ինձ հեծութեանն է, քեզ խնդութեան է. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
cf. Խնդութիւն.
նոյն ընդ. վ.
Եւս առաւել մարտի յաղթութիւն հոգեւորացն է խնդումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Յայս բան զարթուցեալ ի քնայ՝ խնդմամբ լի եղեւ. (Վրք. սեղբ.։)
Ի գինարբուս եւ ի խնդման աւուրս. (Ճ. ՟Ա.։)
Բայց այս խնդման բան աւետեաց, ոչ միայն իմս է խորանաց։ Սուրբ տըղնյին ոչ լալոյ ձայն, այլ երգ խնդման՝ վայելչական. (Շ. եդես. եւ Շ. առ մխ. բծ.։)
Ծնունդ քո աստուածածին կոյս՝ խնդումն գոշակեաց ամենայն տիեզերաց. (Ժմ. յն.։)
prayer, supplication, demand, request, requisition.
search;
demand;
— վրիժուց, cf. Վրէժխնդրութիւն.
խնդիր. որպէս Որոնումն. քննութիւն. ζήτησις quaestio.
Յաղագս ամենայնի (այսինքն տիեզերաց) բնութեան խնդրութիւն առ տուեցին. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ որպէս Խնդրուած. αἵτησις petitio.
Ոչ գարշեցաւ մեծատունն խնդրել իբրեւ զկարօտեալ. զի կարօտութեամբն ուսուսցէ խնդրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Հրապարակագոյժ առնէ յաւուրս վրեժուց խնդրութեան. (Յհ. կթ.։)
Խնդրութեամբ խնդրել զվրէժ տեառն զամենայն զրկողաց նորա, այսինքն յուրացողաց նորա. (Եփր. թագ.։)
cf. Խնձոր.
odoriferous, aromatic.
Ի խնկոյ ածեալ բուրեալ. կամ Ածօղ եւ բուրօղ զանուշութիւն խնկոց.
Մոմեղինօք, եւ խնկածու հոտովք. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
perfumed, fragrant.
Ունօղ զհոտ խնկոց. բուրիչ հոտոյն հանգոյ խնկոց. անուշահոտ.
Զմերձաւոր զօդսն խնկահոտ գործէր. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Խնկաման.
λιβανωτός turibulum. գրի եւ ԽՆԳԱՆՈՑ. Տուփ խնկոց. խնկարան. անօթ բուրման խնկոց.
Ունէր խնկանոց ոսկի, եւ տուաւ նման խունկ բազում։ Ելից հրեշտակն խնկանոցն ի հրոյ սեղանոյն. (Յայտ. ՟Ը. 3. եւ 5։)
Առեալ զեղջիւրն օծութեան, եւ զխնկանոց խնկոյն. Խնկանոցն զօրինակ սուրբ կուսին մարիամու ունէր. (Ագաթ.։)
Հոգւոյն սեղան, աստուծոյ խնգանոց. (Խոր. հռիփս.։)
Խնգանոցն զաստուածածնին բերէ խորհուրդ. իսկ բուրուառն զհրեշտակապետին ցուցանէ աւետարանութիւն առ կոյսն սուրբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ուրախ լեր խնկանոցանուշահոտ բուրման. (Գանձ.։)
Զխնկանոցն ոսկի, այսինքն զաղօթսն ասեմ. (Լմբ. ատ.։)
ardent, fervent, ascending like incense.
Նուիրեալ որպէս զխունկ անուշահոտ կամ հաճոյական.
Խնկանուէր հայցմամ կամ աղօթիւք, կամ մաղթանօք. (Նար. գանձ հոգ.։ Շար.։ Ժմ.։ Նախ. թուոց.։)
Ոչ է պարտ զանուշահոտ քո զվայր զազրացուցանել, զխնկանուէր քո քարինս աղտեղացուցանել. (Երզն. լուս.։)
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
θυμιῶν adolens. Որ խունկ արկանէ. խնկամատոյց. խունկ ծխօղ.
Ա ղրեաց զխնկարկուսն զարեգական եւ զլւսնի եւ զաստեղաց. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Տայ ... խնկարկուս տապանակին եւսեղանոցն զահարոն ւ զորդիս իւր. (Նախ. թուոց.։)
Խնկարկու հաշտարար ըստ ահարոնի. (ՃՃ. եւ Ի գիրս խոսր.։)
incensing.
Զնոյն տաճար տիրական՝ խնկարկութեանհաստողին սահման. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
θυμίασις suffitio, suffitus. Խունկ արկանելն. Խունկ ծխելը.
Քահանայապետին սկիզբն առնել խնկրկութեամբն ի սեղանն։ Նաբադայ եւ աբդիու խոտորնակ խնկարկութիւնն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
censing;
praise, respect, adoration.
Իբր խնկալի. խնկախառն. Կանայք խմբաւոր իւղօք խնկաւոր մեզ աւետաւոր. (Գանձ.։)
ԽՆԿԱՒՈՐ ա. ԽՆԿԱՒՈՐԵԱԼ. որ եւ ԽՆԿԱԼԻ. եւ ԽՆԿԵԱԼ. Արժանի խնկելոյ. խնկօք պատուելի կամ պատուեալ. սուրբ.
Ըստ խնկաւոր քումդ առակի. Սիոն հոգեւոր, խնկաւոր եւ խորհրդաւոր. (Նար. ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
Կամաց արարողին խնկաւորեալ խորհրդարան։ Ընդ քումդ երջանիկ եւ խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ յողորմածութեան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ձ. ՟Ձ՟Ե։)
Խնկօք յարգութիւն. եւ Խնկաւորն գոլ. պատուականութիւն.
Հաւատոյն վառմամ ի նոյն դարձցուք խնկաւորութիւն։ Այնքան ունի ահաւորութիւն միանգամայն եւսրբութիւն իւղաւորական խնամաւորութիւն սոսկալի անունս օծիւթեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
marjoram.
ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԻԿ կամ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԱԿ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶՈՒԿ. πόλιον polio, polium, canutola. որ եւ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ. Ծաղիկ ողկուզաձեւ բազմահատ ի մի փունջ դեղին եւ անուշահոտ կամ խնկահոտ անթառամ. մարեմ խոտ. (Բժշկարան. Գաղիան.)
Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ, թէ ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից. զայս լուեալ քահանայ ոմն՝ եդ զնա ի հանդերձ իւր, եւ ոչինչօգտեալ՝ թշնամանէր զխնկածղիկն իբրեւ զսուտ ոք. (Մխ. առակ.։)
rosemary.
apple;
apple-tree.
• (յետնաբար ի, ռ հլ.) «խնձոր պտուղը» Երգ. բ. 5, է. 8. «մանրագորի պը-տուղը» Մն. լ. 14. «ալոճ» Բժշ. «այտ, երեսի ուռած մասը» Նիւս. երգ. «գմբեթի վրայ՝ խաչի տակի գունդը» Օգոստ. բաջ. 17. որից կարմ-րախնձոր Ագաթ. ոսկեխնձոր ԱԲ. խնձորի Երգ. բ. 3, ը. 5. Պիտ. Փիլ. Մխ. առակ. խըն-ձորենի Պտմ. աղեքս. Վրդն. երգ. խնձորա-բեր Ոսկ լս. խնձորակուլ Գաղիան. խնձո-րիկ Մագ. և Երզն. քեր. գետնախնձոր «երի-ռուկ ծաղիկը, čamomille» Գաղիան. (նոր առումով նշանակում է «patate, կարտոֆիլ, pomme de terre». տե՛ս Նորայր, Հայկ. բա-ռաքն. էջ 112). գրուած է նաև խնծոր ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ խնկածոր կամ խան-ձելի՝ նախանձելի, Ադամայ պտուղ կար-ծեցեալ»։ Թաղիադեան, Առաջն. մանկ, 12z «իւնռութեւն ծորող»։ Böttich. Rudi-menta 41, 109 և Lag. Urgesch. 821 արամ. xazzūr։ Հիւնք. արաբ. խընզիր «խոզ» անասունի անունից։ Patrubány SA 1, 194 հհիւս. hanga, գերմ. han-gen, գոթ. hāhan «կախել, կախուիլ» ձևերի հետ հնխ. kheng'ho-արմատից, իբրև kheng'ho-ro «կախեալ»։ Նոյն, ՀԱ 1908, 152 խինձ «գոգ, ծոց» բառի հետ՝ պտուղի կլորութեան համար այս-պէս կոչուած։ Մառ ИАН 1913, 318 և Яф. cборн. 2, 152 ձ և որ յոգնակերտ մասնեևներով, ինչպէս են և տանձ. ռա-լոր (արմատն է ուրեմն խն-)։ Ustir, Btrg. alarodisch. 51 հսլ. grusa, կու-բազի hinče ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. խնձոր, Վն. խնձոր երև. Խրբ. Պլ. Ռ. խնձօր, Ախց. Կր. խնծօր, Սչ. խնձօր, խնձը՛ր, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խնձուր, Ննխ. խունձօր, Ագլ. Մկ. խնձիւր, Գոր. Ղրբ. Սեբ. Սլմ. խնձէօր, Ասլ. խնձէօ՝ր, Զթ. խէօն-ձիւյ, խէօնձիւր, Շմ. խունձէօր, Հւր. խիւն-ձtօր, Հճ. խը՛նձոյ, Մրղ. խուինձիր։-Նոր բառեր են խնձորախոտ, խնձորաչիր, խնձո-րահոտ, խնձորոտինք, խնձորուկ, խնձորտուն. խնձորւոր, խնձորքաղի, խնձորքենի, ծտա-խնձորի, քոլախնձորի ևն։-Հմշ. խընձիւր կամ խընձէօյ։
• ՓՈԽ.-Կայ ասոր. [syriac word] xazzura, արամ. [hebrew word] xazzūr «խնձոր». սրանց նախաձևն t *xanzūrā, xanzūr. բնիկ ասորական չեն, որովհետև չեն գտնւում ուրիշ սեմական լե-զուների մէջ, ուստի փոխառեալ են հալերէ-նից։ Այսպէս են ընդունում Lag. Arm. Stud. § 993 և Հիւբշ. 305։-Կովկասեան լեզուներն էլ ունին մեր բառին մասամբ նմանող ձևեր. բայց որովհետև նմանութիւնը կատարեալ չէ, ուստի համարում ենք պատահական. այս-պէս՝ վար. խինչ, խինզ, կաբ. հինչէ, հինզէ, կայ. ինցէ, էնչ, ինչ, հինցի, ակու. էնչ, ինց, խիւր. ինց, անդ. ինցի, ուտ. էշ, կիւր. իչ, չեչէն. ազ ևն, բոլորն էլ «խնձոր» նշանակու-թեամբ։ Հմմտ. Patrubány SA 2, 32։-Տե՛ս և հազոր, հազորան բառը։
Բազմութիւնխնձորոյն հովանին, որ ի փորձութեանց տապոյն պահէ։ Խնձորն՝ խաչն առեալ յուս պտղովն. (Վրդն. երգ.։)
ԽՆՁՈՐ կամ ԽՆԾՈՐ. μῆλον malum, pomum. Պտուղ գեղեցիկ՝ սովորական ընդ ամենայն տեղիս հասարակօրէն բոլորշի, դեղին եւ կարմիր, անուշահամ եւ անուշահոտ (որպէս թէ խնկածոր, կամ խանձելի, ադամայ պտուղկարծեցեալ) խնծոր.
