cf. Կենդանաբաշխ.
cf. Կենսաբեր.
կենսաբուղխ փայտ. (Եպիփ. խչ.։)
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
vital.
Արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ. (Պիտ.։)
vivifying, salutary;
alive, lively.
Խա՛չ կենսակիր. (Լծ. կոչ.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Կենդանատու.
Որ է առիթ կենաց. փրկարար. առողջարար.
cf. Կենդանատու.
ζωοδότης vitae largitor, vitam praebens ζωηρός salutaris. Տուող կենաց եւ փրկութեան. կենդանատու. փրկարար. կենսապարգեւ.
Զկենսատու փրկիչն մեր քրիստոս։ Գերեզմանն կենսատուին։ Ի կենսատուին մահն. (Ժմ.։ Շար.։ Նչ. եզեկ.։)
cf. Կենդանատու.
Կենդանատուր փրկութիւն, քարոզութիւն, եւ այլն. (Ագաթ.։ Փարպ. Նար. առաք.։)
life containing.
Մարմնով կամաւ բեւեռեալ ի կենսունակ փայտին. (Շ. տաղ խչ.։)
Ի վերայ կենսունակն փայտի։ Ի կենսունակն լրոյ աստուածային պատուիրանին. (Սկեւռ. ես. եւ Սկեւռ. աղ.։ Լմբ.։)
salutary, wholesome.
Ուսուցիչ կենաց, հոգեշահ, փրկարար.
earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
Փախիցու՛ք ի փափկութենէ, եւ յամենայն իրաց ինչ կենցաղականաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Կենցաղականաւ անկայուն գոյիւ զբաղեալ։ Ի Ծփական խռովութեանց կենցաղական զբազմանց. (Նար.։)
mundane, worldly-minded, fond of life, of this world.
Բնական սովորութիւն կենցաղասէր երիտասարդաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Կենցաղավարիմ.
Զմնացեալ կենցաղն իբրու լաւագոյն կենցաղավարեցայց. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
Վերացաւ ի գլխոյս փարթամացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Արժան է գտանել զփախուստ (ի հեշտալեաց) Վասն կենցաղօգտի առաքինութեանցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
tusk, tooth, fangs.
Առիւծն զճանճ կեռօքն կռփել. (Մագ. Ը։)
cassar, emperor;
cf. Կայսր.
Խնդրեցին իւրեանց զկեսարիայ. իմա՛, զկեսար. որ ըստ յն. ի հյց. լինի գէ՛սարա։ Որպէս եւ յասելն, (Եփր. ՟բ. տիմ.)
whale;
cetus.
Որպէս վասն կետոսացն ասացաւ. (Վրդն. ծն.։ Զկետոսն մեծ զբռամբ ածել, որ է նա բանսարկուն. Ոսկիփոր.։)
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
Յանչափս սիրօղ զկերակուրս եւ զըմպելիս.
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
Մարդ որ փորձի եւ ոչ կերակրի բանիւն աստուծոյ, նա ապրել ոչ կարէ. (Մեկն. ղկ.։)
frugal fare, scarce nourishment.
Որ կերակրիկ աղքատացն հանիցեն։ Ոչ յագուրդ եւ փրկութիւն, այլ ի պէտսեւեթ է նոցա կերակրիկն։ Յամենայն աւուր մուրիկ լինին, եւ ոչ զկարեւոր կերակրիկն կարսն ժողովել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Սպասաւորել ինձ զօր ըստ օրէ կերակրիկն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Նոյնպէս եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Լմբ. սղ. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Է։ Եղիշ. երէց.։ Եփր. պհ.։)
nourishing, feeding;
nutritious.
Որպէս Կերօղ, լափօղ, տե՛ս ի ԿՐԱԿ։
Արար զնա կերակրիչ երկրին եգիպտացւոց. (Եփր. ծն.։)
Ի քաղցն՝ ամենեցուն կերակրիչ, ի հալածանսն փրկիչ բոլորից. (Մեկն. ղկ.։)
act of nourishing, sustentation;
stewardship, administration, management.
