to simplify;
to clarify, to filter;
to clear, to purify;
to expand, to slacken;
to unfold, to unroll, to untwist, to display, to spread, to put or set forth;
to unravel, to clear up, to disentangle, to develop, to explain, to expound, to illustrate;
— զդրօշս, to hoist, to infurl a flag, to let fly the ensign, to display the colours;
— առագաստս, to heave out, to set a sail.
Եւ պարզեալ զթուղթսն (մագաղաթեայս) աղեքսանդր՝ ընթեռնոյր. (Պտմ. աղեքս.։)
simplicity;
purity, cleanness;
simplicity, sincerity;
clarification, clarifying;
serenity, clearness, calm weather;
explication, development;
ազնուական —, noble simplicity.
Ո՛չ հուր զնա դիտեմք. եւ ոչ լոյս, ո՛չ պարզութիւն, եւ ոչ այլ ինչ որակ հասանելի. (Լմբ. պտրգ.։)
maintenance, food, nourishment, subsistence, victuals, provisions, stores;
աւուրն —, daily bread, daily board;
զաւուրն հայթհայթել or գտանել —, to gain or earn one's livelihood.
Առ սակաւ սակաւ զիւրեանցն ոտացուածս վատնեալք ընդ աւուրն պարենի՝ ի վերջին տնանկութիւն հասանէին։ Կարօտեալ աւուրն պարենին։ Զաւուրն պարէնն շահէր յաշխատութենէ ձեռինն. (Յհ. կթ. Պտրգ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Parthian;
Parthia;
—ք, the Parthians.
Գլխաւոր նահապետ էր պարթեաց տերութեանն, որոյ անուն էր անակ։ Պատասխանի ետ պարթեւն։ Պարթեւք ի մակեդոնացուոց ապստամբեցին. եւ այլն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Եւս. քր. ՟Բ։ Եւ զի տէրութիւն նօցա զօրացաւ ի պարսս, ի մարս, եւ ի հայս, վասն որոյ եւ սոցա ընծայի ըստ տեղւոյն պարթեւդ անուն, եւ մանավանդ մարաց, որպէս է տեսանել ի գիրս ՟Ա. Մակ. ՟Ղ. 56։ եւ ՟Ը. 8։ եւ Կոչ. ՟Ժ՟Բ. յորս յն. է՝ մարք։)
Parthian.
Պարթեւական տեսանողին. (Շար. այն է սուրբն սահակ Պարթեւ։)
dancer.
Յանկարծակի մեռան (յաւուրս հարսանեաց). եւ ընկալաւ զպարիչսն եւ զկաքաւիչսն՝ սգաւոր եւ կառաշողս. (Մաշկ.։ 3)
cf. Պարծումն.
Կալցէ զքեզ գովութիւն յայլոց եւ պարծենալութիւն։ Զի մի՛ անկցիս յախտ պարծենողութեան, եւ կորուսանիցես զվաստակս քո. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ժ՟Զ։)
boastful, vaunting, bragging, vain-glorious, self-conceited, swaggering, blustering;
braggart, swaggerer, braggadocio, hector, bully.
Զպարծոյկս եւ զապարասանս սատակէ. (Ոսկիփոր.։)
discreet and modest.
Տեսանէր զչքնաղ եւ զպարկեշտագեղ հասակի նորա զկերպարանսն։ Իբր զիմաստուն եւ պարկեշտագեղ կին լուր ինձ. (Ճ. ՟Ա.։)
composed of virtuous persons.
Սուրբն գայիանէ՝ սանականն հռիփսիմեաւ, եւ պարկեշտաժողով ընկերօքն հանդերձ. (Ագաթ.։)
to render wise or modest, continent or abstinent, to give an air of decency.
