life-bringing, vital, vivifying;
zodiac.
Կամ տեսանիլ նշանակեալ անպարտելի զօրութեանն, կամ սուրբ եւ կենդանաբեր. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
ԿԵՆԴԱՆԱԲԵՐ գ. ζωοφόρος, ζωδιοφόρος signifer orbis, zodiacus. Կամար կենդանակերպից. զոդիակոս.
Մերթ եւս՝ Իւրաքանչիւր կենդանակերպ.
portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.
Տապանակ կենդանագիր կտակին. իմա՛, կենդանագրեալ, աստուածագիծ։
to take or paint a portrait, to paint;
to pourtray, to depict, to paint;
to imprint, to figure.
Եւ այժմ է նա կենդանագրեալ յերկինս ի ձեռն աստեղաց. այսինքն ձեւացեալ որպէս կենդանակերպ. (Նոննոս.։)
cf. Կենդանածին.
Ի կենդանեաց կենդանի սերեալ, որպէս կենդանակազմ, կամ կենդանածին.
desirous of living, fond of life;
zoophilist
Փոխանակ գիականց զկենդանասէր մարդիկք ժանեօք մանեալ աղացեալ ուտէին. (Յհ. կթ.։)
lively, enlivening.
Է եւ քաղաք յիս պանծալի պարագրական, յոր աշտարակք՝ կենդանատիպք երկոտասան. այսինքն կենդանակերպք. որպէս մեկնաբար դնի ի հին տպ. (Շ. իմ. եղակ.։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ζῶον, ζόν, animal. հայվան. իսկ բանականն, հայվանի նադըգ.
Կենդանի բանական կամ բանաւոր. այս ինքն մարդ. (Սահմ. Ա։)
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
Փոխանակ մահառիթ եւ մահածին տնկոյն՝ զկենսածին եւ զկենսացուցիչն բուսուցեր զքրիստոս. (Անան. եկեղ։)
vital.
Կենդանական. եւ կենսառիթ.
Արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ. (Պիտ.։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
Կենցաղ վարձկան (այսինքն վարձկանական), եկ ծառայից վայելուչ. (Արիստ. առաք.։)
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
Ուղիղ կենցաղավարութեամբ։ Զեղանակ չար կենցաղավարութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։ Ճ. ՟Ա.։)
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
Կցորդ կերակրոյ. սեղանակից.
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
φόβητρον terriculum, terriculamentum. որ եւ ռմկ. խրտուիլակ, խրչլակ, խունջ, ծանակ . թ. գօրգուլուգ. Ինչ մի խրտեցուցիչ եւ ահարկու. որպիսի է եւ նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ կանգնեալ ի պարտէզս եւ յայգիս ի խրտուցանել զթռչունս.
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
միայն խօթացեալ ի վերայ աստուծոյ հայհոյութեանցն։ Բազումքյոյժ ի վերայ քրիստոսի հայհոյութեանն խօթացեալք։ Ոչ ըստ միոյ եղանակի արտաքոյ տրտմեալեւ խոթացեալք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. ՟Լ՟Ը։)
cf. Խօլ;
— ախտ, extravagant desire or inclination;
— երկիւղ, a panic;
— խնդութիւն, extravagant joy, sportiveness, wantonness;
— ցնորք, nocturnal phantoms or spectres.
Անբանական. յիմարական. որ եւ ԽՕԼ ասի. խենդումենդ.
foolishness, nonsense, folly.
Երկրաւոր իմաստութիւն ասէ, որ խօլութիւն մանաւանդ՝ քան թէ իմաստութիւնք են. (Վանակ. յոբ.։)
eloquent;
cf. Խօսուն.
Խօսուն. բանական. եւ Քաջաբան. ճարտարախօս.
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Որ խօսի ընդ այլում. եւ նա՝ ընդ որում խօսի ոք. խօսօղ ի միասին կամ փոխանակաւ. Հետը խօսօղ.
speaking;
mediator.
