bittervetch;
cf. Գինձ.
Զբակլային եւ զսիսռան եւ զքուշնային եւ զոսպան յերդն միաչափ յիրար խառնեն։ Բակլայ եւ քոշնայ եւ ոսպ ցանեն։ Երբ ազոխն ի քուշնայի չափ լինի։ Ազոխ քան զքուշնայ մի լինի։ Քուշնայի ալիւր։ Սպիտակ քուշնայ. (Վստկ.։)
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
Պատառեաց զհանդերձս իւր, եւ քուրձ զգեաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր ի քրձի իւրում։ Ի թափելն զքուրձ իւրեանց։ Կայր ծրար արծաթոյ ի քրձի իւրեանց։ Կայր արծաթն ի բերան քրձի իւրոյ։ Յամենայն փայտեղէ անօթոյ, կամ ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձէ։ Առին քուրձս հնեալս ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զգեցարու՛ք քուրձ, եւ կոծեարու՛ք։ Արկին քուրձ զմիջովք իւրեանց։ Թօթափէին զքուրձսն առաջի տեառն։ Եւ զսրբութիւ սեղանօքն քուրձ արկանէի.եւ այլն։
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
Չարագոյն քան զհմայս եւ քան զպէսպէս քուքս լինիս. (Եփր. երաշտ.։)
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
chrysoprasus.
քրիւսոպրօս. այս քարս խորագոյն գոյն ունի քան զոսկոյ. (Լմբ. յայտն.։)
professing the faith of J.-C., christian.
Տօնողք սրբոյն ստեփաննոսի՝ քրիստոսադաւան մարտիրոսի եւ նախավկայի։ Զքանակս արար քրիստոսդաւա. (Գանձ.։)
bearing or representing the sign of J.-C;
emblem of christianity, the Cross.
Յիւրաքանչիւր արկեղ դնէր, եւ կնքէր քրիստոսանշան կնքովն. (Ագաթ.։)
cf. Քրիստոսեան.
Քրիստոսս գիտեմ զքրիստոսինս։ Տեսե՛ք զմեծութիւն մերոյ պատուոյս, քանզի քրիստոսիք անուանիմք։ Որ (պօղոս) զքրիստոսիսն վասն քրիստոսի սիրէր, եւ վասն նոցին չարչարիւր. (Աստուածաբ եւ Խոր. առ արծր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։ Խոսր.։)
hearty laugh, loud or derisive laughter, burst of laughter;
— բառնալ, to burst out a laughing, to burst into a loud derisive laugh, to laugh outright or immoderately, to roar with laughter;
— կալ, to be laughed at, derided, scorned.
Զայրագնեալ ի վերայ սրբոցն տնօրէն իշխանն յաղագս թշնամանացն, որպէս թէ ի թագաւոր կողմն դարձուցին սրբոքն զքրքանս. (Փարպ.։)
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
Միթէ քան զվէմսապառա՞ժ իցեմք. որ դեղօք քրքրեալ իցեն, եւ թուլանան. (Եփր. զղջ.։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Այլ քանզի կրկնաձայն եւ հոմաձայն է մեզ աւ, զի նախ քան զայլ ձայնաւոր՝ կամ ի վախճան բառից թաւ հնչէ որպէս մօտ ի ավ, զոր օրինակ աւագ, աւազան, աւետիք, աւիշկ, հարաւ, ցաւ. եւ այլն. առ ի գիտել՝ թէ եբր գրի իբր օ՛, սկսան ոմաք ի վերայ տառիս աւ ՝ դնել զյունական ω , օ՛մեկա. Վասն զի տեսին առ հինս եդեալ զայն երբեմն ի վերայ վանկիս ով, ի նշանակ՝ թէ այն վանկ ըստ յունաց գրի տառիւս . ω , օ՛մէկա։ Այլ ելին եւ անհմուտ գրիչք, որ կարծելով թէ ձեւդ օ, յամենայնի լնու զտեղի տառիցս աւ, փոխանակ գրելոյ՝ Դաւիթ, զաւակ, ցաւ, եւ այլն. Գրեցին՝ Դօիթ, զօակ, ցօ, եւ այլն. որպէս համառոտագրութիւն։
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
Յայտ է ի վախճանի, զի որք սկսանն նախ քան զաւուրս իսկ լամբրոնացւոյն գրել օ՛, իբր աւ, ոչ մուծին նոր հնչիւն, այլ նոր նշանադիր համառօտեալ. գիտելով՝ թէ ամենայն ժողովուրդն գիտէ զնշանակութիւն բառիցս՝ օր, օրհնութիւն, օգնել. հօր, մօր, եղբօր եւ այլն. եւ ոչ ոք այլազգ ընթեռնոյր զգրեալսն յառաջնոց՝ աւր, աւրհնութիւն, աւգնել, հաւր, մաւր, եղբաւր եւ այլն։
august, empress;
— Տիրուհի, Holy Virgin, Queen of heaven & earth.
