to serve, to wait on, to assist;
to administer, to bestow, to confer;
— փառաց ուրուք, to serve to a person's glory;
— հրամանի, to fulfil, accomplish or execute an order or command.
Առանց կամաց իւրոց սպասաւորէ արարածոցս արեգակն։ Սպասաւորեմք սուրբ ոսկերաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Սպասաւոր;
guardian;
assistant, helper, sick woman's nurse.
Եկեալ սպասեակն՝ տեսեալ զարմացաւ. (Վրք. հց. ձ։) սպասեակ. Այն՝ որ սպասեալ մնայ՝ որպէս դէտ, պահապան, եւ դարանակալ.
Ոչ գործոյ կարօտէր դրախտն, եւ ոչ սպասեկի. քանզի ո՞ էր՝ որ դրժելոցն էր։ Եթէ զօրութիւն ոգւոց փոխեսցի, աստուածպաշտութիւն զսպասեակ զնստական անկարութիւն եւ ամպարշտութիւն հարկ է ակն ունել։ Բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ.։ 3)
to hope for, to expect, to wait for, to look for, to look forward to;
to observe, to watch, to spy;
to serve;
to be reserved for.
եւ ն. προσδέχομαι, προσνοέω, ἑμμένω , τηρέω, παρατηρέω, διαπαρατηρέω expecto, exspecto, observo, adverto, maneo եւ այլն.(ծ. լտ. էքսբէքդօ. պ. բաիսդէն ). Ակն ունել յուսով. կալ մնալ ումեք կամ իմիք. դադարել ուրէք առ ժամանակ մի՝ դէտակն ունելով ելից իրաց. դիտել. համբերել. պահել.
Սպասէր եւ դէտակն ունէր, եթէ որո՛վ օրինակաւ հնարս գտցէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
waiting for.
Որ սպասէ, կամ սպասեալ մնայ ակնկալութեամբ.
waiting, expectation, expectance, hope.
προσδοκία, ἑλπίς expectatio, spes. Սպասելն. ակնկալութիւն. յոյս. (լծ. լտ. էքսբէքդա՛ցիօ, սբէ՛ս ).
Ստեալ լինիցի այնուհետեւ սպասումն ակնկալութեան նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
white;
white, white lead, ceruse;
silver coin;
— մարգարտեայ, pearl-powder;
— զինկի, zinc-white, oxide of zinc;
ի —ս, dressed in white;
— առնել, to whiten.
Եղեւ սպիտակ. եւ երեւէր ի գաւազանսն՝ սպիտակն զոր քերծոյր՝ նկարէն։ Մազ արածին ի սպիտակ դարձեալ իցէ։ Պաղպաջն սպիտակ իցէ։ Մազ սպիտակ։ Եղիցին ձորձք քո սպիտակք։ Հանդերձ նորա սպիտակ իբրեւ զձիւն։ Եւ քան զձիւն սպիտակ եղէց. եւ այլն։
Սպիտակն է այլ քան զայլ առաւել սպիտակ. (Արիստ. ստորոգ.։)
white, white-coloured, whitish.
Սպիտակին (այսինքն քան զսպիտակն) է սպիտակագոյն. (Բրս. ապաշխ.։)
cf. Սպիտակազգեստ.
Հրեշտակն սպիտակազգեստ նստէր ի վերայ վիմին. (Մեկն. ղկ.։)
dressed in white;
— քորք, Nuns consecrated to the Holy Virgin.
Հրեշտակն սպիտակազգեստ նստէր ի վերայ վիմին. (Մեկն. ղկ.։)
whiteness, white;
candidness, splendour;
— հերաց, hoarness;
— լանջաց, պարանոցի, snowy bosom, ivory whiteness, alabaster of the neck.
λευκότης albedo. Սպիտակն գոլ. գոյն սպիտակ. պայծառութիւն. ճերմակութիւն, ճերմըկութիւն.
axle-tree, axle.