Կուտեցէք յիս խնձորս։ Հոտ ըռնգանց քոց իբրեւ զխնձոր (կամ զխնծոր). (Երգ. ՟Բ. 5։ ՟Է. 8։)
Խնձորն տեսակաւ զաչսն, հոտով զքիմսն, եւ ապա ի զօրութիւն կերակրոյ գայ։ Խնձոր մեսութեամբն եւ հոտովն յառաջ եւս քան զճաշակելն ախորժելի է։ Արժան է զբնութիւն խնձորոց տեսանել։ Խնծոր առողջ կերակուր է. (եւ այլն. Նար. երգ.։)
Այժմ զխնձորոցս կամկմք քեզ պուետիկոսել։ Պարգեւեալ խնձորիւքն որ յաստղկանէ շնորհս. (Մագ. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Ը։)
Մանկանց խաղալեօք եւ հեշտութեամբ ուսանել, խնձորից իսկ եւ պսակաց բաշխմունք. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Լայնաբար՝ Որ եւ է պտուղ բոլորակ. μῆλον.
Եգիտ խնձոր մանրագորաց յանդի. (Ծն. ՟Լ. 14։)
ԽՆՁՈՐ ՎԱՅՐԻ. ռմկ. ալոճ, հալըճ։ Բժշկարան.։ որ է իբրմանր խնձոր թթուաշ եւ անոյշ, է՛ որ դեղին, եւ է՛ որ կարմիր. տ. hypomelis. իտ. lazzeruolo, -la.
ԳԵՏՆԻ ԽՆՁՈՐ, կամ ԽՆԾՈՐԽՈՏ. cf. ԵՐԻՑՈՒԿ. χαμαίμηλον camomilla. պապունիճ։
ԽՆՁՈՐ. նմանութեամբ. Այտք. (թ. շեֆթալի, այսինքն դեղձասի համբոյրն)
Այտիցն կարմրութիւնն. խնձորս զայն մասն ի դիմացն, որովք վարինն ի խօսս, կոչել է սովորութիւն։ Եւ նմանեցուցանէ զյտիցն խնձորս կեղեւոց նռան։ Իբրեւ զկեղեւ նռան խնձորք քո առանց լռութեան քո. (Նիւս. երգ.։)
ԽՆՁՈՐ. իբրու Խնձորենի կմ խնձորի. μῆλεα malus. խնծորի ծառ.
Որպէս խնծոր ի փայտս անտառի. կա Իբրեւ զխնձոր ի մէջ ծառոց անտառի. ա՛յլ ձ. խնձորի. (Երգ. ՟Բ. 3։ Նար. երգ.։ Վրդն. երգ.։)
Եղբորորդին իմ որպէս խնձոր պտղալից երեւիի մէջ անտառց. (Զքր. կթ.։)
lozenge.
Անուն դեղոյ՝ իբր ուտելի կամ կլանելի հանգոյնխնձորոյ։ (Գաղիան.)
apple-tree.
ԽՆՁՈՐԵՆԻ ԽՆՁՈՐԻ. μῆλεα malus. Ծառ որ բերէ զխնձոր.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
Նռնենիք եւ խնձորիք եւ արմատենիք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նախանձ առ միմեանս կալան խնձորի եւ տանձի. (Մխ. առակ.։)
cf. Խնձորենի.
ԽՆՁՈՐԵՆԻ ԽՆՁՈՐԻ. μῆλεα malus. Ծառ որ բերէ զխնձոր.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Խնձորենիք էին ոկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
Զբազմութիւն պտղաբերացն զնռնենեաց եւ զխնձորեաց. (Պիտ.։)
Յամենայն կողմանց խնձորիք իցեն խիտ խնձորովք. (Վրդն. երգ.։)
Նռնենիք եւ խնձորիք եւ արմատենիք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նախանձ առ միմեանս կալան խնձորի եւ տանձի. (Մխ. առակ.։)
cider.
treat, feast, banquet, great feast, entertainment;
feasting, rejoicing;
assembly, company.
churn;
շարժել զ—, to churn.
Բառ ռմկ. Անօթփակ եւ խցեալ իբրեւ զտակառ փոքր, յոր արկեալ կաթն՝ հարկանի եւ շարժլի, որով եւ զատանիպարարտութիւն նորին, այն է կոգի։ (Ոսկիփոր.։)
to cork, to stop, to bung;
to close, to shut;
to oppilate, to constipate;
— զբերան ուրուք, to put to silence;
— զպատուհան լսելեաց, to turn a deaf ear to, to refuse to listen.
ԽՆՈՒՄ φράσσω, -ττω, ἑμφράττω sepio, munio, constipo βύω obturo, obstruo καμμύω claudo συνέχω contineo. որ եւ ԽՑԱՆԵԼ, ԽՑԵԼ. Փակել եւ պատել ամենայն մասմբք. Կափուցանել. ցանկել. արգելուլ զամենայն անցս, եւ չթողուլ ծակ ինչ. խցել, խծկել. գոցել.
Խնու զլսելիս իւր, զի մի՛ լուիցէ տկարաց։ Զակն աղբար խնուցու։ Ամենայն բերան խցցի։ Խցին զբերանս առիւծուց։ Խցան աղբիւրք անդնդոց։ Զամենայն ջրհորս զոր խցին փղշտացիքն, եւ լցին զնոսա հողով։ Խցեալ է զականջս իւր։ Խցցինզդրունսքո։ Խցցէ զչարս ձեր.եւ այլն։
Յիմար է որ զիւր աղիւրն խնու, եւ յաղագսօտարին վիճի։ Նոյնժամայն եխից տէր մեր զբերանփորձչին. (Եփր. աւետար. եւ Եփր. համաբ.։)
Զդուրս մեղուանոցացն յառաջ քան զցուրտն ականամոմով խնելոյ. (Եզնիկ.։)
Խնլով զաչս մարմնոյ. (Նար. երգ.։)
Որ խնու զականջսնառ ճշմարտութիւն. (Յճխ. ՟Ի։)
Խցի զպատուհն լսելեացս իմոց առ բանիդ կենաց ընդունելութիւն. (Նար. ՟Ե։)
Խնու զբերանս հրէիցն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Խնճոյք.
cf. Շնջրի.
• «շնջրի, ջրշուն» Երզն. քեր. ո. րիշ վկայութիւն չկայ։
• = Արաբ. [arabic word] qunduz «կուղբ». աղաւ-թրք. և ռմկ. հայ արտասանութեամբ xunduz։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառռմկ. Խունտուզ, գունտուղ. cf. ՇՆՋՐԻ.
Երկակենցաղք են կոկորդիլոսք եւ խնտուզք. (Երզն. քեր.։)
lancer.
(ի ռմկ. բառէս խըշտ. լտ. հա՛սդա, այն է աշտեայ) կամ Նշտեւոր. այսինքն ունօղ զնիզակկարճ, կամզգեղարդն կամ զարդն ձգելի.
Մեկնակազէնք մովաբու հետեւակ խշտաւորքն. (Վանակ. հց.։)
boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.
• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-
• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։
• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։
• , ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։
χοῖρος, σῦς, ugr-SmCi;
ς porcus, sus. Չորքոտանի խանչօղ՝ կարծրաթել ստեւով, եւ կնճթաւ բրօղ երկրի, խուզօղ արմատոց եւ տղմասէր. cf. ԿԻՆՃ, եւ cf. ՎԱՐԱԶ. որ են խոզ վայրանի. Խոզ.
Խոզ զի թաթահերձ է, եւ կճղակս ունի, եւ որոճոյ ոչ, պիղծ իցէ. (Ղեւտ. ԺԱ. 7։)
Մի՛ արկանէք զմարգարիտ ձեր առաջի խոզաց։ Երամակ մի խոզից արօտական. (Մտթ. Ե. 6։ Ը. 30։)
Ի խոզացն մահուանէ յայտնի լինէր. (Ոսկ. մ. Բ. 3.) (այլուր խոզից։)
Որպէս դեւքն ի ծովակն խոզիւք. (Յճխ. Զ։)
Ի նմանութիւն վայրենի խոզաց։ Աղբեւայոյզն խոզաց. (Ագաթ.։)
Յանտառաբոյծ խոզից. (Յհ. կթ.։)
Կատուն ի տանն կալոյն, խոզն ի խուղողութենէն. (Վրդն. ծն.։)
ԽՈԶԻ ԿԱՇԻ. Ի բառս Գաղիան. դնի որպէս յն. կինինա, այսինքն շան կաշի։
ԽՈԶԻ ՓՈՒՇ. Նզգ փշոց. յն. անա՛ղիռօս. (Բժշկարան.։)
ԽՈԶ 2 որպէս պ. խուզէ. եւ հյ. խեց կամ հեց. այսինքն Շրջանակ կամ շաւիղ անուոյ եւ կամարի.
Կամրջեալ (զգետն) կամարօք եւ երկաթիխոզիւք. (Պտմ. աղեքս.։)
Տեսեալ զկամուրջն, զի կամարօք երկաթի խոզիւք հաստեալ էր. (Կեչառ. աղեքս.։)
hoggishly.
Իբրեւ զխոզ.
Յանկողինս կակուղս (կամ փափուկս) անընդոստ ննջելով խոզաբար. (Կանոն.։)
Որկորստութիւնխոզաբար գետնահայեաց երկրաքարշ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
hoggish, behaving like a hog, rude.
Ունօղ զբարս խոզի. աղտեղասէր.
Եթէ չիցէ ոք խոզաբարոյ, որ տղմով բուծանի. (Տօնակ.։)
Թշնամւոյն առաջի ընկէց զսրբութիւն, եւ զմարգարիտն՝ խոզաբարոյին. (Վրդն. ծն.։)
Պատահի շնամտացն եւ խոզաբարոյիցն. (Երզն. մտթ.։)
swine-fattening.
Բուծիչ խոզից որպէս կրակուր նոցա եւ խոզարածն. եւ Խոզարածական.
Որդին անառակ ել ի հայրենի խնամոցն, եւ հետեւեցաւխոզաբոյծ կերակրոցն. (Անան. զղջ.։)
Առաքեաց զնա յագարակ իւր արածել զխոզս. վասն զի որ հեռանայ յաստուծոյ, խոզաբոյծ ընդ կեանս շաղի. (Ճ. ՟Գ.։)
hog's wash, food for swine.
որ եւ ԽՈԶԱՃԱՐԱԿ. Որ ինչ է բուտկամ ունելի խոզից.
Ոմանք խոզաբուտ եղջիւրօքն զտագնապ քաղցին միայն դադարեցուցանէին. (Եփր. պհ.։) (Գրի վրիպակաւ եւ Խոտաբուտ։)
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նոճիի, սօսիի և նման ծա-ռերի պտուղը» Մխ. առակ. «բամբակի գը-լուխը» Բառ. երեմ. էջ 165։
• = Թրք. [arabic word] qozaq «շոճիի խոզակ», [arabic word] qoza «շերամի խոզակ, բոժոժ, ըն-կոյզ», [arabic word] qozalaq «նոճիի խոզակ». որ ծագում է պրս. [arabic word] γōza (կամ აკა︎ γōža) «բամբակի կամ նոճիի խոզակ» ձե-վից. ունինք նաև պրս. [arabic word] gōza «բամ-բակի, խաշխաշի, ապրշումի խոզակ», քրդ. [arabic word] koze «շերամի բոժոժ». պարսկերէ-նից է արաբացեալ [arabic word] ǰavzaq «բամ-բակի խոզակ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 878)։
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 գրելով գոզակ՝ կցում է արաբ. ǰavzaq և լտ. qossipium բառերին։ ԳԴ դնում է պրս. ղուզէ։-ՆՀԲ «նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ.. թերևս ճարակ խոզաց կամ ընկուզա-ձև»։ Lag. Arm. Stud. § 506 պրս. goza բառի պհլ. ձևից։ ՀԲուս. § 1442 հիմ-նուելով Շրէօդէրի վրայ՝ դնում է առան ձին կոզակ բոյսը՝ որ յայտնապէս սխալ է։ Հիւնք. պրս. քիուզէ «բժոժ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ղօզա, Սեբ. ղօզախ, Ոզմ. կո-զակ «բամբակի խոզակ» (նոր փոխառու-թեամբ թուրքերէնից)։
• (բաբանի) տե՛ս Կոզակ։
Նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ. Անպիտան պտուղ նոճւոյ, սօսւոյ, եւ նմանեաց նորին. (թերեւս ճարակ խոզաց կամ ընկուզաձեւ)
Պատասխանեալ բամբակենի ասելով (ցսօսի). դու ոչինչ ունիս բնաւ, բայց միայն խոզակ. (Մխ. առակ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Խոզակբաբանի. (Ուռհ.։)
hog-shaped, like a pig.
