to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Զի մի՛ թուեսցի ցածուցանել զնա քան զՄովսես։ Ոչ վայրապար ինչ ցածոյց զհինն նորս։ Զմեծամեծ մեքենայս նորա ցածուսցուք. (Ոսկ.։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Յառաջեցին քան զնա ցամաքաւն. (Երզն. մտթ.։)
terrestrial, continental;
dry, arid.
Զի ո՛չ ի ցամաքայնոց քան զառիւծ ինչ գազանագոյն գտին։ Զանդրանիկս զարուս զամենայն ցամաքայնոցն։ Ցամաքայնոց, ջրայնոց, օդագնացաց. (Փիլ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Ի սքանչելի զարմանալեաց անտի ցամաքեալ պահապանացն. (Վրք. հց. ձ։)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
until now.
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
groin.
Ո՞չ տեսանես, քանզի ցայղք եւ փայծաղունք, ոմանք վիրօք եւ ոմանք տապով վտանգեալք՝ զցաւսն աճեցուցանեն. (Բրս. յուդիտ.։)
hitherto, to this day, till today, until now.
ՑԱՅՍ ՑԱՅՆ. Իբր Ցայսքան ցայնքան. կամ հայելով յայս ինչ եւ յայն. յն. γε ὠς իբրու. այլ ըստ հյ. τέως.
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Ցանկ ամբողջ պահել։ Որ ցանգ զսքանչելիսն տէսանէին։ Ի նորա գեղն ցանկ պչնուլ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. յհ.։ Յճխ. ՟Ժ։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Գանձ ցանկալի։ Անօթս ցանկալիս։ Ցանկալի սպասուք տանն տեառն։ Զերկիրն ցանկալի։ Զտունս ցանկալի։ Այգիս ցնակալի։ Զցանկալի ապարանս։ Զվիճակն իմ ցանկալի։ Տիրեսցէ ի վերայ ամենայն ցանկալեացն եգիպտացւոց։ Ցանկալի էր տեառն անձն նորա։ Ցանկալի է նա քան զոսկի։ Եթէ մեծութիւն ցանկալի է ի կենաց ստացուածս.եւ այլն։
hedge-repairing, restoring a wall.
Յարուսցէ զայլ ոմն պահպանօղ եւ խրամակարկատ։ Սուղ ինչ ցանկակարկատ լինել քան զայսոսիկ՝ որ խրամատին. (Մագ. ՟Բ. ՟Լ՟Ա։)
amorous, lecherous, lewd, voluptuous, sensual, libidinous.
Ցանկասերք մանաւանդ՝ քան աստուածասէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 4։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Մեծաւ ցանկութեամբ ճաշակել զանուշակս քաղցրութեանն զբարերարին խնամս։ Ըստ իւրաքանչիւր բարւոյ ցանկութեան սուրբ շնորհօք։ Զայցելութիւնն առնուլ բարեացն ցանկութեամբ. (Յճխ.։)
Զատեաց որոշեաց զվաւաշոտ ցանկութիւնն յայլոց ցանկութեանց. որ արդարեւ չարագոյն է քան զամենայն ցանկութիւնս մարմնականս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
to lose one's temper, to put oneself in a passion, to fall or fly into a passion, to fire up, to be indignant, very cross, greatly incensed, violently enraged, angry, vexed, exasperated;
— տարապարտուց, to fire up at the least thing, to be easily provoked, put out.
Մի՛ ոք ցասիցէ, քանզի ոչ յականէ զումեք ասեմ. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
compassionately, sympathisingly.
Վճարեաց այնքան խնամօք եւ ցաւակցաբար։ Բրսղ. (մրկ.։)
merciful.
Զի քանիցս անգամ ընկալցիմք զցաւասէր քո հոգւոյդ հրովարտակս. (Կանոն սրբոյն Վասլի.։)
to cause pain or sorrow, to pain, to afflict.
Որքան զմարմինն ցաւեցուցանեն եւ ապականեն, այնքան զհոգին նորոգեն։ Եւ ո՛չ այն ինչ՝ որ ցաւեցուցանէ։ Ցաւեցուցեալ զմեր սիրտս։ Ցաւեցուցանէ, կշտամբէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Մխ. երեմ.։)
cf. Ցիխ.