Զսռնակ լիգոնդ ոմանք զայն ասացին, թէ թեւօք լցեալ էր կառքն. բայց ոչ է այնպէս. այլ՝ սռնակ զայն ասէ, որ զերկու թաթս անուոցն բեւեռէ ընդ միմեանս. զոր մեք սովորաբար սռնակ ասեմք. զոր օրինակ սռնակն զերկուս թաթս անուոցն առ միմեանս պնդէ, սոյնպէս միտքն բարի զհոգի եւ զմարմին սեւեռէ առ միմեանս. (Լծ. եւագր. նոր։)
to acquire, to gain, to obtain, to get;
to have, to possess, to hold;
to purchase, to buy;
to create;
վերստին —, to regain, to re-acquire, to recover;
փառս —, to achieve glory.
Ստացայ մարդ աստուծով։ Ագստակն եւ այրն՝ զոր ստացաւ աբրաամ յորդւոցն քետայ։ Ստացի՛ր զմեզ եւ զերկիրս մեր փոխանակ հացի։ Եւ ստացաւ յովսէփ զամենայն երկիրն եգիպտացւոց՝ փարաւոնի։ ժողովուրդ քո այս՝ զոր ստացար։ Կորուստ անձին իւրում ստանայ.եւ այլն։
to collocate or settle oneself.
Անձն յաստեացս աստստին արձակեալ՝ յիւր վիճակն ստեղանայ. (Նիւս. թէոդոր.։)
to collocate, to place, to settle, to establish.
Անձն յաստեացս աստստին արձակեալ՝ յիւր վիճակն ստեղանայ. (Նիւս. թէոդոր.։)
branch, bough, shoot;
stalk, stem, trunk;
focil;
dactyle;
key, stop;
cf. Ստեղի;
umbel;
— ծխոյ, pillar of smoke;
ստեղունք աշտանակաց, branches of a candelabrum;
ստեղունք եղջերուաց, antlers or branches of stags' horns;
ստեղունք դաշնակի, keys, key-board, finger-board of a piano-forte;
— արձակել, to branch out, to ramify.
Ստեղն, որ ունի կարճ զմիջին եւ զվերջին վանգն՝ սակս ամփոփելոյ բաղաձայնիցն զերկամանակն. որպէս աբրաամ, ա՛րեգակն։ Սղացուցանելով առնէ ստեղն զհաւեղն։ Առնել սուղ, որ է ստեղն. (Երզն. քեր.։)
carrot;
վայրենի —, parsnip;
վայրի —, madder, athamantha.
σίσαρον siser. իտ. sesaro, carota, pastinaca. Արմատ բանջարոյ՝ որպէս բողկ կամ ճակնդեղ, երկայնաձիգ՝ դեղին եւ կարմիր՝ քաղցրահամ. հավուճ, հէվճ, գազար, ապզար.
Ստեպղինն, ճակնդեղն, բողկն եւ շողգամն զծառուտ տեղերն ախորժան. (Վստկ. ՟Մ՟Ձ՟Գ։ եւ Բժշկարան.։) ստեպղին վայրի, որ լինի ի պէտս ներկոյ.
element, point, note;
line, verse.
Ըստ տարերց աշխարհիս. ստիքս աշխարհիս զարեգակն եւ զլուսին կոչէ, կամ զայլ ինչ մեծ արարած. իսկ ոմանք ստիքս զչորս տարերս ասացին. (Ոսկ. կողոս.։)
Ըստ տարերց աշխարհիս. ստիքս աշխարհիս զարեգակն եւ զլուսին կոչէ, կամ զայլ ինչ մեծ արարած. իսկ ոմանք ստիքս զչորս տարերս ասացին. (Ոսկ. կողոս.։)
true, just, certain, sure, indubitable, assured, positive, infallible, veritable, real, authentic, genuine;
surely, certainly, assuredly, to be sured, by all means.
Հակառակն ստոյ. (որպէս թէ՝ յար եւ նման ըստ ոգելոյն. լծ. եւ յստակ, եւ շիտակ. կամ ըստ եբր. արաբ. սատըգ, որ է արդար) որպէս յն. ἁληθής, ἁληθινός verus, certus ἁσφαλής securus σαφής manifestus εὑσεβής pius. ճշմարիտ. հաւաստի. անշուշտ, անսուտ. աներկբայ. ճիշդ. անվրէպ. հաւատարիմ. հարազատ. անխարդախ. արդար. բարեպաշտ. մանաւանդ՝ Ճշմարիտ եւ արդարադատն աստուած.
