to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնսն, շնորհազարդ փայլմամբ փայլեալք ի յերկնային նաւահանգիստն. (Շար.։)
navigation, voyage at sea, passage.
Նաւարկութիւն (կամ նաւարարութիւն) ունի ենթակայ, ունի եւ կատարումն. (Սահմ. ՟Ե։)
to sail, to navigate, to go to sea.
Զկամս նաւելոցն։ Նաւելոց նաւահանգիստ. (Ագաթ.։ ՃՃ.։)
navigator;
passenger;
cf. Նաւաստ;
—ք արգեայ, the Argonauts.
Պատահեցաւ նաւորդ մի, որ ապրեալ էր ի նաւակոծութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զնաւորդս ի ծովուն յայնմիկ ուտէր։ Եւ էր այնպիսի տեղի նաւորդացն լի վշտագնութեամբ եւ մահուամբ. (Նոննոս.։)
cf. Նաւուղղակ.
Նաւուղիղքն՝ որք յուսահատին ի ծովու, զնաւն հողմո՛յն մատնեն։ Նաւուղիղն արտաքսեցաւ ի նաւէն, եւ կուրն ոչ ընկղմեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9. եւ Ոսկ. ի մելիտ.։)
cloak, mantle;
monk's long mantle;
cope, chasuble.
Ի վերայ սկուտեղն կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ եւ եդեալ։ Նափորտն բեհեզեայ, եւ գունդն ոսկի՝ որ կայր ի վերայ նափորտին, նշանակէ մինն զքահանայութիւն, եւ միւսն զթագաւորութիւն. (Փարպ.։)
Քահանայ եւ եպիսկոպոս իւրով նափորտամբն։ Եպիսկոպոսն հանէ զեմիփոռոնն, եւ գայ առաջի սրբոյ սեղանոյն՝ միայն նափորտամբն. (Պտրգ. աթ.։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Եթէ քահանայապետն օծեալ մեղանչիցէ առ ի զժողովուրդն յանցուցանելոյ։ Ի մեղս իւր՝ որովք յանցոյց զիսրայէլ։ Առ ի յանցուցանելոյ զՅուդայ. (Ղեւտ. ՟Դ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Բ. 35։)
Յանցոյց զնոսա Ահարոն յոտնահարութիւն թշնամեաց իւրեանց. (Ել. ՟Լ՟Բ. 25. (յն. ցրեաց, կամ քայքայեաց)։)
Ոչ յանցուցանէ զնոսա այս երկիւղ (մահու), յորժամ ոչ կան մնան ի նմին. (Եփր. համաբ.։)
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. -ե. 14։)
fascination, evil-eye, charm.
որպէս թէ Աչօք աղելն՝ աղարտելն՝ այլայլութիւն. չարակնութիւն. եւ Ախտն յառաջ եկեալ յակնահարութենէ. աչքիլելը, աչքիլած ըլլալը. նազար.
envy, rancour;
ill-will.
Կամ Յաչաղ. իբր ակնահարութիւն. աչքիլելը. նազար.
cf. Յաչաղիմ.
ՅԱՉԱՂԵՄ ՅԱՉԱՂԻՄ. βασκαίνω fascino եւ invideo, odio habeo, criminor, obtrecto. Չարակնել. մախալ. նախանձիլ. եւ առ նախանձու զչարիլ՝ ընդ վայր հարկանել՝ զրպարտել, եւ կամիլ վնասել իբր ակնահարելով.
envious, jealous, malicious, malevolent;
fascinating, bewitching, enchanting.
Եւ Որ ակնահարէ կամ նախանձ առնէ. աչքիլօղ. նազար վէրիճի.
Դեղահատուացն, յաչաղկոտացն, յուռթիցն։ Ասեա, թէ (ի) յաչաղկոտէ հիւանդացեալ է. (Կանոն.։)
cf. Յաչաղանք.
Եւ Յաչաղ. ակնահարելն. աչքիլելն. նազար.
cf. Յապաղեմ.
Ի ձեռն գրգանաց փափկութեան իւրեանց յապաղեցուցանէին զնա ի պահելոյ զօրէնսն։ Ինքեանք ոչ գործէին, եւ զայլս եւս ի գործելոյ յապաղեցուցանէին. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. թես.։)
to delay, to tarry, to remain;
to linger, to loiter, to be late.
Վարձկանն ի հօտէն յապաղի առ ի պահել յաստուածամարտ գայլէն։ Յամեաց եւ յապաղեցաւ (յերթալոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
delay, hinderance, impediment;
putting off, delaying, protraction, procrastination, prorogation, respite;
temporizing.