Նախ քան զտասն կաղանդին օգոստեայ. (Ճ. ՟Գ.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
useful, profitable, advantageous, favorable.
Որ զվարդապետ եւ զօգտակարանձն սպանանէ, այլ այնքան որքան կենդանին էր՝ կարէր կենդանագործել ի ձեռն բանին. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
traversing, moving, flying in the air.
Ձիոց երկուց լեալ թեթեւ առաւել քան զպիդասոս երագութեամբ անբաւ, զորս ոչ երկրակոխս, այլ օդագնացս համարէին։ Երիվարս իբրեւ օդագնացս իմն. (Խոր. ՟Բ. 59։ Յհ. կթ.։)
cf. Օդագնաց.
Առ ի պատմել զսքանչելիսն, որ ի յօդախաղաց թռչունս գտանին. (Վեցօր. ՟Ը։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Միաբանութեամբ քաղաքանուացն. իբր քաղաքայնոցն։
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
Զէգ ազգն ի քաղքավարութիւն անկար համարեալ։ Է որ քաղքավարութիւն է տնտեսութիւն առ ի քաղքա։ Արկանել զիս ի մեծալայնութիւն ծովու ի քաղաքավարութեան հոգս։ Պատրաստ առնելով զքաղաքավարութեան քանունսն. (Փիլ.։)
Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
Ոչ եթէ նա (դանիէլ) իշխան էր քաղդէացւոցն. քանզի ո՛չ դիւթ էր, ոչ կախարդ էր, եւ ո՛չ մոգ էր. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
judiciary astrology, horoscope, nativity.
Ոյք քաղդէութեամբ եւ չափաբերութեամբ եւ որքանութեամբ զբաղէին։ Իջանէր ի հմայս քաղդէութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Բուզ. ՟Ե. 43։)
like a famished person, greedily.
Իբրեւ քաղցեալ. անյագաբար. փափաքանօք.
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
Ի կերչէ ել կերակուր, եւ ի հզօրէ ել քաղցր։ Որպէս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ։ Անձին կարօտելոյ եւ դառն իբրեւ զքաղցր թուի։ Պտուղ նորա քաղցր է ի կոկորդի իմում։ Յոյժ քաղցր թզոյ։ Իբրեւ զթուզ քաղցր։ Կերա՛յք եւ արբէ՛ք զպարարտս եւ զքաղցունս. յն. զքաղցութիւնս. (եւ այլն։)
Յերկաքանչիւրոցն յարձակեալ՝ ի քաղցրնոցն եւ ի տրտմականացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։ Չարութիւն դառնին՝ ընդդէմ էր ողորմութեանն քաղցրոցն. Եփր. համաբ.։)
to become or grow sweet, mild;
to soften down, to relent.
