to inform, to instruct, to give knowledge of, to acquaint with, to teach, to apprise of.
Տեղեկացո՛ զարդարն, եւ յաւելցէ ընդունել։ Տեղեկացուցեալ ինձ զամենայն՝ հասի ի վերայ. (Առակ. ՟Թ. 9։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 18։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
ՏԵՂԻ. τόπος locus στάσις statio. որ եւ ՏԵՂ, ԵՏՂ. Վայր. ուրն՝ զոր գրաւ է իւրաքանչիւր մարմին. կայան. ընդունարան. բնակարան. կողմն. սահման. ընդարձակութիւն. միջոց. տեղ, տեղը.
Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)
ԶՏԵՂԻ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. ἰστάω, ἴσταμαι, ἑπέχω sto, substo, cesso, contineo me ἁφίστημι sustineo. Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտել. համբերել.
to be in a fever.
Յետ այնչափ խնամոց դարձեալ յառաջին մոլորութիւնն կթործանիմք. զի եւ այժմ բազումք այսու ցաւովս տենդոտին. (Գէ. ես.։)
species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.
Այպն եղեւ ի դիւրաց այսու տեսակաւ։ Այնու տեսակաւ պատմեաց։ Բազմադիմի տեսակաւ ողորմութեան կամեցար ձգել առ քեզ։ Յամենայն տեսակս ընդարձակ վարուց։ Տեսակ յանցանաց ... Զտեսակ որմոցն խնդրէ ուսանել։ Զնոյն տեսակ բանից վերստին կրկնելով. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։ Սարկ. աղ.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Զանզան կենդանեաց տեսակօք զարդարեալ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.
Իմաստասիրութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն. եւ դարձեալ տեսականն բաժանի ի բնաբանականն, եւ յուսումնականն, եւ յաստուածաբանականնն։ Յաղագս գործնականին, որ ընդ դիմաբաժանի գործնականումն. (Սահմ. ՟Ա։)
to blacken, to be or become black, to grow dark or brown.
Ուրացութեամբ սեւացեալքն, եւ դարձեալ զղջացեալքն. (Լմբ. ատ.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
slime, mud, ooze, mire, slough, dirt;
deposit, sediment, dregs, lees.
Ի յօդ հանդարտութեան ... ի սիկ ախորժութեան. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
empty, void;
destitute;
vain, useless.
κενός inanis, vanus, vacuu. (լծ. հյ. ոսին. յն. քէնօս. ուստի Սնոտի. Ունայն. ընդունայն, թափուր. զուր. դատարկ. նանիր. դարտակ, փուճ, պարապ. ...
Սին ընկոյզն, որ ճղով եւ կեճեպով արտաքոյ զարդարեալ երեւի, եւ մէջն փուճ է. (Լծ. նար.։)
cf. Սիրելապէս.
Րամիցս տէրն յանձն առեալ ընդ մեր՝ մեռանել մարմնով սիրաբար։ Սրբազան դասուն սիրաբար դարձեալ քարոզեալ. (Շ. տաղ.։ Գանձ. ստէպ։)
column-like.
Սիւնատեսիլ ամպ։ Իմանալի աշտանակ՝ սիւնատեսիլ լուսով զարդարեալ. (Եպիփ. կուս.։ Անան. եկեղ։)
wrong, mistaken, faulty;
less;
fault, error, mistake;
միով — ամս քառասուն, years wanting one.
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ. իմաստն.։)
working or doing wonders, enchanting, astonishing, wondrous, prodigious, stupendous.
Ընդելուզեալ մարգարտով զարդարեաց զսխրագործ փայտն (խաչի). (Արծր. ՟Դ. 11։)
exceptor.
Բառ լտ. էքչէ՛բդօր. exceptor. Ատենադպիր՝ որ ընդունի զբանս բերանոյ իշխանին կամ դատաւորի, եւ դրոշմէ ի գիր. Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ. (ուր գրի վրիպակաւ Սկենդարոս)։
first among the powers (angelic hierarchy).
Դաս զօրութեանց՝ նորա պատկեր լինելով զօրացօղ տեսակաւ՝ որպէս հասանելի է, եւ առ նա որպէս սկզբնազօր զօրաւորաբար դարձեալ. (Դիոն. երկն.։)
to be nourished, fed, maintained;
to be brought up, reared, educated, instructed.
(ի բառէս Սան). τρέφομαι, ἁνατρέφομαι nutrior, educor, alor. Բուծանիլ. կերակրիլ. դարմանիլ. աճել. դաստիրակիլ. վարժիլ.
nutritive, nutritious, alimentary.