Որպէս Ի խոզից կերեալ։ (Ոսկիփոր.։)
Որ ունի զկերպարանս կամ զնմանութիւն ինչ խոզի.
Խոնարհեցո՛ զխոզակերպ անհեթհեթ գլուխդ. (Ոսկ. լս.։)
Թափեցաւ մորթ վայրենական խոզակերպին տրդատայ. (Զենոբ.։)
cf. Խոզակերպ.
Ունօղ զձեւ խոզի կամ ստեւ խոզի.
Խոզաձեւ մարմնովն. (Գանձ.։)
Վիշապ մի ահագին եւ մեծ յոյժ՝ խոզաձեւ բաշով. (Ճ. ՟Ա.։)
pig-headed;
swinish, dirty, filthy.
Մտօք որպէս խոզ. անմտ. խոզաբարոյ. աղտեղասէր.
Շնաբարոյիցն եւխոզամտացն չէ՛ պարտ պատմել զբանն. (Ոսկ. մտթ. ի ցանկն։)
Առն խոզամտի ոչ գոյ սիրելի երբէք. (Ոսկիփոր.։)
stubble.
• (ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ., թէև առանց վկայութեան) «հնձուած հասկերի մնացորդ ծղօտները» Ես. ժէ. 6=Ոսկ. ես. 167. Լաստ ժգ. Մխ. դտ. որից խոզանացեալ Ագաթ. խո-զանեալ Ոսկ. ես. խոզանստև Ագաթ. (բռւռ. րըն էլ խոզանի պէս ցցուած մազերի համար ասուած). նոր գրականում խոզանակ, խո-զանակաձև։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ խուզել «կտրել» բայից։ Հիւնք. պրս. խուզ (?) և խուշէ «հասկ»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է Ալշ. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Նբ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տիգ. խօզան ձևով և զանազան նշանակութեամբ. այսպէս «1 խոզան, ծղօտ. 2. հնձուած և դեռ չմշակուած արտ. 3. քաղհանք չանելուց՝ խոտերն իրար խառնուած մնացած. 4. երկու տարի անմշակ մնացած վարելահող».-նոյնը նաև Մղ. «բամբակի արտի առաջին վարը, երբ ժէժե-րը հաւաքում ու մաքրում են»։ Նոր բառ է խոզանատեղ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. xozan «խոզան» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
καλάμη stipula, culmus. Խուզել. ցօղուն. եղէգն արմտեաց մնացեալ յետ խուզելոյ կամ հնձելոյ հասկին. ծիղ. ծղօտ.
Քաղիցէ ոք հասկ, եւ մնասցէ ի նմա խոզան. (Ես. ՟Ժ՟Է. 6։)
Հասկաքաղն եւ զխոզանն թողուցուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ ի խոզան յիւր արտին, կամ ի փուշ հուր արկանէ այրել. (Մխ. դտ.։)
clothes-brush;
whisk.
Խոզակերպ. նման խոզ.
կոխեցաւ երկրապիշ անցաւորաց. (Յհ. կթ.։) (Լեհ. ընթեռնու Խոզանակեր, որպէս կրօղ զխօզան։)
brush-maker.
to brush;
to whisk.
to be changed into swine;
to behave like a hog, to be hoggish.
Զգենուլ զկերպարանս խոզի. եւ Զխոզաբարոյ լինել.
Խոզանալն տրդատայ։ Թագաւորն խոզացեալ. (Զենոբ.։ Ագաթ.։ Շ. վիպ.։)
Իսկ տէր բարկանայ, տրդատ խոզանայ. (Գանձ.։)
Մարդք խոզացեալք (յն. խոզանմանք) դիւրաւ ըմբռնին ընդ դիւաց իշխանութեամբ։ Քանզի ամենաւին խոզանան. (յն. խոզ լինին), եւ ոչ մայն դիւահարին, եւ այլն. (Ոսկ. մ. 4։)
bristly, erect, like stubble.
cf. Խոզանացեալ.
pig-sty.
long bristle.
Ստեւ խոզանացեալ. մազ ցցեալ որպէս խոզան.
Ընդ անդամս ոսկերացն բուսեալ էր խոզանստեւ։ Խոզանստեւն թաւացեալ զամենայն մարմնովն. (Ագաթ.։)
wild-pear;
king's evil, scrofula.
ἅχρας, ἁχράκις pirum silvestre. որ եւ ասի ԽՈԶԻ ՏԱՆՁ. Տանձ վայրենի, որ անեփ՝ ոչ է ուտելի մարդոյ, այլ ի խարշելն կամ յեփելն ի փռան քաջիկ քաղցրանայ։ Նմանութեամբ Պալար, ուռոյց ի պարանոցի՝խոզի, եւ մարդոյ։ (Գաղիան.։)
swineherd, pigdriver.
Արածօղն զխոզս. (որպէս դնի ի յն) հովիւ խոզից. ... cf. Խոզաբոյծ.
Խոզարածքն փախեան. (Մտթ. ՟Ը. 33։ Մրկ. ծե. 14։ Ղկ. ՟Ը. 34։)
Որպէս լուան ի խոզարածիցն. (Երզն. մտթ.։)
Վերջին գործ անպատուութեան է խոզարածն լինել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Եւ իբր Խոզարածական. կամ յանկաւոր խոզարածի.
Խոզարած վարւք։ Խոզարած կենօք. (Սկեւռ. աղ.։)
hogs, swine.
cf. Խոզք. խոզեր.
Ելեալ դեւքն յառնէն մտին ի խոզեանն. (Ղկ. ՟Ը. 33։)
Զմեծամեծ խոզեանն եդեալ ի գիրկսն (քահանայիցն սպանելոց՝) առ ի նախատինս մեզ, եւ այպն կատականաց տեսողացն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
swinish, hoggish;
pork.
ὔειος porcinus. Միս խոզի.
Կերիցե՞ս խոզի միս։ Որ ուտեն միս խոզանի. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 7։ Ես. ՟Կ՟Զ. 17։)
Յիշել զկատսայն փարաւոնի, եւ զմիսն խոզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ստիպէին ուտել զխոզենի։ Ուտէին զխոզենին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 18։ Ես. ՟Կ՟Ե. 4։)
Յագեցան կերակրօք ասէ, որ միւս եւս թարգմանիչ խոզենեաւ ասէ. (Փարպ.։)
Եւ կերպարան խոզի.
Կատարեցաւ ի տրդատէս, որ գեղեցկացաւն զքրիստոս զգենլովն, ի բաց եդեալ չխոզենին. (Վրդն. լս.։)
herd of swine.
Երամակ խոզից.
Խոզերամակն գերգեսացւոց. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Մակեռորդ.
ՄԱԿԵՌԱԿ ՄԱԿԵՌՈՐԴ. ἑπίτριτος sesquitertius. որ եւ ՎԵՐԵՌԱԿ. Վերյաւելեալ եռեակ. որպիսի է վեցն. եւ ինչ իմ աւելի քան զերրորդն. զոր օրինակ է տաղաչափութիւն յերից սուղ ոտից, եւ ի չորրորդէ՝ երկարէ.
Երաժշտականն խնդրէ, եթէ ո՞ր է՝ որ զերկպատիկ բան ունի, եւ ո՞ է՝ որ զկիսաբոլոր, եւ ո՞ր զմակեռակն, որ ո՞ր զմակաքառակն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
Մակեռակ, որ է ՟Զ. կամ մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակն ՟Խ. (Ոսկիփոր.։)
Ունի յինքեան տասնեակն ... ի մակեռորդի բանի չորիւքն առ երիս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
mortiferous, fatal, deadly, pestilential;
գուբ —, sepulchre, grave, tomb.
Կրօղ յանքեան զմահ. մահազգեաց. ունօղ զմահաբեր չարչարանս.
Խաչունակ մահակիր ճգանց. (Նար. կուս.։)
Իջեալ ի գուբ մահակիր։ Ազատեալ զարքայն մահակիր. (Գանձ.։)
worthy of death, deserving death;
condemned to death;
— առնել, առ —ս ունել, to condemn to death.
ἕνοχος (θανάτῳ, θανάτου ) reus (mortis). Պարտական մահու. որպէս արիւնահեղ, կամ արժանի մահուան յանցաւոր. արունտէր, մեռնելու արժանի.
Մահապարտ է, փոխարէն մեռցի։ Մի՛ լիցի մահապարտ։ Իբրեւ զմահապարտս. (եւ այլն. Ել. ՟Ի՟Բ. 3։ Ղեւտ. ՟Ի. 9=27։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 66։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 27։ ՟Ա. Կոր. ՟Դ. 9։ Առակ. ՟Ի՟Դ. 11։ Գծ. ՟Գ. 14։)
Առ մահապարտս ունել. (Փարպ.։)
Որդի անակայ մահապարտի, որ սպան զհայրն քո. (Ագաթ.։)
Զգեցոյց նմա հանդերձ մահապարտի. (Եղիշ. ՟Է։)
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
κλίνη, κλινίδιον lectus, lectulus, lectica. (որպէս թէ մահու անկողին) Որ ինչ դնի ի ներքոյ անձին ընկողմանելոյ. անկողին. անկողնակալ. գահոյք. դագաղք.
Զօրացաւ իսրայէլ, եւ նստաւ ի մահիճս։ Եւ ա՛ռ մեղքող պաճուճապատանս, եւ եդ ի վերայ մահճացն։ Ընդ գրուանաւ դնիցի, կամ ընդ մահճօք։ Մկրտութիւնս բաժակաց եւ ստոմանաց, եւ պղնձեաց, եւ մահճաց։ Արի՛ ա՛ռ զմահիճս քո։ Ելից յանկողինս մահճաց իմոց։ Անկաւ ի մահիճս իւր, եւ հիւանդացակ.եւ այլն։
Մահիճքն՝ հանգիստ են, եւ երկանն՝ աշխատութիւն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ձգեաց զձեռն իւր ի մահիճսն (դագաղաց). (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Ե.։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Վասն ի թիկունս հասանելոյ՝ տարակուսելոյն մաղթէ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
Մաղթեցին զթագաւորն՝ տալ նմա պարգեւս։ Զոր ապա մաղթեալ նախարարացն. (Խոր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 27։)
Զոր մեծատունն մաղթէր նահապետին. (Իգն.։)
Իմոց ատելեաց՝ ողորմութեան մաղթեցի. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Մաղթելով հայցեմք կամ խնդրեսցուք։ Մաղթեա՛ փրկողին զթողութիւն յանցանաց։ Մաղթեցէ՛ք զտէրըն տերանց՝ վասն մարդկան երկրաւորաց. (Շար.։)
Աստուածքն ըստ ինքեանց մաղթեալք լիցին եւ հաշտեալք. (Պղատ. տիմ.։)
Բարեխօս ոք կամ քարոզ ստելով զքաղաքէն՝ զօտարոտիս ինչ մաղթէ առ քաղաքի ուրեմն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Մաղկատող.