Խօսուն. խօսական. խօսողական. բանական. մտաւոր. ճարտար ի բանս. եւ Խօսարան.
betrothed, affianced husband, intended.
Ըստ օրինացն խնամոց խօսնայր ունէր զյովսէփ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
betrothal, betrothing.
Այս ժամանակս խօսման ժամանակ է. գայ ապա եւ ժամանակ առագաստիցն, որ է արքայութիւնն երկնից. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ի՟Ե։)
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
λαλητός, λογικός loquendi facultate praeditus. Ունակ խօսից, բանից. բանականութեան, եւ կարողութեան խօսելոյ. բանական. բանաւոր.
ԽՕՍՈՒՆ. ա. λογικός rationalis. Բանաւորական. խօսողական. բանական.
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
ԽՕՍՔ λάλημα, λαλιά loquela λόγος , ὀμιλία verbum, sermo, homilia, conversatio μελέτη meditatio, declamatio φθόγγη, -γος vox եւ այլն. որ եւ ԽՕՍ, (տե՛ս ի վեր անդր) Ասք. ասութիւն. ասացուած. արտաբանական բան ձայնաւոր. զրոյց. բարբառ նշանական յօժեալ ի բառից.
the fourteenth letter of the alphabet, the ninth of the consonants;
fifty, fiftieth.
Ծ. ՟ծ. Որպէս նշանակ թուոյ, է Յիսուն կամ յիսներորդ։
rippling, undulation, waving motion;
— ճօճանակի, oscillation.
hole;
opening, aperture;
bored;
perforated;
— բանալ, to make or bore a hole;
խնուլ զ—, to stop up a gap;
ի — կարաս կրել ինչ, to draw water with bottomless buckets, to labour in vain.
Ծակ, ասղան, կամ վիմի, կամ իժից։ Ծակ մի յորմն։ ծակեաց ծակ ի բերան տապանակի։ Որք տեսանեն ընդ ծակս (աչք).եւ այլն։
cf. Ծաղրալից;
risibility.
Ծաղրականն՝ բանական մարմնոյս միայն. (Լմբ. սղ.։)
Միայն բանականիս է յարագոյ ծաղրականն եւ լալականն. (Երզն. քեր.։)
tortuous, winding, anfractuous;
շաւիզ —, zigzag.
Ուղտ ծամածուռ։ Ծամածուռք իբրեւ զուղտս. (Վանակ. յոբ. եւ հց։ Վրդն. ել.։)
supreme, extreme.
ծայրագոյն նշանակեաց ասելո զնա, որ է ի վերայ բոլորից աստուած. (Աթ. ՟Ը։)
leaf buds.
անպիտան երկրային գիջութիւն ի ծայրապտուղսն յարմարի ... փոխանակ ծայրապտղոցն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Ծայրապտուկք.
անպիտան երկրային գիջութիւն ի ծայրապտուղսն յարմարի ... փոխանակ ծայրապտղոցն. (Նիւս. երգ.։)
"cf. Ծայրակոտոր առնեմ;
to abridge, to shorten;
to cull, to gather, to extract, to compile, to make a collection or selection;
to recapitulate;
to refer briefly, to touch in passing, to say in few words."
Ծայրաքաղ արարաք վասն ձերոյ հրաւիրանաւ հաւատոցն։ Զոր այժմ առ ժամանակ մի ծայրաքաղ արարաք. (Կոչ. ՟Դ։)
acropolis, citadel.
Ցանկութեանցն յաղթիցէ սեռի, յորժամ ի ծայրաքաղաքն բանականին հրամանին կամաւորապէսն անսալ ոչ կամիցին. (Պղատ. տիմ.։)
notice, advertisement;
declaration;
intimation;
notification.
Նշանակիչ ... ի բացուստ անդր ծանուցմամբն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
of unknown speech, of a foreign tongue.
