to hinder, to stop, to prevent.
Յեսու կոյս գոլով՝ ոտնակապեաց զարեգակն, եւ շքայլեաց զլուսինն, թ զյորդանան յետս դարձոյց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
glorious, magnificent, rich, sumptuous, pompous, splendid, superb, majestic;
honourable, august, illustrious, respectful, sublime;
elegant, fair, handsome, genteel, agreeable.
Վատսն շքեղ երեսաց ինչ եւ կաշառուց զիրաւըունսն արդարոյ գողանայցէ. (Մանդ. ՟Բ։)
highly ornamented, richly adorned, magnificently dressed, splendid, magnificent, superb.
Շքեղազարդ պայծառութեամբ զարդարեցան ամենեքեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to adorn richly, to decorate, to embellish.
ՇՔԵՂԱԶԱՐԴԵԼ. Շքեղաբար զարդարել. շքեղացուցանել. փառաւորել.
the twenty fourth letter of the alphabet and the sixth of the vowels;
six hundred, six hundredth.
Կինս՝ զոր ետուր ինձ, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի, եւ կերայ. ո՜ պատճառ, որ իրաւունս ոչ ունի. ո՜ պատասխանի, որ ոչ արդարացուցանէ զմեղանչականն. ո՜ բարբառ դատապարտութեան, որ ոչ փրկէ զդատապարտեալն. (Ոսկ. ծն.։)
Անիծեա՛լ լիցի երկիր ի գործս քո. հող էիր. եւ ի հող դարձցիս. ո՛ անիծիցս այսոցիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանէ։ Ո՜ բարբառոյն, զոր անբաւ յաւիտեանքս շարժել ոչ կարեն։ Ո՜ բանին, յորմէ թագաւորք եւ մեծամեծք եւ տնանկք սարսեն եւ դողան. (Ոսկ. ծն.։)
Զի եթէ աստուածն իւր սուտ գտաւ, առ ո՞ ոք ի մահկանացուաց աստի դա արդար գտցի. (Եղիշ. ՟Է։)
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
seat of the soul.
Է արդարութեան միաբանութիւն իմն եւ յօդակապութիւն ընդ ոգիակողմանն կողմն գործել. (Եւագր. ՟Ը։)
to brandish the horns, to butt with the horns;
to butt, to run against, to contend, to fight, to come to blows, to make war;
ընդ անձին —, to contend with oneself.
hedge-hog;
— մեծ, porcupine;
— ծովու, echinus marinus, sea-urchin, sea-egg;
ձագ ոզնւոյ, hedge-pig.
Ի դարանս ոզնեաց. (Վրդն. լս.։)
cf. Ոխ;
revenge;
wrath, anger, indignation.
Եւ իբր Երեսդարձութիւն, կամ վրէժխնդրութիւն օրինաւոր.
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
Ո՛հ ո՛հ, արդարն մոլորեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ յորմէ եւ Սարգ. եւ այլք։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
Ողբս ի բերան առեալ անդադար աշխարէին զմեզ. (Եղիշ. ՟Ե։)
cry, weeping, lamentation, complaint.
Ողբմամբ մեծաւ։ Հառաչմամբ եւ ողբմամբ։ Դադարեցէ՛ք յողբմանէդ. (Նիւս. թղմ.։)
furnished, adorned with bunches.
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
full of bunches.
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
ՈՂԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻ ՈՂԿՈՒԶԱԼԻՑ. Ողկուզօք զարդարեալ՝ լցեալ.
cf. Ողողեմ.
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to inundate, to cover with water;
to immerse, to plunge, to dive;
to rinse, to wash.
Աղեքսանդրի խնդրեալ ջուր՝ ողողել զբերանն, դարձեալ Յուղղոս զբաժակն դեղով արարեալ մատուցանէ նմա. եւ նորա առեալ, եւ ողողեալ զբերանն. (Պտմ. աղեքս.։)
to smooth, to level, to plane;
to curry, to polish, to set a gloss upon, to make smooth or polished;
to smoothen;
to iron, to hot-press, to satin;
cf. Շողոմեմ.
λειόω laevigo. Ողորկ կացուցանել. յղկել. հարթել. յարդարել. արծնել. փայլեցուցանել. կոկել. շտկել.
Սկսանի դարձեալ ողորկել, եւ կակղագոյն հեշտալի իմն զբանն ի լսելիս արկանէ։ Զի ծանրագոյն իմն էր նոցա մեղադրութիւնն, դարձեալ ողորկէ, եւ ասէ, ո՛չ ի դատապարտութիւն ինչ ասեմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
respiratory;
cf. Շնչաւոր.
Լցան եւ ջուրքն շնչականօք, եւ զարդարեցան. (Եփր. ծն.։)
to be animated, to live, to breathe, to respire.
Եւ ահա շնչանայր վերստին մանուկն՝ ի դժոխոցն դարձեալ դրանց. (Սկեւռ. լմբ.։)
wind-pipe, trachea, throttle;
lung.
