cf. Խնկազգեաց.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
cf. Խնկալիր.
Տուփ ես խնկալի ... տիրամայր։ Ոսկիապատ բուրուառ խնկալի։ Խնկալի հովիտ զմռսի. (Տաղ.։ եւ Գանձ.։)
full of incense, odoriferous;
praiseworthy, honourable.
Տուփ ես խնկալի ... տիրամայր։ Ոսկիապատ բուրուառ խնկալի։ Խնկալի հովիտ զմռսի. (Տաղ.։ եւ Գանձ.։)
drunk with incense and myrrh.
Զփիղսն պտրաստեսցէ դինեզէնս խնկալիցս։ Զգազանսն գինեզէնս խնկալիցս զայրացուցեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 1. եւ 5։)
mixed with incense.
Ծխեն ի վերայ ճանապարհացն զթեփ խնկախառն. (Բարուք. թղթ.) (յն. լոկ թեփ)։
altar to burn incense upon;
censer.
Եւ արասցես զքաւութիւնն խնկակալ յոսկւոյ սրբոյ։ Արասցես սեղան խնկակալ խնկոց յանփուտ փայտից. (Ել. ՟Ի՟Ե. 17։ ՟Լ. 1։)
perfumed, fragrant.
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
τρύβλιον catinus, patena θυΐσκη mortariolum (ըստ հյ. որպէս τριβλίον vas conterendi ). Աման յորում լինէր աղալ կամ փշրել եւ լսուլ զխունկս. եւ կամ յորում պահիւր խունկ աղացեալ. վասն որոյ կոչի նաեւ Կոնք, Սկաւառակ, եւ Խնկաման.
Արասցես զխնկաղացսն, եւ զտուփսն նորա յոսկւոյ սրբոյ։ Առ նա զսեղանն ոսկի, եւ զխնկաղացսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 29։ ՟Ա. 23։)
Խնկաղաց, որպէս հայանակ. Իմա՛ որպէս ռմկ. հավանիկ, այսինքնանկան կամ սանդ փոքր։
incense box;
censer;
pan to burn incense on;
perfume-box.
θυΐσκη mortariolum. Աման խնկոց, որպիսի եւ իցէ. տուփ խնկոց կամ բուրման.
cf. Խնկաման.
λιβανωτός turibulum. գրի եւ ԽՆԳԱՆՈՑ. Տուփ խնկոց. խնկարան. անօթ բուրման խնկոց.
Հոգւոյն սեղան, աստուծոյ խնգանոց. (Խոր. հռիփս.։)
to incense;
to perfume;
to embalm;
to offer up, to offer;
to intoxicate;
to praise, to honour, to adore;
to extol, to flatter, to flatter grossly.
Խնգեցաւ մանուկն սամփսոն անուշահոտովն. զառիւծն մեռեալ իւղաց խնգեաց։ Իւղեաց զամենայն նեխութիւնս. (Եղիշ. դտ.։)
Մի՛ խնկեսցես ի վերայ խմորոյ արիւն։ Ասէ, ո՛չ խնկեսցես. փոխանակ ասելոյ թէ ոչ մատուսցես արիւն ընդ հացի խմորոյ այլ ընդ բաղարջի. (Կիւրղ. ել.։)
Տօնեմք պարերգութեամբ փրկչավայելուչ կնդրկաւ խնկեալ։ Բուրվառաւ խնկեալ։ Հեծութիւնք նոցին ընդ իմ խնկեսցին։ Խնկեսցի (բան աղօթիցս) ի տաճար անուան քոյ։ Խնրեսցին մաղթանք մեր առաջի քո տէր. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Գ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. գանձ խաչի.։)
marjoram.
ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԻԿ կամ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԱԿ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶՈՒԿ. πόλιον polio, polium, canutola. որ եւ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ. Ծաղիկ ողկուզաձեւ բազմահատ ի մի փունջ դեղին եւ անուշահոտ կամ խնկահոտ անթառամ. մարեմ խոտ. (Բժշկարան. Գաղիան.)
apple-tree.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
cf. Խնձորենի.
