cf. Հակառակութիւն;
ներհակութիւն գունոց, contrast of colours.
ներհակութիւն քանակին առ ի տեղին թուի գոլ։ Է ներհականութիւն եւ յառընչոջն. ո՛րկէն, առաքինութիւն չարութեան ներհական է։ Գոյ եւ ներհակութիւն եւս ըստ որակին. հիզան. արդարութիւն անիրաւութեան ներհական է, եւ սպիտակութիւն սեւութեան։ Ընդունի առնելդ եւ կրելդ ներհակութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
cf. Հմտութիւն.
Իւրաքանչիւր ցուցանելով զկորովութիւն արիական ներհմտութեան առ ի զինուցն մարտակցութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
spiritual.
Սահման կենդանւոյն, գոյացութիւն ներշնչական՝ զգայական՝ ինքնաշարժ։ Կենդանի՝ գոյացութիւն ներշնչական զգայական. արդ վասն զի ներշնչականն ի յոլովագոյնս հասեալ գոյ քան զկենդանին, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
encyclopedical.
Թեւակոխումն է ներշրջանական հանճարոյ խրատուն՝ բազումուսմնութիւն սիրեցեալ։ Ներշրջանական խրատն բազում ինչ գեղապարիցէ։ Ազգս ծնանի զերկոտասան՝ ներշրջանացն պարօղ. քանզի ներշրջանական թիւ (է) երկոտասաներեակն աւուրց եւ տարեաց շրջագայութեանց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 21. 59։)
eunuch;
ձայն —նւոյ, shrill voice;
— առնել, —ս խզել, cf. Ներքինացուցանեմ;
անմորուս են —, eunuchs have no beard.
Ներքինի ոչ միայն զարարեալն կոչել սովոր է գիրք, այլեւ որ ի տան թագաւորաց միամիտք իցեն. (Մխ. երեմ. (քանզի եւ ըստ արաբ. խատիմ, է ծառայ եւ աղախին՝ անխտիր. ուստի)։ Իսկ ՟Բ. Մնաց. ժը 33. ուր դնի ի մեզ ներքինի, ի յն. ասի կառապետ, զի շփոթի դիւրաւ ի գրչաց՝ ընդ։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
առաւել քան բանիցն քարոզութեամբ՝ պարտ էր անձամբ ի հաւանութիւն զներքոյ կացեալսն ածել. (Սարկ. քհ.։)
antipodes.
Ի ներքոյ մեր կամ ի վայր քան զոտս մեր բնակեալք. հակոտնեայք. տակի կամ վարի աշխարհքի բնակիչք.
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
Մտեալ ի ներքս՝ նստէր։ Տարան զնա ի ներքս ի գաւիթն։ Մինչեւ ի ներքս իսկ ի գաւիթ քահանայապետին։ Որ ինչ ոչ եւս արժան ինչ էր, զայն ի ներքս համարձակ տանէին։ Ի ներքս ի տունս կրեցէք։ Տարցես ի ներքս քան զվարագոյրն։ Ի ներքս կոչել, մատուցանել, դիմել, ընթանալ.եւ այլն։
Ոչ ի ներքսածական, որպէս թէ յառաջ ոչ գոլով, եւ յետոյ, ի ներքս մուծեալ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
interior, internal, innermost.
Դրօշուածս հայելիս ի ներքսագոյնն եւ յարտաքինն (որմս տանն)։ Ձգեաց զիմաստութիւն քան զներքսագոյնս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 29։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 18։)
Ի ներքսագոյն քան զպարիսպն։ Ի ներքսագոյն սրսկապանի խորանին։ Ենտոս լիբիա, որ թարգմանի ներքսագոյն լիբիա։ Սահմանի ներքսագոյն եթովպիաւ. (Խոր. ՟Բ. 36. 71. եւ Խոր. աշխարհ.։)
Իսկ այլոցն՝ այսինքն ներքսագունիցն քան զնոսա՝ զբաժանումն ընձեռնեալ. (Դիոն. թղթ.։)
Քան զպետրոս ներքսագոյն էանց։ Գնալ ի բաց հրամայիմք, եւ ելանել աստի. եւ դու ի ներքսագոյննլ ընթանաս։ Մի՛ մտցէ յամենայն ժամ ի սրբութիւնն ներքսագոյն վարագուրին (այսինքն քան զվարագոյրն)։ Տեսիլն ներքսագոյն վարագուրին էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ եւ Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
to throw down one's arms and desert, to abandon one's post, to flee.