Պատեցան զբարձրացեալ օձիւն մաղկատեալքն եւ մաղկատիչքն։ Էաք ամենեքեան ընդ նովին մեղօք մաղկատեալք եւ մաղկատիչք. (Եղիշ. խաչել.։)
cf. Մանեւոր.
ՄԱՆԵՒԱՐ կամ ՄԱՆԵՒՈՐ. κειρία, -ίαι fascia, -iae. Երիզ կամ երիզապինդ. կապ. փաթոյթք. պատատք.
Կատարեալ եւ ամբողջ ի գերեզմանէն ի բաց վազեաց, եւ ոչ մանեւարօք (կամ մանեւորօք) ձեռացն արգելեալ յելանելոյ լինէր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
Ելեալ արտաքս մեռեալն՝ կապեալ զոտս եւ զձեռս մանեւորօք. (Իրեն. ՟Դ. առ Լեհ.։)
cf. Մանկամոլ.
Վասն պղծոցն, եւ մանկատռփաց։ Մանկատռիփն եղիցի զնոյն դատ կրելով։ Խաղ մանկատռփացն եղեալք։ Հա՛րկ է մանկատռփի մտացն ձգել եւ կորզել առ մանկականսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
finely sifted, minute, subtile;
— փոշի, very fine powder or dust, atom, corpuscle.
Մանր մաղեալ. որպէս ալիւր, փոշի, շամանդաղ. հիւլէ. մղեղ. եւ այլն. ըստ յն. անհատ մարմին կամ անբաժանելի. ἅτομος, ἅτομα καὶ ἁμερῆ σῶματα atomus, corpus indivisibile.
Փոշի մանրամաղ։ Ի մանրամաղ փոշւոյն. (Վեցօր. ՟Ա։)
Ըստ նմանութեան մանրամաղ փոշւոյն հիւղէի։ Որ ընդ լուսանցոյց երդոցն ի շողսն խաղայցէ մանրամաղ փոշին. (Ագաթ.։)
Համանման նշուլիցն, որք յականէն տուընջեան ստորիջեալ ընդ լուսանցսն մանրամաղ փոշէտեսակութիւն. (Մագ. ՟Զ։)
Զմանրամաղ փոշիացեալ հողս՝ ջրոյն խոնաւութեամբ զանգանէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
λεπτομερέστατον res minutissima. Մանրեւ մանրագոյն մասն՝ ժամանակի եւ իրաց.
Բաշխեն ի մասունս, եւ ի կրկնամասունս ... եւ ի մանրամասունս բազումս (զժամանակն). (Շիր.։)
Ոչ ըստ շարադրութեան՝ որ ըստ մանրամասնիցն, առնեն տարերք՝ զմարմինս, այլ ըստ փոխադրութեան եւ միութեան. (Նիւս. բն.։)
Եւ յ՛ռեկացն (ի ճեղքուածոց) մանրամասնից ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ψηφίς lapillus. Յօրինուած ի մանրախիճ քարանց կամ մանր քար ի պէտս կիտուածոյ.
Գօտին արծաթափայլ յականց շափիւղայ մանրամասին յօրինուածով պճնեալ. (Նար. տաղ.։)
Մանրամասն նկարիցն (կամ քարիցն) շարադրողն՝ պատմութեան արժանի գործեաց զճեմեալ յատակս գետնոյս. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ա. λεπτομερής tenues et exiles partes habens, minutus, subtilis. Ունակ մանր մասանց. մանրամասնեայ. եւ Նուրբ. նրբին. մանրազնին. ըստ իւրաքանչիւր մանր մասանց խուզարկեալ.
Մանրամասն քննութեամբ քննել կամ բացատրել. (Սկեւռ. յար. եւ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Մանրամասն քննութիւն ի գալստեան նորա լինելոց է. (Երզն. մտթ.։)
Կամ մ. Մա՛նր. ի մա՛նր մանր մասունս.
Մանրամասն կոտորեաց զիս, եւ ելից յինէն զկուշտ իւր. (Սարկ. աղ.։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
στενός angustus τεθλιμένος pressus. իբր Նուաղ կամ սեղմ, նուազ ի լայնութենէ. անձուկ. բարակ.
Նեղ տեղի։ Տեղիս նեղ է մեզ։ Ջրհոր նեղ։ Նեղ դուռն։ Նեղ ճանապարհ։ Եթէ նե՞ղ իցէ քեզ լեառնդ Եփրեմի.եւ այլն։
Նեղ բերանօք սափոր. (Փիլ. լին.։)
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի փոքր եւ ի նեղ տան բնակէր ի թագստի. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ունելով ակն նեղ եւ արագատես. (Կիր. պտմ.։)
Նեղ պարանոց։ Նեղ գնացք ի պարանոցս. իմա՛ Նեղ անցք, նեղուցք. στενόπορος angustos et arctos meatus habens.
Զցաւ քաղցոյս՝ լլկանաց նեղոյս նուաղեցելոյս՝ կենաց քո հացիւդ բժշկեսցե՛ս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
ՆԵՂ, ՆԵՂՔ. գ. Նեղ տեղի եւ վիճակ. նեղութիւն. անձկութիւն.
Գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խոխոմաձիգս եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5։)
Ցանկ ձեր մղեալ է զմեզ ի նեղ, զձեր անձինս ի բաց ունելով. (Փարպ.։)
Աւենդիոս ի պատերազմի ուրեմն արուարձանեացն ի նեղ մտեալ՝ անկանէր առ բլրով. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՆԵՂ. գ. Նեղսրտութիւն. տեղձամղձուկն լինել սրտի.
Կիսոցն ճրագուն դեղ նեղի լինի (կամ դեղնեղի լինի). (Եզնիկ.։)
ՆԵՂ գ. ՆԵՂԱՂԻ կամ ՆԵ՛Ղ ԱՂԻ. Նեղագոյնն յաղիս՝ կից ընդ ստամոքս.
Ի մարդն ի ստամոքս է նեղաղին, յորմէ մղի կերն յորովայն. (Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ.։)
ՆԵՂ ոյ. գ. որպէս նեղութիւն.
Յառաւել ցաւոց գլխոյն եւ ի սաստիկ նեղոյն՝ լոյս աչացն պակասեալ էր։ Ի սաստիկ նեղոյն եւ յառաւել տանջանացն լուծեալ քակտեցան ամենայն անդամք մարմնոյ իմոյ. (Ոսկիփոր.։)
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
(ՆԵՂԻՄ) կր. իբր ձ. Տառապիլ. նեղութիւն կրել, կամ ի նեղ անկանիլ.
θλίβω, ἑκθλίβω, προθλίβω, συνθλίβω affligo, affligo, premo, opprimo, vexo եւ comprimo, constringo եւ այլն. Նեղացուցանել. տառապեցուցանել. չարչարել. վշտագնել. տագնապել. հարստահարել. ստիպել. ճմլեցուցանել. նեղացնել, չարչրկել.
Տեսի ես զնեղութիւն, զոր նեղեն զնոսա եգիպտացիքն։ Մի՛ նեղեսցէ այր զընկեր իւր։ Ի նեղութեան քում, որով նեղիցէ զքեզ թշնամին քո։ Նեղեաց զԻսրայէլ։ Իւրաքանչիւր զընկեր իւր նեղելով նեղեն։ Նեղեցից զմարդիկ, զի տեառն մեղան.եւ այլն։
Նեղեցան որդիքն Իսրայէլի յոյժ։ Եւ նեղեցաւ Դաւիթ յոյժ։ Ողորմեա՛ ինձ տէր. զի նեղեալ եմ ես. եւ այլն։
Հրաման պատուիրանին նեղեաց զնոսա (այսինքն ստիպեաց)։ Այս է աստուած, որ նեղէ սիրովն իւրով զմահկանացուս, զի եղիցին աստուածք. (Եփր. ծն.։)
ՆԵՂԵԼ. իբր Սեղմել. ամփոփել. կր. նեղ համարել զտեղին. վշտագնիլ. սըխմել, սիրտը սըխմըւիլ.
Զի մի՛ հրէօրէն եւ սաբելաբար նեղեալ եւ ամփոփեալ (ի մի անձն) զաստուածութիւնն թուիցեմք. (Լմբ. հանգ.։)
Զոր երկին, եւ երկնից երկինք ոչ պարագրեն, ի կուսական որովայնդ ոչ նեղեցաւ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Երկինք նեղի տանել զմեծութիւն նորա, եւ դուստր աղքատաց տարեալ է զնա ի ծոց իւր. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
cf. Նենգաւոր.
ՆԵՆԳԱԺԷՏ կամ ՆԵՆԳԱԺԵՏ. ՆԵՆԳԱԺՈՏ, (ի ժիտ, ժտել. յն. զիդէ՛օ, խնդրել). Որ ժտէ կամ ժտի նենգ գործել. չարարուեստ, չարահնար. նենգաւոր. խորամանկ. աղուիսաբարոյ.
Չես նենգաժէտ մարդկան սիրելի։ Ամենեքին խորշին եւ խուսափեն ի նենգաժետ բարուցն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. զաքար.։)
Զփարիսեցիսն անուանէ աղուէս վասն նենգաժետ բարուց նոցա, (տպ. նենգաժոտ). (Իգն.։)
Բարիատեացն եւ նենգաժոտն դեւ. (Դամասկ.։)
Աղուէսք նենգաժոտք աւար հարկանեն զգեղեցկացեալ այգի տեառն. (Ներս. աբեղ. ի լմբ.։)
Նենգաժոտ հրէայ, կամ այր. (Գանձ.։ Մեծոբ.։)
Թոթովախօսս զնենգաժոտսն կոչէ, որ խօսին խաղաղութիւն, եւ նիւթեն զչարութիւն. (Գէ. ես.։)
Նենգաժէտ, խորամանգ, նենգաւոր. ((իբր փաղանուանք). Հին բռ.։)
cf. Նենգախոհ.
arrow, bolt, shaft, dart;
— օձ, dart-snake, acontias, jaculum;
— առ ի յաստուծոյ, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
—ս արձակել, to shoot an arrow, to discharge or let fly arrows.
(յորմէ ռմկ. նետել ՝ է ձգել իբրեւ զնետ). βέλος, βολίς, τόξευμα jaculum, telum, sagitta. Փքին. սլաքաւոր եղէգն կամ մական բու՛ռն ձգեալ աղեղամբ.
Զնետս կամ սպառեցից ի նոսա։ Արբեցուցից զնետս իմ յարենէ։ Նետիւք իւրովք նետաձիգ լիցի ի թշնամիս։ Իբրեւ զեղջերու հարեալ նետիւ ընդ լերդակողմն.եւ այլն։
Սկսաւ ծածուկ նետիւք խոցոտել զմիտս չարութեան իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որոտմունք, եւ կամ առ ի յաստուծոյ նետ ինչ հասանելով. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Աստուծոյ զօրութիւն է աղեղն յամպս, վասն փարատելոյ զխստութիւն օդոցն. նետ կոչէ զհուրն. (Մեկն. ծն.։)
cf. Ներանձնաւոր.
(որ իբր ՟Ա. ասի՝ Ներանձնական, Ներանձնաւոր). Անձնաւոր, անձնացեալ էակ. հոգիաւոր. շնչաւոր. առանձնաւոր. անձնիւր. իւրաքանչիւր. հոգի. անձն.
Յերկուց ներանձինց (հօր եւ որդւոյ)։ Այս երիցս ներանձիցս (երրորդութեան) լծորդութիւն՝ չափեալ միակամութեամբ. (Քեր. քերթ.։)
Բոլորեսցես քեզ պսակ հոգեծաղիկ վարսագեղ՝ ունել ի ներանձինդ ո՛վ Թէոդորէ։ Երամ երամ գնդիւքն բանակէին. որոց հանդէսք ներանձիցն բոլորակամ քատակապէս ի զարդսն. (Պիտ.։)
cf. Ներանձնաւոր.