Բարւոք թուի ինձ սակաւ մի յապաղումն առնել պատմութեանս (այս ինքն մեկնութեանս). (Սահմ. ՟Ա։)
retrenchment, cutting off, suppression, diminution;
mutilation.
Ոչ ոստաքանցութեանն յապաւանաց պահանջող. (Պիտ.։)
cf. Յապաւանք.
Յապաւումն կամ հարթումն հերացն (այն է խուզումն). (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Յաջողութիւն;
— տալ, to ensure the success of.
Յաջողումն յառաջադիմութեան Վահանայ. (Փարպ.։)
Բազմաց ըստ առակիս պատահեաց պատրիլ՝ միով յաջողմամբն թագաւորել. (Մխ. առակ.։)
Աջողմամբն եւ բարեկամօքն մի՛ վստահանալ եւ բարձրամտել. (Պիտառ.։)
to cause to succeed, to replace;
cf. Յաջորդիմ.
Ի տեղի նորա յաջորդէ արքայ Խոսրով զՍահակ. (Խոր. ՟Գ. 49։ Յհ. կթ.։)
ՅԱՋՈՐԴԵԼ. διαδέχομαι excipio, recipio. Յաջորդութեամբ ընդունել եւ պահել. փոխանակել. փոխանակաւ ըմբռնել. շարունակել. եւ Առնուլ.
Աբրահամու հայրն ամպարիշտ էր, այլ չյաջորդեաց զանօրէնութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Զկնի Մակարիոսի զաթոռ հայրապետութեան Երուսաղէմի յաջորդէ Կիւրեղիոս. (Սանահն.։)
to succeed, to come after, to follow next, to take the place of;
to inherit, to stand next heir;
to follow, to ensue, to result, to spring or proceed from.
Առ Սահակաւ եւ դպրութիւնք հայոց յաջորդեալ. (Եզնիկ երէց.։)
succession;
inheritance;
continuation, order, series;
— իրաց, series of affairs;
— աղետից, եղեռնութեանց, succession, concatenation, series of misfortunes, of crimes.
Որ ըստ հայրենի յաջորդութեան քահանայապետութիւնն եւ իշխանութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Յառաջս.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջկոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Անուն քաղաքին էր յառաջ լուզա։ Յառաջ ի մէջ իսրայէլի այսպէս ասէր իւրաքանչիւր ոք։ Զմարգարէ յառաջ տեսանօղ կոչէր ժողովուրդն։ Յառաջ սահմանել։ Յառաջ իսկ ասել. յառաջն ճանաչել կամ դնել. եւ այլն։
Կտակարանք եկեղեցւոյ ի Սահակայ յառաջ թարգմանեցան. (Եզնիկ երէց.։)
Յառաջ՝ քան չեւ էր եկեալ բաբելացին. (Վահր. յար. (այսինքն մինչչեւ)։)
Դարձեալ՝ յաջ եւ յահեակ ասելով նշանակէ եւ յետ եւ յառաջ. որ զքառակուսի տիեզերս յայտ առնէ. (Սկեւռ. ես.։)
privilege, prerogative, special grant or endowment.
προνομία primae, praerogativa, principatus. որ եւ ասի ՅԱՌԱՋԱՄԱՍՆ. Նախամասնութիւն. Նախաբաժնութիւն. Յառաջահասութիւն. Յառաջահաս պատիւ. այսինքն Նախապատուութիւն. առանձին շնորհ, ձիրք. նախաւորութիւն. պատիւ, շնորհք, ազատութիւն.
to speak first;
to open the proceedings;
to make a preface or introduction;
to give as a specimen.
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
Յառաջաբերութեանն անմահ զենման որդւոյն Աստուծոյ. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Նախագուշակ.
Մկրտէր զմանկունս, որ էր յառաջագուշակ իւրոյ քահանայապետութեանն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Ը.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Որ յառաջադէմն է ի նոցանէ՝ դիոտրեփէս. իմա՛, սիրօղ նախագահութեան. φιλοπρωτεύων primatum ambiens.
advancement, progress, improvement, amelioration.
Որով զվարձահատոյց մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ իւրաքանչիւր յառաջադիմութեանցն. (Կորիւն.։)
placed before, propounded.
Առաջի եդեալ, եւ յառաջ սահմանեալ. առաջադրեալ. եւ Նախակարգեալ. նախդիր.
previous deliberation, premeditation.
Կանխաւ խորհելն. նախահայեաց տեսութիւն.
foreknown, predicted, foreseen.
Այր եկն, որպէս յաղագս անծանօթ իրի ասեմք. իսկ այրն եկն՝ զյառաջածանօթ իրս նշանակէ. (Սահմ. ՟Է։)
promotion, advancement.