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
Եւ եւս քան զեւս յաճախեաց ի ցեղից ցեղից ցանկալեաց ցցեալ ի գետինս. (Նար. խչ.։)
of the same tribe, family or race.
Բնութիւն զարուն առ էգն ած, եւ ո՛չ զերկաքանչիւրսն առ ցեղակիցսն. (Արիստ. աշխ.։)
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
Ըստ աշխարհի պարթեւ, ըստ ցեղընտիր լինելոյ՝ յազգէ արշակունի։ Բանք սրբոյն հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն զայնքան ժամանակս. (Գր. վկ. յիշ. վարուց. ոսկ։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Վարսաւիրայ.
Ա՛ռ քեզ սուսեր յեսանասուր՝ սուր քան զսրբիչ վարսավիրայից։ Կոչեաց վարսաւիրայ (կամ զվարսավիրաց). (եւ եգերծ զեօթանեսին գիսակս գլխոյ նորա. Եզեկ. ՟Ե. 1։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
to drive in, to fix, to thrust in, to plant.
Ե՛ւս չար քան զհիւանդս են յախտի, եւ ընդ ամենայն բռնութեամբք վարսեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
Զաչաց զըստ քնոյն զանգործութիւն ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն։ Եւ այս չարեաց սահման՝ անիրաւ վարք (իրաց), զոր ի վերայ բարւոյն՝ աստուծոյ տուեալ մեզ. որպէս եւ առ ի յաստուծոյ խնդրեալ առաքինութեան (սահման)՝ ի բարիոք կամակցութենէ ըստ պատուիրանին տեառն վարքն (նոցին իրաց). (Փիլ. իմաստն.։ Բրս. հց.։)
cf. Վաւերական.
Խոստովան եղեւ, զի վաւեր եղեւ նմա փորձն քան զլուր. (Եփր. թագ.։)
Վկայ վաւերական։ Ժամանակագրութիւն վաւերական։ Մատեան վաւերական։ Վաւերական վարկան։ Զի եւ տուն այս վաւերական է քան զայն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Յհ. կթ.։ Սամ. երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
Խոստովան եղեւ, զի վաւեր եղեւ նմա փորձն քան զլուր. (Եփր. թագ.։)
Վկայ վաւերական։ Ժամանակագրութիւն վաւերական։ Մատեան վաւերական։ Վաւերական վարկան։ Զի եւ տուն այս վաւերական է քան զայն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Յհ. կթ.։ Սամ. երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
superexcellent, supreme, eminent.
Վեհագոյնքն իշխեսցեն, եւ վատթարագոյնքն ընդ իշխանութեամբ իցեն։ Ծնօղք վեհագոյնք են ծննդոցն, եւ արք իսկ քան զկանայս եւ զմանկունս. եւ իշխանք քան զայն որ ընդ իշխանութեամբ են. (Պղատ. օրին.։)
Հոգի վեհագոյն է քան զմարմին։ Վեհագոյն են՝ վեհագունին (այսինքն հոգւոյ)բարութիւնք. (Բրս. հց.։ Նիւս. բն.։)
Զի՞նչ քան զայս վեհագոյն եւ գերաշխարհիկ խաղաղութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Միշտ ընդ աստուծոյ եղիցին, որ քան զամենայն բարութիւն վեհագոյն է։ Որ մեզ անգիտելի են, բայց գիտելի են վեհագունիցն կարգաց. (Դիոն. թղթ. եւ Դիոն. երկն.։)
Ամենեցուն քան զքեզ նախագունիցն ճանաչիս վեհագոյն. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Շամբուշ է՝ որ ընդ վեհագունին քան զինքն բերէ հակառակութեան վէճ. (Պիտ.։)
Իբրեւ վեհագունի քան զինքն, եւ հզօր հարազատի. (Յհ. կթ.։)
Իմաստուն խորհուրդ վեհագոյն է քան զձեռս բազումս հզօրաց. (Ոսկիփոր.։)
superiority, pre-eminence.