զմանուկն ետ մահուան գովէ, եւ բիւր գուութեմբ պարկեշտացուցանէ։ Ճարտասանի ուրուք եւ կամ բանագրի դժնէի յարմարելով զբանն առ ի լսողացն հիացումն՝ ճայթմամբ իւիք պարկեշտացուցանելով. (Բրս. բարկ. եւ Բրս. գորդ.։)
turn, gyre, round, circle;
helix, spire, spiral;
show, crowd;
—ք, eating and drinking, feasting;
— առնուլ, to turn, to redound, to draw back.
Զարս իգացեալս եւ չկանայս հպտեալս ի կաքաւս՝ ի հարսանիս իջուցանել, եւ զամենայն պրոյրս սատանայականս ի տունս գումարել. (Ոսկ. կող. ՟Ծ՟Բ։)
surround;
to envelop, to cover, to conceal, to enclose, to shut up;
— or ի բաց —, to strike out, to eliminate, to take away, to retrench, to trim round.
Զայլոց թուղթս ՟Ը սակաւ թուով պարուրեաց. իսկ պօղոսի՝ որ յառաջն հալածիչ էր, չորեքտասան թուղթս միանգամայն գրեալ շնորհեաց. (Կոչ. ՟Ծ։)
to fill to overflowing;
to break, to burst.
Նոյնօրին յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջս եւ զկողսն. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
cf. Պարպատումն.
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմբք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
filling up, overflowing;
rupture, bursting, rent, tear;
crash;
ուտել զ— որովայնի, to eat to bursting, to burst with eating.
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմբք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ 22)
blame, reprehension, injury, outrage, infamy, vituperation, criticism, censure;
blamable;
— լինել, to be blamed, criticized, carped, animadverted.
Յաղագս բարուցն գովասանութեան, եւ պարսաւի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Պարսաւ;
—նս դնել, ընդ —նօք ածել, cf. Պարսաւեմ;
—նս տալ ի փառս իւր, to sully one's reputation.
Տարցին զպարսաւանացն առ փոքր ինչ զբամբասանս յիրաւի։ Զանջինջ պարսաւանացն տարցի մրցանակ։ Որ աձսքան գլխաւորագոյն պարսաւանօք զյաղթանակն էառ չարեաց. (Պիտ.։)
cf. Պարսաքարեմ;
to spring up, to burst out, to jump forth.
Բայց աղեքսանդրոս (ի ջրոյն) յերկիր արտաքս ի ցամաքն պարսեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
(Արի՛, զի՞ խորդաս). ո՞չ տեսանես ի վեր քան զօդս պարսեալ զնաւդ. (Փիլ. յովն.։)
cf. Պարսկային.
Օտարօքն զիւրսն խրատել կամէր ... եւ նախ ի պարսկական բարբառոյն զայն ինչ՝ զոր ի մարգարէիցն չկամէին ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
small garden.
Տարեալ դնէ ի գեղջն թորգան յիւր իսկ ի զբօսանաց պարտիզկանն։ Զոր տարեալ հանգուցանեն զմարմին նորա ի նմին աւանի ի նոյն պարտիզկան. (Յհ. կթ.։)
overthrow, defeat, discomfit;
subjection;
ի — մատնել, դարձուցանել, արկանել, ընկղմել, to overcome, to conquer, to defeat, to rout, to overthrow, cf. Պարտեմ;
ի — մատնիլ, to be vanquished, conquered, defeated, routed, to lose the battle, to be discomfited;
— խոստովանել, to succumb, to yield, to give up, to cede, to surrender, to deliver up the arms, to submit;
to avow or know one's weakness.
Եւ պտղոմեոս ընդ առաջ նորա զօրօք, եւ դարձոյց զնա ի պարտութիւն. եւ փախստեայ լինէր աղեքսանդրոս, եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
to envelop, to enclose, to encircle, to surround, to shut in;
to circumscribe, to comprehend;
— թագաւ, to crown, to gird the brows with a crown.
Յանկարծակի պարփակեալ մառախուղով։ Անարեւ միգով յամենայն մասանց պարփակեալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Ի՟Գ։)
cf. Պաքարայք.