Խնձորենի եղեւ խաչն, ընդ հովանեաւնորա փափաքեցի (նստել). (Վրդն. երգ.։)
Իբրեւ խնձորի (կամ խնձոր) ի փայտս անտառի։ Ի ներքոյ խնձորոյն (կամ խնձորոյ) զարթուցի զքեզ. (Երգ. ՟Բ. 3։ ՟Ը. 5։)
churn;
շարժել զ—, to churn.
Բառ ռմկ. Անօթփակ եւ խցեալ իբրեւ զտակառ փոքր, յոր արկեալ կաթն՝ հարկանի եւ շարժլի, որով եւ զատանիպարարտութիւն նորին, այն է կոգի։ (Ոսկիփոր.։)
to cork, to stop, to bung;
to close, to shut;
to oppilate, to constipate;
— զբերան ուրուք, to put to silence;
— զպատուհան լսելեաց, to turn a deaf ear to, to refuse to listen.
ԽՆՈՒՄ φράσσω, -ττω, ἑμφράττω sepio, munio, constipo βύω obturo, obstruo καμμύω claudo συνέχω contineo. որ եւ ԽՑԱՆԵԼ, ԽՑԵԼ. Փակել եւ պատել ամենայն մասմբք. Կափուցանել. ցանկել. արգելուլ զամենայն անցս, եւ չթողուլ ծակ ինչ. խցել, խծկել. գոցել.
Խնու զլսելիս իւր, զի մի՛ լուիցէ տկարաց։ Զակն աղբար խնուցու։ Ամենայն բերան խցցի։ Խցին զբերանս առիւծուց։ Խցան աղբիւրք անդնդոց։ Զամենայն ջրհորս զոր խցին փղշտացիքն, եւ լցին զնոսա հողով։ Խցեալ է զականջս իւր։ Խցցինզդրունսքո։ Խցցէ զչարս ձեր.եւ այլն։
Յիմար է որ զիւր աղիւրն խնու, եւ յաղագսօտարին վիճի։ Նոյնժամայն եխից տէր մեր զբերանփորձչին. (Եփր. աւետար. եւ Եփր. համաբ.։)
bedstead, pallet, truckle-bed;
halting-place;
den, haunt, lair, cave of wild beasts.
στιβάς stratum. Խշտի փոքր կամ անարգ.
hoggishly.
Յանկողինս կակուղս (կամ փափուկս) անընդոստ ննջելով խոզաբար. (Կանոն.։)
hog's wash, food for swine.
Ոմանք խոզաբուտ եղջիւրօքն զտագնապ քաղցին միայն դադարեցուցանէին. (Եփր. պհ.։) (Գրի վրիպակաւ եւ Խոտաբուտ։)
hog-shaped, like a pig.
Որպէս Ի խոզից կերեալ։ (Ոսկիփոր.։)
Թափեցաւ մորթ վայրենական խոզակերպին տրդատայ. (Զենոբ.։)
pig-headed;
swinish, dirty, filthy.
Առն խոզամտի ոչ գոյ սիրելի երբէք. (Ոսկիփոր.։)
wild-pear;
king's evil, scrofula.
ἅχρας, ἁχράκις pirum silvestre. որ եւ ասի ԽՈԶԻ ՏԱՆՁ. Տանձ վայրենի, որ անեփ՝ ոչ է ուտելի մարդոյ, այլ ի խարշելն կամ յեփելն ի փռան քաջիկ քաղցրանայ։ Նմանութեամբ Պալար, ուռոյց ի պարանոցի՝խոզի, եւ մարդոյ։ (Գաղիան.։)
swineherd, pigdriver.