ἕμψυχος, ἕμπνους animatus, spirans, vivens. որ եւ ՆԵՐԱՆՁՆԱՒՈՐ. Հոգիաւոր, եւ հոգեկան. շնչաւոր, շնչական. կենդանի. հոգեղէն, բանական.
Կամելով ցուցանել, եթէ մարդ ներանձնական է, այսինքն շնչական, յընդհանրականացն զայսոսիկ ցուցանեմք. ամենայն կենդանի շնչական է։ Զզանազանութիւնս սոցա ասաց գոլ ներանձնականս, այլ ոչ մարմնականս, որ է առաքինութիւն եւ մակացութիւն. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ ստորոգ.։)
Ոչ յոլովագոյն դեգերեալք տեղեկագոյնն լեալ իմաստութեան ներանձնական արհեստից. (Սիւն. առ գերմ.։)
cf. Ներանձնաւոր.
Ներանձն, եւ Ներանձնական. այսինքն անձնաւոր, եւ առանձնաւոր. հոգեւոր.
Զանազանութիւնք ներանձնացելոցն ... աստուածութիւն ոչ բաժանի, զի մի է յերեսեան. (Քեր. քերթ.։)
Ընտրեալդ եւ ներանձնացեալդ այցելու. (Նար. յիշ. խչ.։)
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
եւ ն. ἁνίημι, ἑπιχωρέω, συγχωρέω locum do, cedo, concedo, permitto, dimitto, missum facio, indulgeo, veniam do եւ այլն. (ի Ներ, թ. եէր. այսինքն տեղի) Տեղի տալ. թոյլ տալ. թողուլ. թողացուցանել. անտես առնել՝ շնորհել՝ քաւել զյանցանս. զիջանել. անսալ. խնայել. թո՛ղ տալ, աչք խփել.
Կորուսանիցե՞ս զնոսա, եւ ո՛չ ներեսցես ամենայն տեղեացն վասն յիսուն արդարոցն։ Ոչ ներիցէ մեղաց եւ անօրենութեանց ձերոց։ Ոչ ներեցից նոցա։ Յանձն առ, ներեաց, եւ արար ընդ նոսա խաղաղութիւն։ Զայս ասեմ՝ ներելով, եւ ոչ հրաման տալով։ Ներելով առնել զպատուհասն.եւ այլն։
Գեղեցկագոյն ասացեր, եւ ներել պարտ է սոցունց (բանից). (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ի կռուին հրեշտակն ներէր յակոբայ, եւ ոչ եթէ նորա ինչ զօրութիւն ժուժկալէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Քաւելն՝ սրբել է. եւ ներելն՝ չածել զպատիժսն ընդ մեղացն ի վերայ, այլ տալ տեղի ապաշխարութեան. (Խոսր.։)
Ներեսցո՛ւք, զի ներեսցի մեզ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Համբաւ ներեղութեանս մերոյ հասեալ է ի ներօղ լսողութիւն ինքնակալիդ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
ՆԵՐԵԼ. καρτερέω, ἁνέχομαι patior, sustineo, contineo me. Կալ մնալ առ ետեղ հաստատուն. տոկալ. հանդուրժել. համբերել. յարատեւել. յանձն առնուլ. տանել. դիմանալ. զինքը բռնել.
Զօրացան, եւ իբրեւ անմարմին ներեցին ի մարտի։ Ներեա՛ յասպարիզիդ, զի պսակեսցիս։ Մարդիկ մարմնաւորք իբրեւ անմարմինք ներէին ի տանջանս։ Ներեսցուք առ սուղ ժամանակ մի մարմնով, զի զյաւիտենական կեանս վայելեսցուք՝ հոգւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արդարքն զիա՞րդ համբերութեամբ կան, եւ զիա՞րդ ներեն աստի տրամութեանցս. (Իսիւք.։)
Որում ոչ կարացեալ ներել՝ թագաւորին. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ոչ ներեմք լսել ինչ յասացելոցն։ Ընդէ՞ր են վաստակք. քանզի զներեցաք չվաստակելոյն։ Զայս եւ աստուած կամեցաւ, բայց ոչ ներեցեր։ Իբրեւ մթնացաւ, ոչ ներէին չխնդրել զվարդապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35. 42։)
Խնամքն աստուծոյ ոչ ներէ, այլ բազում անգամ փրկէ. (Լմբ. առակ.։)
spot, stain;
cf. Ներկածոյ.
Իբր Ներկուած. ներկ. բիծ. սպի.
Կարո՛ղ է ապաշխարութիւնն զներկածս մեղացն սպիտակացուցանել. (Մանդ. ՟Բ։)
ՆԵՐԿԱԾ. ա. իբր Ներկեալ. տըոգորեալ.
Մերկեա՛ յինէն ըզքուրձ մեղաց՝ ըզտրտմագինն արեամբ ներկած. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)
contrary, incompatible;
antipathetical;
— բնութիւն, incompatibility.
Կրօղ կամ ունօղ զներհակութիւն ինչ.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
ՆԻՐՀԵՄ եւ ՆԻՐՀԻՄ, եցայ. ձ. νυστάζω dormito καθυπνόω obdormio, -isco. Նիրհ առնուլ. թմբրիլ ի քուն. ննջել. մրափել, բարեւտել.
Փոքր մի ննջիցես, փոքր մի նիրհիցես։ Ոչ նիրհեսցես, եւ ոչ ննջեսցեն։ Յերազանան յանկողինս իւրեանց, սիրեն զնիրհել։ Նիրհէր ի քուն թանձրութեան. յն. տարբերեալ լինէր խոր քնով։
Նիրհեաց անձն իմ ի ձանձրանալոյ. (Բրս. հց.։)
Ի հոտս իւղոյն նիրհէին (այսինքն թմբրէին). (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ի բազում հոգոց եւ ի տրտմութենէն նիրհեցաւ ի քուն։ Յորժամ նիրհիս, ննջեսցնես։ Զի մի՛ երբէք նիրհեսցի յաղօթս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կայծականց վերայ նիրհին, անքուն որդանցն կեր լինին. (Յիսուս որդի.։)
ՆԻՐՀԵՄ, եցի. ն. ՆԻՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁφυπνόω . Տալ նիրհել. ննջեցուցանել.
Մի՛ նիրհեր զլուսանորոգ ակդ նկատող. (Բենիկ.։)
Նիրհեցոյց ի մէջ ծնգաց իւրոց. (Դատ. ՟Ե. 27։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
νήθω, νέω, νηέω neo, necto. Որպէս Նիւթագործել. մանել. ոլորել. հիւսել. հենուլ. (լծ. յն. լտ. նի՛թօ, նիէ՛օ, նէ՛օշ նէգդօ ). ռմկ. մանել, ոլրել, հուսել, փաթթել, փաթութել.
Ամենայն կին իմաստուն մտօք՝ նիւթէր ձենռօք իւրովք, եւ բերէր մանեալ։ Ի կարմրոյ մանելոյ, եւ ի բեհեզոյ նիւթելոյ։ Շուշանն վայրենի՝ ո՛րպէս աճէ, ոչ ջանայ, եւ ոչ նիւթէ.եւ այլն։
ՆԻՒԹԵԼ. առաւել նմանութեամբ, Իրակերտել զչար կամ բարի ինչ. περιπλέκω, συμπλέκω implico, complico, connecto τεκταίνω fabrico.
լեզու քո նիւթէր զնենգութիւն։ Ի սրտի իւրում նիւթէ զնենգութիւն։ Անիրաւութիւն ձեռք ձեր նիւթեն։ Մի՛ նիւթեր բարեկամի քում չարիս։ Որ նիւթէ զբարիս, խնդրէ զշնորհս բարութեան.եւ այլն։
Եկա՛յք առէք ի ձեզ զփոխարէնս սիրոյն, զոր նիւթեցէք (որպէս բրաբիոն) զուարթառատ սիրով. (Ոսկ. ի նեռն.։) cf. ՀԻՒԹԵՄ։
ՆԻՒԹԵԼ. παρασκευάζω, κατασκευάζω, συγκατασκευάζω praeparo, molior, nitor, probro, conscisco συρράπτω , ἁναπλάττω, σύστημι consuo, struo, comminiscor եւ այլն. Հայթայթել, որպէս թէ հիւթելով հիւթել. նօթճել. կազմել. պատրաստել. մեքենայել. հնարիլ. ջանալ. ճարտարել. յարմարել. յերիւրել. կարկատել. կցկցել. խոխոտել. պատճառել. առթել.
Այսպէս ոչ ասաց, բայց յետհոյ նիւթէ զայս։ Տեսե՞ր, զի իրաւացի նիւթէ զվճիռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Զոր եւ (զձեռնարկութիւնն) զմեղսն՝ նիւթէ հիւանդին զմահ. (Բրս. հց.։)
Նիւթեցին ի վերայ նորա պատճառս նենգութեան։ Բասիլիդէս նիւթեաց պիղծ աղանդին իւրոյ պատմութիւնս խոտորնակս։ (Անյայտ գիրք) նիւթեցան յոմանց ի հերձուածող մարդկանէ. (Եւս. պտմ.։)
Այլ ինքն վասակ զխաբէութեան ճանապարհն կազմեալ նիւթէր ի սրտի իւրում. (Փարպ.։)
Զսովորեալ չարութիւն նիւթէր։ Նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս։ Կայսերքն նիւթելով զայդ՝ ետուն նմա զպատիւ. (Խոր. ՟Ա. 33։ ՟Բ. 81։ ՟Գ. 22։)
Որք արտաքոյ կանոնելոյս այլազգ նիւթեն եղբարց. (Կանոն.։)
Զայգի կամ զանգ յափշտակելով՝ նախանձ նիւթի։ յորմէ յաւիտենական կեանքն նիւթի. (Լմբ. առակ.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
ՆԿԱՆ ՆԿԱՆԱԿ. (լծ. եբր. ուկա, օկկա, մաօկ ). ἑγκρυφίας panis subcineritius ἅρτος panis μαγίς torta. Բլիթ հացի. պան բաղարջայ. գրտակ. շօթ. պլակինդի. ... տե՛ս (Նկան, Ծն. ՟Ժ՟Ը. 6։ Ել. ՟Ժ՟Բ. 39։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8. եւ այլն։ Նկանակ. Դատ. ՟Ե. 8։ ՟Ե. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 17. եւ այլն։ Կամ Նկանակ հացի. ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 39։ ՟Ի՟Ա. 3։ Առակ. ՟Զ. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Է. 20։)
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
Խորհրդական նկանօք երից չափոց. (Արշ.։)
Նկանքն իբրեւ ամուլք եւ անորդիք աճեցին օրհնութեամբք նորա. (Եփր. համաբ.։)
Զնուաստագոյն զնկանակսն՝ հիւրոցն պատրաստեսցուք։ Ի ձեռն անոյշ նկանակացն (այսինքն) արհամարհել զնկանակսն (հացի) իբրեւ զնուաստս. (Նոննոս.։)
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
διαγραφή, ὐπογραφή descriptio χαρακτήρ character, nota insculpta. Նկար գրեալ, գրուած նկարեալ. նկարագրութիւն. ստորագրութիւն. պատկթեր. նմանութիւն. կնիք. տիպ. կերպարան. օրինակ հարազատ. բուն գաղափար, եւ գաղափարեալն.