Զոր եւ ի սայլ է տեսանել. զի մենքենայեալ պաքարայքն զանշարժ լուցն ի մէջ ունելով՝ այնպէս ընթանան, տանելով զծանրութիւն բեռանցն. (Լմբ. ի լծ. նիւս. կազմ.։)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Հասանէր ի վերայ ամենայն երկրի յամենայն պետութեանցն եւ զօրութեանցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 4։)
to be proud of, to act the master, to make parade or show of, to strut, to pique oneself on, to tower or rise above, to domineer, to lord over;
to abound, to increase.
Հոսանք ջուրց միաւորեալք՝ ի ծավալումն գետոց պերճանային. (Խոր. ՟Ա. 15։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
firm, steady;
hard, solid, strong, fast, compact, close, stiff;
constant, immovable, steadfast, firm, infrangible, unshaken;
— պնդով, strongly, steadily;
— կալ, to hold fast, to preserve, to persist;
— ունել, to hold firmly to, to retain.
Պոռնկութեան դեւն՝ սաստկագոյն իսկ հաւատացելոց պնդոց ի վերայ հասանէ. (Եւագր. ՟Դ։)
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
Ոչ տիրապէս՝ այլ պիտակաբար անուանադրութեան հացին հասանել զքարն ասեմք. եւ ամենայն ինչ ըստ նմին բանի, որ ոչ ընդ բոլոր է՝ որ ինչ ասին, պիտակաբար ունի զկոչումն. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Պիտանամ.
Պիտային եղառածիցն ճարտասանք վասն չորից պատճառաց. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
utility, profit, advantage;
use, employ.
Որոց ոչ աչաց պիտանութիւն (յն. վարումն) էր ի տեսանել, եւ ոչ ականջք առ ի լսել. (Իմաստ. ՟Ժ՟Է. 15։)
want, indigence;
necessity;
witness, testimony.
Լուր որ ի սուրբսն հօր մերում կիւրղի աղեք. սանդրացւոյ՝ յեփեսոս հակառակ նեստորի ամպարշտի՝ ասելով ի ձեռն պիտաւորութեան որ ի սուրբսն ամբրոսեայ մետիղոցւոյն. (Ոսկիփոր.։)
one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
Որ ինչ ինձ պիտի, յորմէ կամիմն խնդրել՝ նորա չիք, եւ ոչ տալ կարէ։ Թէ պիտի եւ այլ եւս ինչ, ասա։ Շատ մարդկան բազմութիւնք պիտին։ Որոց ոչ պիտէր եւ առ վայր մի կեալն՝ քան թէ զայնպիսի տեսանել աղէտս. (Փարպ.։)
Գինեղինութեամբք եւ խահակերութեամբք եւ հոսանուտ վարուք պիտեցեալք՝ դիակիր եմք մարմնով քս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։ 7)
necessary;
suitable;
— է, cf. Պիտիմ;
it is becoming, proper, suitable;
զի՞ եւս — են մեզ վկայք, what need have we of witnesses ?
Կամ որպէս Պէտք ճարտասանական. χρεία
cf. Պիտանամ.
Որոյ ոչ ինչ պիտոյանայր զմանկունսն կորուսանելոյ։ Ոչ իմիք պիտոյանալ ասէր, ոչ ընչից, ոչ տեղւոյ, ոչ տան. (Նիւս. մկ. բեթղ.։ եւ Նիւս. ի գր. սքանչ.։)
tight;
— ձգել, to stretch tightly.
Յարաժամ ամենայնիւ պիրկ ձգեալ գործաւորութեամբ կենդանին՝ պախումն իմն եւ խզումն պրկեցելոցն առնէ մասանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ծ՟Դ։)
pyrheum, Persian Fire-altar.
Հրով վառեաց զպիւռիոնն պարսից, զոր տաճար հրոյ անուանէին, յորում զհուրն բորբոքէին հրապաշտքն։ Հրամայէր նմա միւսանգամ շինել զպիւռիոնն՝ զոր այրեաց. (Ճ. ՟Բ. եւ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.) որ գրէ ՊԻՌԻՈՆ, եւ ՊԵՌԻՈՆ։
filthy action, impurity, lewdness, filthiness, obscenity.