Խոզարածքն փախեան. (Մտթ. ՟Ը. 33։ Մրկ. ծե. 14։ Ղկ. ՟Ը. 34։)
swinish, hoggish;
pork.
Յիշել զկատսայն փարաւոնի, եւ զմիսն խոզանի. (Լմբ. սղ.։)
porcupine.
ὔστριξ, ἴστριξ hystrix. Որպէս թէ խոզ փոքրիկ. այն է ազգ ոզնւոյ, իբրւ խոզանստեւ. (յն. ի՛ստրիքս, որպէս խոզաստեւ։) Գաղիան.։)
to see with displeasure, to scowl at;
to despise.
Ի սաստկութենէ նորա որ սպառնայրեղբօր իւրում, եւ ի խոթոտել ականն իւրոյ, ի միտ առ իմաստութեամբ իւրով ռեբեկա. (Եփր. ծն.։)
harsh;
frowning, surly, threatening;
hideous, frightful, horrible, dreadful, shocking;
coarse, gross, rude, rough;
sad, sorrowful;
grave, stern;
— դէմք, stern and haughty countenance;
— աչք, threatening eye, gloomy eye;
— ակնարկել յոք, to look at sternly or angrily, to frown, to scowl, to knit the brows;
— հայել, to look surly at, to sulk, to turn a wild haggard look upon.
Խոժոռ հրեշտակք՝ դէմք դժուարին. (Ոսկիփոր.։)
frown, wrinkle, knitting of the hrows, scowling, pouting, sulkiness, sulks, wry face;
vexation, sorrow, melancholy.
to disperse, to scatter, to drive.
Սպասաւորեաց բազմութիւնս, որ այսր անդր զռամիկսն ի հրապարակս խոլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ։)
orchis, beeflower, salep, satyrion
ԽՈԼՈՐՁ կամ ԽՈԼՈՐՁՆ. Խոտ կանգնաւ չափ, ոյր ծաղիկն լինի կարմիր, կամ գորշ սպիտակախառն.
ravine, deep hollow;
sylvan valleys, forest;
mountain streams, torrents.
Անցանէ գետն երասխ յորձանուտխոխոջիւք ... թափ անկեալ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբխոխոմքն քարանձաւի միոյ։ Զօրս ղօղեալ թագուցանէր ի խոխոմս այգեստանին։ Ամրացեալք ի խոխոմս խորոցն ձորոց, եւ յամուրս քարանձաւաց. (Յհ. կթ.։)
Յափն գետոյն, որ իանէ յաղձնեաց խոխոմացն։ Ի խոխոմս ձորոցն. (Արծր. ՟Դ. 5. եւ այլն։)
Փափաքէ տեսանել զլերինս, եւ զխոխոմս, եւ զաղբիւրս։ Փուչն ի խոխոմս եւ յապառաժս բուսանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։ եւ Ոսկ. եբր.։)
cf. Խոխոջ
Զառ ի վեր փսխածք ելանեն, եւ զառ ի վայր խոխոջանք. (կամ խողխոջանք) արձակին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to murmur, to purl, to babble, to gurgle;
ի վեր —, to vomit.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ, եցի ն. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
to think, to invent, to attempt, to try.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
cf. Խոխոտեմ.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)
Խարչաւանս ի վերայ իմ խոկալով։ Ոչ երբէք զայսոսիկ աղէտս տարակուսանաց խոկայ։ Զմիմեանց խոկալ փրկութիւն. (եւ այլն. Մագ.։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Խոկալն. խորհումն. մտածութիւն. պարապումն. ուսումն. փոյթ.
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան սիրելութիւն կայցէ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ զգործս աստուծոյ։ Որով իւր գաղափար եմք ըստ խոհականութեան եւ անձնիշխանութեամբ։ Խոհականութեան ընտրութեամբն նմին հաւանիմք։ Սիրեսցե՛ս զտէր աստուած քո ի բոլոր սրտէ, յայտ է թէ յանստերիւր խոհականութենէ. (Լմբ. ժղ.։)
cook, man-cook.