Երեք մասունք են որդւոյ. է որ սննդական է, եւ է որ զգայական, եւ է որ բանական։ Տունկք ամենայն զսննդականն եւ շարժողականն ունին կենդանութիւն ի բարւոյն։ Զանկոյ սննդականս եւ աճողոկանս զօրութիւն ի վեր շարժէ։ Զմարմինս դարմանէ սննդականաւն. (Փիլ. լին.։ Դիոն. ածայ.։ Շիր.։)
Յակոբ արդար յաղագս սննդական կենցաղակցութեան եղբայր յիսուսի կոչեցեալ. (Նար. խչ.։)
useless, vain, futile, frivolous, worthless;
chimerical, idle.
Գիտեմ, զի սնոտի՛ խօսիմ. բայց սակայն յասելոյ ոչ դադարեմ։ Սնոտի եկն ի կենցաղս. ոչ զմարմինն մխիթարեաց, եւ ոչ զոգին յագեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։ Լմբ. ժղ.։)
nutrition, nourishment, alimentation;
nutriment, aliment, food, maintenance, subsistence;
feeding;
nurture, instruction, education;
տեղի սննդեան որբոց, orphan-house.
τροφή, ἁνατροφή nutritio, educatio, alimonia. Սնանիլն, եւ սնուցանելն. տածումն. բուծումն. եւ Նիւթ սննդարար.
to nourish, to feed, to maintain;
to foster, to instruct, to breed, to bring up.
τρέφω, διατρέφω, τροφεύω nutrio, alo θηλάζω lacto διατηρέω servo θάλπω foveo τροφοφορέω nutritionis molestias fero. Որպէս զսան կամ զզաւակ բուծանել. դիեցուցանել. պահել. իբրեւ սանտու եւ դայեակ եւ ծնօղ դարմանել. տացել. կերակրել. պարարել. դաստիարակել.
cf. Սնուցող.
ՍՆՈՒՑԱՆՈՂ ՍՆՈՒՑԻՉ ՍՆՈՒՑՈՂ. Որ սնուցանէ. սնուցանօղ. հոգաբարձու որբոց. եւ Սննդադար. տես եւ Եպիտրոպոս, Կուրատոր.
cf. Սնուցող.
ՍՆՈՒՑԱՆՈՂ ՍՆՈՒՑԻՉ ՍՆՈՒՑՈՂ. Որ սնուցանէ. սնուցանօղ. հոգաբարձու որբոց. եւ Սննդադար. տես եւ Եպիտրոպոս, Կուրատոր.
nutritious, nutritive;
nurse, fosterer.
ՍՆՈՒՑԱՆՈՂ ՍՆՈՒՑԻՉ ՍՆՈՒՑՈՂ. Որ սնուցանէ. սնուցանօղ. հոգաբարձու որբոց. եւ Սննդադար. տես եւ Եպիտրոպոս, Կուրատոր.
to glide, to creep into, to slip, to steal, to penetrate into, to find its way in.
Որ դեռ առժամայն սողմեալ մտեալ արծածէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12. յն. մի բայ՝ իբր յարամրի ի ներքս մտանել, կամ դարանել. ռմկ. տակեն բանիլ։)
drowned;
— առմել, to drown;
— լինել (ակամայ), to be drowned;
(կամաւոր) to drown oneself.
Զհեղեղամած մարդիկ ջրահեղձոյց դարին յօրինակ առեալ. (Ագաթ.։)
Ի ջրահեղձռյց ամենակործանն դարու. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
cf. Ջրահեղձ.
Զհեղեղամած մարդիկ ջրահեղձոյց դարին յօրինակ առեալ. (Ագաթ.։)
Ի ջրահեղձռյց ամենակործանն դարու. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
watery, irriguous;
cf. Ջրկիր.
Պտղաբերութիւն գաւառին ջրաւորացն դարձաւ յաղտաղտուկս. (Խոր. ՟Գ. 7։)
to strive, try or assiduously endeavour.
ձ. (ի Ջիրդ բառէն) Հանապազորդել, ցանդորդել, անդադար ճգնիլ.
to destroy, to efface;
to cancel, to expiate, to absolve;
to water.
Ջրեսցես զթշնամութիւնն։ Ջրեսցէ զսէրն։ Ապաշխարութեամբն դարձնեալ ջրէ զմեղս։ Ոչ կարացին ջրել զնոսա ի սիրելոյ հոգեւոր որդւոց. (Սարգ.։)
Որ զառաջինն ի գինի զջուրն փոխեցեր ի հարսանիսն, եւ այժմ մեղօք ջրեալ եւ ապականեալ անձն իմ դարձո յառաջին յանտպական սրբութիւն իւր. (Մարաթ.։)
pond, pool, puddle.
Ջուր կացեալ. կայանք ջուրց. ուր ջուրք դադարեալ կայցեն.
water-pipe, conduit, aqueduct.
basil;
սուտ —, mercury, dog's caul.