Բանս հաւանականս առ նոսա խօսէր. Իսկ նոքա իբրեւ ի ծանրաձայնէ ի բաց դառնային, ասելով, զի՞ բնաւ լսէք դմա. (Գէ. ես.։)
to weigh, to be heavy, to grow dull;
to increase, to grow heavier;
to grow worse, to become more grievous;
to be angry, enraged;
— աչաց, to be oppressed by sleep;
to become purblind, to lose one's sight;
— ականջաց, to become hard of hearing;
— կնոջ, to be with child;
— ումեք, to be a burden or a charge to, to molest;
ծանրացեալ ի հոգոց, loaded with anxieties;
careworn;
ծանրացեալ ալեօք, bowed down by the weight of years;
ծանրացեալ էր հասավաւ, he was very old;
ծանրասցի գործ նոցա, let more work be laid on them;
ծանրացաւ պատերազմն ի վերայ նորա, the battle went sore against him.
Ծանրացաւ մովսէս առաջնորդել բանակին միայն. (Մծբ. ՟Զ։)
knowing, known, manifest;
recognizable;
connoisseur, good judge of;
acquaintance;
friend;
indication, token, sign;
disciple, scholar;
—ս տալ, to make known, manifest, to disclose, to reveal;
to make acquaintance with;
—ս տալ զանձնէ, to make oneself known, to manifest or reveal oneself;
ի —ս գալ, to be known, manifest or revealed;
— լինել, to know, to be acquainted with;
—ք մեր, our acquaintances, friends, the people of our acquaintance.
Էր եւ ծանօթ գիտութեան գրոց։ Ընտել եւ ծանօթ էր ճարտասանական հրահանգիցն. (Արծր. ՟Բ. 4։ ՟Գ. 9։)
ԾԱՆՕԹՍ ՏԱԼ. ա. ἁναγνωρίζω, γνωρίζω, -ζομαι notus facio. կր. innotesco Ծանուցանել, իլ. յայտնել. զանձն կամ զիրս. իրագէտ առնել. նշանակել. նշանակս տալ.
to take or acquire knowledge of, to inform oneself, to know;
to be acquainted, to become or get acquainted with, to make the acquaintance of.
Ի լերինն արժանաւորացն տեառն ծանօթացաւ։ Ծանօթանայ ախորժալի (այսինքն ճանաչի). ծանօթանայր բանակ (գոլ). (Պիտ.։ ստէպ։)
knowledge;
notion;
information;
acquaintance, familiarity, friendship;
note, annotation, notice, explanation;
—ս առնել յաւելուլ, to annotate, to comment on.
ԾԱՆՕԹՈՒԹԻՒՆ. γνώρισμα indicium, argumentum, proprietas. Նշան ծանօթական եւ ոչինչ. նշանակ. ցուցակ. ցուցակութիւն.
Նշանակեաց զաւազկն. եւ արդ դիտեա՛ եւ զհօտապետին զծանօթութիւն, զինչ նշան իցէ այնպիսւոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
Փոխանակ փողոյ եւ ծափոյ ի վերայ միմեանց ողբերգութիւն առեալ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
to strike, to beat;
to crush, to grind, to pound;
— զկուրծս, to beat the breast.
Լա՛ւ էր մօտ յաստուած ծեծանիլ՝ քան ի նմանէ հեռի լինել. է աշխարհիկ ձայն. փոխանակ ասելոյ, ծեծիլ. գանակոծ լինել։
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
ԾԵՐԱԿՈՅՏ. ա. ըստ հյ. իբր Ծերակուտական. Որ եւ ՍԵՆԿՂԻՏԻԿՈՍ. ատենական. կամ ծերոց. (փոխանակ ասելոյ ըստ յն. գոյական հոլովմամբ, ծերակուտի. ի ծերակուտէ, ծերակուտիւ)
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Ի ժամանակի ծերութեան։ Ծերութիւն պատուական կամ պարարտութեան։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Կերակրել զծերութիւն քո։ Որդի ծերութեան։ Ծնայ որդի ի ծերութեան իմում։ Մի՛ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Եղիսաբէթ ղղի է ի ծերութեան իւրում.եւ այլն։
to overstrain, to distort the sense of a passage, phrase or word, to parody.
