cavesson, bit.
χαλινός, κημός habena, fraenum. Գործի վարժիչ գրաստուց. երասանակ. սանձ.
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
ἁσκέω exerceo παιδεύω instituo, erudio, doceo, educo διαχειρόω , διαχειρίζω manuduco, rego, tracto. Վարժ եւ փորձ եւ կիրթ կացուցանել. մարզել. կրթել. հարհանգել. խրատել. դաստիարակել. փորձել. ընդելացուցանել. սանձել. վարժեցնել .... որպէս եւ պրս. վերզիտէն, է վարժիլ, սովորիլ.
to exercise oneself in, to practise, to get used, accustomed or inured, to grow familiar with;
to be formed, instructed;
— աշխատութեան, to get inured to work;
ի գիրս վարժեալ, brought up in letters, educated or well versed in literature.
(ըստ յն. ոճոյ). cf. ՎԱՐԴԱՊԵՏԻՄ. սորվիլ .... Ուսանել կրթանօք իմն.
Բխեցին ջուրք, եւ վարժեցան ընդ ամենայն կողմանս. իմա՛, ուսան սովորեցան ընթանալ. այլ լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ վիժեցան, կամ շարժեցան։
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
(Զթագաւորս) որք յետ աղէքսանդրի եղեն վարիչք։ Զռաջին վարիչս մակեդոնացւոց սահմանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երասանակօք եւ վարչօք յառաջ բերին. (Հին քեր.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
Զօրէնսն, զվարկ, եւ զպայման հարսանեացն սահմանելով. (Զքր. կթ.։)
Զուգախնդիր զպատուոյն հայցել վարկ, կամ զերկդրամենին պահանջել վարկ։ Զգեղեցիկ ներբողականսն նմա հատուցանել վարկ։ Զմեծագոյնն բամբասանաց տարաւ վարկ։ Զարդարակ հատուցէ՛ք վարկ (մահապարտիս)։ Ի դէպ է եւ զվարկն հատուցանել արդարակ։ Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիչ. (Պիտ.։)
additionally, over and above, by the way, by accident, incidentally;
negligently, carelessly, unheedingly, for form's sake;
unessential, accessory, secondary, supplementary, extra, useless, frivolous, vain.
Վարկպարազի ասացեալ վասն յիշատակի։ Ուսանիմք վասն քրիստոսի, որպէս վարկպարազի զիւրսն վարէր զկեանս։ Այլ սոքա վարկպարազի եւ գործ առ գործով մեզ հարցեալ փորձեցան. (Կոչ. է։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Զ։)
meritorious, deserving of recompense.
Եւ θυμελικός histrio, musicus եւ այլն. Վարձակ՝ այր կամ կին. գուսան. կատակերգու. միմոս. հանէնտէ.
cf. Վարձկանութիւն.
Պահէր զպտուղս եւ զտեղիս նոցա ամս հնգետասան վարձաւորութեամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Վարձիմ.
Վարձեցաւ նոքօք աբիմեղէք արս սրիկայս։ Վարձեցայ ես (զկին մի) հնգետասան արծաթոյ։ Վարձանօք վարձեսցի զնա իւր կնութեան. (Դտ. ՟Թ. 4։ Ովս. ՟Գ. 2։ Ել. ՟Ի՟Բ. 16։)
onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.
Վասն ցռուց. յորժամ ծնանի մատակ մտրուկ, գայ հայրն եւ ծամէ զկարեւորս նորա. (Եպիփ. բարոյ.) (կամ ըստ այլոց, կորուսանէ զարու քուռակս, զի է նախանձոտ)։
bull-headed;
Bucephalus;
bull-head.
βουκέφαλος bucephalus, taurino et magno capite praeditus. Զուարակագլուխ. ունօղ զգլուխ հանգոյն ցլու կամ զուարակի. որ է սեպհականեալ մակդիր ամեհի երիվարի մեծին աղեքսանդրի.
Ուր էր ցլագլուխ ձին։ Այս է ցլագլուխ ձին։ Ինձ թուի թէ յաստուածոյ հրամայեալ ցլագլուխն՝ աղեքսանդրի այնպէս առնել. (Պտմ. աղեքս.։)
to be dissipated, dispersed;
to be turned to vapour, to be evaporated, volatilized, exhaled;
tobe in one's dotage, to twaddle, to dote, to get heedless;
— յարտասուս, to melt in tears;
— մտօք, to be wrapt or absorbed in contemplation, to be absent in mind, inattentive.