Աջ ակն՝ սէր, եւ ձեռն՝ կերակրչութիւն եւ ոտն՝ թիկունք (լինելն)։ Ուսիցին զկերակրչութիւն աղքատաց։ Հնարի ապստամբել ի կերակրչութենէ այտի քումմէ։ Խոստովան եղեն հովիւք ընդ կերակրչութիւնն. (Եփր. համաբ. եւ այլն։)
gluttony.
Որպէս պատրաստեցէք զմարմինս ձեր զէն ի ծառայութիւն պղծութեան, այսինքն պաճուճանաց, կերեցութեան, եւ գիջութեան, ոյնպէս արդ պատրաստեցէք զմարմինս ձեր պահոց, աղօթից, եւ գձձութեան. (Եփր. հռ.։)
cf. Խրոխտամ.
Մի՛ խրոխտել հնդդէմ փորձութեանց. այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
sand-banks, shallows, quick-sands.
Ճանաչել զխրուտս (կամ զխորուտս) չուանօք խարսխացն ընկեցմանն փորձին. (Պիտ.։)
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
Եթէ փոքր ինչ խրտուիլ (տեսանեմ), սարսեմ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
start, shuddering.
Ոչ ոսկոցն փուչ խրտուցման յանձն բուսուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
small room, cell, hut, cabin.
οἱκίσκος domuncula. Խուց փոքրիկ. Խղիկ. խրճիթ. Տնակ.
Ի փոքր ինչ խցկան դարարեցուցանեն զանձինս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Փախչել եւ փոխիլ ի խցկեն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
stoppage, obstruction.
Ամրափակ խցմամբ համրացոյց արգել հողմ բանսարուին. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
silly, simple;
stupid foolish.
Խօթամիտք եղերուք լսելեօք. (Եփր. ՟Ե. 11։)
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
siekness, illness, indisposition, infirmity.
Այնչափ փառք առաջի կան, եւ մեք վասն խօթութեան եւ քնոյ խորամանկեմք զանձինս մեր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
to go mad;
to become unhappy
Խօլացեալդ ի չարափառութիւնդ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Խօլանամ.
Խօլացեալդ ի չարափառութիւնդ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
foolishness, nonsense, folly.
noise, murmur, rumour, uproar.
ԽՕՇԻՒՆ որ գրի ԽԱՒՇԻՒՆ, եւ ԽՈՇԻՒՆ (զոր տեսցես). ἱαχή, θρόος strepitus, fremitus, murmur, susurrus, vociferatio, clamor (որպէս թէ խը՛շ խը՛շ ձայն). Ձայն տերեւոց. շրշիւն. սոսափիւն. խարշափիւն. եւ ամենայն ձայն աննշան. ոտնաձայն. հնչիւն. շշիւն. շաչիւն. որպէս եւ ի (Հին բռ.) դնին որպէս փաղանուն.
Սօսիւն, սօսափիւն, սաւառնաձայն, թեւաձայնել, խոշիւն, դանգիւն. խշրտոց, շխըրտոց, ձան.
eloquent;
cf. Խօսուն.
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Որ խօսի ընդ այլում. եւ նա՝ ընդ որում խօսի ոք. խօսօղ ի միասին կամ փոխանակաւ. Հետը խօսօղ.
mouth, tongue;
*parlour.
Ի քառից աստի գեղեցկաձայնեալ, ի տեսանելեաց եւ ի լսելեաց, ի խօսարանաց եւ ի շօշափելեաց։ Սրեալ իբրեւ օձի՝ խօսարանացն իւրեանց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
to cause to speak.
զհամերս խօսեցոյց, խլից լսել տայր. (Ոսկիփոր.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
Զօրէնս քո խոսեցայ։ Խօսեցան ձեզ զբանն աստուծոյ։ Խօսեցան ընդ նմա զամենայն ինչ՝ զոր ասաց յովսէփ։ Ամենայն մարդարէք որ ի սամուէլէ եւ այսր խօսեցան։ Խօսեցաւ տէր ընդ մովսեսի։ Խօսեցաւ զփայտից։ Խօսեցաւ զանասնոց եւ զթռչնոց եւ զձկանց.եւ այլն։
Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։
զի գթասցի փեսայդ ի հարսնս՝ որ խօսեցաւ ի քէն. (Տաղ.։)
Կին աստ զխօսեալն ասէ. որպէս եւ փեսայս յառաջ քան զամուսնութիւնն սովոր են կոչել գիրք զընկալուչս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Զո՞ր խօսնակս փորձեսցես. զիա՞րդ հասունեցուսցես զանխաբելի դատաւորն. (Բրս. ընչեղ.։)
betrothed, affianced husband, intended.