զանունն իմ տէր՝ ոչ ցուցի նոցա. ծաքելով է ընթեռնելի (թերեւս պարուկաւ, կամ զիմաստն գուշակելով), փոխանակ ասելոյ՝ թէ ցուցի. (Կիւրղ. ել.։)
rain-bow, iris;
halo.
ἷρις iris (իբր Ծիր ածեալ, ածօղ. եւ այն՝ որպէս ծիրանազարդ) որ եւ կոչի ԳՕՏԻ ԱՐԱՄԱԶԴԱՑ. եւ ըստ սուրբ գրոց՝ ԱՂԱՂՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Կամար սքանչելի եւ բազմագունի երեւեալ յօդս յընդհանրմանէ ճառագայթից արեգական ի ցօղագին ամպս. Ծիրանի գօտի, կանանչ կարմիր գօտի, երկան գօտի, անանակ ՝ (որպէս թէ աղեղնակ).
laughable;
pleasant;
ridiculous;
laughing.
Որպէս եւ մարդոյ (յատկութիւն է) ծիծաղականն. քանզի թէպէտեւ ոչ ծիծաղի, այլ ծիծաղական ասի բաւորելովն։ Տարբերութիւն, բանական. եւ յատուկ, ծիծաղական. (Պորփ.։)
risibility.
որ եւ ասի ըստ յն. ԾԻԾԱՂԱԿԱՆՆ. τὸ γελαστικόν . Կարողութիւն ծիծաղելոյ, յատկութիւն բանականի.
to smile, to laugh;
to laugh at, to scoff, to deride, to mock;
to look pleasant, to smile, to laugh;
ընդ քիմս —, to laugh constrainedly;
— ընդ միտս, to laugh in one's sleeve;
մեղմ —, to titter;
— յանդէպս, to giggle;
բարձրաձայն —, to burst out laughing, to laugh out;
— յոյժ յոյժ, յանչափս, to burst, to split ones sides with laughing, to choke with laughter;
չիք ինչ —ղելոյ, there is nothing to laugh at;
եւ —ղեցան յոյժ, and they burst out laughing;
անդ ծիծաղէր լիութիւն եւ գեղեցկութիւն, the whole country laughed with fertility & beauty.
Աբրահամ ծիծաղեցաւ, եւ խօսեցաւ ի սրտի իւրում։ Ծիծաղեցաւ սառա ընդ միտս։ Ոչ ծիծաղեցայ։ Ո՛չ այդպէս, այլ ծիծաղեցար. (որ էր հաստատութիւն ծնանելոյ զիսահակ։) Ժամանակ լալոյ, եւ ժամանակ ծիծաղելոյ։ Երանի որ լան այժմ, զի սգայցէք եւ լայցէք։ Եթէ ծիծաղէր, ծիծաղէր ընդդէմ նորա։ Եւ ասէ դանիէլ ծիծաղելով, մի՛ խաբիր արքայ. եւ այլն։
Յն. ոճով. հյց. խնդ. ըստ ամենայն նշանակութեան.
laughing, given to laughter.
Փոխանակ ծիծաղկոտի՝ մտախոհ. (Ածաբ. նոր կիր.։)
purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
ԾԻՐԱՆԻ. իբր ա. πορφύρεος, -ους, ἁλουργός, -οῦν marinae purpurae colore tinctus, purpureus, -um, violaceus. ծիրանական. ծիրանեգոյն. կարմրերանգ, բոցագոյն, վարդագոյն. եւ Մանուշակագոյն. եւ Ծովագոյն. եւ երփն երփն.