Այս է ստոյգ արդարութիւն, զոր ամենատես ակն տեսանէ։ Ինձ սոքա ի ստոյգ տեսութեանց ոչ են. (Իգն.։)
inscription;
signature.
Շինեաց զբաղանիսն ի տեղւոջ սեանն, որ ունէր ստորագիր խորհրդական անուն՝ արեգակն. (Խոր. ՟Բ. 85։)
cf. Քառանկիւն.
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն։ Ի չորից չորեքանկիւնեաց։ Չորաքանկիւնիք չորք, ՟Ա, ՟Գ, ՟Թ, ՟Ժ՟Զ, լինին ՟Լ։ Չորեքանկիւնիս ծնանի քուեայ։ Գտցես չորեքանկիւնաւն զամենեցունց ձեւն առհասարակ անկեալ ընդ գնդականին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
cf. Քառանկիւն.
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն։ Ի չորից չորեքանկիւնեաց։ Չորաքանկիւնիք չորք, ՟Ա, ՟Գ, ՟Թ, ՟Ժ՟Զ, լինին ՟Լ։ Չորեքանկիւնիս ծնանի քուեայ։ Գտցես չորեքանկիւնաւն զամենեցունց ձեւն առհասարակ անկեալ ընդ գնդականին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
four-lettered, quadrilitteral, tetragrammato.
Որ անուանեսցէ զչորեքգրեանն, այս ինքն է զչորից գրոց նշանակն, մահու մեռցի. (Կիւրղ. ել.։)
having four seasons, four-seasoned (year).
Ըստ բոլորման առ ի յարեգակնէ՝ չորեքժամանակեան ըստ մեզ լինելոյ տարւոյն. (Խոր. ՟Ա. 3։)
formed of four courses, tiers or orders;
four-coursed;
quadrireme.
Յերից կարգեալ չորեքկարգեան՝ առ ի ցոյցս կենդակին (այսինքն զոդիակոսի) տպաւորեալք։ Ութսներեակն՝ ըստ աղիւսաձեւոյ չորեքկարգեան. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
to quadruple or quadruplicate, to increase fourfold.
Երեքկնէր եւ չորեքկնէր զանսուտ երդումն յարեգակն. (Եղիշ. ՟Բ։)
squared;
quadrate.
Տապան ի չորեքկուսի փայտից (որ ի Փիլ. չորեքանկիւնի)։ Չորեքկուսի լինիցի սեղանն։ Չորեքկուսի եւ կրկին գործեաց զտախտակն։ Պարիսպ ի չորեքկուսի վիմաց։ Ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք. (Ծն. ՟Զ. 14։ Ել. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Լ՟Թ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
cf. Չորեքտասանեքին.
ՉՈՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԵԱՆ ՉՈՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն ի չորեքտասանից՝ եւ բովանդակն ի միասին. տասնըչորսն ալ.
all the fourteen.
ՉՈՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԵԱՆ ՉՈՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն ի չորեքտասանից՝ եւ բովանդակն ի միասին. տասնըչորսն ալ.
of four days;
the fourth day;
— տենդ, quartan, quart ague;
— տենդ թեթեւ, slight quartan-ague;
— տենդ սաստիկ, very bad quartan-ague;
չորեքօրէիւք պահել, to fast four days;
կերեկրիլ զչորեքաւուրբք միանգամ, to eat once in four days.
Արեգակնդ՝ չորեքօրեայ ստեղծաւ». (Կոչ. ՟Ժ՟Ա.) իմա՛ ըստ յն. իբրու մ. ի չորրորդ աւուր.
Զարեգակնս զայս՝ որ չորեքօրեայ արարած է նորա»։ (՟Ժ՟Բ.)
fourth;
— մասն, the fourth part, a quarter, quadrant.