Զմահացու կերակուրն փոխանակ օգտակարին ջամբեալ՝ քաղցրանան։ Դնէ առաջի ազգ մի կերակրոյ. քաղցրանաս ի նոյն առաւել՝ քան ի սոսկ հացն։ Ունկանն յերաժշտական ձայնսն քաղցրանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
sweet, benign, dear, darling.
(Հեղի զորդիսն) ողոքանօք խնամարկէր քաղցրիկ, Լծ. (կոչ.։)
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
Որքան քայլս փոխեսցես վասն սիրոյ, թուեալ են ամենայն. (Վրք. հց. ՟Դ՟Ը։)
Յորժամ քրջէր ուրեք, ըստ քայլ քայլ (այսինքն ըստ իւրաքանչիւր քայլափոխի) գրեա՛ թէ զտեղի ունէր, եւ այց առնէր խորհրդոյ իւրում. (Վրք. հց. ձձ։)
cf. Քայլեմ.
cf. Քայքայումն;
anxiety, mental trouble.
Խնդութիւնն չէ՛ր սուղ չար քան զտրտմութիւնն յայտ յոգւոցն քայքայանացն է։ (Ոսկ.մ. ՟Բ. 15։)
cf. Քաջաբանիկ.
Հրամայեաց վռամ արծաթ բազում տալ նմա իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն։ Առ ի յիմաստութիւն ճահաւոր՝ գեղեցկագոյնքն ի համբակացն. քանզի զքաջակերպն ասեն եւ քաջաբանս գոլ։ Քաջաբան եւ լի իմաստութեամբ շարադրած. (Խոր. ՟Գ. 65։ Նոննոս.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
well-spoken, abounding in words, eloquent, fluent.
Հրամայեաց վռամ արծաթ բազում տալ նմա իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն։ Առ ի յիմաստութիւն ճահաւոր՝ գեղեցկագոյնքն ի համբակացն. քանզի զքաջակերպն ասեն եւ քաջաբանս գոլ։ Քաջաբան եւ լի իմաստութեամբ շարադրած. (Խոր. ՟Գ. 65։ Նոննոս.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
eloquence, fluency of speech.
Գտանել կարացեալ երագութեամբ եւ սրութեամբ ըստ քաջաբանութեանն։ Եղէց ընդ քեզ, եւ օրհնեցից զքեզ. քանզի Աստուածոյ առ մարդիկ միաբանութիւն՝ քաջաբանութիւն եւ քաջաբանակութիւն ի հարկէ մատուցանէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 207. եւ 179։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Անձնական առաքինութիւնք իւրաքանչիւր ումեք, որ կոչի քաջաբարութիւն. (Սարկ. քհ.։)
haste, eagerness, ardour, zeal.
cf. Փուխր.
Փուխր գետինն լաւ է այդեաց համար քան զկաղճինն. (Վստկ. ՟Կ՟Ե. եւ այլն։)
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
Իւրաքանչիւր փոփոխմամբք յայտ առնեն, եթէ է ոմն որ փոփոխէ զնոսա. զի որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական. եւ որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի. (Եզնիկ.)
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
Յառաջքան զձմերական փոփոխմունսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
small-headed.
Եւս չար քան զայնոսիկ՝ որ ի ծնէ իսկ մորուք փոքրագլուխ ծնանիցին. որպէս քարձ. քէօսէ. (Ոսկ. ես.։)
smaller;
minor.
ἤσσων, ἤττων, ἑλάσσων, -ττων, ἑλάχιστος minor, minus, minimus, exiguus.. Առաւել կամ՝ յոյժ փոքր. փոքր քան. փոքրիկ. կրտսերագոյն. յետնագոյն. նուաստագոյն. սակաւագոյն. աւելի կամ խիստ զտիկ.
Փոքրագունւք պարսպեալ որմովք։ Զարեգակն՝ շատ փոքրագոյն քան զերկիրս լինել։ Նմա ասացին փոքրագոյն գծագրել վասն անձուկ գոլոյ բոլորակին. (Խոր. ՟Ա. 13. եւ Խոր. աշխարհ.։)
pusillanimous;
impatient, hasty.
