restless, unquiet, turbulent.
Սիրօղ խռովութեան. խռովարար.
factious, mntinous, turbulent, seditious, riotous, unquiet, restless;
meddling, mischief-making;
revolutionary.
Լինին խռովարարք եւ բարկազօղք. (Յճխ. ՟Ե։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
cf. Խռովեմ.
Ցնորք անհնարին երազոց խռովեցուցանէին զնա։ Արքս այս խռովեցուցանեն զքաղաքս մեր։ Որք աշխարհս խռովեցուցին, սոքա եւ այսր հասին։ Երանի թէ մօտակտուր իսկ լինէրն որ զձեզն խռովեցուցանեն։ Բան ահեղ խռովեցուցանէ զսիրտ առն արդարոյ։ Սրամտութեամբ իւրով խռովեցուսցանէ զնոսա։ Ո խռովեցուցանէ զզմեծութիւն ծովու.եւ այլն։
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ ի քաղաքին։ Լցաւ քաղաքն խռովութեամբ։ Եւ եղեւ խռովութիւն յանդին եւ ի բանակին։ Ամրացուցեր զնոսա ի ծածկոյթ երեսաց քոց ի խռովութենէ մարդկան։ Ու՞մ է վա՛յ, ու՞մ խռովութիւնք։ Խռովութիւնս առնէ քաղաքի։ Օր խռովութեան եւ կորստեան։ Տե՛ս տէր զխռովութիւնս իմ։ Ա՛ծ ի վերայ զօր, եւ ա՛րկ զնոքօք խռովութիւն.եւ այլն։
Ըստ օրինակի խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ. (Նար. ՟Զ։)
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Ի չորանալ եւ ի խռուանալ եւ լուցկի լինել գեհենոյն. (Վրդն. օրին.։)
wind-pipe;
larynx.
Զխռչափողն արար պատուածով եւ գօտիւք՝ ի սակաւամտութիւն օդոյն, եւ յելսն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Փսիաթ.
Եբեր երիս փսիադս եղբարցն, եւ մի փսիադ եղբօրն այն, եւ ընկէց զնոսա ի հուրն, եւ կիզեցան ամենեքեան բաց ի միոյ խսրէ՝ որ էր եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
severe, harsh, rigorous.
Պարտ է մեզ ո՛չ խստաբար մարտնչել այժմ ընդ սոսա։ (Պղատ.օրին. ՟Ա։)
Աղօթեցէ՛ք առ աստուած խստաբար ի վերայ լանջացն ընկենլով։ Խստաբար հայցեալ՝ գտցէ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։)
having a harsh, rough, disagreeable voice.
Կէսքն (ի թռչնոց) գեղեցկաձայն եւ խաղցրաբարբառք. (Վեցօր. ՟Ը։)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Ջուր է, եւ ապա խստացաւ։ Խստանալ իբրեւ զքար. (Վեցօր. ՟Գ. ՟Զ։)
Խստացեալ մտօք. (Ես. ՟Ի՟Է. 8։ Եթէ ուրուք խստացեալ քարացեալ եւ սալացեալ սիրտ իցէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
Որ խիստ եւ դժնդակ օրինակաւ շնչէ. դառնաշունչ. խիստ քչօղ.
Հողմ խստաշունչ. (Վեցօր. ՟Զ։)
ըստ խստաշունչ օդոյ ձմերանոյն. (Խոր. ՟Գ. 30։)
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն։ Զհիւսիսայինն խստաշունչ սառնամանեացն վայրս. (Պիտ.։)
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
σκληροτράχηλος rigidam cervicem habens, pertinax, pervicax. Որոյ պարանոցն է խիստ. խստավիզ. բարձրավիզ. անընկճելի. յամառ. ընդվզեալ. անսաստ. խօսք չմռօղ.
Ժողովուրդ, կամ այր խստապարանոց։ Խստապարանոցք, եւ անթլփատք սրտիւք եւ ականջօք.եւ այլն։
hard-hearted, merciless, inflexible, obdurate, insensible, relentless;
hardened, impenitent.
Խստասիրտն բարեաց ոչ պատահէ։ Մինչեւ յե՞րբ էք խստասիրտք (յն. ծանրասիրտք)։ Ամենայն տունն իսրայէլի հակառակօղք եւ խստասիրտք են։ Մեկնեցարո՛ւք ի վրանաց արանց խստասրտացդ. եւ այլն։
hardness of heart, obduracy;
pertinacity, obstinacy;
impenitency.
to harden, to make hard;
to render obstinate;
— զսիրտ, to render obdurate or callous, to harden the heart;
— զորովայն, to constipate.
furnished with thick branches.
Կէսք (ի ծառոց) բազմոստք եւ խստոստեայք. (Վեցօր. ՟Ե։)
to condense, to thicken, to grow thick, to coagulate, to congeal.
πυκνόομαι densor. Խիտ լինել՝ ըստ թաւութեան, ըստ խուռն բազմութեան կամ հոծութեան, եւ թանձրութեան, վասն մօտ առ միմեանս գոլոյ իրաց կամ մասանց իրաց.
