arrayed, attired or dressed like a bride.
Պաճուճեալ զարդարեալ որպէս զհարսն, եւ որ ինչ հայի ի պաճուճանս հարսին.
Հարսնապաճոյճ զարդարեցաւ (եկեղեցի), խաւար չարին նըսեմացաւ. (Տաղ.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
Հարսնարան անմահ արքային։ Հարսնարան արանց արդարոց. (Շար.։)
oppression, violence, vexation, exaction, extortion.
Հարստահարութեամբ բազմաւ ընդարձակել զսահմանս, կամ ընդ իւրեւ զոք հնազանդեցուցանել. (Յհ. կթ.։)
interrogation, examination, question, inquiry, proceeding, inquisition;
ի հարցափորձ մուծանել, մատնել, cf. Հարցափորձեմ.
Խնդրէին ի հին մատեանս ի գիրս հարցափորձից. յն. βιβλιοθήκη ի մատենադարանի, այսինքն ի դիւանի. որ եւ թարգմանի գիրք յիշատակարանաց։
the Song of the Three Children.
Նոյնպէս եւ զհարցն. (՟Դ՟Ձ։ Հարց. ՟Ա՟Ձ. ըզքեզ արդար։ Ուրբաթ.)
certain short Armenian canticles or hymns so called.
ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ որ եւ ՓՈՔՐ ՀԱՐՑ կոչի. Փառ, եւ փառեր հարցիցն. որ են ի հին ժամագիրս կամ յերգարանս որպէս համառօտ շարականք ի տեղի այժմու ընդարձակ հարցներոյն. զոր օրինակ.
messmate;
guest;
fellow-boarder, table-companion;
— լինել, to eat together.
Արդարք եղիցին հացակիցք քո. (Սիր. ՟Թ. 22։)
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
Խթան իշոյ, հաւանիցն հանդարտիցն հաւանական բարի շնորհքն. (Համամ առակ.։)
Հաւանս զնոսա ցուցանելով առաքելոցն, եւ ոչ դիմադարձս. (Տօնակ.։)
persuasible, likely, probable, plausible;
— է, չէ —, it is likely;
unlikely.
Հաւանական միտս դարձի ստանալ։ Ոչ երբէք հաւանական միտս ի հնազանդութեան սակի ստացեալ. (Յհ. կթ.։)
persuasion, consent, agreement, acquiescence;
approbation, suffrage;
միաշունչ, միաբան հաւանութեամբ, unanimously, by common accord or agreement, in concert, by a common or unanimous consent, jointly;
by mutual agreement;
ի հասարակ հաւանութենէ, by common consent;
— բերել, to consent, to accord, to agree;
ձեռն տալ հաւանութեան, to consent to, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
առանց քոյն հաւանութեան, without your consent.
Քաղցր հաւանութեամբ, եւ հեզ հանդարտութեամբ. (Եղիշ. միանձն.։)
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
Պահեաց ի կերակրոցն հ դասու արդարոցն գնդի։ Թէ մաքրեմք հաւասար առաջնոցն զանձինս։ Հաւասար մեզ ամբողջ հաւատան. (Լմբ.։)
equally distributing.
Նոյ՝ արդար, հաւասարաբաշխ՝ աստուծոյ, երկրի, հոգւոյ եւ մարմնոյ, իւրոցն եւ օտարաց. (Վրդն. ծն.։)
of equal measure, just, equal.
Եւ որպէս Հաւասար չափօղ. հաւասարաբաշխ, արդարադատ.
just, equitable.
Իբր Արդարասէր. անաչառ.
Արդարադատ եւ հաւասարասէր կշիռս ունելով յամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 23։)
reptile;
creeping;
— ցաւ, gangrene.
(լծ. թ. սօղուլ. ճան ). ἔρπετον reptile. Զեռուն՝ որ սողի ի վերայ երկրի. ճճի անոտն կամ կարճոտն կամ բազմոտանի. տես (Ծն. ՟Ա. 24։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 29. 41. եւ այլն։) Դադարք սողաց լեալ էին ամենայն անդամք ճգնողին. Իսիւք.։
today.
Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։)
paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.
Ջուր ծառանց զերդ սոսնաձ լինի դարձեալ. (Վստկ. ՟Խ՟Թ։)
simple;
common, ordinary;
depraved, devoid;
sharp, acute;
simply, solely;
terror, horror;
horrible.
Որ անուն չար ի նոցանէ ոչ եդաւ ի վերայ մեր, ոչ սոսկ, այլ՝ արդարութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
dying of starvation;
— առնել, to starve to death;
— կորնչել, լինել, cf. Սովամահիմ.
Ոչ սովամահ առնէ տէր զանձն արդարոյ. (Առակ. ՟Ժ. 3։)
custom, habits, manners, usage, practice, use, bent;
արդի, նոր —, mode, new fashion;
հնացեալ —ք, ancient customs;
տարադէպ, դժպատեհ —, abuse, corrupt practice;
չար, յոռի, գարշ —, bad habit, ugly way, sad or nasty trick;
ընդ սովորութեան, according to custom, as usual;
ընդ ոչ սովորութեան, out of use or custom, unusual;
ընդ սովորութեան իւրում, as is his wont, according to his custom;
մեք չունիմք —, it is not our custom to, we are not in the habit of;
երկրորդ բնութիւն է —, use is second nature;
cf. Ունակութիւն.
Որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է, առաւել եւս սովորութեանցս։ երկնայնոցն զարդարեալ սովորութեամբք. (Խոր. ՟Ա. 1 ։ ՟Գ. 67։)
theirs;
of those.
Զսոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց։ Խոցոտեն զիս յաղագս սոցայցն հոդք ոչ սակաւք։ Սապէս եւ ըստ սոսայքն որակք ասիցեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Արիստ. որակ.։)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
submersion;
waning.
Ըստ լուսնական լրութեան եւ սուզականութեան։ Զարմանալի ծառոյն դէպք ի միում աւուր ունել աճմունս փոյթ ընդ փոյթ, եւ դարձեալ սուզականութիւնս յանկարծ օրէնս լինել. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ 3։)
to whistle;
to hiss, to receive with hisses.
Շչեսցէ, այս ինքն տացէ նշան. դարձեալ սուղղեսցէ. եւ սուղղեսցէն. սովոր են մեղուաբոյծք սուղղել մեղուաց. եւ տանին զնոսա ի ծաղիկս եւ ի դալարիս, եւ դարձեալ ածեն զնոսա ի տեղիս իւրեանց. (Գէ. ես.։)
light sleep with fleeting dream.
Բազումն հանդարտութեան եղեալ՝ սուղանուրջ նինջ եկեսցէ. (Պղատ. տիմ.։)
sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
Ամենայն մարդ սուտ է։ Լաւ է աղքատ արդար քան զմեծատուն սուտ։ Սուտ են որդիք մարդկան։ Վկայ սուտ։ Ոգի սուտ։ Շրթունք սուտք։ Լեզու սուտ։ Սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում. եւ այլն։ Կամ Բան սուտ։ Տեսիլս սուտս։ Մի վկայեր զընկերէ քումմէ վկայութիւն սուտ. եւ այլն։
Զոր շրթամբք առ երկիւղի մեծարեցաք սուտ։ Նա արդար է, եւ մեք սուտ կռուիմք. (Փարպ.։) Եթէ կամէր գնալ աստի, մեք ընդէր աշխատեցաք սուտ (տպ. զուր), եւ շինեցաք զդա։ Եթէ ոչ զգուշասցի, այլ ընդունեայն եւ սուտ (տպ. եւ ընդ սուտ) ծախսցէ զաւուրս իւր ի շփոթս եւ ի հոգս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ձ։)
only in name, false;
pseudonymous.
Լուաք դարձեալ զոմանց քահանայից զսուտանուն գիտնոց. (Շ. թղթ.։)
armed at all points, armed from head to foot, cap-a-pie.
