Jupiter, Jove (planet)
Ζεύς սեռ. Διός Juppiter սեռ. Jovis. (Որպէս թէ թնգ լուսնի՝ գեր ի վերոյ քան զնա, կամ լուսնովն թագազարդ. ըստ Հին բռ. լուսակիր, կամ լուսաւոր) Մին ի մոլորակաց բարձրագունից՝ լուսանշոյլ յետ արուսեկի. որ եւ ի կարդս դից հեթանոսաց իբր թագաւոր եւ հայր չաստուածոց. այն է արամազդ կամ զեւս.
cf. Փոսուռայ.
outrageous, offensive.
Բանս լուտականս իբր զնետ լի դառնութեամբ առ քեզ առաքէ. (Երզն. մտթ.։)
Բոզ. Զայ՛ն (զայ տառդ) է լուտականացն ի դէպ. (Երզն. քեր.։)
to scold, to reproach, to abuse, to imprecate.
(լծ. ընդ յն. լիտօռէ՛օ) λοιδορέω, -έομαι convicior, probris insector. Բամբասել, նախատել. թշնամանալ. հայհոյել. անիծել. չարաբանել. պարսաւադիր լինել.
Բանս յանդիմանութեան, եւ լուտացօղ ապառում խռովութիւն ի վերայ արքայորդւոյն ածէի. (Յհ. կթ.։)
injury, outrage;
imprecation.
Լուտանքն քո որ առ եղբայրն, ի նա ի վեր ելանէ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ի ձաղելն եւ ինախատելն (տեառն վասն մեր՝) լուտանքն եւ պարտիքն ամենայն ջնջին եւ մաքրին. (Խոսր. պտրգ.։)
greenish-grey, ash-coloured;
azure, blue, sky-ooleured, sky-blue.
որ եւ Լուրջ. Աղօտ սպիտակ խառն ընդ կապոյտ, կամ թխագոյն բաց. բաց կապուտակ. երկնագոյն զուարթ.
ոչ սպիտակ, եւ ոչ լուրթ, այլ կանաչ իմն գոյն է լուսիկն (փոսուռայի). (Շիր.։)
Լուրթ աչքն զարիութիւն ցուցանեն. (մամբր. առ ստեփ. Լեհ.։)
burning, scorching.
Լուցանօղ. վառօրէղ.
to light, to kindle;
to inflame, to burn.
ἄπτω (լծ. ընդ աբեթ). ἁνάπτω, καίω (լծ. գաւ ). ἁνακαίω accendo, succendo, uro, comburo. Վառել լուսով. բորբոքել. այրել.
Եւ բարկութիւն առաւել լուցանի. (Մաշկ.։)
cf. Լուցափայտ.
θαλπτήριον fomentum δέλεαρ esca. Նիւթ լուցանելի, եւ լուցանօղ կամ ջեռուցիչ. խանձ. վառելու կամ վառօղ բան մը.
Լուցկիք է պոռնկութիւն անշէջ հրոյն մատուցանէր լուցկիս։ Լուցկիք եղեալ յաւիտենական հրոյն։ Յաւիտենական տանջանացն լուցկի զանձինս առդնել. (յճխ. ՟Ը։ Եղիշ. ՟Ե։ Ի գիրս խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
Դիզեցի զլուցկին արբեցութեան, որով արծարծեցաւ կայծակն աղտեղի եւ գարշ տռփման. (Սկեւռ. աղ.։)
lighting or setting on fire;
illumination;
fire, conflagration.
ἑξκαύσις combustio, ardor. Լուցանելն, եւ լուցանիլն. վառումն բորբոքումն.
Առանց լուցման ջահի. (Լմբ. պտրգ.։)
Զի մի՛ աշխարհս ըսպառեսցի ի հրոյն լուցման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Լկտի.
ԼՊԻՐՇ ἁναίσχυντος, ἁναιδής impudens, inverecundus. որ եւ ԼՊՐՇԱԿԱՆ. Լկտի. անամօթ. անպատկառ. լիրբ.
to cause to slip;
to slip;
to slide, to glide.