ՆԻԶԱԿԸՆԿԷՑ ԼԻՆԵԼ. λειποτάκτη desertio. Ի բաց ընկենուլ զնիզակն առ ահի. լքանել զդաս, եւ փախչել ի պատերազմէ.
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
Բաժանելով ունէր զնիստ հաստատութեանն յերկաքանչիւրս ոմանս հատածս լերանց. (Պիտ.։)
cf. Նիրհ.
Գլխածանրեալս, եւ ցնորիւք թմբրութեանն բանդագուշեալս, լքանելով յանվայելուչ նիրհումն. (Պիտ.։)
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
Տասն (ստորոգութիւնք). նիւթ, որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն։ Ես ունիմ նիւթ փոխառեալ յիւրաքանչիւրումեքէ ի տարերց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Չարն յերկոսին նման է. չարին նիւթքն է յերկաքանչիւրսն նմանապէս. (Լծ. ածաբ.։)
Եղեւ նիւթ բարկութեանն աստուծոյ։ Տայ օրէնս նիւթ ինքնիշխանութեան։ Նիւթ լիցի անապատն մեծամեծ սքանչելեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն. եւ խռովութեան. Երզն. մտթ.։)
material.
Սուտակն՝ խոստովանութեան յեղանակն, քանզի յուդա դրեալ էր ի նմա, որ է անմարմին. վասն որոյ ո՛չ ասաց քար, զի աննիւթ է. եւ ակն գահանակ՝ նիւթակ. (Վրդն. ծն.։)
material;
liquid, fluid;
worldly-minded.
Այլ է նիւթաւորն քան զնիւթն, քանզի հաղորդ նիւթոյ ասի նիւթաւոր. (Նիւս. բն.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
cf. Նկատումն.
Կատարեա՛ զնկատումնս իմ, յաջողեա՛ զյօժարութիւնս իմ։ Որ եբաց զաչս իմ ի նկատումն սքանչելեաց իւրոց. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
observation, contemplation;
regard, consideration.
Կատարեա՛ զնկատումնս իմ, յաջողեա՛ զյօժարութիւնս իմ։ Որ եբաց զաչս իմ ի նկատումն սքանչելեաց իւրոց. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
painter.
Որպէս նկարագիծքն այլ ինչ քան զկենդանի տպաւորէն, օրինակօք ձեւեալ զկերպարանսն, այլ ոչ բնութեամբ. (Լծ. ածաբ.։)
to paint, to represent;
to portray, to depict, to paint, to describe, to give a description of;
to characterize.
Նկարագրել զպատկեր ճառի սորտ չեմ բաւական. քանզի առաւելու գեղեցկութիւն սորա քան զերանգս իմ. (Եփր. ի ստեփ.։)
painted, diversified with colours, variegated, checkered;
embroidered;
painting, image.
Ձեւ խաչին նկարագրեալ երեւէր ի հանդերձսն քան զամենայն ոստայնանկաց նկարս, կամ աշխատագործ նկարակերպ պայծառ. (Ճ. ՟Բ.։)
to paint;
to embroider.
Աստեղք մաքրափայլք եւ ականակիտք, նկարակերտելով զիւրաքանչիւրոց գիրս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
painted, adorned with paintings;
— տախտակ, picture, painting.