(Զլոյս) զեռական աւուրցն՝ ի չորիրն օր տարրացոյց (յարեգակն). (Սարկ. տոմ.։)
the number four;
four.
Մեծապատիւ էր առ պիւթագորեանսն չորրեակդ։ Չորրեակ՝ թուոց է ամենայարմարագոյնն, իբրու կատարելագոյն։ Զչորրեակն ոչ առնու, զի թէ առնու, հարկաւորի հատանել զմիակն. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։ Փիլ. լին.։ Քեր. քերթ.։)
Զչորեակ թիւն ի քառասնեակն յաւելցուք, զի ոչ թուով երրեկաց ժամանակ չափեսցի, կամ չորրեկաց ծննդոց յանցելոց. (Միսայէլ խչ.։)
four;
— անգամ, four times;
ի չորս գնալ, to go upon all fours;
բարձեալ ի չորից, borne by four men;
որ օր — էին ամսոյն, on the fourth, on the fourth of the month.
(Հարկանէ) չո՛րս երի՛ս անգամ ի կողմանսն չորեսին։ (-Ժբ թիւն) կէս ունելով զվեցեակն. եւ չո՛րս զերիսն, եւ երեք (անգամ) զչորսն, եւ մի զերկոտասանն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
way, road;
journey, travel, voyage;
departure;
decamping;
removal, removing;
march, marching;
campaign;
expedition;
— առնել, ի — անկանել, to begin a journey, to set out, to start, to go away, to leave, to remove;
— առնել զօրաց, to decamp, to break up the camp, to march.
Ի չուի փողով յարեաց բանակն սպարապետն միայն արեաց իշխէ մտանել. (Փարպ.։)
cf. Չու առնեմ;
to die.
Չուեաց աբրամ, եւ գնաց բնակեցաւ յանապատի։ Խօսեա՛ց ընդ որդիսդ իսրայէլի, եւ չուեսցեն։ Չուէին որդիքն իմրայէլի։ Չուեցին (որդիքն իսրայէլի) յռամեսսեայ ... չուեցին ի բովթանայ ... չուեցին. եւ այլն։ Չուեաց յեսու եւ ամենայն իսրայէլ ընդ նմա։ Ի չուել քում յանդաստանացն եդովմայ՝ երկիր շարժեցաւ։ Չուել գնալ ի բետիղուա։ Չուէր գնայր անդրէն ի բանակն իւր։ Յարուցեալ չուեցաք ի գետոյն բերայ։ Չուեաց խաղաց գնաց յուդա։ Չուեաց եւ եկն ի պտղոմէոս, եւ այլն։
to come to nothing;
to be annihilated, to perish, to vanish, to disappear.
Չքացաւ արեգակն վասն արեգականն արդարութեան. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. ստէպ։)
rare, curious, admirable, charming, superb, excellent.
παράδοξος, ξένος, ἅμεμπτος mirus, inexpectatus, venustus, rarus, irreparabilis եւ ἠλίκος quantus, quam magnus եւ այլն. Որպէս թէ՝ Չիք այլ որպէս զնա. աննման. անհամեմատ. Կատարեալ՝ անարատ գեղեցկութեամբ. անտխեղծ. վայելուչ եւ չնաշխարհիկ. նորահրաշ. գերապանծ. հոյակապ. սքանչելի. եւ Անակնունելի. աղուոր.
Զարմացուցանէ չքնաղ իրօքն։ Նոր իմն եւ չքնաղ իրս յայտ առնէ։ Յոյժ խռովելոց էին զնոսա իրքն նորք եւ չքնաղք։ Զչքնաղից, եւ արտաքոյ քան զյոյս եւ զակնկալութիւն՝ իրաց դիպելոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. 4։)
to be frightened at, struck with consternation.
συμπίπτω incido, ruo, collabor ἑκπλήσσομαι timeo, terror, de statu mentis decido. Պակնուլ. սրտաբեկ լինել. անկանիլ իբր ի վախից. (պէսպէս առմամբ) խիստ վախնալ, սիրտը փրթիլ, լեղին պատռիլ.