Ձէթ օծեալ զնահատակս ողորկ առնէ, եւ ձեռս հակառակորդաց լպրծէ. (Շ. յկ. լ։)
cf. Լպրշութիւն.
Մանաւանդ զի եւ զանցեալ եւս ժամանակսն ձեռնտու իւրեանց լպրշանաց ունէին. զի ոչ երբէք այնպիսի ինչ գործեցաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
cf. Լկտանամ.
ԼՊՐՇԵՄ ԼՊՐՇԻՄ. ἁπαναισχύνομαι, ἁναιδεύομαι impudenter ago. Լպիրշ լինել. լրբիլ. լրբաբար գործել. անամօթիլ. յանդգնիլ. ժպրհիլ. երեսը պատռիլ, երեսի ջուրը կորսընըցնել.
cf. Լկտանամ.
ԼՊՐՇԵՄ ԼՊՐՇԻՄ. ἁπαναισχύνομαι, ἁναιδεύομαι impudenter ago. Լպիրշ լինել. լրբիլ. լրբաբար գործել. անամօթիլ. յանդգնիլ. ժպրհիլ. երեսը պատռիլ, երեսի ջուրը կորսընըցնել.
taciturn, silent, quiet;
solitary, retired.
Տանջանաց արժանի լպրշութիւն եգիպտացւոցն։ Ճանջիռն աստ զեգիպտացիսն կոչէ վասն լպրշութեանն եւ լրբութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. եւ Ոսկ. ես.։)
եւ ոչ յայսոսիկ լպրշութեամբ ձեռնարկողացն արձակիլգիտեմ անպատիժ. (Սկեւռ. լմբ.։ եւ Տօնակ.։)
Վասն հրէականն ազգի տկարամտութեան, եւ առ ի գիրն միայն լպրշութեան Վահր. (յայտն.։)
acoustic.
Թանձրացեալ շոգոլւովն լսելիքն զօրէն դրաց իմն լսական մասանցն ի վերայ եդելոյ։ Եթէ յայնոսիկ՝ որ ըստ լսելեացն են մասունք՝ հոսեսցի. (ի լսականն խառնեսցի. Նիւս. կազմ.։)
Ոչ լսելեաց զոլորումն ոգւոյ լուծեալն լսականաց անդամոց առ հեշտութիւն արարելոց. (Բրս. թղթ.։)
hearing, ear;
hall of audience, auditory;
university.
Զլսարանս բանին կենդանի՝ խրատու սկզբնաշար վիշապին բացի. (Սկեւռ. աղ.։)
Ի կեսարիա յանդիման չարախօսացն խօսեսցի վկայելով առ մեծագոյն տեսարանի, եւ պայծառ լսարանի։ Մտին յատեանն. (տե՛ս, որպիսի հանդիսաւոր լսարան եղեւ վասն պօղոսի. Ոսկ. գծ.։)
ԼՍԱՐԱՆ. Որպէս Դպրոց երեւելի, տեղի լսելոյ բանից վարժապետի. աշակերտանոց. վարդապետանոց երեւելի. զոր առ մեօք կոչեցին ոմանք Համալսարան, որպէս լտ. universitas. եւ կամ academia եւ lyceum. տե՛ս եւ ՃԵՄԱՐԱՆ.
Մի՛ ոք անկատար ի քառիցն ենթակայէ մտցէ ի լսարանն։ Ոչ եթէ յառասութիւնն արգելելու միայն, այլ եւ ոչ ի լսարան մուծանել կամի. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Հ։)
Փիղ ետ զորդի իւր ցպղատոն՝ ուսանել իմաստասիրութիւն. եւ նա զառաջինն հրահանգէր զնա գճիլ ի լսարանին. (Մխ. առակ.։)
the hearing;
granting;
obedience.
Ձայնես բարբառ յականջս լսելութեան ամենայն հասակի. (Նար. ՟Ժ՟Դ.)