Սխրացեալ ընդ սքանչելատեսիկն տեսիլ՝ ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին. (Ագաթ.։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
Եւ ոչ զկերպարանսդ ձեր զիւրաքանչիւր ես նկարեցի։ Յորովայնի մօր նկարեցայ մարմին։ Զորս դարձեալ երկնեմ, մինչեւ նկարեսցի քրիստոս ի ձեզ.եւ այլն։
Դիւրինք են քեզ զսոսին եղծանել, քան ինձ տաժանաւորս աջով նկարել (ի թղթի). (Նար. ՟Ի՟Ը։)
painter;
կենդանագիր —, portrait painter;
կին —, paintress.
Բարձրամտեալ նկարչացն՝ ասէին, մեր արուեստս լոյս է. զի ծերք եւ տղայք հասարակաց վերծանեն, եւ զգիրս սուրբս սակաւք ընթեռնուն։ Լինի ժողով, եւ քննեալ արդարացուցին զգրիչս, եւ եդին յառաջ քան զնկարիչս. Կաղանկտ.։ Ըստ օրինակի նկարչաց միանգամայն դրոշմեցին քեզ պատկեր առաքինութեան. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
painting;
— իւղաթուրմ, oil-painting;
— ջրազանգ, water-colour painting.
γραφική pictura, pingendi peritia. Արհեստ նկարչաց. պատկերահանութիւն. գծագրութիւն. եւ Անդրիագործութիւն. փորագրութիւն. քանդակ. դրուագ.
mean-spirited, low-minded.
Մի՛ ոք նկնախոհ ի վայր գացի քան զթռչնոցդ երամս. (Պիտ.։)
meanness, baseness, lowness, smallness, shabbiness.
Մարդ զքար քանդակեալ՝ առ աստուածացոյց. եւ յանչափ մեծութենէ յայսչափ նկնութիւն իջուցեալ պաշտէ. (Կոչ. ՟Զ։)
vanquished, conquered, humbled, lowered, abased, depressed;
base, abject, vile, low, contemptible, mean, poor, little, ignoble;
— առնել, to conquer, to subdue, to bear or break down, to humble, to depress, to abase, to weaken, to harass, to mortify, to humiliate;
— լինել, to be conquered, overcome, humbled, abased, worsted, to succumb, to yield to.
Նկուն (են) մեղքն ի մէջ արդարոց։ Գտցէ զոք նկուն քան զինքն, զի կլանել մարթասցէ։ Յայլ ինչ չեղէ ձեռնհաս, եւ նկուն գտայ։ Նկուն եղեալ գտաւ ի ներքոյ քան զսովորական բնութիւն. (Յճխ. է։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ե։)
alligator, cayman.
Ժանան՝ որ քան զնհանգս ծովականս գազանագոյն էր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
counterfeited;
counterfeiter.
Կենդանագրութիւնս այնքան ճշգրտահանս եւ նմանագործս բոլորի, մինչ զի որպէս թէ զկենդանական արձակել բարբառս. (Պիտ.։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
Ի նմանութենէ տեառնն՝ որ առ մեզ, մեծ է օգուտն, զի եւ մեք նմանեսցուք առ նա. քանզի եթէ ոչ ինքն էր նմանեալ առ մարդիկ, ոչ կարէին մարդիկ նմանել առ նա. այլ առ աստուած. մարդ եղեալ նմանին մարդիկ. (Աթ. ՟Գ։)
Որքան ինչ կարողութիւն է, զաստուած նմանի, որ կամին՝ զի ամենայն մարդ կեցցէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
similarity, resemblance, conformity, analogy;
assimilation;
comparison;
uniformity, equality;
imitation;
likeness, image, effigy;
figure, type, form;
parable, example;
ըստ նմանութեան, ի —, in imitation of, after the fashion of;
ըստ նմին նմանութեան, in like manner, likewise;
cf. Բերեմ.