Շնչափողն ի ծածուկ ի ներքս ամրացեալ՝ զիա՞րդ անդադար ունի զօդոցն եւ զշնչոց տալ եւ առնուլ զմատակարարութիւն։ Ի մենակ հողոյ լինել ոսկերացն կարծրութիւն, եւ շնչափողոյն փափկութիւն. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։)
splendour, brightness, blaze, flash;
heat, red heat.
Արդարքն մխեցան ի փուռն հնոցի արդարութեան, եւ ներկան ի շողիւնս՝ ի գոյնս հոգւոյն սրբոյ. (Ագաթ.։)
to assume wrongfully, to usurp, to appropriate, to take forcible possession of, to ravish, to ascribe or impute to oneself.
Զիա՞րդ արարեր զդա ընծայս տաճարին, եւ դարձեալ առ քեզ շորթեցեր. (Ոսկ. գծ.։)
breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."
Օրհնեցէ՛ք հոգիք (յն. πνεῦματα լտ. siritus ) եւ շունչք (յն. ψυχαί լտ. animae ) արդարոց զտէր. (Դան. ՟Գ. 86։)
նոյն ժամայն շունչ կալեալք (կամ կլեալք՝) դարձեալ յարձակէին. (Ղեւոնդ.։)
worked or adorned with lilies.
Զարդարեալ մաքուր կուսութեամբ որպէս զշուշան.
bright, fair or candid as a lily;
adorned with lilies.
Փայլեալ որորպէս զշուշան պայծառ. զարդարեալ շուշանօք, կամ ծաղկօք.
Շուշանափայլ զարդարեցաւ երանելին սուրբ սուքիաս. (Տաղ.։)
handkerchief;
hairband;
— աբեղայ or վարդապետ, a widowed priest.
round, circular;
in a circle, circularly, round about;
ելանելի —, winding-stairs, spiral-staircase.
κύκλῳ, περικύκλῳ, κυκλόθεν in circulo, in orbe, in circuitu, circum, circulatim. եւ στρεφόμενος versans, versatus, versatilis ἔλικτος convolutus. Շրջանակաւ. շրջանաւ. շուրջ. շուրջանակի. շուրջ պատելով. շրջշրջելով. յեղյերլով. ոլորելով. գալարելով. բոլորեալ շրթամբ. դարձուածով.
cf. Շուրջ;
round about;
in a circle, circularly;
circumjacent;
circumflex.
Շինէ եկեղեցի, եւ դնէ շուրջանակի նորա տուն բնակութեան։ Շուրջանակի նորա յարդարեաց կալուածս. (Յհ. կթ.։)
cf. Պառակեմ.
old woman, beldam.
great thirst.
Զառաւել պասուք ծարաւոյ տարողութեան ընդարձակ մտաց հզօրքն ի ծովածաւալ աղբիւրսն իմաստից դիմեսցեն լնուլ. (Յռջբ. ոսկ. գծ.։)
cf. Պաստառալի.
Երիզապատ պնդեցի զգահոյս իմ պաստառալիր եգիպտացւովք զարդարեցի. յն. ἁμφίταπος tapes utrimque viles. օթոց կամ գորգ յերկուց կողմանց գեղեցիկ կամ թաւամազ գործեալ։
fine linen-cover, bed-sheet, drapery, tapestry;
— անկողինք, beds furnished with fine coverlets.
Զարդարեաց անկողնօք, եւ սուրբ պաստառակալօք. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Պատահ ;
sad adventure, grievous accident, serious case, misfortune, mischance, catastrophe;
ըստ —աց, by chance, fortuitously;
ի —է, unfortunately.
Պատահար մի պատահելոց է ամենեցունց նոցա ... Որպէս պատահարն անզգամին՝ եւ ինձ պատահեսցէ նոյն։ Պատահար է որդւոց մարդկան, եւ պատահար է անասնոց, եւ պատահար յամենեսին ի նոսա։ Պատահար է յարդարն եւ յամբարիշտն. պատահար է յամենայնի։ Պատահար պատահէ ամենեցունց. (Ժղ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Թ։)
to cause to happen, to bring about, to compass;
Պատահիմ.
Ոչ պատահիմ անուանիլ արդար։ Կարօտիմ, եւ ոչ պատահիմ. (Նար. ՟Թ. եւ ՟Ի՟Ը։)
Դառնայ դարձեալ գրէ. մինչ զի եկն եւ պատահեցաւ այնմիկ, յորոյ աւուրս գրեցաւ սոյն պատմութիւնս. (Եփր. մն.։)
to be adolescent;
to grow young again.
Զիա՞րդ հնացեալն եւ ապականեալն ի մոլար ցանկութենէ՝ պնդի դարձեալ, եւ պատանեկանայ. (Բրս. գորդ.։)
to answer, to make answer, to reply, to give answers or an answer;
to defend, to apologize, to excuse;
այլ ընդ այլոց —, to reply evasively;
— իսկ ծանրացաւ, he hardly deigned or condescended to reply.