Այնպիսի է փոքրահոգին, իբրու զամենայն հանդիպմունսն անարգանս եւ անպատութիւնս կոչէ։ անազատն մտօք եւ փոքրահւգին ոչ կարէ իմանալ զօրինացն զօրութիւն։ Յեա մեծասքանչ երախտեացն՝ որք յԱստուծոյ, փոքրահոգիք լինէին։ Տղայ մանկունքն փոքրահոգի ի համարս ուսմանցն. (Արիստ. առաք.։ Լմբ. առակ.։ Նախ. յոբ.։ Մաշկ.։)
of short duration, transitory.
Ընտրեաց զսէրն Քրիստոսի քան զսէր փոքրամեայ աշխարհիս. (Արծր. ՟Գ. 13։)
to shave;
to trim, to cut the hair;
— զհերս իւր, to cut one's hair, to have the hair cut.
Փոքրել զգլուխ ի կենքրայ. քանզի ուխտագիր էր։ Զի եթէ ոչ սքողեսցի կին, փոքրեսցէ զհերս իւր. ապա թէ անպատեհ է կնոջ փոքրել կամ գերծուլ, սքողեսցի։ Հանին զնա ի բանտէ անտի, եւ փոքրեցին զհերս նորա։ Եւ ի փոքրել զհերս իւր, լինէր ի սկսանելոյ աւուրց յաւուրս փոքրել։ Ոչ էր փոքրեալ զմօրուս իւր. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 6։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 14։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 26։ ՟Ժ՟Թ. 24։)
very little, quite small, tiny, wee, slender, scanty, petty, slight;
minor.
μικρός, -ρά, -ρόν parvus, -a, -um. իտ. piccolo, piccolino, piccilino. Փոքր, ըստ որում նւազ շարունակ քանակաւ, հաւադրել մեծի. պզտիկ, պզտըտիկ.
to render less, to make smaller, to shorten, to lessen, to decrease, to diminish;
to extenuate.
Որքան յաճախեաց զպատիւ մեծատանն, այնքան փոքրկացոյց զպատիւ աղքատին։ Որքան փոքրկացոյց զառաջին զախտաւոր ծնունդ, այնքան առաւել բիւրապատիկ բարձրացոյց ծնունդ. (Սարգ. յկ. ՟Զ. Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
pusillanimous;
shortwitted, shallow, weak-minded;
light, easy;
բեռն —, light burden;
— առնել, to lighten, to lessen, to ease.
Գիշերաւն փոքրոդիյիւրաքանչիւր կրից եւ աշխատութեանցն լինին. (Խոսր.։)
frenzy, madness, distraction.
Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Փռնչեմ.
Իբրեւ զձիք իդամոլք եղեն, իւրաքանչիւր ոք փռնչալով՝ ի կին ընկերի իւրոյ վրնջէ. (Լմբ. սղ.։)
Փքանալ փռնգալով առ նմանսն։ Որ բարձրավիզն իցէ եւ փռնգայցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
Իբրեւ զձիք իդամոլք եղեն, իւրաքանչիւր ոք փռնչալով՝ ի կին ընկերի իւրոյ վրնջէ. (Լմբ. սղ.։)
Փքանալ փռնգալով առ նմանսն։ Որ բարձրավիզն իցէ եւ փռնգայցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
psalm.
Այլ թէ ընդէ՛ր է սաղմոս անուն սորա, յորժամ ի յունական զանուանս զօրութիւն քննեմք ուսանիմք. քանզի փսալմոս թարգման առ ի մերս փողովք. (Լմբ. սղ. յռջբ։)
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
cf. Փտիմ.
Ընդ այնքան ժամանակ ոչ փտացան մարմինք սրբոցն. (Մամբր. առ Լեհ.։)