Զօր ամենայն տեսանելով զայսպիսի պղծագործութիւն։ Զամենայն պղծագործութիւնս լցեալ կատարեցեր. (Փարպ.։)
to be coppered, changed into bronze.
Երկինք պղնձացան, ոչ եթէ զբնութիւն փոխեալ, այլ զներգործութիւն սանձեալ. (Շ. յկ. ՟Կ՟Ը։)
Օդք պղնձացեալք, եւ ամպք սանձեալ. (Ոսկ. հերոդ.։)
having a copper bolt.
quite full, brimful.
Քսան եւ չորքդ՝ բնականագոյն թիւ ... բաղկացեալ յերկից քուէից՝ բոլոր, հոծ եւ լի պղպղուն է հանգիտութեամբ։ Ի ժամանակի գարնանային զուգորդութեան. յորում էր լի պղպղուն երկրայինքս՝ պտղովք։ Ո՛վ լի եւ պզպղուն ամենայն վայրապար շատախօսութեամբ։ Կատարեալն՝ երրորդութեամբ (թուոյ) երեւութանայ, լի եւ հոծ եւ անթափուր եւ անուանայն եւ պղպղուն բնութիւն. (Փիլ. լին. ստեպ։)
descending to the heels;
toga, long gown or robe.
եւ գ. ποδήρης, κόσυμβρος, κοσυμβώτος vestis talaris ad pedes usque dependens, tunica fimbriata, nodata. (գրի եւ Պճեղնաւոր). Մակդիր զգեստու՝ որ հասանիցէ մինչեւ ցպճղունս եւ ցթաթս ոտից, կամ ցգարշապարս. ըստ այլոց՝ եւ ծոպաւոր, կամ զարդարեալ վերջաւորօք.
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
Յորժամ տեսանեմք օտար կամ աղքատ, զյօնսն ի վեր պճնեմք (յն. ի վեր ձգեմք), եւ պատնսխանոյ անգամ չվարականիմք զնոսա արժանի. (Ոսկ. հռ.։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
Կարծրն՝ քեզ հոսանուտ է եւ լոյծն՝ քեզ պնդակազմ. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
stiff-necked.
Որպէս Խստապարանոց. խստերախ. յն. անսանձ. εξήνιος effrenis. պինդ գլուխ.
cf. Պնդագոյն.
Պնդապէս հաւատով յուսոյն կարծրութեան ընդ քեզ բեւեռել անսայթաքելի։ Զրահեալ պնդապէս սուսերաւ հոգւոյն ... հաստատեսցես կազմել պնդապէս ի կացումն ուղիղ անսասանելի։ Ըմբռնեալ զմարտուցեալն ընդ իւր՝ պնդապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
Սկսան զրահել պնդապէս։ Որ վասն անուանն քրիստոսի ճգնեալք էին պնդապէս. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Ամրափակ.
Հիմնաշարժ տապալմամբ ներքսագոյն երկրի՝ թուլացեալ պնդափակ աղխեալ սանդարամետական սահմանին. (Արծր. ՟Դ. 4։)
well curved or arched.
Ի տեսանել զպնդաքարշ (աղեղունս), զկորովաձիգ նետսն. (Կաղանկտ.։ 3)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
Մի՛ խզեր զկապ միութեան զընդ քեզ սիրոյ պնդութեան։ Պնդութիւն յատակիս ի ներքոյ աստի հոսեալ սասանի. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Ձ՟Բ։)
Զրպարտութիւն կորուսանէ զսիրտ պնդութեան նորա։ Հատուսցես նոցա ըստ պնդութեան սրտից նոցա. (Ժող. ՟Է. 8։ Ողբ. ՟Գ. 65։)
cf. Պշնեմ.
Այլայլի պշնեալ (կամ պշրեալ) տեսիլն, եւ զլոյսն իբրեւ զմռայլ իմն տեսանէ. (Վեցօր.։)