Հրաշալի տեսութեամբն այնուիկ եւ լսելութեամբ. (Սկեւռ. ես.։)
Խնդրեցին, եւ ոչ առին, զի բազում պատճառք գոն ի միջի լսելութեան եւ անլսելութեան. (Երզն. մտթ.։)
Լո՛ւր մեզ աստուած փրկիչ մեր. դարձեալ այլ պատճառ լսելութեան. (Ի գիրս խոսր.։)
to cause to hear.
ἁκουστίζω audire facio. տալ լսել. լսելի առնել. Լուուցանել.
Առ յականէ տեսողացն եւ առ յունկանէ լսողացն զտեսիլ իւր եւ զբանն իւր լսուցանէր. (Եփր. համաբ.։)
Ինձ լսեցո՛ զլուր քո ձայնին։ Ննջեցայս մեր լսեցո՛ զաստուածային բարբառըդ քո. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
to become white, to whiten, to bleach.
Դառնանջուրք ի կարկուտ եւ ի ձիւն եւ ի սառն, եւ որթն դառնայ ի գինի, եւ լսնանայ. (Եփր. ծն.։)
to whiten, to render white, to bleach.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
cf. Լսնացուցանեմ.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
listening, hearing;
auditor;
scholar, disciple;
obedient, docile;
— լինել, to hear, to hearken to, to lend an ear to.
Որում լսող եղեալ խաղցր եւ մեծին թէրդոսի զօրավարի։ Այսմ լսօղ եղեալ վռամ՝ հրամանէ զամենայն կատարել. (Խոր. ՟Գ. 29. 65։)
hearing, audition;
obedience, docility.
Ոչ գոյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կատակարանք. (Փարպ.։)
Զլսողութիւնս բծաւորեցի, զհոտոտելիս իգացուցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Զկնի ամենայն առաքինի վարուց քոցկալ ջի՛ր եւ զլսողութիւն։ Ժուժկալութեամբ, լսողութեամբ, զգաստութեամբ. (ՃՃ.։)
Նախանձելի վարուցն, զոր ստացան ի ձեռն լսողութեան իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
to hear and understand.
Աման խեցեղէնեն ականջքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու (կամ հասու) լինել. (Նար. երգ.։)
perfect, entire, full.
Դասուց դասուց առաւելութիւն լրական շինութեան եկեղեցական կառուցման. (Նար. մծբ.։)
accomplishment, perfection;
fulness.
Եռալուսեանն զուգակցութեանց, անյաւելուածն լրականութեանց։ Անթերի լրականութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
to be accomplished, finished;
to overflow with.
πληρόομαι, συμπληρόομαι compleor, expleor. Գալ ի լրումն. առնուլ զլրումն։ Որպէս Լիանալ լուսնի.
Հոգի ոչ երբէք լրանայ յանտի փառացն տեսութենէ. (Երզն. մտթ.։)
fully, copiously, perfectly.
ἑκπλέως plene. Լիապէս. լիով. լրիւ. բովանդակապէս. կատարելապէս եւ լիուլի. առաւելապէս.
Լրապէս ինքն թուեաց, եւ ասաց։ Լրապէս զնոցին փոխարէնսն հատուսցեն։ Չի՛ք ոք իբրեւ զաստուած լրապէս բարեաց բաշխական. (Լմբ. անառակ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
impudently, insolently, with effrontery.
Այլ ոք յանդուգն լրբաբարձեռն արկեալ։ Իշխեցեր լրբաբար առ մեզ գալ. (Փարպ.։)
very or most impudent.
Առաւել կամ յոյժ լիրբ, եւ լրբենի, (անձն, եւ գործ)
Զի մի՛ լրբագոյն առաւել առնիցէ զնոսա։ Ոչ եղեւ յամօթ, այլ ե՛ւս լրբագոյն եղեալ արտաքս։ Ապա յայլ պատճառս եկին լրբագոյն, եւ ոչ հմտագոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 12. 26։)
cf. Լրբութիւն.
Յոյժ անվայելուչ էր իմոյս լրբանաց ի վեր տարրանալ առ այդքան բարյրագոյն եւ երկնային իրողութիւնս. (Նանայ. յռջբ։)
cf. Լիրբ;
— երեսք, brazen-face, bare-face;
— սէր, illicit love.