Նկարագիր տանն ի վերայ գլխոյ լերինն. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 12։)
Որ է լոյս փառաց, եւ նկարագիր էութեան նորա. (Եբր. ՟Ա. 3։)
Խելամուտ լիցուք, թէ որո՛ց նկարագրաց են գաղափարք, եւ որո՛ց աներեւութից են պատկերք. (Դիոն. եկեղ.։)
Նիւթքն եւ նկարագիրն (դահեկանի) յարգուն իցէ. (ռմկ. սիփկէ. Փիլ. քհ. ՟Ը։)
Լի՛ց քոյին շնորհօք զայս նկարագիրս (զպատկեր քո նկարեալ). (Շ. տաղ.։)
Անեղծական քո նկարագիր։ Կնիքն, եւ նկարագիրն իւր. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Ը։)
Եւ ոչ զերեսն ապականեաց, այլ ամբողջ եւ անարատ իսկ պահէր զնկարագիրն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Նկարագիր կենդանւոյն ի կենդանագիրն. (Լմբ. եկեղ.։)
Ոչ երբէք տեսի այսպիսի նկարագիր պատկերի (դիմաց)։ Ո՞ր խորութիւն գերեալ ունի զարքունական զայն նկարագիր. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այսպէս վայելչացուցանէ նկարագրաւ զգարնանային ժամանակս բանս. (Նիւս. երգ.։)
ՆԿԱՐԱԳԻՐ. ἰστορία αὑτή ipsa historia γραφή littera. Բուն պատմութիւն, գրութիւն, ճառ սուրբ գրոց. գիրն ըստ ճառին. բնագիր.
Նկարագիրս ոչ միայն զայն գուշակէ՝ որ երեւինն, այլ՝ եւ այլ ինչ բազում։ Երկու անուանք (սառայի եւ հագարու) էին ի նկարագիրն, եւ յանուանն ցուցանէր բազում ինչ. (Ոսկ. գղ.։)
Ի ձեռն առեալ զքաջ նկարագիրն մակաբայեցւոց՝ ընթեռնոյր ի լսելիս ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Նկարագրաւն ... իսկ առ ի միտս։ Ըստ նկարագրին ... իսկ ըստ մարգարէութեան, եւ այլն. (Նախ. առակ. եւ Նախ. ես. եւ Նախ. եզեկ.։)
Ըստ նկարագրին՝ կատարեցաւ այս նախ ի գանձին ի գերութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Այսոքիկ ըստ նկարագրին. (բայց թուի թէ առ մարդեղութիւն փրկչին առակաւոր բանս մեզ հայի. Գէ. ես.։)
ՆԿԱՐԱԳԻՐ. ա. ζωγραφήμενος pictus ad vivum. որպէս Նկարագրեալ. կենդանագրեալ. օրինակեալ. եւ Նովին բառիւ գրեալ.
Իբրեւ ետես թագաւորն զգեղապանծ վայելչութիւն պատկերակերպ եւ նկարագիրն հռիփսիմեայ. (Ագաթ.։)
Բանք նկարագիրք, որպէս եւ անդ ասացեալ է, գրեաց նա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8.) յն. αὑτολεξεί iisdem verbis.
ՆԿԱՐԱԳԻՐ. γραφεύς, ζωγράφος pictor. որպէս՝ Նկարիչ. պատկերահան.
Կոչեաց նկարագիրս, եւ ասաց հանել զճշմարիտ զնմանութիւն պատկերին՝ զոր ետես. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Դ.։)
Եւ զայս տհեսանելով յանշունչս եւ ի մարդս՝ զգեղեցկութեան նկարագրաց զգործս. (Փիլ. նխ. ՟բ. (յն. մի բառ, գեղեցկագրաց).)
Ի ձեւ խաչի բազում կերպարանք են յօրինեալք ի նկարս նկարագրաց. (Շ. թղթ.։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
μιμέομαι imitor. Որպէս միմոս ձեւացուցանել զնմանութիւն այլոց՝ հանգոյն կապկի.
Սատիրականս անուանելով, իբրու ասեն՝ նմանեն զամենայն այլակերպս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Գեղեցկաձայն նմանօղս ի ներքս մուծանելով. (անդ։)
ՆՄԱՆԵՄ, եցի, եա՛. չ. ՆՄԱՆԻՄ, եցայ, եա՛ց. ձ. ὀμοιόομαι, -ουμαι, ἁφομοίουμαι, ἑξομοίουμαι assimior, comparor, conformor μιμέομαι imitor, sequor. Նման լինել. համեմատ գտանիլ. բերել յինքեան զնմանութիւն ուրուք կամ իրիք. եւ Զհետ երթալ, հետեւել. նմանիլ, կըլմանի, հետեւիլ.
Մի՛ նմանիցէք նոցա։ Նմանեսցէ առն իմաստնոյ, կամ յիմարի։ Նմանեալ որդւոյն աստուծոյ։ Կամէին ամենայնիւ նմանել նոցա։ Ո՛րպէս պարտ է ձեզ նմանել մեզ։ Պղնձագործաց նմանէ։ Նմանեցաւ արքայութիւն երկնից՝ առն, որ եւ այլն։ Նմանեսցի արքայութիւն երկնից տասն կուսանաց.եւ այլն։
Նմանեցէ՛ք աստուծոյ որպէս որդիք սիրելիք. (Յճխ. ՟Բ։)
Ոմանց նմանեցէ՛ք, եւ զոմանս ատեցէ՛ք. (Ոսկ. հերոդ.։)
Անշահ եւ ունայն անօթոց նմանեաց. (Համամ առակ.։)
Սեռն նմանեաց նիւթոյ, եւ կերպի՝ տարբերութիւն. (Պորփ.։)
Ի կեանս իւրեանց նմանեցին քաջ նահատակացն մահուամբ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի նմանութենէ տեառնն՝ որ առ մեզ, մեծ է օգուտն, զի եւ մեք նմանեսցուք առ նա. քանզի եթէ ոչ ինքն էր նմանեալ առ մարդիկ, ոչ կարէին մարդիկ նմանել առ նա. այլ առ աստուած. մարդ եղեալ նմանին մարդիկ. (Աթ. ՟Գ։)
Լինի եւ հյց. խնդրով ըստ յն. ոճոյ.
Նա մտցէ ընդ իս դիւրաբար, որ զիմս նմանեաց բարեգթութիւն առ աղքատս. (Ոսկ. մտթ.։)
Զվարս եւ զբանս սրբոց հարցն ընթեռնուն, իսկ զխոնարհութիւն նոցա, եւ զայլ ճգնութիւնս ոչ նմանեն. (Վրք. հց. ՟Բ. այսիքնն ոչ հետեւին. (տպ. ոչ նմանեցուցանեն նոցա)։)
Որքան ինչ կարողութիւն է, զաստուած նմանի, որ կամին՝ զի ամենայն մարդ կեցցէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Օրինակն մասն ինչ նմանէ զճշմարտութիւնն. (Ոսկիփոր.։)
Զուարակին զենումն յայտնեալ նմանեաց ի բաց զլինելն ի մեղաց. (Մեկն. ղեւտ.) (իբրու օրինակեաց)։ cf. ՆՄԱՆԵՄ. ն։
դնմազ. ՆՄԱՆԻ, եցաւ. դնմազ. εἵκει, ἕοικε videtur. Նման է. այսինքն ի դէպ գայ. հաւանելի է. երեւի. թուի.
Բայց նմանի՛, եթէ զայս՝ զոր ասացեալ է, լուաւ ի նոցանէն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 7։)
Զբնութիւն՝ բազմաց զանյայտագոյնսն նմանեցաւ երեւեցուցանել. (Փիլ. իմաստն. եւ այլուր ստէպ։)
cf. Նոյնօրինակ.
Ձգեցին յինքեանս սուրբքն զսուրբն ... վկայքն զնմանօրինակն։ Վերապատուեցէ՛ք սիրօղք՝ զնմանօրինակն. (Սկեւռ. լմբ.։)
Ողորմութիւն առ դատաստանաւ ի նմանօրինակն ի վեր ընթանայ՝ ասելով. յինէն ուսիր ո՛վ դատաւոր զողորմածութեան շնորհ. է որպէս երկու բառ՝ քան բարդեալ. այսինքն բուն գաղափար, կամ օրինակ համեմատ։
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
κοιμάομαι (լծ. քնիլ, քունել), κοιτάζομαι (լծ. խշտիք). cubo καθεύδω, ὐπνόω, νυστάζω dormio, dormito. Նինջ առնուլ. ի քուն լինել կամ մտանել. քունել. պառկիլ, քուն ըլլալ, քնանալ.
Ննջեաց անդ. քանզի արեւն ի մուտս էր։ Զերկիրք՝ յորում դուդ ննջեցեր, քեզ տաց զդա։ Եւ եթէ ննջիցես, քաղցր ի քուն լիցիս։ Ննջէր, եւ խորդայր, եւ այլն։
ՆՆՋԵԼ. ἑγκείμαι եւ այլն. Քունել ընդ կնոջ. մատնել առ ամուսինն, կամ առ օտար կին.
Ննջեսցէ ընդ քեզ զայս գիշեր։ Ննջեաց ընդ նմա զայն գիշեր, եւ յղացաւ։ Ննջեաց ընդ նմա, եւ տառապեցոյց զնա.եւ այլն։
Զի մի՛ ննջեսցեն նոքա յայսմ վրիժու խնդրելոյ եւ ի քինութենէ. (Եփր. օրին.։)
ՆՆՋԵԼ. κοιμάομαι obdormio, defungor, obeo, morior. Վախճանիլ. մեռանիլ յուսով յարութեան. փոխիլ յաստեացս.
Ննջեցից ընդ հարս իմ, եւ թաղեսցեն զիս ի գերեզմանի նոցա։ Որպէս զվիրաւորս, որ ննջեն ի գերեզմանի։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց.եւ այլն։
Յայտ առնէ՝ եթէ քուն է մահ. քանզի ննջեցին ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
ՆՆՋԵՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ա. κεκοιμημένος, κοιμηθεῖς defunctus. Վախճանեալն. մեռեալն յուսով յարութեան. վախճանած. ողորմած հոգին.
Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Զննջեցեալսն ի ձեռն Յիսուսի ածցէ ընդ նմա։ Ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն, եւ այլն։ Յաղագս ի վերայ ննջեցելոց կատարմանց։ Խորհուրդ ի վերայ սրբազանաբար ննջեցելոցն։ Աղօթս սրբազանս առնէ ի վերայ ննջեցելոյն։ Անսրբազանիցն ննջեցելոց ոչ առնէ զայս աղօթս. (Դիոն. եկեղ.։)
Որ զննջեցեալսն մեր վերստին նորոգէ։ Այսօր հանգո՛ եւ զմեր զննջեցեալսն ընդ սուրբս քո։ Թո՛ղ զմեղս մեր ննջեցելոց։ Ողորմեա՛ քո ստեղծուածոյս՝ յուսով ի քեզ ննջեցելոյս. (Շար. ստէպ։)
ՆՆՋԵՑԵԱԼ. Ննջեալն, որ ի քուն լինի.
Մարդ՝ որ ի քուն լինի. եւ որ հարցանէ ոք ընդ ննջեցեալն, եւ այլն. (Նար. երգ.։)
Սատակեաց զբանակս ննջեցելոցն (ասորեստանեայց). (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Ննջումն.
ՆՆՋԻՒՆ ՆՆՋՈՒՄՆ. ὔπνος, κοίμησις somnus, dormitio. Նինջ. ննջելն. ի քուն լինելն. քուն.