Թէ զսպառազինի զգլուխն (այս ինքն զզօրագլուխն) ի բաց առնուցուն, ոչ այնուհետեւ կարգ եւ կազմած ճակատուն յարդարիցի. (Ոսկ. եբր.։)
to arm, to arm at all points, totally;
to equip, to fit out.
Ընդդէմ դարեհի սպառազինեցաւ։ Սպառազինեցաւ ընդդէմ պարսից։ Սպառազինեցաւ ի վերայ նորա։ Երկոքումբքն սպառազինէր։ Որովք եւ սպառազինել (այս ինքն իլ) հրամայէ զզօրավարսն հաւատացելոց պօղոս. (Խոր. ՟Բ. 85։ ՟Գ. 12։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ ժղ. հռոմկլ։ Խոսր.։)
total, entire, complete, extreme;
extremely, to the last extremity, utterly, entirely, totally.
Սպառսպուռ դադարեաց թագակալ պերճութիւնս։ Սպառսպուռ ի վերջ հասեալ դադարէր։ Դղրդեալ կործանեցին սպառսպուռ զհայաստանեայսս. (Յհ. կթ.։)
service, office, function;
administration;
վարժել ի —, to inure or accustom to service.
Մտերմական ծառայութեամբ կատարէր զբոլոր սպասահարկութիւն նորա։ Յոլով ժամանակս կատարեցին ի սպասահարկութիւնս (առաքեալք)։ Առ սուրբս սպասահարկութեան։ (Զհրեշտակս) քումդ հրամանատրեաց կալ յանդադար սպասահարկութեան։ Սպասահարկութեան ուղղութիւն. (Յհ. կթ.։ Կանոն.։ Նար. խչ.։ Անան. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սպասաւոր;
guardian;
assistant, helper, sick woman's nurse.
Եկեալ սպասեակն՝ տեսեալ զարմացաւ. (Վրք. հց. ձ։) սպասեակ. Այն՝ որ սպասեալ մնայ՝ որպէս դէտ, պահապան, եւ դարանակալ.
Ոչ գործոյ կարօտէր դրախտն, եւ ոչ սպասեկի. քանզի ո՞ էր՝ որ դրժելոցն էր։ Եթէ զօրութիւն ոգւոց փոխեսցի, աստուածպաշտութիւն զսպասեակ զնստական անկարութիւն եւ ամպարշտութիւն հարկ է ակն ունել։ Բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ.։ 3)
to hope for, to expect, to wait for, to look for, to look forward to;
to observe, to watch, to spy;
to serve;
to be reserved for.
եւ ն. προσδέχομαι, προσνοέω, ἑμμένω , τηρέω, παρατηρέω, διαπαρατηρέω expecto, exspecto, observo, adverto, maneo եւ այլն.(ծ. լտ. էքսբէքդօ. պ. բաիսդէն ). Ակն ունել յուսով. կալ մնալ ումեք կամ իմիք. դադարել ուրէք առ ժամանակ մի՝ դէտակն ունելով ելից իրաց. դիտել. համբերել. պահել.
Ունիմ զբազումս, զի սպասեսցեն ինձ։ Սպասեցէ՛ք եւ դարմանեցէ՛ք զդա։ Սպասէին նմա ինքն եւ կին իւր։ Սպասել եղբօրն որպէս անձին իւրոյ։ Ոչ կարեմ սպասել սմա վասն դժնէհոտութեան նորա։ Թուէր թէ եւ օդք սպասէին թաղման նորա. (Վրք. հց. ստէպ։)
servant.
Բազումք անդէն շուրջ զնովաւ սպասիկք։ Կացուցանէ դարձեալ սպասիկս եւ գահաւորս։ Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. դաստիարակաց, սպասկաց, դայեկաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Թ։)
cicatrix, scar, seam, mark;
stain, spot, stigma;
— կեղեքածի, scratch;
ածել զ—ս ի բժշկութիւն, to heal up, to cicatrize, to close.
Թէպէտ վէրք (մեղացն) անցանեն, այլ սպիքն՝ թէպէտեւ դարման ոք առնէ, չանցանեն, եւ կան մնան տեղիք սպեացն յամենայնի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
white-fleeced.