Անկեալ դիակացն մօտ առ խտացեալ. (Եղիշ. ՟Զ։)
cf. Խտղտեմ.
Զոհիւք եւ սեղանօք կամէր բաղաամ խտղել զաստուած, որպէս ինքն խտղեցաւ պատուով քըն. (Եփր. թուոց.։)
cf. Խտղտումն.
Մեղացն յիշատակ ի խտղտանս ձգէ զլսօղսն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Թռունքն կայեն շարժեցին զաստուածասէր ազգն ի խտղտանս զանկութեան. (Տօնակ.։)
to tickle, to titillate;
to dazzle, to bedazzle;
to tickle, to please, to gratify, to delight, to flatter.
(Իբր խըտըղտեմ). γαργαλίζω titillo ἑπικνίζω prurio եւ այլն. Խթել եւ շարժել խլրտմամբ զբնութիւն ի ներքուստ. մարմաջեցուցանել, գրգռել ի ցանկութիւն. եւ Զօշոտել. խատղել. խաղեցնել, խըտղըտել, խտուկ՝ խուտուկ տալ.
Չարն ... իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Զո՞րչափ ղօղեալս ի միայնաւորութեան ես խաբեալ պատրեցի, եւ հաւանեցուցի խաղտելով. (Աթ. անտ.)
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խտղտեմ.
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խտղտեմ
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
tickling, titillation;
dazzling;
burning desire, prurience, itching, inciting, lust;
delight, pleasure.
γαργαλισμός, γάργαλος titillatio χρησμός pruritus, prurigo. Խաղտելն, իլն. խտղտանք. խատիղ. Խտտղանք. մարմաջումն. գրգռութիւն բնութեան. լուցկիք. շարժումն եւ ազդումն ներքին (չար եւ բարի). խլրտումն. խթումն. եւ Զօշոտումն. անկղիտանալն. Խտուկ ունենալը կամ տալը.
condensity, density, thickness, consistence.
Որպէս անգայտութիւն առ խտութիւնն։ Զհոծութիւն եւ զխտութիւն առ զխտութիւն օդոյն. (Նիւս. բն. ստէպ։ Փիլ. լին.։)
Զխտութիւն պտղոցն, եւ զբազմութիւն սաղարթիցն։ Ողկուզօրէն խտութեամբ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
cf. Խտղտումն.
ԽՏՏԻՂ ԽՏՏՏԱՆՔ. cf. ԽՏՂՏՈՒՄՆ. Թշնամին պատրանօք մերձենայ առ մեզ խտտով։ Վաստակովք պահոց եւ աղոթիւք կարեմք մեք զերծանիլ ի մեքենաւոր հնարից եւ ի խտտղոց պատրանաց չարին. (Եփր. եփես.։)
cf. Խտղտումն.
ԽՏՏԻՂ ԽՏՏՂԱՆՔ. cf. ԽՏՂՏՈՒՄՆ. Թշնամին պատրանօք մերձենայ առ մեզ խտտով։ Վաստակովք պահոց եւ աղոթիւք կարեմք մեք զերծանիլ ի մեքենաւոր հնարից եւ ի խտտղոց պատրանաց չարին. (Եփր. եփես.։)
cf. Խտղտեմ.
Ի մօտ կան մոլեկան փառք, որ եւս չար քան զայն խտտղեն։ Իբրեւ զծառ պտղալից, որ խտտղիցէ զչարս տեսողաց. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
physiognomist.
Խտրող դիմաց. գուշակ բնաւորութեանց՝ դիտելով զկերպարանս. Երեսը նայելով՝ բնութիւնը թահմին ընօղ.
ի յոմանց իմաստական ախտարակայ խտրադիմայ հմայից, իբր թէ ստեղծչին ասեմ ազդեցմամբ՝ կոչեցաւ զգօն. (Նար. մծբ.։)
observance, ceremony;
superstition;
prognostic, augury, omen;
oddness, imparity.
Ոչ գայ արքայութիւն աստուծոյ խարանօք. (Ղկ. ՟Ժ՟Է. 20։ Ուր ասէ Իգնատ.)
Խտրանքն սկսաւ ի հեթանոսաց, աստեղացդ շարժման տալ զաստեացս բերումն, զայս ինչ յայսմ ժա մանակի օրինակի. Արդ այսպիսեօքս եւ զխտրանս կերակրոց՝ օտարացեալք ի հաւատոց։ Զթլպատութեան եւ զաւուրցն խարանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Զբաղեալ կային սրտիւք ի խտրանս օրինացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ուստի՞ սէրն ընդ պատկերաց (կռոց), վասն է՞ր կամքն ընդ խտրանաց (հեթանոսաց). (Նար. ՟Խ՟Ը։ Թց (աւուրց) խտրանօք կարի ըռշտութեամբ վարի. Պիտ.։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
Ոչ խտրէ զմարմինն տեառն, այս է՝ ոչ հարցափորձէ եւ իմանայ զմեծութեանն պարգեւս. (Տօնակ.։)
Եթէ զանօրէնութիւնս խտրիցես, ո՞ կարէ ժուժկալ լինել առաջի քո. (Սեբեր. ՟Թ։)
Եւ առ պարսիկսն խտրելի է (եփել զգառն ի կաթն մօր իւրոյ). (Կիւրղ. ել.։)
interval, space;
division, separation;
distinction, difference;
— ընդ մէջ անկանիլ, to interpose;
to interfere, to intermeddle.