(իբր խոհակեար, այսինքնխահագործ) μάγειρος, ὁψοποιός coquus. որ եւ ԽՈԽԿԵՐ. Խոհագործ. Խոհարար. խորտկարար. խահարար. խահամօք. յօրինիչ խահից. եփօղ կերակրոց. կերակուր եփօղ.
ասէ սամուէլ ցքոհակերն։ Եփեաց զխոհակերն զազդրն։ արկեր ի ներքս խոհակերս՝ զենուլ ի ներքս եւ այլն։ Այս տունք են խոհակերաց, ուր հասուցանիցեն պաշտօնեայքն տանն զզենլիս ժողովրդեանն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 23. 24։ Ողբ. ՟Բ. 20։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 24։)
Նման է նրհեստաւոր խոհակերի, որ ըստ յօդիցն առնէ զքակմունսն. (Անյաղթ պորփ.։)
Զսեղանայարդարս եւ խոհակերս։ Ձկնորսաց, կամ խոհակերաց. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to cook.
μαγειρεύω coquo, coquinarium exercor. Խոհակերութիւն առնել. գործել զգործ խոհակերաց. յօշել զմիս, եւ եփել զկերակուր. եւ Սպանանել.
Անկողինս արկանել, զոտս լուանալ. բազումք եւ խոհակերեն եւս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
μαγειρεῖον culia, coquina. իտ. cucina. գրի եւ իբր ռմկ. ԽՈՀԱԿԵՐՆՈՑ. փոխանակ գրելոյ Խոհակերանոց, որ եւ ԽՈՀԱՆՈՑ. ԽՈՀԱՐԱՐՈՑ. Տեղի պատրաստելոյ եւ եփելոյ զխահս կամ խոհակերելոյ. աշխանէ.
Սատանայի իբրեւ խոհակերոցս ի խողխողումն եւ ի սատակումն անձանց իւրեանց մատնէին. (Եփր. աւետար.։)
cf. Խոհակերոց.
cf. ԽՈՀԱԿԵՐՈՑ. Զծառայութիւն պարտիզին եւ խոհանոցին ոչ խափանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
eating-house keeper.
κάπηλος caupo καπηλευτής nundinator. Որվաճառէ ի կրպնկի կամ ի պանդոկի զեփեալ կերակուրս, զուտելիս եւ զըմպելիս.
intellect, sense.
Խորհրդարան մտաց. միտք. գուցէ նաեւ իբրեւ խոհակերոց եփուն եւ հասուն խորհրդոյ.
scullion;
kitchen-maid
Հայր, բարի է մեզ, թէ համարիս զմեզ մի ի խոհեակն եղբարց քոց. (Ոսկիփոր.։)
sober-mindedness.
ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆՔ. φρένες membrana praecordiorum. Թաղանթ ուղղոյ՝ որպէս ընդունարան խելաց եւ խոհեմութեան. զոր ոմանք ի հին փիլիսոփայից համարէն թաղանթ ախոնդանաց առ պորտով, ուր նստեալ իցէ միտքն՝ որպէս սարդն ի միջավայրի ոստայնին, ի դիմել ընդ ամենայն կողմն մարմնոյ մարդոյն.
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
cf. Խոխոջանք.
Խոխոջք. Խոխոջիւն. ուստի՝ Զառ ի վայր խողխոջանք՝ է արտաթորութիւն կամ թափումն կղկղանաց.
Զառ ի վեր փսխածսն, զառ ի վայր խողխոջանսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
ԽՈՂՈՎԱԿ σωλήν tubus, canalis αὑλών convallis. (գրի եւ ԽՈՂՈՒԱԿ. եւ իբր ռմկ. յուղղականն Խողովակի) ջրանցք. ագուգայ. ուրդ. փողերակ. եւ Երակ. եւ Ծործոր. փողրակ. ջրորդան.
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)