Ի գիշերի ննջիւն նորա տրտում եւ տխուր. (Մանդ. ՟Զ։)
Ո՞ գիտէ, թէ այլ ոչ յառնեմ յանկողնոյս, այլ փոխիցիցմ ի ննջմանէս ի ննջումն մահու. (Ի գիրս խոսր.։)
Որպէս՝ obdormitio, obitus. Վախճան կենաց. ելք յաստեացս. փոխումն.
Ննջումն սրբոյ կուսին։ Ննջումն Յովհաննու աւետարանչի. (ՃՃ.։)
ԶՂազարոսի զննջումն. (Ժմ.։)
Ի յօր կուսի մօր քոյ ննջման. (Շար.։)
Սրբազանիցն ննջումն ուրախութեամբ եւ անշարժ յուսով։ Ըստ ննջման սրբազանից արանց. (Դիոն. եկեղ.։)
Որպէս coitus. Զուգաւորութիւն. մուտ առ կին.
Ոչ եւս մայր եւ երկունս, ոչ ննջմունք եւ ոչ մերձաւորութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Նշանագործ.
Որ զգեցեալ ունի զշնորհ նշանաց. նշանագործ. եւ խաչազգեաց.
Նշանազգեաց եւ սքանչելագործ հարցն։ Վասն նշանազգեաց եւ սքանչելագործ հարցն. (Վրք. հց. ՟Ա. ՟Ի։)
to remain over and above;
to leave fragments;
—եալ, left, remained;
— ոսկերք սրբոց, relics;
— կեանք իմ, my spark of life;
the rest of my life.
καταλείπω relinquo περισσεύω . իբր կր. supersum, abundo. Թողուլ մնացորդս ի նշխարաց յետ ուտելոյն.
Կերիցեն, եւ նշխարեսցեն ... եւ եդ առաջի նոցա. եւ կերան, եւ թողին նշխար ըստ բանի տեառն։ Ժողովեցէ՛ք զնշխարեալ կոտորսդ, զի մի՛ ինչ կորիցէ. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 43։ Յհ. ՟Զ. 12։)
Յագեցան կերակրովք, եւ նշխարեցին տղայոց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ ի հընդից նըկանակաց՝ նշխարեցեր հինգ հազարին. (Յիսուս որդի. այսինքն ետուր ուտել, եւ թողել եւս նշխար։)
Նմանութեամբ ասի,
Ի նշխարեալ կենաց իմոց աւուրս. այսինքն մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
to rise, to rise against, to revolt, to rebel, to mutiny, to rise in insurrection;
to reject, to despise;
— զոք, — ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to shake off the yoke, to free or rid oneself from another's domination.
ἁθετέω rejicio, sperno, despcio, praevaricor, rebellor. եւս եւ ὐπερφονέω insolesco ἁτιμάζω dedignor ἑπιβουλέω insidias struo եւ այլն. Շկահել իբր շառաչմամբ՝ սիգալով՝ խրոխտալով. մերժել. անարգել. արհամարհել. անգոսնել. թօթափել զլուծ. ընդվզիլ. վտարանջել. ապստամբիլ. չսեպել. սայպել, թօթվել, գլուխ վերցընել.
Նշխահեաց մովաբ զԻսրայէլ։ Նշկահեաց արքայն Մովաբու զարքայն Իսրայէլի։ Արքայ Մովաբու նշկահեաց զիս։ Նշկահեաց եդոմ ի ներքուստ ձեռին Յուդայ։ Նշկահեաց զարքայն Ասորենստանի, եւ ոչ ծառայեաց նմա։ Յո՞ յուսացեալ նշկահեցեր զիս։ Նշկահեաց Սեդեկիա զարքայն բաբելացւոց. (՟Դ. Թագ.։)
Մի՛ եւս յաւելցեն վտարանջել՝ նշկահելով զնա. (Խոր. ՟Գ. 38։)
Նշկահեալ զկայսերբ՝ յղէ առ շապուհ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
ՆՇԿԱՀԵԼ. լայնբար՝ Մերժել եւ յոչինչ գրել. կամ անպատուել եւ անարգել եւ առ ոտն հարկանել զոք, կամ զոր ինչ եւ է.
Նշկահեալ եւ ի բաց ընկեցեալ զազգն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Արեգակն իբրեւ ետես զտէրն նշկահեալ, պակասեցաւ. (Կոչ. ՟Դ։)
Հաւատացելոյն աշխարհ ամենայն գանձիւք լի է նորա վասն նշկահելոյն՝ կոխելոյն՝ ի վերայ թռանելոյն. (անդ. ՟Ե։)
Մի՛ նշկահեր զմարմնաւորութիւն. քանզի փրկութեան է թելադրութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
Մի զՔրիստոսի շնորհսն մերով թերահաւատութեամբ նշկահեսցուք։ Մոռանսն զաստուծոյ դատաստանն, նշկահեն եւ զերկիւղ իշխանաց ... Մանուկն զքաղցրութեամբ խրատիլն նշկահէ, իսկ գաւազանին ցաւ երկեցուցանէ։ Նշկահեաց զայս սէր եւ զողորմութիւն, եւ գնաց յարեցաւ ի կուռս օտարոտիս. (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. ովս.։)
Արհամարհեաց զքաղց, նշկահեաց զմերկութիւն. (Գր. հր.։)
Իսկ (Բուզ. ՟Գ. 12.)
Յուսիկ իբրեւ զախոյեան նահատակ ի տղայութենէ տիոց նշկահէր՝ աներեւոյթ թշնամւոյն յաղթութեամբ սպառնացեալ. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, ի տղայութեան տիոցն շկահեր. կամ թէ զդէմ ունէր թշնամւոյն։
to sit down, to be seated;
to repose;
to lodge, to reside, to dwell;
to be settled, to be resident;
— զօրաց, to be encamped, to encamp;
շուրջ — զքաղաքաւ, to besiege, to blockade, to block up;
ի դարան —, to lie in ambush, in wait;
to plot;
— ի սեղան, to sit down to table;
— յաթոռ ի պէտս, to go to stool, to evacuate;
— յինքեան, to retire from business, to live alone;
— ի վերայ աւանդի, to neglect one's deposit.
καθίζω, -ομαι, καθήμαι, θρονίζομαι sedeo ἑγκάθημαι insideo ἑπιβαίνω ascendo եւ այլն. Ի նիստ կալ, կամ հանգչել ի վերայ զըստի. բազմիլ. ի ստոր զետեղիլ, կամ ի վայր իջանել. ցածնուլ. դադարել. հեծանել. (նմանաւոր ձայնք են եւ յայլ լեզուս. պ. նիզէսթէն, ուստի թ. նիզէսթ էթմէք ... լտ. սէտէրէ, յն. էտրա՛օմէ. եւ գա՛թիմէ ..., այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ).
Նստէր առ դուրս խորանի իւրոյ։ Նի՛ստ այրի ի տան հօր քոյ։ Նի՛ստ ընդ աջմէ իմմէ։ Որ նստիսդ ի քերովբէս։ Աստուած նստաւ յաթոռ սրբութեան իւրոյ։ Նստել ի վերայ (գրաստու)։ Շուրջ նստել (զքաղաքաւ, այսինքն պաշարել).եւ այլն։
Մի՛ ոք կերիցէ զնա՝ իբրեւ նստցի. խորհուրդ է այս մարմնոյ նորա սրբոյ։ Իսկ ո՛վ ուտէր զնա ի նստելեաց եւ այլն։ Ի հեղեղատէ ջուրցն մթերելոց, որ ի հնէն ի վեր նստէին. (Եփր. ել. Եփր. յես.։)
ՆՍՏԵԼ որպէս Թափել զաւելորդս բնութեան. գործքի նստիլ. աղբել.
Ասեն, գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դտ. ՟Գ. 24։)
Արիոս (ի վերայ ճանապարհի) հարցեալ, թէ գուցէ ուրեք մերձ տեղի առ ի պէտս նստելոյ. (Սոկր. ՟Ա. 38։)
cf. Նրբուղի.
cf. ՆՐԲՈՒՂԻ, եւ ԿԱԾԱՆ. Այլ դու զմիջինն ընթանալով նրբակածան, ի յերկոցունց կողմանց մնասցես անվնասական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Նուրբ.
cf. ՆՈՒՐԲ. Ի կոխակս բարձրաւանդակս, եւ ի կիրճս նրբականս. (Արծր. ՟Ա. 10։)
Են աշտիճանք գնացից նորա (լուսնի) յոյժ նրբական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Նրբացուցանեմ.
Նոյն ընդ Նրբացուցանել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. κατισχνόω attenuo, emacio եւ diligenter examino, minutissime quaeque perverstigo. կր. ἁποστένομαι coactor.
(Պահք զմարմինն) մաշէ եւ անօսրացուցանէ եւ նրբէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Որ պահօք նրբին եւ սրբին, զսուրբն աստուած յինքեանս բնակեցուցանեն. (Եփր. խոստով.։)
Նեղ եւ անձուկն, այնչափ ճանապարհին նրբելն, որպէս զի նեղել՝ այսինքն վտանգել յերկաքանչիւրսն զճանապարհորդն. (Բրս. հց.։)
Դեւն նրբի սպրդի մտանել ընդ կերակրոյն ի սիրտ մարդոյն. (Կանոն.։)
Այնքան նրբեն եւ նուազեցուցանեն նոքա՝ զորոց բանս է, որ վասն քրիստոսի մարմնոյն մտածութիւնք եւ ճառք, մինչ զի առ աչս երեւութեան կարծիս արկանել մարմնացելոյ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Նրբելով եւ ի կարծիս ձգելով զխորհուրդ ներմարդութեանն։ Այլ զտնօրէնութիւն խորհրդոյ նրբեալ՝ զուղղութիւն խորհրդոյդ իմացի՛ր. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
subtile;
cf. Նուրբ.
(իբրու Նրբային, նրբական) cf. ՆՈՒՐԲ.
Ճանապարհաւ նեղ եւ նրբին՝ ուղիղ վարուք աստուածային. (Յիսուս որդի.։)
cf. Շահականացու.
Քաղցր եւ շահական է նոցա խօսք բամբասանաց զմիմեանց։ Շահականացու եղեւ, եւ օգտակար. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
cf. Շահավաճառութիւն;
trader, merchant;
— լինել, to trade, to traffic, to deal.
ποριμός quaestus, lucrum եւ ἑμπορία mercatura, negotiatio, mercimonia. Վաճառ շահաւոր. շահ վաճառաց. վաճառաշահութիւն. տուր եւ առ. առուտուր՝ վաստըկով.
Որք շահավաճառ համարին զաստուածապաշտութիւնն։ Այլ շահավաճառ մեծ աստուածապաշտութիւն է բաւականութեամբ հանդերձ։ Զմեծութիւն ծովու դիեցուսցէ քեզ, եւ զշահավաճառաց առ ծովեզր բնակելոց. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 5. 6։ Օր. ՟Լ՟Գ. 19։)
Վա՛շ տուրեւառին՝ շահավաճառին՝ բնութեանս մարդկային. (Գանձ. (որ լինի եւ ՟Ա. իբր մածաշահ)։)
Աստուածապաշտութիւն իբրեւ զշահիվաճառ համարեալ է նմա. կա՛մ է բարդ՝ որպէս շահավաճառ, եւ կամ շահի վաճառ, շահ ի վաճառ։
ՇԱՀԱՎԱՃԱՌ. ա. ἕμπορος mercator, negotiator. Վաճառական. առուտուր ընօղ. պազիրկեան.
Ամենայն շահավաճառք այսոքիւք մեծացեալք. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 15։)
ՇԱՀԱՎԱՃԱՌ ԼԻՆԵԼ. ἑμπορεύομαι negotior. Տուրեւառս առնել առ ի շահել.
cf. Շահատակումն.