Ի բաց գնասցեն (ամօթով). պախեալք եւ թաքուցեալք։ Ոչ վայրապար ղօղակ զնապաստակն կարծեալ վասն ղօղելոյն եւ պախելոյ. (Փիլ. առ լիւս.։)
fright, start.
ὅκνος pigritia, ignavia, metus. Պակնուլն, եւ պաղումն սրտի. խրտչելն. վատութիւն. վախ.
to scare, to affright, to terrify, to strike with terror, amazement or stupor, to astound, to dismay;
to chill, to make one's blood run cold, to dispirit, to damp the courage;
— ահիւ, to chill with horror.
καταπλήσσω horrorem incutio, obstupefacio. Տայ պակնուլ. պախեցուցանել. հիացուցանել. եւ Ահացուցանել. արմնցընելով վախցընել. սէրս մէրս էթմէք.
Ձայն ի միջոյ՝ որ յերկնուստ ծորեցաւ հրոյ, հիացուցեալ պակուցանէր։ Կնոջն ի սկզբանն պակուցող, իսկ ի կատարածի՝ առնն ահագին երեւեցաւ (հրեշտակն). (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. սամփս.։)
fear, fright, terror, consternation, stupor, astonishment, stupefaction.
Պակնուլն, եւ Պակուցանելն. ահարկութիւն. երկիւղ.
keeper, guardian, warden;
guard, garrison;
guard, sentry;
— դուռն, Gates, straits;
pass, defile;
fortress, fortified place;
— մեղաց, մահու, կորստեան, the Genius of death, Satan;
— ունել, վարել, to compel, to constrain, to task, to force to villein service.
Պահակն վարել այն իսկ է, զուրն փետել, տարապարտուց ձգձգել, եւ յանդէպ վարել խուելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
cf. Պահայոյզ;
cf. Հմայեակ;
—ք, garrison, guard.
Արարից քեզ պահանորդս՝ զի մի՛ ակնհարեսցիս կամ ակնահարիս յումեքէ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Բ.։ եւ Հ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
Իբրեւ լուսին յարեգակնէ (լուսալիր եղեալ). զի տայ՝ մինչ լնու զպահարանն, եւ առնու՝ մինչ հանէ զամենայնն. (Վրդն. ծն.։)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
ՊԱՀՊԱՆԱԿ. φυλακτήριον tutela. Որ ինչ պահպանէ ի փորձանաց՝ իրօք որպէս հոգեւոր զէնն. կամ կարծեօք ախմարաց, որպէս գրապանակն.
cf. Պահպանական.
Հրեշտակն պահպանողական, հզօր ոստիկան։ Առաքեա՛ զպահպանողական զօրութիւն աջոյ քո. (Նար. ՟Հ՟Թ. եւ ՟Ղ՟Դ։)
cf. Պաղիմ.
Ի դառնահոտ հնչմանէ հիւսիսոյ պաղացեալ ձուլեալ վտակն. (Խոր. ՟Բ. 36. կամ 39։)
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
Շիջաւ հուրն, եւ տապակն պաղեցաւ. (Հ. մայ. ՟Ժ՟Զ.։)
specular stone;
rock-crystal;
ice, ice-cream.
σκέπλον (իբր հայելեակ) speculum, specularis lapis. Սառնատեսակ քար թափանցիկ փայլուն, որպէս վանակն եւ բիւրեղ. պիլլօռ.
to deck, to attire, to embellish, to adorn, to beautify, to decorate, to bedizen, to bedeck;
to paint, to plaster;
to dissemble, to feign, to disguise;
to give oneself airs;
— զմարմին, to embalm;
—եալ, cf. Պաճուճազարդ;
— առասպելք, cunningly devised fables;
— կերակուր, skilfully dressed meats.
Զդիակն Բէլայ պաճուճեալ իմն ասէ դեղովք՝ հրամայէ Հայկ տանել ի հարք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
wonderfully beautiful, splendid and handsome.
Ոչ խնայէր ակն նոցա ի գեղեցկատես պայծառագեղ մանկան հասակ արուի կամ իգի. (Կաղանկտ.։)