Եւ մի՛ երկայնութեամբ բանից ցնդեսցին իմաստքն զօրէն ջրոյ՝ որ ոչ խողովակաւ պնդիցի։ Հոսանուտ բնութիւն ցնդի ի վերայ ամենայն երեսաց երկրի. (Առ որս. ՟Գ. ՟Է։)
Արտաքս հնչել (բարբառոյ), եւ ի յօգս ցնդել։ Տեսանեմ զմիտս ցնդեալ ընդ աշխարհ։ Ընդ երկրային ցանկութիւնս ցնդի։ Եւ ոչ յուրախութիւն ցնդէաք հոգւով. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
belter.
Վասն ցնոր խօսից եւ ընդվայր բանից՝ զջերմութիւն եւ զսէրն ար առ Աստուած է՝ կորուսանեն եւ շիջուցանեն. (Վրք. հց. ձ։)
worn out, old, ragged, tattered;
old clothes, rags, tatters, rubbish.
Տեսանիցես զայլս մերկս, եւ միայն ցնցոտի կապերտիկ զգեցեալ։ Ի ցնցոտիս զոք տեսանէիր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. եւ մտթ. ՟Բ. 25։)
reflection, reflex, reverberation;
sparkling, flashing, lightening.
(լծ. հյ. ծաւալումն. յն. սէլա՛ս. ճաճանչ) Ցոլելն. ցոլացումն. ցայտումն. հոսանք. բորբոքումն. արծարծումն. ցնցուղ հրոյ, լուսոյ եւ այլն.
Ցոլմունք հրեղէնք (փայլատակունք)։ Զորոտմունս կարկտաբերս, զցաւագին ցոլմունս։ Շանթք կիզանօղք, ցոլմունք ահագինք, հոսանք հրեղէնք. (Շար.։ Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
Զի՞նչ է իմաստասիրելի, եւ ցո՛րքան. որքան մեզ է հասանելի, եւ որչափ լսողացն բնութիւն եւ զօրութիւնն մերձենայ։ Զոմն կալցուք, եւ ումեմն հասու եղիցուք, ցորքան եմք ի վերայ երկրի. (Առ որս. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
demonstration, proof, reason;
ածել ի —, to show, to manifest;
յանէութենէ ի — ածել, to create, to give being, to cause to exist.
Զարժանն հայցեմք ի շնորհացն Աստուծոյ ածել մեզ ի ցուցակութիւն։ Զոր տեսանեմ աչօք մտացս ի զօրութենէ վերին ցուցակութեանն. (Յհ. կթ.։ Փարպ.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
δείκνυμι, δεικνύω, ἁποδείκνυμι , ἑπιδείκνυμι ostendo, indico, monstro, demonstro σημαίνω, ἑμφανίζω, διασαφέω, ἁναγγέλλω , ὐπογράφω designo, manifesto եւ այլն. Ցոյց առնել. երեւեցուցանել. տալ տեսանել եւ գիտել. յայտ առնել. յայտնել. նշանակել. ծանուցանել. զեկուցանել. ապացուցանել. եւ Արդեամբք ի լոյս ածել. ցըցնել.
Ե՛լ դու յերկրէ քումմէ՝ յերկիր զոր ցուցից քեզ։ Զոր ինչ Աստուած առնելոց է՝ եցոյց փարաւոնի։ Եցոյց քեզ Աստուած զայդ ամենայն։ Եւ եցոյց եւս ինձ Աստուած զզաւակ քո։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն՝ արասցես։ Ցուցանել քեզ ճանապարհ, ընդ որ գնայցէք։ Ցոյց մեզ զմուտ քաղաքիդ. եւ եցոյց։ Ցո՛յց մեզ զողորմութիւնս քո։ Նշան յերկնից ցուցանել նոցա։ Ցուցանել զանձն՝ թէ Աստուած իցէ։ Բազում եւ ծանր վնաս դնէին, զորս ոչ կարէին ցուցանել։ Աստուած իմ ցույցէ ինձ ի թշնամիս իմ. (որպէս ասի եւ տեսանել ի թշնամիս). եւ այլն։
garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.
Ի պէսպէս եւ ի ցոփ հարսանիս այլազգեաց. (Կանոն.։ եւ Մխ. դտ.։)
Միթէ բաժանիցէ. զաստուած, որպէս յունաց ցոփքն, զկէսս՝ աստուածս սանդարամետականս անուանեն, եւ այլս՝ երկնաւորացն. (Ոսկ. ես.։)
ἅστεγος non tectus ἁκρατής incontinens, intemperatus εὕκυλος levis, volubilis. Մեղկ եւ թոյլ. թուլամորթ. անսանձ. ընդարձակ. անժոյժ. զեղխ. խենէշ, եւ Շաղփաղփ. շաղաւաշուրթի. անհաստատ. թուլ, բաց, շըլըխտի, շփացած, ափեղցփեղ, թեթեւսօլիկ.
profligacy, disorder, libertinism, licentiousness, debauchery, lewdness, scandalous behaviour.