Յորժամ միայն համարձակել պիտոյ էր, պատասխանատրեն։ Յաղագս նոցա պատասխանատրէ հանդարտօրէն՝ թէ ոչ գիտացին զնա։ Միայն յաղագս իւր պատասխանատրէ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Պատասխանատրեմ.
Ընդարձակ պատասխանեաց աշակերտացն. (Բրսղ. մրկ.)
deputy, messenger;
envoy, courier, delegate, ambassador;
diplomatist;
minister of God's word, angel, prophet, apostle.
Պատգամաւորս յղեցին առ մարզպան աշխարհին։ Ի բաց դարձուցեալ Հայկայ զպատգամաւորսն Բէլայ՝ խստութեամբ պատասխանեաց. (Եղիշ. ՟Է։ Խոր. ՟Ա. 10։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
θήκη, κουλεός, κολεός theca, vagina. Աման պատիչ. որպէս դարան կամ պահարան սրոյ. գուպուր.
Ա՜ռ զնորին սուսեր, եւ մերկեաց զնա ի պատենից իւրոց։ Սո՜ւրդ Տեառն, դարձի՜ր ի պատեանս քո։ Ա՜րկ զսուրդ անդրէն ի պատեանս իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 15։ Երեմ. ՟Խ՟Է. 6։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 11։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
to avert the deserved punishment.
Զի մի՜ եւ ստրկաց եւ պաճարաց զօրէն՝ առ անգիտութեան պատժահալածք եղեալք՝ միահամուռ ի մահ մատնեսցին, ի չարութենէ դադարել ոչ կամեցեալք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
to punish, to chastise, to correct, to inflict punishment or correction.
Ապաքէն (Գաբրիէլ) հրաման ընկալաւ յԱստուծոյ աւետիս բերել (Զաքարիայի), եւ ոչ եթէ պատժել զարդարն. եւ զի՞ պատուհասեաց. (Իգն.։)
elephant's trunk, proboscis;
follicle, univalvular pericarp, seed-vessel, husk, pod, shell.
Փեղքն կանգնեալք՝ զպատիճսն ի վեր հանդերձեալ շարժէին. առակելով՝ եթէ ժողովրդեանն ողջոյն տան. եւ յետ այսորիկ տեսօղքն իբր գովեցին, սոքա իբր եթէ զոյգ փոխարէն ողջունին ընկալեալք՝ դարձեալ զպատիճսն իբր զաջս ի վայր թողին. (Փիլ. լիւս.։)
Փոխանակ երկայն պարանոցին ունի զերկայն պատիճն՝ առ ի դարման կերակրոյ, եւ առ ի պէտս ջրոյ ըմպելոյ։ Զպատիճն երկայն՝ որ մինչեւ ի յոտսն հասանէ։ Փեղ զկերակուրն պատճովն համբառնայ հանէ յերկրէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
Ընչաւէտն այն այր տրտմեալ ի բաց գնաց, առ պատիր անդր դարձեալ (այս ինքն ի պատրանս աշխարհիս). (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Պատշաճ.
Հանապազ իրաւացի եւ պատկանաւոր է զոսոխին դարանակալութենէ զեկուցանել. (Սարկ. քհ.։)
cf. Պատշաճիմ.
Եթէ համբարտակն վստահութեան՝ մեղօք յատակի՜, այսու արձանօք պատկանեցելովք աջով քո պաշտպան՝ դարձեալ կառուսցի։ Այս են պատկանեալ թախծականացն կերպագրութիւնք։ Սլաքս նետից պատկանեալ դեղովք ի շտեմարանս խորութեան սրտի. (որ հայի եւ ի Պատկանդարանն)։ Օճառք անվատնելի զինուց ինձ պատկանեսցին, զչարին հալածել զգունդ. (Նար. ՟Գ. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Զ։)
respectful, modest, bashful;
cf. Պատկառանք;
— կալ, լինել, to pay attention, to attend to, to watch, to give oneself up to, to apply oneself or one's thoughts or mind to, to tend to, to subject oneself to;
— կալ օրինաց, to observe the law;
— կալ արդարութեան, to be just, right, upright;
— կալ յիրաց ինչ, to avoid, to shun.
to fill with respect, to put to shame, to abash, to confound, to cover with shame, to make blush, to put to the blush.
Որ ոչ պատկառէ յերեսաց արդարոց, չէ գովելի։ Պատկառեցեր յերեսաց Տեառն։ Եկաց առաջի երեսաց նորա պատկառեալ։ Իբրեւ ետես Տէր՝ եթէ պատկառեցին, ասէ. պատկառեցին, ոչ ապականեցից զդոսա։ Պատկառեա՜ց սիրտ քո։ Մի՜ պատկառեսցես՝ զի նախատեցին զքեզ։ Ի մարմնաւոր հարցն մերոց՝ զորս ունիմք խրատիչս՝ պատկառեմք, եւ այլն։
Հուրն պատկառէր յարդարոցն. (Հարցնափառ.։)