μνηστήρ, μνηστεύων desponsatus, et sponsus, procus. այր՝ որ խօսեալ է զկոյս զոք՝ իւր ի հարսն. փեսայ կուսի նշանելոյ.
եթէ աղջիկ՝ որ խօսեալ է յամուսնութիւն՝ փոխի յատելութիւն առ խօսնայրն։ Մինչեւ ցերկուս ամս կացցէ խօսնայրն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
Սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովսեփայ աստուածահայր կոչեցելոյ, որ խօսեցաւ եւ էառ իւր ի կին զամենասուրբ կոյսն, եւ մնաց միշտ առանց գիտելոյ զնա.
Որոյ պահապան էր խօսնայրն անեղծ, եւ անապականութեան բնակից։ Հանդերձ յովսեփաւ իւրով խօսնարամբն. (Գր. սքանչ. ի կոյսն.։)
Զյովսէփ զխօսնայրն մարիամու կուսին. (Շ. մտթ.։)
Ըստ օրինացն խնամոց խօսնայր ունէր զյովսէփ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
faculty of speech.
Հրաշափառապէս բարեգործեսցե՛ս բադ կենդանի ինձ խօսողութիւն անսայթաքելի. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Զխօսողութիւնն որով պարտ է աւելագոյն գտանել, յանխօսուն բարս անասնոց փոփոխեմք. (Ոսկ. ես.։)
betrothal, betrothing.
Կոյսն որ ի խօսման կայ։ Նմանեալ են ճանապարհք մեր խօսման եւ զարդու հարսին, եւ հարսանեաց։ Մեք ի խօստման կամք քրիստոսի փեսային. (Եփր. օրին. եւ Եփր. աւետար.։)
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
Ի հոգեղէն պաշտօնէից, եւ բնութենէ խօստոց։ Տուեալ լինի փառաբանութիւն արարչին ի վերայ լռնոց եւ անխօսից խօսնովքս. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Գ։)
Ադամ յանխլիրտ հողոյ ստեղծաւ եւ կազմեցաւ, բյց նոքա (կանայք) ի խօսուն կենդանւոյ առեալ են։ Ետես զանխօս օձն խօսուն եղեալ. (Եփր. ծն.։)
Իբրեւ զարդի ծնեալ մանկունս՝ խօսուն եւ անխարդախ կաթինն փափաքիցէք. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 2։)
Պսակ խօսուն բոլորեաց նմա. (Եփր. Եզնիկ.։)
Գտանես զծիրանափայլ զգեստն, եւ զականապատ եւ զխօսուն թագն. (Եօթնագր.։)
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
Բերել ի մէջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի այլազգոյ, զոր ընդդէմ մեր խօսս է արարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
the fourteenth letter of the alphabet, the ninth of the consonants;
fifty, fiftieth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ծայ, մի ի կիսաձայնից, եւ կրկնակ, զի զօրութեամբ փակէ յինքն զոյժ տառիցս, տղ, դղ, տճ. միջակ ընդ զ, եւ ընդ ձ. զի մեղմ է քան զձ, եւ ուժգին քան զհնչիւն զայի։ Ոչ գտանի յայլ լեզուս, բաց ի վրղացւոյն՝ յորում յաճախեալ է յոյճ, եւ ի լեհացւոյն։
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
ԾԱԳԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱԳԻՄ, եցայ. կ.ձ. ἁνατέλλομαι, ἁναβαίνω orior λάμπω, ἑκλάμπω, ἁναλάμπω, ἑπιφαύσκω splendeo, effulgeo, reluceo եւ այլն. ծագ կամ ծայր տալ. երեւիլ. ելանել. փայլել. լուսատու լինել. եւ Ծնանիլ. բղխիլ. ցաթիլ, երեւնալ, ծնիլ, բխիլ
cf. Ծագեմ.
Ի մեր ձեռս է՝ վաղվաղակի կամ անգան ծագեցուցանել զփրկութիւն։ Ծագեցուցանէ տէր զարդարութիւն. (Ոսկ. ես.։)