Զսուրբ խաչն զարդարեն ռահանով եւ վարդեջրով. (Տօնաց.։)
Ռամից վարուց հետեւեցան, վասն այնորիկ անդադար լան. (Շ. այբուբ.։)
sound of breakers on the shore;
reflux, ebb.
Ջուրն քարշեալ լինի առ ծակս, եւ այն ասի ամբովտ, եւ դարձեալ ի դուրս բխեալ լինի, որ եւ կոչի ռաքիա. (Նոննոս.։)
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
Սայք նոքա են, որք բարձեալ ունին զլուծ արդարութեանն ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
electrum, amber, yellow amber;
սեւ —, black amber.
Աստեղազարդ մարդարտաց՝ թխատիպ սաթացն կապուտակաց յեռմամբ առ իրեարս. (Նար. խչ.։)
paved with flagstones;
pavement;
foot-pavement, foot-path.
Ի ձեռն որոյ հոգեւոր ճանապարհն սալայատակ յարդարի։ Հաստակառոյց սալայատակ կարծրութիւն գետնոյս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Է։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
Ուստի սակաւ մի կասկած ունէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Փոխանակ սակաւ աշխատութեանս մեր բազմապատիկ հանգիստ ունելոց եմք։ Դադարեալ աւուրս ինչ սակաւս։ Մի ի սակաւում այսմ ժամանակի զանվախճանելի զփառսն չափեր. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը. Խոր. ՟Ա. 14։ Նար. ՟Հ՟Ը.)
having but very few sins.
Մարմին թռչնոց զսակաւամեղիցն, եւ երկնաւորաց՝ զարդարոցն ասէ։ Զիադ զսակաւամեղն ամենայնիւ՝ ամբարշտելացն մատնել ի սատակումն։ Ոչ սակաւամեղիցն միայն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Փարպ.։ Նար. ՟Ծ՟Գ։)
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
Սակաւիկ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւն։ Ոչ դադարեաց եւ ոչ սակաւիկ ինչ յանդիս։ Ես սակաւիկ ինչ բարկացեալ էի ի վերայ նոցա. (Իմ. ՟Գ. 5։ Հռութ. ՟Բ. 7։ Զքր. ՟Ա. 15։)
water-fall, cascade, cataract;
cf. Սահանափակ;
water-fall of a weir;
sheet of water.
Ուստի՞ անձրեւացն ի վայր սահանք։ Զելեւէջս տարաբեր (կամ տարուբեր) անդադար սահանացն (ալեաց ծովու). (Առ որս. ՟Բ։ Ագաթ.։)
Ծով զմիտս անդադար գոզմամբ ձայնի սահանացն խռովեցուցանէ։ Սահանք տրտմութեան, աշխարհածուփ խռովութիւնք. (Պիտ.։)
to fix the boundaries;
to constitute, to order, to regulate, to establish, to determine, to decide;
—դրեալ կէտ, the appointed day or time.
Զամենայն ինչ աստուածային արդարութիւն կարգ է եւ սահմանադրէ։ Հանճարողական հրամանն սահմանադրէ. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. թղթ.։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
exercise.
Եւ ոչ դարձեալ զփորձ ունիլ, որ առաւելն (կամ առ ասելն) է զօրութեան կամ սաղապման, մանաւանդ տգիտութեամբ զարգացեալ. (Մաքս. եկեղ.։)
to shoot forth leaves, to sprout, to be leafy, green.
ՍԱՂԱՐԹԱՆԱՄ որ եւ ՍԱՂԱՐԹԻԼ. θάλλω, θαλλέω vireo, floreo, pullulo φυλλυάω frondesco. Սաղարթաւորիլ. զարդարիլ սաղարթիւք. բողբոջիլ եւ տերեւս արձակել. ուռճանալ. դալարազգեաց լինել.
psalm;
psalm-book, psalter;
— ասել, to recite or sing psalms;
to play on the harp, to sound the lyre;
cf. Ծայր.
Անդադար սաղմոսիւք կային ի հանապազորդ պաշտման։ Զգիշերն ամենայն սաղմոսիւք ի գլուխ տանէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
psalm-singing, psalmody.
Աղօթք հանդերձ սաղմոսերգութեամբ։ Խաչակրօն անդադար սաղմոսերգութեամբ. (Ճշ.։ Շար.։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
ՍԱՅԼ. որպէս πόλος polus coeli, vertex et cardo mundi. Բեւեռ երկնից. առանցք կամ ծղխնիք, որ եւ իբր տառադարձութեամբ Բոլոր կոչի ի մեզ.
knowing the Lord.
Որք (մոգքն) միանգամայն տիրագէտ եւ աստուածածանօթ եղեալ՝ դարձան. (Ագաթ.։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Իշխեցեալս եւ տիրացեալս եւ կարծեցեալս նուաճել։ Բռնութիւնն սատանայի դարձեալ տիրացաւ ի վերայ մարդկան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ.։)