ἁναιδής impudens. Լիրբ, եւ լրբական. Ժպիրհ. անամօթ. անպատկառ. աներես.
Լրբենի երեսօք. (Առակ. ՟Է. 13։ Պետ.։ Յհ. կթ.։)
Լռեա՛ ի յանդգնութեանդ, եւ ի լրբենի անամօթութենէդ. (Վրք. սեղբ.։)
to be shameless, impudent, bold, brazen-faced;
to behave with insolence, to say silly, or impertinent things.
Լրբի անամօթութեամբ սրտիւ գալ առ մեզ յողջոյն. (Փարպ.։)
ոչ յայտնեաց, զի մի՛ լրբեսցի, եւ յամառ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Զի՞ լրբեալ լկնեալ են երեսք քո։ Զիա՞րդ լրբի առնել խորհուրդ զատկի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Որդեակք իմ, մի՛ լրբիք. (Վրդն. առակ.։)
cf. Լիրբ.
Որպէս լրբենի. լիրբ. (եթէ չիցէ սեռական սորին).
impudence, impertinence, insolence, shamelessness, arrogance, cynism;
ի — դարձուցանել, to render insolent.
ἁναισχυντία impudentia ἱταμία temeritas. Լիրբ գոլն. լըրբիլն. լրբանք. անամօթութիւն. անպատկառութիւն. ժպրհութիւն. յանդգնութիւն. անչաթ համարձակութիւն. աներեսութիւն.
Լրբութեամբ խիզախել, կամ առաջի աստուծոյ կալ, կամ մերձիլ ի համբոյր. (խոսր։ Սարգ.։ Շար.։)
Զլրբութիւն հակառակողին ըմբերանալ. (Նար. ղ։)
bluish grey.
Առաւել լուրթ, կամ ունօղ զգոյն լուրթ. որպէս կապուտակ եւ աղօտ. մթնագոյն.
cf. Լրութիւն
Տո՛ւք որովայնին կերակուրս. որով դադարէ. զի ի ձեռն լրմանն լանլրումն գիտութիւնն ի մեզ կացուսցէ. (Կլիմաք.։)
ԼՐՈՒՄՆ. որպէս Լիութիւն, լցումն. լի գոլն. առատութիւն.
ոչ ի թերութենէ տարածեալ, եւ ոչ ի լրմանէ ամփոփեալ։ ամենառատ լրմամբ աննուազելեաւ. (Նար. ԼԴ. ՀԵ։)
Լրմամբ ուռկանի (ձկամբք)։ Լրմամբ ձկանցն ի յուռկանին. Զուռկան աւետարանին արկեալ յաշխարհիս ի բազմապատիկ լրումն առաւելուլ զբեղմնաւորութիւն։ Առ ի լրումն կարօտութեան. (Պիտ.։)
Որ ի լրումն անճառ ծննդեան քո, կամ Ի լրումն անճառից, կամ ի լրումն բոլորից տնօրինական մեծ խորհրդոյն. (Շար.։)
Դէմք առակիս ոչ տան ամենայն իրօք զտեսութեանն լրումն. (Երզն. մտթ.։)
որպէս զի եւ բանտապետին ընդ հրաշափառ տեսլեանն եւ լրմանն խռովութիւն լինել. (Նիւս. թէոդոր.։)
Առե՞ր ինչ լրումն հաստատութեան, եթէ անյայտ ունիս զունկն քո. (Վրք. հց. Դ։)
cf. Լրտես.
Ոչ այդպէս, այլ լրուտեսք էք դուք ... վասն այսորիկ ասէ ցնոսա, լրուտեսք էք։ Առաքեսցես արս լրուտեսս անդր։ առաքեաց լրուտեսս յերիքով. (եփր. ծն. եւ թուոց։ եւս եւ Պտմ. աղեքս.։)
to awaken, to wake up;
to become sprightly, to indulge in mirth, to make merry.