Շրջել ցոփութեամբ ի զբճսանս եւ ի զօշաքաղութեան. (Եփր. պհ.։)
muzzle;
nose-band.
φιμός fraenum. Կապ ցռկի՝ քթի. սանձ. բերանակապ.
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
Ցրուեալ հոսէ զխորհուրդս մեր ի հոգս եւ ի զբօսանս աշխարհիս. (Մանդ.։)
cold, coldness, frigidity, chilliness;
coolness.
Զկառս իմն լծեալ ի չորից երիվարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ցրտութենէ ձմերայնոյն. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։ ՟Բ. Եզր. ՟Ժ. 9։)
Զկառս իմն լծեալ ի չորից երիվարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ջերմութեան, ի ցրտութենէ, ի ցամաքութենէ, եւ ի խոնաւութենէ։ Իբրեւ գարնանային հարաւահողմն զձմերայնոյն ժամանակ ցրտութեան ի բաց մերկանայր. (Եզնիկ.։ Յհ. կթ.։)
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Խոստանայ՝ զհրոյ գնացս վառեալ յեղէգն՝ ցօղուամբ սանձել։ Զհրոյ գնացս ի ցողուան դժուար է արգելուլ. (Նեղոս.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Իբրու ձայնաւոր յայտնի տեսանի առ նախնիս յանխտիր գրութեան բառիցդ Եգիւպտոս, եգիպտոս, եգւպտոս։ Եթէովպացի, եթիովպացի, եթւովպացի։ Կիւպրոս, կիպրոս, կւպրոս. կիւրակէ, կւրակէ։ Սոյնպէս գրի, կւպարիս, կւրոս, կրիւսոս. իբր կիպարիս, կիւրոս, կրեսոս կամ կրոյիսոս։ Վասն որոյ մի եւ նոյն բառ են Կիվոս, կիբիկոն, կիւբիկոն, քուեայ. այն է ըստ յն. գի՛վօս կամ գի՛ւվօս. լտ. գու՛բուս։ Թո՛ղ զի յոյնք զիփսիլոնի իբր ձայնաւորի զձայն այժմ կորուսեալ՝ հնչեն ի՛, ուր ուրոյն ունին եւ զտառդ ի։ Իսկ ի մեզ մի օրինակ հնչեն գրութիւնք նոր եւ հին, մեւս կամ միւս. հիւր կամ հեւր. աղբիւր կամ աղբեր. առիւծ կամ առեւծ, եւ այլն։
to flee, to run away, to escape, to get away, to evade, to elude, to avoid.
Եթէ յԱստուծոյ փախչիցիս, զո՞ ապաստան առնիցես. եթէ ի լուսոյ փախչիցիս, իւ՞ տեսանիցես. (Ոսկ. փիլիպ.։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Պանդխտեսցին առ քեզ փախստականքն մովաբու։ Մինչեւ յե՞րբ տեսանիցէք փախստականս։ Ընդ հրէայսն փախըստականս առ քաղդէացիսն։ Փախստական է յերկրէս եւ ի թագաւորութենէ իւրմէ.եւ այլն։
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
Ցանկանայիր տեսանել զպայծառ արքունիսն, եւ պատահէր քեզ փակակռլն. եւ դու աղաչէիր, եւ նա բանայր քեզ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
turban;
head-dress, head-band, fillet, band;
hood, cowl;
cf. Վակաս, cf. Ուրար.
ՓԱԿԵՂՆ, եղունք. Գլխարկ կանաց եւ կուսանաց.
shutting, fastening.
Յիշեա՛ եւ զհարսանեաց զփակումն, եւ զլապտերաց զշիջումն. (անդ։)
frothy whiteness.
Տեսանել զանսեղանն. . . զգունոյն դեղնութիւնն, զփաղերութիւնն. (Ոսկ. ի բէթհեզդա.։)
brilliant.
Ոչ ամենեցուն է լոյս տեսանելի, փայլածո՛ւն է ի հնութիւնս (այսինքն անդստին ի բնէ), որպէս որ ի նմանէն ի վերայ ամպոց։ Եթէ լինիցի ի մորթ մարմնոյ իւրոյ փայլիւն ինչ փայլածո՛ւն լսնտցեալ. . . եւ ահա ի մորթ մարմնոյ իւրոյ փայլիւն փայլածո՛ւն լսնացեալ. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 2։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 38, 39։)
lightning, flash of lightning;
սրավար, արագաթռիչ, իբրեւ զ—, quick, swift as lightning.