ՇԱՀԱՏԱԿԻՒՆ ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ. ՇԱՀԱՏԱԿՈՒՄՆ. Շահատակելն. արշաւանք. յարձակումն.
Շաչիւն կառաց, շահատակիւն հեծելոց. (Նաւում. ՟Գ. 2.) յն. հետամուտ. διώκων.
Առաջին էք՝ ոչ շահատակութեանս ասեմ, այլ ի մտէ ուղեւորութեան. (Խոր. ՟Գ. 16. (հին տպ. շահաստանութեան)։)
Եւ բեզեկ զփայիթոն նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր ասպատակ. (Մագ. ՟Կ՟Ա։)
cf. Շահաւոր.
εὕπορος, κερδάλεος expeditus, lucrosus, utilis. Որ ունի կամ բերէ զշահ յաւէտ. շահաւոր. շահեկան. կարի պիտանի եւ օգտակար.
Բառնալ զ՝ի հեռուստ շահաւէտ բերս բեռնակրութեան. (Պիտ.։)
Խաբեցին՝ անշահք փոխանակ շահաւետին առնուլ։ Առանց վարդապետաց շահաւետաց եղեր զարմանալի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։ ՟Գ. 11։)
Զշահաւէտսն ժողովելով, եւ զխոտանսն ի բաց ընկենլով. (Ճ. ՟Ը.։)
Շահաւետ, եւ ողրոմելի պատմութիւն. (Կլիմաք.։)
Բազում ինչ բանս շահաւետս խօսլ։ Ի խրատս շահաւետս։ Բարի ինչ եւ շահաւէտ։ Նոյն ինքն շահաւէտ եւ օգտակար. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. ընդհանր.։)
Ո՛րպիսի շահաւէտ բարբառովք կարիցեմք զաստուծոյ ճառել. (Սեբեր. ՟Ա։)
Գեղեցիկ նաւօք զշահաւէտ մեծութիւն նոցա յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
to gain or profit by, to make a profit, to draw an emolument from;
to obtain, to win, to carry away or off;
բազումս —, to gain much, to make a great profit;
— զկեանս, to escape, to save oneself from peril;
— զմահ, to escape death, to have a narrow or hair breadth escape;
— զվիշտս եւ զվնաս, to avoid this harm and loss, not to suffer, to escape suffering;
— զոք, to edify, to set a good example;
չիք ինչ շահելոյ, there is nothing to be gained.
ՇԱՀԵԼ ԶԿԵԱՆՍ ԱՆՁԻՆ. այսինքն Ապրեցուցանել. (Եզնիկ.։)
ՇԱՀԵԼ ԶՄԱՀ, այսինքն Ապրիլ՝ զերծանիլ ի մահուանէ.
κερδαίνω, κερδέω lucror, lucrifacio, quaestum facio πορίζω , ἑμπορεύομαι, ἑμπολάω mercor, ngotior διαπραγματέω, περιποιέομαι comparo, acquiro եւ այլն. (լինի եւ շահեցին. շահեսցեն. շահիցեմք, շահիցեն. զոր չէ պարտ շփոթել ընդ Շահեմ, եցի). Շահ գտանել կամ առնել. շահաւորիլ. ստանալ. օգտիլ. վաստըկիլ, շահ ընել, օգուտ տեսանել, ընել.
Գործեաց նոքօք, եւ շահեցաւ այլ եւս հինգ։ Հինգ այլ եւս քանքար ի վերայ շահեցայ։ Զաշխարհ ամենայն շահեսցի։ Շահեցար զեղբայրն քո։ Զի զՔրիստոս շահեցայց։ Զբազումս շահեցայց.եւ այլն։
Բնակեցէ՛ք, եւ շահեցարու՛ք ի դմա։ Բնակեսցեն, եւ շահեսցեն ի սմա։ Պա՛րտ է ասեն՝ ուստի՛ եւ իցէ, թէպէտեւ ի չարեաց իցէ, շահել ինչ։ Յամենայն ի վաճառս մեր շահեսցուք։ Շահեա՛ դու զորդիս սպանելոց. եւ այլն։
Մի՛ գովեստ շահեսցուք, այլ զլսօղսն շահեսցուք. (Ոսկ. գծ.։)
Զի զմեզ եւ զայլս օգտեցուսցուք, եւ մեք յայլոցն աղօթից շահեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
Գոյ իմ շատ, այդ ամենայն ե՛ղբայր քեզ բարի շահեսցէ. (Եփր. ծն. որպէս ռմկ. բարով վայելես։)
Շահեա՛ զմահ։ Շահիմ յետ սակաւ միոյ զմահ. (Ճ. ՟Ա. (մահին ձեռքէն խալըսիլ)։)
quackery;
cf. Շաղակրատութիւն.
to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
ՄՏԱՆԵՄ տե՛ս եւ ՄՏԵՄ, մտայ. εἱσέρχομαι , εἵσειμι, εἱσπορέομαι, ἑμβαίνω, εἱσάγομαι intro, introeo, ingredior, introducor, inducor διαδύνω penetro եւ այլն. Մուտ առնել. ի մէջ կամ ի ներքս գալ հասանել. միջամուխ լինել. մխիլ. մտնել, մտնալ
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ. եւ եմուտ։ Եմուտ աբրամ յեգիպտոս։ Մտանել ի տաճարն, կամ ի սրբութիւն։ Ընդ դրունս, կամ ընդ դուռն քաղաքի։ Ի տուն. անդր. ի սենեակ. տանէ ի տուն. ի նաւ. ի ծով. ի կաւ. եւ այլն։
Մտցեն ի ներքոյ անդնդոց երկրի։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց։ Սուրք նոցա մտցեն ի սիրտս նոցա։ Եմուտ քարն ընդ սաղաւարտն ի ճակատն։ Խոնարհեսցին յերկիր բանք քո, եւ պատգամք քո ընդ գետին մտցեն, եւ այլն։
Եւ ոչ կորացեալ մտանէր ընդ գետին. (Փարպ.։)
Գեհոն յեգիպտացւոց ծովն մտանէ. (Շիր.։)
ՄՏԱՆԵԼ. որպէս Յանդիման լինել. տեսաւորիլ. իջեվանիլ. մատչել, եւ այլն.
Մտի առ փարաւոն։ Եմուտ պօղոս ընդ մեզ առ յակոբոս։ Նա մտեալ է առ սիմոնի ումեմն խաղախորդի։ Մտէ՛ք առաջի նորա։ Ելանել ի մարմնոյ աստի, եւ մտանել առ աստուած.եւ այլն։
Ոճով ասի.
Աղաղակ իմ առաջի նորա մտցէ յականջս նորա։ Մտցեն աղօթք իմ առաջի քո տէր.եւ այլն։
Մտանել ի ծառայութիւն, կամ ընդ լծով. ի հանդէս. ի ճակատ. ի պատերազմ. ընդ նովին օրինօք. եւ այլն։
Ի հնարս հայթայթանաց մտանէր։ Ի պայքար կամ յուխտ մտանել։ Ընդ միտ մտանել։ Եկն եմուտ ընդ մերով մարդկութեամբս, զի եւ մեք մտցուք ընդ նորա աստուածութեամբն. (Եղիշ.։)
Կարծիք ինչ կարօտութեան ի ներքս մտանիցեն. (Եզնիկ.։)
Որք խօսին, չգիտիցեն՝ թէ ո՛ւմ մտանեն (այսինքն ազդեն) բանքս։ Երաշխաւոր մտանէ (այսինքն լինի) ընդ իմ. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Զ։)
ՄՏԱՆԵԼ ԸՆԴ ԱՆՁԻՆ. Ոգորիլ. կռուիլ. հակառակիլ անձամբ անձին.
Ամենայն ուրեք մոլորութիւնն ընդ անձին մտանէ, եւ ակամայ լինի ջատագով ճշմարտութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 36։)
Եւ մտանիցէ արեգակն։ Մտցէ արեգակն ի միջօրէի։ Ընդ մտանել արեւուն մտցէ ի բանակն։ Իբրեւ երեկոյ եղեւ ի մտանել արեգական։ Եւ ընդ մտանել արեւուն։ Մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ։ Արեակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի՛ մտցէ.եւ այլն։
ՄՏԱՆԵԼ ԱՌ ԿԻՆ. γινώσκω cognosco, novi συνοικέω, εἱσπορεύομαι cohabito, concubo. է Մերձենալ, ննջել. որ եւ ասի ԳԻՏԵԼ.
Եմուտ ադամ առ եւայ կին իւր, եւ յղացաւ առ նա։ Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Մտանէին արդիքն աստուծոյ (սեթեանք) առ դստերսն մարդկան (կայինեանս). եւ ծնան իւրեանց որդիս. նոքա էին սկայքն, եւ այլն։
to keep in mind, to remember;
to have spite against one, to be rancorous;
cf. Մտայոյզ.
ՄՏԱՊԱՀ ԼԻՆԵԼ. Պահել ի մտի զբան ինչ. եւ Մտայոյզ լինել. ոխս պահել.
Ընդ որ յոյժ մտապահ եղեալ նախարարն ընդ սպառնալիսն. (Ճ. ՟Ա.։)
to smut, to blacken;
to asperse, to defame, to slander;
— զարտեւանունս, to paint one's eyelids.
καταμελανόω infusco, nigro. Մրով ներկել՝ սեւացուցանել. մրոտել. խանձողել.
Եւ ոչ մրեալ զարտեւանունսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ի վերայ ազանց խզելոց փետելոց մրելոց. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 31. յն. սափրելոց մրոյ կամ մռայլի։)
Որոց զերեսս իւրեանց մրով մրեալ լինէին. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 11։)
Խանձեալս մրեալս՝ յաշխարհէն կորնչէին. (Կորիւն.։)
Որ լոկ դիւթեն, եւ ոչ կախարդեն, խանձել եւ մրել։ Խուզել, մրել, եւ աշխարհալուր ձաղել։ Գան արբցեն, խանձեսցին, մրեսցին. (Կանոն.։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
Առակէ զնոսա ի մրտենի եւ ի տօսախ ի ժամ ազատութեանն. (Գէ. ես.։)
Ի տեղւոջն բուսաւ ծառ մի մրտենի. (Հ=Յ. նոյ. ՟Գ.։)
Տերեւ ձիթենի, բողբոջ մրտենի. (Գանձ.։)
Զարդարեալ ոստովք մրտենեօք (կամ նօք, կամ նովք). (Ճ. ՟Բ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։ Տե՛ս եւ Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Ա։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
Մրտենի, մուրտ.
Նման մեզ լինելով մրտի՝ տեսլեամբ, եւ փանաքութեամբ՝ վարդ. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
to be tempest-tost or tempest-tossed, to be driven, or whirled about, to be very agitated, rough;
մրրկէր ծուշ ընդ երկիր, curling clouds of smoke ascended to the skies.
συστρέφομαι convertor, contorqueor. իսկ մրրկել, καταιγιδώδης procellosus. Ծփիլ մրրկաւ. յուզիլ. խռովիլ. փոթորկիլ. պտոյտքիլ. ոլորտանալ.
Բարկութիւն մրրկել։ Ի մրրկեալ նեղսրտութենէ։ Իբրեւ զփոշի անուոյ ի փոթորկէ մրրկեալ. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 19։ լ. 23։ Սղ. ՟Ծ՟Դ. 9։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Յորոց մրրկեցան զօրութեանցն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 10։)
Մրրկեցաւ ծովն ալեօք իւրովք. (Ոսկ. գծ.։)
Ծովածուփ եռացումն մրրկիցի. (Պիտ.։)
Մրրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ. (Շար.։)
Ամբարձան ի ծովու աշխարհի մրրկեալ սատանայական ալիքն. (Իգն.։)