Ոչ ժամանակաւ յետ չարչարանացն յառաջաձգութեամբ մատուցեալ։ Գահու յառաջաձգութեամբ ընկալցի պարգեւ ի թագաւորէն։ Ի ներհակէն զյառաջաձգութիւնն արտագրել. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Արծր. ՟Գ. 12։ Քեր. քերթ.։)
cf. Յառաջաբաժին.
Թափեալ ի հարցն պատուոյ, եւ յառաջամասինն գահոյէ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
cf. Յառաջաբաժին.
Թափեալ ի հարցն պատուոյ, եւ յառաջամասինն գահոյէ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
skirmish, brush.
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
cf. Յառաջամարտիչ.
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
skirmisher;
champion;
— զօրք, the flower of the army.
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
Յառաջանայ քան զբանն՝ փոփոխումն էակացն. (Սահմ. ՟Ա։)
prediction, prophecy.
Ոչ ածեալ զմտաւ զաստուածային զյառաջասացումն, այլ պարտեալ լինէր ի մահաբեր թիւնաւոր վիշապէն. (Գանձ.։)
to advance, to surpass;
cf. Յառաջատիմ.
Զյառաջատեալն ի յետս նահանջես. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
foresight, prevision.
πρόνοια, προμηθία praevidentia, providentia. Նախատեսութիւն. նախագիտութիւն. նախախնամութիւն. խնամ. նախահայեաց զգուշութիւն.
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
ՅԱՌԱՋԱՏՈՒԹԻՒՆ ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՄՆ, տման. ՅԱՌԱՋԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. προκοπή (որ է յառաջահատութիւն). processus, progressus, profectus, incrementum. Յառաջատելն. յառաջատու գոլն. յառաջադիմութիւն. զարգացումն. յառաջխաղացութիւն.
Ոչ խեռել եւ ըմպահկել յառաջատութենէ ուսմանն։ Որք ունին յառաջատութիւնս, ո՛չ ամենակատար յանձնկալութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 31։ ՟Դ. 34։)
foregoing, preceding, previous, antecedent, precedent;
fore-runner, precursor, outrider;
antecessor, predecessor;
— լինել, to precede, to forego, to fore-run, to outride.
Յառաջընթաց լինէին կեանք, զի կարկեսցի սանձեսցի մահ. (Կոչ. ՟Գ։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Ի յատակս մահու յառեալ գիտեսցէ։ Ի յայս խորհուրդ խորին յառեցան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. կուս.։)
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Քրիստոս յարեաւ, ընդ նմա յարի՛ք (կամ ընդ նմայ արիք), աւետիս. (Շ. տաղ. (ուր պահի յ, զի մի՛ նոյն ձայնաւոր կրկնեսցի, ընդ նմա արի՛ք)։)
gazing, stare;
contemplation.
Ճահաւորեցան մարդկային ընթացք առ միայնակ յառումն նպատակի ընտրութեան. (Նար. մծբ.։)
jessamine, jasmine.
ՅԱՍՄԻԿ ՅԱՍՄԻՆ կամ ՅԱՍՄԻ. Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. ἱάσμη , ἱάμινον (ի ἵον որ է մանուշակ). ՛ jasme, jasminum. իտ. gelsomino. եասէմի, եասըմ եաղը. Տունկ մանրատերեւ՝ երկայն եւ բարակ եւ կակուղ գաւազանօք. եւ ծաղիկ նորա սպիտակ՝ անուշահոտ յոյժ. իսկ իւղն յասմեան ասի կազմեալ ի սպիտակ մանուշակէ.
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
Զքաղաքն ի հիմանց յատակեցին։ Զգերմանացիս ստահակեալս Մարկոս Ղուկիոս յատակեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի ձեռն կնոջ զորդիսն Հեղիու քահանայի յատակէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Ծով է դարձեալ ճանապարհ յատակեալ ի շահ վաճառականաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
Անկեալ դնի խնամաբար յար ի չարիս ի մանկութենէ։ Յար հատուցանիցեմք։ Ոչ ի միում ժամանակի միայն, այլ յար հանապազորդաւ վարեցեալ քաջաբերութեամբ։ Յար պահել։ Զկերպարան զամենայնի ունել յինքեան երեւեցուցանիցէ յարն տեսլենէ. (Փիլ.։)
Անշիջանելի բոցոյն, եւ յար արթուն որդանցն լիցուք ճարակ առանց սպառելոյ եւ մահու. (Սարկ. քհ.։)
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
Յարաբարդեալ լեռնահանգէտ եւ յոգնակոհակ կոյտս մեղաց. (Սկեւռ. աղ.։)