Յայտնեցաւ տէր անանիայ, եւ շաւուղի, զի առանց երկմտութեան լրջասցի ընդ առաջ բժշկին իւրոյ. (Ոսկ. գծ.։)
Զարթուցեալք առ զուարթացեալք՝ յերկոսեանն առ հասարակ եմք լրջացեալ. (Եղիշ. ՟Ե։)
to awaken;
to rouse to gaiety, to render merry, to put into good humour;
to lighten;
to brighten.
ἰλαρόω, ἰλαραίνω, καταυγάζω exhilaro, illumino. տալ լրջանալ զուարդացուցանել. պայծառացուցանել.
Դստե՞րք իցեն քո ... մի՛ լրջացուցաներ առ նոսա զդեմս քո. (Սիր. ՟Է. 26։)
cf. Լրջամիտ.
Վասն է՞ր այնպէս լրջմիտ ընկալաւ զնա (զանառակ որդին). (Ոսկ. ես.։)
good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.
ἰλαρότης hilaritas μεγαλοψυχία magnanimitas, munificentia. Զուարթութիւն սրտի եւ երեսաց եւ բանից. մտադիր յոժարութիւն. առատաձեռնութիւն. մեծանձնութիւն. Խնդամիտ բերումն.
Որ ողորմին, լրջմտութեամբ. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել. (Խոր. ՟Ա. 8։)
spy, informer, police-spy;
betrayer, traitor;
emissary;
scout.
ԼՐՏԵՍ որ եւ ԼՐՈՒՏԵՍ ասի. κατάσκοπος explorator, speculator. որ երթայ լուր առնուլ եւ բերել՝ ականատես լինելով. դիտօղ եւ զննիչ ելից եւ մտից օտար երկրի. Դէտ. պատուիրակ. Տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9=34։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Զ. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 31։)
that fills;
satiating, satisfying.
Ամենեցունց պատճառ եւ լցողականն յիսուսի աստուածութիւնն. (Դիոն. ածայ.։)
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.
Զգանձս նոցա լցուցից բարութեամբ. (Առակ. ՟Ը. 21։)
Բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան։ Պարարտութեամբ ցորենոյ լցոյց զքեզ։ Զաղքատս սորա լցուցից հազիւ։ Զամենայն անձն քաղցեալ լցոյց բարութեամբ.եւ այլն։
that which fills, satiates, completes.
Որ լցուցանէ (ըստ ամենայն առման).
to leave, to abandon, to desert, to forsake, to quit, to give up;
to disable;
to dismantle;
to discourage, to dishearten.
(լծ. լտ. լինքուօ, լիքուի). λείπω, παραλύω linquo, derelinquo, dejicio, rejicio, negligo. Ի բաց կամ ի վայր թողուլ. ընկնուլ յերեսաց. ի բաց արձակել՝ լուծանելքակել՝ մերժել յիւրմէ. տարագրել. անտես կամ ապախտ առնել. Երեսի վրայ թողուլ.
Կորիւնք առիւծու լքին զմիմեանս։ Լքի զտուն իմ, թողի զժառանգութիւն իմ։ Լքանել զձեզ անապատ։ Ձայն դստեր սիոնի մեղկասցի, եւ լքէ զձեռս իւր.եւ այլն։
Զերախտիսն աստուծոյ լքի։ Պահպանակն վստահութեան զանձն ուրուքք լքցէ։ Զձեռնարկութիւնս իմ հնդդիմութեան կամաց քոց լքցես (այսինքն լքուսցես, կամ ի բաց բարձցես). (Նար. ՟Կ՟Ե. եւ ՟Գ. եւ ՟Լ՟Զ։)
to grow weak, to be disabled, to languish, to want force;
to despair, to be dispirited.
Լքան խնդրել զդուրսն։ Ետես զնոսա լուծեալս եւ լքեալս։ Պատերազմեցան, եւ լքաւ դաւիթ։ Լքան ձեռք մեր։ Ամենայն ձեռք լքցին։ Սիրտք նոցա լքցին ի նոսա։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն.եւ այլն։