Մեծ քան զնա, եւ ի վեհագունութեան է այս։ Աստուածային գիրք զգալուստն աստուծոյ բանին լինել ասեն առ ի վեհագունութիւն յայսցանէ բանն աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ վեհագունութեան ամենակատարն անգիտութիւն՝ գիտութիւն է գերագունին քան զամենայն գիտացեալսս. (Դիոն. թղթ.։)
Պէտս ունին ընթացից եւ փութոյ երկոքին կողմանքն (աշակերտ եւ վարդապետ) եւ առ ի շինուած վեհագունութեան երկաքանչիւրոց եւ այլն. (Ոսկ. ղկ.։)
to be exalted, ennobled or elevated.
Վեհացեալ տեսանեմք յաւէտ՝ քան թէ վեհացուցեալ, օգտեալ առաւել՝ քան թէ օգտեցուցեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to exalt, to elevate, to extol, to deify.
Վեհացեալ տեսանեմք յաւէտ՝ քան թէ վեհացուցեալ։ Վեհագոյն երեւեալ, եւ ոչ վեհացուցեալ զնա. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Վեհերիմ.
ՎԵՀԵՐԵՄ ՎԵՀԵՐԻՄ ՎԵՀԵՐԵՒԵԼ ՎԵՀԵՐԵՒԻԼ. δείλω, δειλιάω, ἁλύω timeo, paveo, trepido, formido ἁπογινώσκω despero ἁποκάμνω defatigo, deficior ὁκνέω , ἁποκνέω, ὐποκνέω piget me, desidia torpeo. Վեհեր կամ վեհերոտ գտանիլ. վեհերոտիլ. վհատիլ. վատասրտիլ. ահաբեկիլ. զանգիտել. խորշիլ. զգուշանալ. կթոտիլ. թուլանալ. ծուլանալ. վատանալ. լքանիլ. վախվըխել. վախնալ, թուլնալ, ծուլնալ, ետ քաշուիլ.
Մի՛ ինչ ի դժնդակացն վեհերել։ Իբրեւ աշխատութիւն իմն՝ վեհերեալ՝ համարիմք զվայելուչ տեսիլ սքանչելեացն. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Դ։)
weak, wanting courage or heart, fearful, timid, cowardly, pusillanimous, craven;
idle, slothful;
ի փոյթ մի՛ —ոտք, not slothful in business.
Զայս ոչ գործելով՝ վեհերոտ է, միանգամայն եւ ապերախտ. քանզի վեհերոտ է դանդաղելով, եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 63։)
analogical.
Պատուականագոյն է քան զմարգարիտ, զոր (ինչ) կամիմ ածել ի վերաբանական անդնդոց. (Ոսկ. խչ.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Վերաբերեր քո յարութեամբ զմարդիկ ի կեանս։ Եւ որք չափով վերաբերին, գեր քան ըզչափըն վերանան. (Շ. այբուբ. եւ Շ. խոստ.։)
Ոչինչ ինքն ըստ ինքեան մեծ ասի կամ փոքր, այլ առ այլ վերաբերեալ։ Զոր ոչ է ինքն ըստ ինքեան առնուլ, այլ առ այլ վերաբերեալս. (Արիստ. քանակ.։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Ասի լեառն փոքր, եւ կորեակն մեծ ... այլ առ այլ վերաբերութիւն է։ Այսպիսաբար զանազանելով վերաբերութեամբ. (Արիստ. քանակ.։ Պիտ.։)
cf. Վերագլխեմ.
Սուղ բանիւ վերագլխաւորել զխորհուրդն քրիստոսի, կամ վերագլխել զխորհուրդ տեառն, զոր ասաց մարիամ, մեծացուսցէ եւ այլն։ Ի ձեռն իմոյ որովայնիս ամենայն ազգաց ի սրբութեան վերագլխի լրումն. (Գր. սքանչ.։ ՃՃ.։)
to conclude, to recapitulate, to sum up, to abridge.
Սուղ բանիւ վերագլխաւորել զխորհուրդն քրիստոսի, կամ վերագլխել զխորհուրդ տեառն, զոր ասաց մարիամ, մեծացուսցէ եւ այլն։ Ի ձեռն իմոյ որովայնիս ամենայն ազգաց ի սրբութեան վերագլխի լրումն. (Գր. սքանչ.։ ՃՃ.։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
ἁνώτερος, ὐπέρτερος, ὐπερέχων superior. Որ ի վեր է եւ առաւելեալ քան զայլս. վերնագոյն. բարձրագոյն. վեհագոյն. գերագոյն. գերազանց. զօրագոյն. յաղթօղ.