Նոյնութիւն առաւել՝ քան եթէ նմանութիւն. (Առ որս. ՟Ե։)
cf. Նոյնօրինակ.
Ողորմութիւն առ դատաստանաւ ի նմանօրինակն ի վեր ընթանայ՝ ասելով. յինէն ուսիր ո՛վ դատաւոր զողորմածութեան շնորհ. է որպէս երկու բառ՝ քան բարդեալ. այսինքն բուն գաղափար, կամ օրինակ համեմատ։
to sleep, to slumber, to lie down, to go to bed;
to repose, to rest;
to die, to expire, to depart this life;
— ընդ կնոջ, to lie with a woman;
— արտաքոյ, to lie abroad, out of doors;
— բացօթեայ, ընդ աստեղօք, to sleep in the open air, to lie under the canopy of heaven;
— աչօք բացօք, to sleep like a hare;
— ի տէր, to go to sleep in Jesus, to rest in God;
— ի հող մահու, to sleep the sleep that knows no waking;
— ընդ հարս իւր, to sleep with one's fathers.
Ննջեաց անդ. քանզի արեւն ի մուտս էր։ Զերկիրք՝ յորում դուդ ննջեցեր, քեզ տաց զդա։ Եւ եթէ ննջիցես, քաղցր ի քուն լիցիս։ Ննջէր, եւ խորդայր, եւ այլն։
Յայտ առնէ՝ եթէ քուն է մահ. քանզի ննջեցին ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
ՆՇԱՆ. τέρας, θαυμάσια, τεκμήριον prodigium, portentum, miraculum, argumentum. Հրաշալի գործ ցուցեալ առ ի տալ հաւատալ. հրաշք. սքանչելիք.
Նշան կոչի ի վեր քան զսովորութիւն բնութեան եղեալ. (Պրպմ. ձ։)
Այր իւրաքանչիւր զհետ նշանի գնդի իւրոյ գնասցեն։ Հարկանէին զփողս նշանաց զհետ նոցա։ Իւրաքանչիւր զօրացն յանուն տեառն նշանս բաշխէր.եւ այլն։
performing miracles, doing wonders;
prodigious, marvelous;
thaumaturgus, wonderworker, miracle-monger.
τερατοποιός prodigiorum factor, mirificus. Որ գործէ զնշանս եւ զարուեստս. սքանչելագործ. հրաշագործ, եւ հրաշալի.
miracle, prodigy, sign.
τερατοποιΐα, θαυματουργία, παράδοξον , θαῦμα prodigiorum patratio, praestigium, miraculum, prodigium, paradoxa. Հրաշագործութիւն, սքանչելագործութիւն. եւ Նշանք. հրաշք. սքանչելիք. արուեստք եւ գործք հրաշացուցիչք.
Վասն յայտնի նշանագործութեան սքանչելեացն՝ զոր առնէր։ Նոքա բազումք են քան զձեզ, որ տան վկայութիւն նշանագործութեան։ Մարգարէական արուեստիւք, եւ առաքելական նշանագործութեամբ. (Բուզ. ՟Ե. 23։ Եղիշ. թաղմ.։ Ճ. ՟Ե.։)
Հրաշակերտս ասէ իսկ զամենայն իւրաքանչիւր ազգաց՝ որ ի նմանէն նշանագործութիւնք եղեն. (Իսիւք.։)
cf. Նշանագործ.
Նշանազգեաց եւ սքանչելագործ հարցն։ Վասն նշանազգեաց եւ սքանչելագործ հարցն. (Վրք. հց. ՟Ա. ՟Ի։)
iota, tittle;
point.
Դիւրին իցէ երկնից եւ երկիր անցանել, քան յօրինացն միոյ նշանախեցի անկանել. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
seeking signs of miracles.