Սրեցից իբրեւ զփայլակն զսուսեր իմ։ Ելցէ իբրեւ զփայլակն նետ նորա։ Իբրեւ զփայլակն յայսկոյս եւ յայնկոյս ընթանան։ Որպէս փայլակն՝ որ ելանէ յարեւելից, եւ երեւի մինչեւ յարեւմուտս։ Եւ էր տեսիլ նորա իբրեւ զփայլակն։ Տեսանէի զսատանայ անկեալ յերկնից իբրեւ զփայլակն.եւ այլն։
Իբրեւ զտեսիլ փայլական. ա՛յլ ձ. օդոյ. ի յն. եւս կրկին ընթերցուած տեսանի. φέγγος կամ αὕρα.
like a flash of lightning.
Փայլակաբար իմն սրեալ սուսերին ի վերայ (մեր) հասանել. (Յհ. կթ.։)
like lightning, very luminous, radiant, coruscant.
Սուր աստուածամուխ.. . նշան սքանչելարուեստ՝ փայլակնաձեւ փայլմամբ յեսանեալ. . . շողշողեալ. (Նար. խչ.։)
bright as a flash of lightning.
Լուսանշոյլ. լուսափայլ.
emitting flashes, flashing, sparkling.
Տեսանեմ այր մի փայլակնացայթ։ Մերկացեալ ի փայլակնացայթ փառացն. (ՃՃ.։)
resplendency.
Անդ էր տեսանել զփայլփայլումն ասպարաց. (Մեսր. երէց.։)
spleen-sick, troubled with the spleen, splenetic;
spleen, melancholy.
Որպէս թէ տեսանիցես զոք ջրգողեալ, կամ փայծաղնացաւ. (Ոսկ. ղկ.։ Սարգ. ստէպ։)
made of wood, wooden.
Զպատկերս մարդադէմս փայտագործս ճարտարագործս հիւսանց. (Ագաթ.։)
cf. Փայտահար.
Փայտահարքն առին զփայտահատքն, որ է կացինն, եւ սկսան կոտորել զծառսն. (Վրդն. առակ.։)
tree-worshipper, idolater.
Որպէս եւ առ ձեզդ տեսանէի զքարապաշտս, զփայտապաշտս. (Ագաթ.։)
wood-gatherer.
Տեսանես զդա (զայրին) փայտաքաղ. եւ կերակուր հայցես ի դմանէ. (Ոսկ. յեղիա.։)
of wood, wooden, woody.
Արկեալ ի սանդ՝ հարեալ լինէր նգով փայտեղինաւ. (Նոննոս.։)
to rend asunder, to tear to pieces, to dilaniate.
Ի մէջ առեալք զզօրսն պարսից՝ սկսան փանդանել (կամ փանդանդել). (Մամիկ.։ եւ Հ։)
cf. Փանդիռն.
ՓԱՆԴԻՌ կամ ՓԱՆՏԻՌ, ՓԱՆԴԻՌՆ. κιθάρα cithara ὅργανον organum. (այս բառք են ի թարգմանութիւնս. ) Իբրու Նուագարան բախողական պէսպէս. որպէս երգեհոն, քնար, եւ սանդուռ, թամպուռ. կայ եւ յն. նովին ձայնիւ փանտո՛ւռա. πανδούρα, -ρις pandura. որպէս Քնար երեքաղետն.
glorious ornament, glory, honour.
Ի հրաշակերտ փառազարդութեանց Աստուծոյ (յարարչութեան) զամենայն գոլ բարիոք տեսանեմք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Նախապարգեւիցն փառազարդութեանց դարձեալ հասանել. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
laud, exaltation, glorification.
Ամենեքեան զփառատրութիւնն կատարեն։ Սկսանին զսաղմոսն, փառատրութամբ կատարելով՞ (Եղիշ. միանձն.։ Խոսր.։)
glorious, illustrious;
— առնել, to pay honours to, to glorify, to praise, to celebrate, to extol;
— լինել, to be glorious, glorified, honoured, extolled.
Արար զքեզ անուանի եւ բարգաւաճ եւ փառաւոր։ Այր Աստուծոյ, այր փառաւոր։ Իշխան փառաւոր ես դու։ Այր փառաւոր՝ յազգէ թագաւորութեանն։ Արս երկոտասան ի փառաւորաց որդւոցն իսրայէլի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք։ Քակել զամենայն ամբարտաւանութիւն փառաւորաց.եւ այլն։
glorified, glorious.
Գովասանութիւն փառաւորեցելումս այսմիկ աստուածազօր սուրբ խաչիս հատուսցուք. (Անյաղթ բարձր.։)