Լուացեալ դասք սեւագոյն այծեացն՝ ի սպիտակակիզն գոյն օդեաց դարձեալք. (Փարպ.։)
cf. Տածեմ.
waywardness, insolence, petulance, insubordination, mutiny;
ստահակութեամբ գնալ, to behave in a disorderly manner.
Ստահակութեամբ գնան։ Զմտաւ ածէր զստահակութիւն քաղաքացւոցն՝ որ զնա ի փախուստ դարձուցին. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 11։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 3։)
to acquire, to gain, to obtain, to get;
to have, to possess, to hold;
to purchase, to buy;
to create;
վերստին —, to regain, to re-acquire, to recover;
փառս —, to achieve glory.
Տէ՛ր աստուած մեր ստացի՛ր զմեզ. ստացար արարչութեամբ, հնացաք մեղօք. ստացի՛ր ողորմութեամբ, զի նորոգիցիմք յարդարութիւն. (Գէ. ես.։)
to collocate or settle oneself.
ՍՏԵՂԱՆԱՄ ՍՏԵՂԵՄ. ἑμφιλοχωρέω libenter habito, acquiesco. Կա՛մ է որպէս Զտեղիլ. զետեղիլ. զտեղի առնուլ. եւ կամ Հանգչել հանդարտել որպէս թռչուն ի վերայ ստեղան.
to collocate, to place, to settle, to establish.
ՍՏԵՂԱՆԱՄ ՍՏԵՂԵՄ. ἑμφιλοχορέω libenter habito, acquiesco. Կա՛մ է որպէս Զտեղիլ. զետեղիլ. զտեղի առնուլ. եւ կամ Հանգչել հանդարտել որպէս թռչուն ի վերայ ստեղան.
Armenian modulated chants.
(շարական). իբրու Բազմաստեղն, բազմաճիւղ, գեղգեղեալ որպէս մեղեդի. եւ կամ ստեղեալ երգ՝ հանգստեամբ եւ հանդարտ նուագելի. (Շար.։ Տօնաց.։ Տե՛ս եւ Ստեղն կամ Ստեղ ըստ ՟Բ նշ։)
innate, inborn.
Եւ որպէս Հնարիմաց ճարտարօղ. դարանակալ.
to surmount, to prevail;
to hurt, to injure, to wrong, to prejudice, to damage.
Եթէ իջեալ կայցես ընդ մանկունսն, ոչինչ այնուհետեւ ստնանիցէ քեզ հուրն։ Բամբասանքն ոչինչ կարիցեն ստնանել ձեզ։ Թէպէտեւ իրքն կարծիցին՝ թէ արդարոյն ինչ ստնանիցեն, այլ վնասն անդէի ի չարչարելիսն դառնայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 15. եւ Ոսկ. ես.։)
to subdivide.
Կենդանին զի բաժանի յանբան եւ ի բանաւոր, ստորաբաժանեսցուք դարձեալ զբանականն յանմարմին յարարեալ, եւ ի մարմնաւոր. (Սարկ. պատկ.։)
subscription;
signature;
description.
ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. descriptio. Ընդարձակ սահման. բացատրութիւն.
inferior;
terrestrial, mundane;
—ք, terrestrials, mortals, mankind.
Եւ արդարեւ ելաք ի ստորայնոցս ի բարձրագոյնսն՝ ուտելով զմարմին ճշմարիտ գառինն Աստուծոյ. (Շիր. զատիկ.։)
submerge, to immerse, to send to the bottom, to ingulf.
Զստորասուզեալ եւ զխոնարհեալ սեռս հայկազեանս տոհմի վերստին դարձեալ յառաջին փառսն նորոգեսցէ. (Ոսկիփոր.։)
underground;
subterranean.
κατάγειος, καταχθόνιος, γεώδης terrenus, terrestris. Որ ինչ կայ ընդ երկրաւ, ի խորս երկրի. սանդարամետական. եւ Բնակեալն ի ներքոյ երկնից. հողեղէն. գետնամած.