Զսքանչելիս՝ զոր արար ի մէջ նոցա, զի նշանախնդիրք էին։ Կիսահմայք, նշանախնդիրք եւ հրաշագէտք են. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ել.։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
Սքանչելի է, եւ նշանակ է եղեալն։ Նաշնակ կոչի եղեալն ի վեր քան զսովորական բնութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
Մինովս՝ կենդանի (կամ Զեւսայ) ունելով նշանակ, որով եւ քաղաքաց թագաւորէր. եւ առ ասէ զարամազգայ նշանակն, ոչ այլ ինչ, քան եթէ զխրատն զարամազդայ, ըստ որում ուղղէր զԿրետէ. (անդ։ Իսկ իբրեւ Ձող կանգնեալ՝ տե՛ս ի ՟ա. նշ։)
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
Զանուանս իւրաքանչիւր ուսեալ, եւ ի վերայ տապանացն նշանակեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը։)
signification, interpretation, meaning, sense.
signed, marked with a sign;
special, signal, famous, remarkable, notable;
symbolic, mystical;
ensign-bearing;
նաւ մի —աւ դիոսկորացւոց, a ship bearing the sign of Castor and Pollux.
Շինեա՛ քաղաք նշանաւոր։ Մեհեանն այն նշանաւոր էր. (Պտմ. աղեքս.։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Գլուխ Լիբանանու, որ է փառաւոր եւ նշանաւոր քան զայլսն. (Մխ. երեմ.։)
mark, butt, aim, target;
— or առակ —ի, spectacle, butt, object of derision, laughing-stock;
առակ —ի կացուցանել, յառակ —ի դնել, to expose to the mockery or contempt of the people, to set up to public ridicule;
տեսիլ —ի լինել, to make a show of oneself, to make oneself ridiculous to everybody;
— լինել, կալ, գտանիլ, to become an object of opprobrium, to be a prey or victim to ignominy, to be exposed to dirision;
— կալ կշտամբանաց, to be exposed to the darts of reproach or rebuke;
եդին զիս — իւրեանց, they regarded me with horror, or as an abomination;
եղիցին դիակունք — ընդ երեսս դաշտաց, the carcasses shall lie as dung upon the open field;
— եղէ ես բազմաց, I was as a wonder unto many;
cf. Առակ;
— ի նետաձգութիւն, skilful in archery.
Պահեցան նոքա, զի եղիցին ի տեսիլ նշանակի (կամ նշաւակի՝ ի տեսլարանի յաղթանակաց) քան զայլ ժողովուրդն. զի սատակեսցին ի տեսիլն նշաւակի ի սուր եւ ի գազանս. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 7։)
spectacle, laughingstock;
shame, ignominy, opprobrium;
nickname, by-name;
hardy deed.
Չար դեւն իսկ իմացաւ զայնպիսի նշաւակութիւն։ Զի՞նչ քան զայն՝ այլ ինչ բարբառ նշաւակութեան կայցէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Յուդա Իսկարիովտացի ... եւ ընդէ՞ր ասիցեն զնշաւակութիւն. քանզի էր եւ այլ Յուդա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 27։)
cf. Նշի.
Զգայութեամբ գիտութիւն է աչօք տեսանելն, թէ այս նշի է։ Նախ փայտն է՝ քան նշին եւ ընկուզի. (Լծ. սահմ.։)
Նշի յետ ձմերան յառաջ քան զայլ տունկս ծաղկի. (Տօնակ.։)
almond-tree.
Նշի յետ ձմերան յառաջ քան զայլ տունկս ծաղկի. (Տօնակ.։)
Զգայութեամբ գիտութիւն է աչօք տեսանելն, թէ այս նշի է։ Նախ փայտն է՝ քան նշին եւ ընկուզի. (Լծ. սահմ.։)
to rise, to rise against, to revolt, to rebel, to mutiny, to rise in insurrection;
to reject, to despise;
— զոք, — ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to shake off the yoke, to free or rid oneself from another's domination.
Մի՛ նշկահեր զմարմնաւորութիւն. քանզի փրկութեան է թելադրութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)