Անսասցէ հրամանի վերագունի առաջնորդին։ Հրեշտակք բնութեամբ վերագոյն էին քան զմեզ։ Արդ գիտացի ո՛րդեակ, զի վերագոյն քան զիս եղեր. (Բրս. ճգն.։ Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Զ։)
Յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի։ Ուստի որմըզդ վերագոյն է քան զհայրն. (Եզնիկ.։)
Վերագոյն քան զբազմութիւն գնդից զանձն իւր ցուցանէր։ Քան զամենայն փորձութիւնս այնպիսիքն վերագոյն են։ պատերազմեալ ընդ թշնամիսդ՝ սատանայի վերագոյն գտցին. (Եղիշ. յես.։ Վրք. հց. է։ Յհ. կթ.։)
Սա շնորհացն շնորհ, եւ սքանչելեացն վերագոյն սքանչելիք. (Ոսկ. զատիկ.։)
Եղեն բարեկամք միմեանց պիղատոս եւ հերովդէս. քանզի վերագոյն հակառակամարտք էին առ իրեարս. (Զքր. կթ.։)
inscription, epigraph.
overseer, inspector;
bishop.
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն (ընդդէմ ծնողաց)՝ ծանրագոյն են տուգանքն, քանզի վերադիտող առ այսոսիկ կարգեալ է՝ իրաւանց հրեշտակ նեմեսիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to look up, to gaze at, to contemplate;
to consider, to examine, to scrutinize.
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Ղեւեայ ոչ տուաւ ժառանգութիւն, ետուն նմա վերագիր յիւրաքանչիւր ժառանգութենէ. (Եփր. օրին.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Մի քան զմի են գերազանց վերադրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)
to impose, to put upon, to add, to join.
Ի ձեռն իւր ինքեան վերադրեաց ի նա զիւր սրբազանն ներգործութիւն եւ զօրութիւն։ Որքան ինչ է հօր եւ որդւոյ, աստուածապետականին հոգւոյ հասարակաբար եւ միեղինապէս վերադրեն։ Մեծն եւ փոքրն վերադրի ամենեցունց պատճառին։ Օրհնութիւնս վերադրել ամենայնի պատճառին. (Դիոն.։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին յորդութիւն, եւ գլխոց լերանց վերադրէ։ Համբարձեալ վերադրեաց գերագոյն դրան. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Զերկաքանչիւր դասս աշակերտելոցն յիմաստայեղց գիտութեան վերադրիցեն արգասիս. (Պիտ.։)
to fly away, to take flight;
— յերկինս, to be borne to heaven.
Մարախ նախ քան զվերաթեւելն՝ լերկ. իսկ յորժամ վերաթեւեալ բարձրասցի, յայնժամ վաղվաղակի օդական է.(Ճ. ՟Ը.։)
name, appellation.
Ի ձեռն երկաքանչիւրոցն անուանացն վերակոչութեան (սիմոն պետրոս). (Նանայ.։)
to give a helping hand.
Երկաքանչիւր ոք առ ինքն դարձուցանել վերաձեռնելով. (Բրս. սղ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
Վերամբարձեալքն քան զկարիս կարօտութեան. ասմենայն ազատք. (Պիտ.։)
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԵԱԼՔՆ. Անսովոր ոճով, որպէս յն. մէդէ՛օռա. μετέωρα meteora, res supra nos apparentes. Եթերականքն. օդային իրք ի վերոյ քան զերկիր. երկնայինք. բարձունք.
raised on high, lifted up, ascending;
ascensive;
bearing, carrying in the arms, raising from the earth.
Եթէ աստուածք իցեն, զիա՞րդ իբրեւ զբեռինս ծանունս վերամբարձ կրիցին. քանզի ոչ եթէ աստուածեղէն զօրութիւն վերամբարձ ումեք կրիցի. (Ոսկ. ես.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. տե՛ս ի կարգի տառիդ Ի դնեմք եւ աստ քանի մի օրինակս ոճով.