Անլուայ ձեռօք ուտել ոչինչ ունի խտրոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Ըստ խտրութեան ինքնօրէն կրօնից հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
ԽՐԱԽ. ա. Ուրախ յոյժ. (պ. խուրրէմ) Ուստի Խրախ լինել, կամ առնել է Ուրախանալ, եւ ուրախացուցանել. (լծ. եւ յն. խէ՛րօ, որ է ուրախ լինել, խնդալ).
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)
Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Քրախանամք յիշատակաւ գերապանծ տօնի. (Շ. հրեշտ.։)
feasting, entertaining.
Օտարք՝ որ ընկալեալն լինին, եւ կերակրովք ուրախ լինին մարդիկ, խնդան ընդ օտարընկալն եւ խրախարարն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 9։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
Ոչ է իրաւացի, երէկ վայելեալք ի քումն խրախճանութեան. եւ այսօր ոչ յոժարութեամբ առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութեանցն զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս կոչել. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
cf. Խրախճանութիւն.
Զխրախճանս հացի օրհնեսցեն շրթունք. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 25։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
Ի խրախութեան ինքեան տրտեցեալ։ Ունօղ հրճուանաց անթիւ խրախութեանց ասիուածային անկէտն խոստմանց։ Զաւակք խրախութեան գոդոյն աբրահամու. (Նար. լ։ Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
Եթէ այլոց պատճառ խրախուսանաց եմ։ քանիօ՞ն եւ ինձ եւս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Մեծաւ խրախուսանօք ճեպ ի ճեպոյ ելին յաշխարհս մեր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Խրախուսցին իբրեւ զայր մի։ Անդ խրախուսեաց այր անօրէն։ Խրախուսեաց այր իսրայէլի։ Յեգիպտոս խրախուսէին։ Տկարն խրախուսեսցէ, թէ հզօր եմ ես. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 7. ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ի. 1. ՟Ի՟Գ. 10։ Ովս. ՟Է. 11։ Յովէլ. ՟Գ. 10։)
Ձայն տուեալ խրախուսեցին՝ դիմեալք ի մահ յօժանդակութեամբ. (Շար.։)
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ, իլ. չ.կ. ἁντιστηρίζω innitor, confido αὑτέχομαι adhaereo. Քաջալերիլ. վստահանալ՝ իբր խրախ սրտիւ յուսալ. դնել զյոյս. ապաւինիլ. զօրանալ. ամրանալ. եւ Անվեհեր դիմել. խիզախել.
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
οἱκοδόμος aedificator, sepiens. Որ կարկատէ զխրամ. որ լնու կամ խնու եւ նորոգէ զպատառուածն. շինօղ զցանկն քակեալ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զցանկ օրինացն՝ զոր խրամատաց թշնամին, փութալ խրամակարկատ լինել. (Շ. թղթ.։)
breaching, making breaches;
separating, dividing.
Պատառօղ, քակօղ, հատանօղ տեղւոյ իրիք՝ որով լինի խրամ. կամ հատանօղ խրամոյ՝ որպէս ցանկոյ.
Զտիրատեացս, զոչ կարկատօղս ցանկի, զխրամահատս. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Բնական օրինացն խրամահատ եղեր պարսպին. (Վրդն. ծն.։)
Ես խրամահատս լինել յօրէնս պագաւորացն ոչ կամիմ. (Վրք. ոսկ.։)
to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.
Խրամատել զցանկ հաւատոց, կամ օրինաց, կամ զօրէնս. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Կարգեալ առ ի խրատ. եւ Խրատօղ.
hating, scorning advice.
Ատեցօղ խրատու.
advising;
admonisher, adviser, instructor.
Խրատատու եղեւ մովսեսի աներն իւր։ Եղեւ նա նոցա խրատատու, եւ ոչ հրամանատու. եւ յորդորիչ, եւ ոչ օրէնսդիր. (Եփր. թուոց. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Խրատեալ ես յօրինացն. (Հռ. ՟Բ. 18։)
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
cf. Խրատուկ.
ԽՐԱՏՏՈՒ παιδεύων, συμβουλεύων, σύμβουλος, συμβιβάζων instructor, consiliarius եւ այլն. որ եւ ԽՐԱՏԱՏՈՒ. Տուօղ զխրատ եւ զխորհուրդ բարի կամ չար. Խրատ տուօղ.
Է ինչ փրկութիւն եւ ըարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց, կամ ի գանէ խրատտուաց. այսինքն դաստիարակաց եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
Բանք անօրինացն զօրացան՝ խրատտուացն զանօրէնութիւնս. (Տօնակ.։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)